Narda van Terwisga

05/05/2018
/ /
in
/
Comments Closed

NARDA VAN TERWISGA 

Meinarda Klasina Maria – ‘Narda’ – wordt geboren op 24 augustus 1919, en is dus een leeftijdgenoot van Wim Rattink. Ze groeit op in een gezin met één zusje, Jantje, die vooral later in haar leven een heel belangrijke rol zal spelen. Het gezin woont aan Paul Krugerstraat en haar vader is onderwijzer.

Na de lagere school gaat ze naar de HBS. Daarna haalt ze een heleboel vakdiploma’s in de kantoorsector en werkt op verschillende kantoren. Ze is een ondernemende jongedame, want vanaf   1939 heeft ze al haar eigen bedrijf, een complete kantooropleiding aan de Deventerstraat op de hoek van de Jonkheer Molleruslaan: van typen tot stenografie en moderne vreemde talen.

Ze gaat in het verzet. In 1943 ontstaat de zogenoemde ‘Vrije groep Narda’. Vrij, omdat ze niet behoort tot één van de landelijke koepels. Het is al bijzonder dat een vrouw de leiding heeft, maar in dit geval bestaat die groep ook nog helemaal uit mannen. De groep helpt joden, zorgt voor huisvesting van onderduikers en geeft hulp aan geallieerde piloten die met hun parachute in bezet gebied zijn terechtgekomen en een schuilplaats moeten hebben. Haar groep zorgt ook dat al die mensen distributiekaarten en verva lste persoonsbewijzen krijgen.

Een reeks illegale activiteiten die de Duitsers graag zouden stoppen en waar ze ook alle middelen voor inzetten. Maar het lukt Narda buiten het zicht van de bezetter te blijven. Tenminste…

Eén van de leerlingen van de typecursus van Narda is via haar in de groep opgenomen en hij blijkt een verrader. Eind september 1944 overhandigt hij de Sicherheitsdienst een lijst met namen en het adres van Narda. Hij krijgt daarvoor een forse beloning.

De SD arresteert Narda, bezet haar huis en maakt er een soort val van. Het lukt de Duitsers zes leden van haar groep te arresteren. Bovendien worden  twee geallieerde vliegers opgepakt. Zij zijn ondergedoken bij de moeder van één van de leden van de verzetsgroep. Hij ontkomt, maar zijn 65-jarige moeder, mevrouw Bitter-van der Noordaa wordt gearresteerd.

Narda en de andere gevangenen worden overgebracht naar het beruchte hoofdkwartier van de Sicherheitsdienst aan de Van Rhemenslaan.

Op maandag 2 oktober 1944, ‘s ochtends om vijf uur worden de acht mannen geëxecuteerd op het terrein van Het Apeldoornsche Bosch (nu: ‘s Heerenloo). De  Duitsers leggen hun lichamen op verschillende plaatsen in Apeldoorn neer om de bevolking schrik aan te jagen. Daar blijven ze dagen liggen. Een gruwelijke daad.

De Duitsers zijn nog niet zo ver dat ze ook vrouwen executeren, daarom worden Narda en mevrouw Bitter overgebracht naar Duitsland. Uiteindelijk belanden ze het vrouwenconcentratiekamp Ravensbrück. Een vreselijk oord.

Mevrouw Bitter overleeft dat kamp niet, Narda wel. Het Rode Kruis brengt haar naar Zweden, waar ze wordt verpleegd.

Eind juli 1945 reist ze naar Nederland.

Haar thuiskomst ziet er feestelijk uit op de foto’s, en Narda straalt.  Alleen aan de buitenkant, want van binnen is ze verscheurd. Door de ellende van het kamp, maar ze voelt zich ook schuldig aan de dood van de acht mannen en mevrouw Bitter. De verrader is immers via haar de groep binnengekomen.

Ze kan geen normaal leven meer leiden. Haar bedrijf kan ze niet voortzetten en in de loop van de jaren gaat het steeds slechter met haar. Vaak ontvlucht ze Nederland en verblijft lange periodes in Zwitserland. De levenslange goede zorgen van haar zus Jantje helpen haar er niet bovenop. Ook niet de bijzondere vriendschap met prinses Wilhelmina. Ze ontvangt een reeks onderscheidingen  en dankbetuigingen uit Engeland, Amerika en Nederland voor haar verzetswerk. Ze is er trots op, maar haar leven is verwoest door haar oorlogservaringen.

Ze sterft op 31 mei 1997 in het verzorgingshuis Casa Bonita en wordt begraven op Heidehof. Alleen haar zus Jantje mag haar kist begeleiden naar het graf.

Anders dan Wim Rattink was het haar eigen keus zich te verzetten tegen de Duitsers. Ze werd niet doodgeschoten zoals Wim Rattink en de mannen van haar verzetsgroep, maar ze is wel een oorlogsslachtoffer. Levenslang.

Daarom herdenken wij h aar hier.

Klik op onderstaande afbeeldingen om die op ware grootte te zien.

 

 

Read More

Luitenant kolonel b.d. Jan Jozua Barendsen, verzetsman

15/08/2017
/ /
in
/
Comments Closed

LUITENANT-KOLONEL B.D. JAN JOZUA BARENDSEN, VERZETSMAN 

Jan Jozua Barendsen wordt geboren in Amsterdam op 11 september 1882. Na zijn middelbare schooltijd kiest hij voor een militaire loopbaan en gaat naar de Koninklijke Militaire Academie. Als luitenant wordt hij uitgezonden naar Nederlands-Indië. Voor zijn dappere daden op het eiland Timor in de periode 1910-1913 ontvangt hij in 1916 de hoogste militaire dapperheidonderscheiding, de Militaire Willemsorde. Daarna is hij jarenlang militair en burgerlijk gezaghebber op de eilanden Flores en Soembawa, waarna hij terugkeert naar Nederland. In zijn laatste functie in actieve dienst is luitenant-kolonel Barendsen Commandant van de Koloniale Reserve te Nijmegen. In 1937 verlaat hij de dienst.

De Duitse inval in 1940 en de daarop volgende bezetting raakt hem tot in het diepst van zijn ziel. Hij blijft niet werkeloos toekijken, maar gaat vanaf het begin in het verzet.

In de zomer van 1940 wordt hij een van de leidende figuren in het Legioen van Oud-Frontstrijders. Een jaar later gaat het Legioen samen met de intussen opgerichte Ordedienst, een paramilitaire verzetsorganisatie. De Ordedienst wil na de bevrijding rust en orde handhaven, omdat men verwacht dat het normale bestuur onder die omstandigheden niet zal functioneren.

Velen binnen de Ordedienst willen niet wachten tot na de bevrijding, maar gaan meteen in het verzet.

Op 8 augustus 1942 wordt Barendsen met vele anderen als gijzelaar gevangen gezet in Sint- Michielsgestel. Een ingrijpende ervaring, want het is bekend dat de Duitsers er niet voor terugdeinzen gijzelaars te doden als represaille voor verzetsactiviteiten waarvan de daders niet kunnen worden opgespoord. Maar op 15 december 1942 wordt Barendsen gelukkig vrijgelaten.

Op verzoek van de leiding van de Ordedienst neemt Luitenant-kolonel buiten dienst Barendsen de taak van commandant gewest 6 op zich. Zijn rustige en vastberaden leiding maakt grote indruk op zijn medewerkers. In deze functie doet hij organisatorisch en coördinerend werk. Belangrijk, omdat in het begin het verzet nog versnipperd, weinig gericht en daardoor minder doeltreffend is.

Later, in 1943-1944, staat hij in nauw contact met de Knokploegen en de Raad voor het verzet in Apeldoorn. Hij werkt samen met Narda van Terwisga, de leidster van een verzetsgroep, die zich o.a. bezig houdt met het verbergen en laten ontsnappen van neergeschoten geallieerde vliegers.

Ondanks alle voorzorgsmaatregelen die Barendsen als oud-militair weet te nemen, begint de SicherheitsDienst hem te verdenken. Er worden invallen gedaan in het huis van de familie Barendsen aan de Berg en Dalweg in Beekbergen. Met medewerking van buren lukt het hem steeds te ontkomen.

Op 29 september 1944 roept de Ortskommandant van Apeldoorn vierduizend Nederlandse burgers op voor het de aanleg van militaire versterkingen langs de IJssel. Het verzet saboteert de oproep en er melden zich maar 36 mannen. De Duitsers zijn razend en besluiten een aantal gevangen verzetsmensen als afschrikwekkend voorbeeld te fusilleren.

Een dag later, op 30 september 1944 wordt de groep Narda verraden. Daardoor komt de SicherheitsDienst hem op het spoor en weet onopgemerkt het huis van Barendsen binnen te komen. Bij thuiskomst wordt hij opgewacht en gevangen genomen. De Duitsers voeren hem af naar het bureau van de SD aan de van Rhemenslaan en verhoren hem daar met bruut geweld. Op maandag 2 oktober wordt hij op Groot Schuylenburg zonder enige vorm van proces met vijf andere verzetsstrijders en twee geallieerde vliegers gefusilleerd. Zij dienen als het afschrikwekkend voorbeeld; hun lichamen worden her en der in de stad neergelegd. Barendsen wordt neergelegd op de Badhuisweg, hoek Sprengenweg. Hij wordt bijgezet in het familiegraf op de begraafplaats te Beekbergen en later herbegraven op het Ereveld Loenen.

Tijdens de latere processen tegen de betrokken oorlogsmisdadigers zou een SD'er verklaren: Even wil ik opmerken de trotse houding van de commandant van de verzetsbeweging Barendsen, die, toen hij met de anderen voor het vuurpeloton stond, zijn jas losknoopte en uit volle borst het Wilhelmus aanhief. 

Postuum wordt hem het Verzetskruis toegekend.

Klik op onderstaande afbeeldingen om die op ware grootte te zien.

 

Read More

Mevrouw Juliana Bitter- van der Noordaa

08/08/2017
/ /
in
/
Comments Closed

JULIANA BITTER - VAN DER NOORDAA, VERZETSVROUW

Als het gaat over vrouwen in het verzet, moet niet alleen worden gedacht aan mensen als Hannie Schaft, maar ook aan huisvrouwen als mevrouw Bitter- van der Noordaa.
Zij stelde haar huis ter beschikking als onderduikadres. Dat was niet zo spectaculair als met een stengun in je fietstas naar een geheim adres rijden. Maar zonder onderduikadressen als dat van mevrouw Bitter was er helemaal geen verzet tegen de Duitsers mogelijk geweest. Daar konden namelijk verzetsmensen terecht als Teding van Berkhout of jongens die niet als dwangarbeider naar Duitsland wilden, maar ook joden die zich niet meldden voor transport naar Westerbork. Al die mensen vonden op zo'n adres een veilige schuilplaats en iemand die voor hen zorgde.

Zo iemand was mevrouw Bitter. Zij was geboren in 1878 en had een gelukkige jeugd; haar latere leven ging echter niet over rozen. Zij trouwde in 1901, maar zeven jaar later stierf haar echtgenoot. Zij bleef achter met vier kleine kinderen. Om aan de kost te komen, begon ze een pension. In 1921 trouwde ze voor de tweede keer en in dit huwelijk werd een zoon geboren. Maar in 1933 werd ze voor de tweede keer weduwe. Toen verhuisde ze naar wat in de oorlog een onderduikadres zou worden: Jachtlaan 134. Aan het begin van de oorlog was ze 61 jaar.
Hoeveel mannen er in de oorlog op dit adres ondergedoken hebben gezeten, is niet bekend. In ieder geval waren er in september 1944 twee piloten verborgen:
de Amerikaan Bob Zercher en de Engelsman Kenneth Ingram.

Eén verzetsgroep in Apeldoorn stond onder leiding van een vrouw, Narda van Terwisga. Eén van de leden van die groep was de zoon van mevrouw Bitter. Die zoon werd Joke genoemd.
Een verrader heeft de namen en adressen van de leden van de verzetsgroep doorgegeven aan de Duitsers, die op 30 september 1944 toesloegen. Zes mannen en Narda van Terwisga werden opgepakt. Ook Joke Bitter stond op de lijst. Toen de Duitsers hem thuis wilden aanhouden, ontdekten zij bij toeval Bob Zercher en Ken Ingram. In de ontstane verwarring kon hij vluchten, maar zijn moeder werd opgepakt, evenals de twee vliegers.

Op 2 oktober werden de acht mannen doodgeschoten op Groot Schuylenburg. De Duitsers legden hun lichamen op verschillende plekken op straat om de Apeldoornse bevolking schrik aan te jagen. De lijken bleven daar drie dagen liggen.
De beide gevangen genomen vrouwen gingen op transport naar Ravensbrück. Narda van Terwisga overleefde dat vreselijke vrouwenkamp, mevrouw Bitter stierf er op 6 januari 1945 van uitputting; ze was toen 66 jaar.

Zij is het negende slachtoffer van het verraad, maar haar naam komt niet voor op het monument op Groot Schuylenburg. Toch heeft haar verzetsdaad haar het leven gekost.
Al jarenlang vond men dat haar naam genoemd had moeten worden op dat monument. Het is er nooit van gekomen. Maar bij de herdenking op 2 oktober 2012 is dat verzuim goedgemaakt door een gedenkteken te onthullen bij het monument met de namen van de geëxecuteerden.

Klik op onderstaande afbeeldingen om die op ware grootte te zien.

 

Read More

Meer over Robert Zercher en de bemanning van de ‘Karen B’

02/05/2017
/ /
in
/
Comments Closed

Meer over Robert Zercher en de bemanning van de ‘Karen B’
Op het monument voor 2 oktober 1944 staan acht namen. De laatste is die van een Amerikaanse vlieger, sergeant Zercher. Er is te zien dat die naam is veranderd; tot 2 oktober 2006 stond er nog Zurcher. Verkeerd gespeld dus en dat werd pas in 2006 ontdekt. 37 jaar heeft die verkeerde naam op het monument gestaan. Dat moest worden goedgemaakt.
Er was nog iets: er was heel weinig bekend over deze Amerikaan. Geen wonder, omdat z’n naam verkeerd op het monument stond. Inmiddels is er internet en zo kon zijn levensverhaal alsnog worden achterhaald. Dat verhaal luidt als volgt.
Robert W. Zercher werd in 1907 geboren als zoon van Frank en Ella Zercher. Zijn geboorteplaats was Hallam, York, Pennsylvania.
Daar groeide hij op met zijn tweelingzus Pauline. Hij volgde er basisonderwijs, voortgezet onderwijs aan de William Penn High School en studeerde in vier jaar af aan de Penn State University. Daarna werkte hij acht jaar bij de York Corporation, die o.a. koelinstallaties maakte, als een ‘test engineer’. Hij is nooit getrouwd.
Hij nam op 22 september 1942 in Harrisburg dienst als vrijwilliger bij de US Army Air Force (USAAF). Hij was toen al 35 jaar. In Europa was de oorlog drie jaar aan de gang, maar Amerika was pas 9 maanden in oorlog met Japan en Duitsland. Robert Zercher werd opgeleid tot luchtschutter voor een zware bommenwerper. Zo’n bommenwerper had toen een aantal koepels waarin mitrailleurs zaten. Daarmee konden vijandelijke vliegtuigen worden beschoten. Hij moest de geschutkoepel onder de buik van het vliegtuig bedienen. Tijdens zijn opleiding sloeg het noodlot voor de familie Zercher toe: eerst overleed zijn moeder Ella en in augustus 1943 kwam zijn broer Harold W. Zercher om bij een vliegtuigongeluk bij Homestead Field in Florida.

sergeant Bob Zercher (foto Ruth Rumsey)

Na de opleiding werd hij bevorderd tot sergeant en ingedeeld bij de bemanning van luitenant Nelson. Hij was toen 37 jaar en daarmee veruit het oudste lid van deze bemanning. De overige 9 bemanningsleden waren rond de twintig en kwamen uit alle windstreken van Amerika.
In de periode december 1943 – januari 1944 werden zij naar Engeland overgevlogen. Van daaruit vochten de Amerikaanse luchtstrijdkrachten, samen met de Engelse, tegen Duitsland. Deopham Green in Norfolk werd de thuisbasis.

bemanning ‘Karen B’ (foto Ruth Rumsey)

B-17G Flying Fortress

De bemanning kreeg daar een B-17G  bommenwerper, die ‘Karen B’ heette naar het zesjarige dochtertje van een piloot. Deze grote viermotorige bommenwerper werd Vliegend Fort genoemd vanwege de zware bewapening: uit de geschutskoepels konden de vliegers alle kanten op schieten. En dat was maar goed ook, want de Amerikanen bombardeerden bij daglicht, ze waren daardoor goed te zien voor Duitse jachtvliegtuigen in de lucht en kanonnen op de grond. Die zware bewapening met mitrailleurs aan alle kanten was nodig om het vliegtuig te kunnen verdedigen. Met de ‘Karen B’ maakten zij hun eerste bombardementsvlucht op 24 april 1944;  Braunschweig was het doel en zij keerden ongedeerd terug.
In de vroege morgen van zaterdag 29 april 1944 steeg de ‘Karen B’ weer op. Op deze dag werden  meer dan zevenhonderd zware bommenwerpers ingezet om het station Friedrichstrasse in Berlijn te bombarderen. Dit station was een belangrijk spoorwegknooppunt en het uitschakelen daarvan, zo dachten de Amerikanen, zou de Duitse oorlogsindustrie om Berlijn een gevoelige klap geven. De arbeiders zouden dan hun fabrieken immers niet meer kunnen bereiken en daardoor zou de productie sterk dalen.

Station Friedrichsstrasse

Om de bommenwerpers te beschermen tegen Duitse jagers, vlogen meer dan 800 geallieerde jachtvliegtuigen mee.
Voor de ‘Karen B’ verliep de heenvlucht betrekkelijk rustig. Dat gold niet voor alle vliegtuigen: er raakten vliegtuigen uit de koers doordat hun radars niet goed werkten. Zij dwaalden af naar het zuiden en vlogen zonder jagerbescherming het luchtruim boven Braunschweig binnen (dat is het gebied ten zuidwesten van Berlijn). Daar werden ze genadeloos aangevallen door meer dan honderd Duitse jagers.
Soms ook  konden de geallieerde jagers de bommenwerpers die ze moesten beschermen niet op tijd vinden. In de omgeving van Hannover werden de achteraan vliegende bommenwerpers door 60 tot 80 Duitse jagers aangevallen.  De Duitse jagers  schoten veel Amerikaanse bommenwerpers neer.
Van de meer dan 700 bommenwerpers kwamen er maar 580 boven het doel in Berlijn, de rest was dus neergeschoten of afgedwaald. Bovendien was het doel door de bewolking slecht zichtbaar. Boven Berlijn nam de  Duitse luchtafweer het over van de jagers en bestookte de bommenwerpervloot hevig. Zo vielen er veel minder bommen op het station Friedrichstrasse dan bedoeld en werden er wel veel huizen geraakt in de buurt van het station.
Bij het terugvliegen kregen de bommenwerpers er opnieuw van langs door aanvallen van de Duitse jachtvliegtuigen. Hun eigen jagers hadden de bommenwerpers niet tijdig kunnen vinden. Pas na het passeren van Hannover werden de bommenwerpers beschermd door geallieerde jachtvliegtuigen .
Ondanks alles werden de resultaten van de aanval als voldoende tot goed beoordeeld door de commandanten, maar de prijs was hoog: er gingen 64 bommenwerpers en 14 jagers verloren. 355 bommenwerpers raakten beschadigd, de meeste door Duitse luchtdoelgranaten.
Ook de ‘Karen B’ werd boven Berlijn geraakt door de luchtafweer, waardoor er een motor in brand vloog en de brandstoftank voor deze motor ging lekken. Daardoor kon de bommenwerper de anderen niet meer bijhouden en moest de terugvlucht alleen voortzetten. Dat was op zichzelf al gevaarlijk, maar bovendien werd al vlug duidelijk dat Engeland onmogelijk kon worden bereikt. Op een gegeven moment leek het er op dat de complete bemanning uit het vliegtuig zou moeten springen. De piloot vertelde zijn bemanning over de intercom hoe ernstig de toestand van het vliegtuig was en droeg hen op hun parachutes om te gespen.
Toen de linker luchtschutter dat hoorde sprong hij onmiddellijk uit het vliegtuig. Misschien had hij de piloot wel verkeerd begrepen. Hij landde in een dorpje bij Braunschweig, kreeg een pak slaag van de bevolking en werd onmiddellijk krijgsgevangen gemaakt.
Kort na het passeren van de Nederlandse grens, nu met drie uitgevallen motoren, waarvan er  één brandde,  verloor het toestel meer en meer hoogte. Omdat het vliegtuig nog wel bestuurbaar was, maakte de piloot een noodlanding en gaf geen opdracht om uit het toestel te springen.
Tijdens de landing zaten alleen de piloten in de cockpit – de rest van de bemanning zat in de radiohut. Het was 13:30 uur en het vliegtuig was geland in het bouwland een kilometer of vijf ten zuiden van Ruurlo.  Niemand raakte gewond. De bemanning probeerde het vliegtuig in brand te steken om te voorkomen dat de Duitsers het in handen kregen, maar dat lukte niet echt; er verbrandde maar één vleugel.  Vervolgens maakten zij zich uit de voeten in de bossen om gevangenneming te voorkomen. Een half uur later arriveerden de Duitsers op de plek van de noodlanding, maar toen was de Amerikaanse bemanning al gevlogen.
En daar liepen dus negen Amerikanen door de Gelderse Achterhoek. Ze moesten hulp zien te krijgen, maar het helpen van geallieerde vliegers was erg gevaarlijk: de Duitsers hadden daar al  in 1941 de doodstraf op gezet. Desondanks werden de negen Amerikanen nog diezelfde nacht opgepikt door de ondergrondse en in Aalten verstopt. Op 1 mei 1944, Tweede Paasdag, was er een belangrijke voetbalwedstrijd met een hoop drukte en lawaai in de straten. Verzetsmensen brachten de vliegers in twee taxi’s naar Zutphen.
Door de vliegers steeds te laten verhuizen, kon het risico worden verkleind dat ze werden opgepakt. Het was de bedoeling om de vliegers via de ‘pilotenlijn’ naar Engeland te laten teruggaan; dan zouden ze de strijd kunnen voortzetten. Het opzetten van zo’n pilotenlijn was niet alleen erg gevaarlijk, het kostte ook veel tijd en moeite. Het was overigens vooral gevaarlijk voor de helpers: die konden de doodstraf krijgen. De vliegers konden alleen krijgsgevangen worden gemaakt.
Na een dag of drie bleven een paar bemanningsleden in Zutphen, recht tegenover het Duitse hoofdkwartier, anderen gingen naar Eefde en later naar Laren en Harfsen. Ook Bob Zercher  kwam daar terecht.
In augustus werd hij samen met vier andere bemanningsleden met de fiets opgehaald door de  verzetsgroep Narda en naar Apeldoorn gebracht. Deze Narda heette eigenlijk Meinarda van Terwisga, was toen 25 jaar en had in Apeldoorn een school waar je o.a. typen kon leren. Zij was een dappere vrouw en had haar eigen verzetsgroep, de ‘vrije groep Narda’.
Om controle bij de IJsselbrug te ontlopen staken zij de IJssel bij Wilp met een roeibootje over.  De vliegers verbleven op diverse adressen: eerst bij de familie Oxener, later bij de familie Kliest, waar ook andere Amerikaanse vliegers al waren ondergebracht.
Bob Zercher en de tweede piloot werden de eerste dagen bij de familie de Vries en dr Stigter opgevangen. Bob Zercher schoof door naar mevr Meijer-de Vries aan de Jachtlaan. Daar wachtte hij net als andere vliegers op de bevrijding, maar die kwam niet.
Zaterdag 30 september was een rampdag: door verraad werd de groep Narda opgerold.
De Sicherheitsdienst, SD, zette een val op in het huis van Narda van Terwisga aan de Paul Krugerstraat 30 en arresteerde Narda en de meeste leden van haar groep. De SD probeerde ook Joop Bitter, de zoon van mevrouw Bitter-van de Noordaa, die aan de Jachtlaan woonde en ook lid van de groep Narda was, aan te houden. Daar troffen de SD’ers tot hun grote verrassing in het huis ook de Brit Kenneth Ingram en Bob Zercher aan: ’Komm schnell, hier sind zwei Engländer’. Hoe en waarom Bob Zercher en Kenneth Ingram, die beiden bij mevr Meijer-de Vries waren ondergebracht, in september 1944 bij mevrouw Bitter-van der Noordaa op de Jachtlaan 134 terechtkwamen, is niet meer na te gaan.
Robert Zercher was, net als Kenneth Ingram, bij zijn arrestatie op 30 september in burger. Maar de SD wist dat zij militair waren en daarom hadden zij als krijgsgevangene behandeld moeten worden. Dat gebeurde niet. Zij werden samen  met de zes gearresteerde verzetsmensen hier op Groot Schuylenburg  gefusilleerd. Hun lichamen bleven, met het bord ‘Terrorist’ op de borst, dagenlang op belangrijke punten in de stad liggen om de Apeldoornse bevolking schrik aan te jagen. Het lijk van Bob Zercher lag op de Deventerstraat, vlakbij de Hoofdstraat. Na een paar dagen werd hij begraven op Heidehof.
Ondanks ontberingen overleefden negen van de tien bemanningsleden van de ‘Karen B’ de oorlog. Bob Zercher was de ongelukkige, die in Apeldoorn werd vermoord. De overigen keerden terug naar de Verenigde Staten. In juni 1945 werden zeven bemanningsleden nog een keer verzameld in Florida. Daar is het verhaal van de bemanning van de ‘Karen B’  opgeschreven.
In  februari 1946 lieten de Amerikanen onderzoek doen naar de dood van Bob Zercher. Vervolgens werd zijn lichaam herbegraven op het Amerikaanse oorlogskerkhof Neuville-Condroz in België.
Op 2 oktober 1969 werd de gedenksteen op Groot Schuylenburg onthuld. Op de steen staat dan: ‘R. Zurcher U.S.A.A.F.’ Waarom  hij er niet als ‘R.W. Zercher Sgt. USAAF’ op is gezet, is onbekend.
Niet alleen in Apeldoorn, ook in de ‘Roll of Honour’ in de American Memorial Chapel in  St. Paul’s Cathedral in Londen staat de naam van Bob Zercher vermeld, samen met de namen van alle 28000 gesneuvelde Amerikaanse militairen die in de oorlog korter of langer in Engeland waren gestationeerd.
Ook de York Corporation hield hun employé’s  in uniform in ere; dit was de kop van een poster die regelmatig in de personeelskrant werd afgedrukt. In de witte vlag met rode rand staat het getal 991 voor het aantal employés dat op 1 mei 1944 in de Amerikaanse strijdkrachten diende; de 6 sterren geven het aantal omgekomen medewerkers op die datum weer. Bob Zercher was toen twee dagen ‘Missing In Action’. 1200 medewerkers van de York Corporation dienden als militair in de oorlog; 25 van hen kwamen om het leven.
In 2006 leefde er op Victor Ryzcko na niemand meer van de bemanning van de ‘Karen B’. Toch is het goed dat de naam van Bob Zercher nu correct op de gedenksteen op Groot Schuylenburg staat vermeld: R.W. Zercher Sgt. USAAF, samen met de namen van verzetsstrijders die zich toen hebben ingezet om onze vrijheid te helpen herwinnen.

Het bombardement op Berlijn is gedetailleerd beschreven.

Read More

1946-1947

08/03/2017
/ /
in
/
Comments Closed

1946-1947

1946 ----- 24 januari donderdag.

VAN HOUTUM. De loco-burgemeester maakt in een rede bekend dat er al 25 huwelijken van Apeldoornse meisjes met Canadezen zijn gesloten. Men is sinds enige tijd bezig met het opblazen van munitie in de bossen om Hoog Soeren. Hieronder behoren 300 opslagbunkers. De explosies zijn dan ook veel zwaarder dan voorheen. Wij horen iedere keer een lange echo tegen de bosrand. Het dorp Hoog Soeren protesteert al tegen de vele vernielde ruiten. Men gebruikt voor dit werk meest ongeschoold personeel voornamelijk van de Heide Maatschappij. Dit heeft nog niet zo'n gemopper veroorzaakt als de inzet van Duitsers als politieagenten. moffen moeten het verkeer op de Amersfoortseweg tegenhouden wanneer een ontploffing zal volgen. Het feit dat deze moffen zonder bewaking de macht hebben het verkeer te regelen is verregaand. Laten de Duitsers levensgevaarlijk werk doen. Bijvoorbeeld munitie opruimen en bovengenoemde arbeiders van de Heide Maatschappij het verkeer regelen.

1946 ----- 25 januari vrijdag.

VAN HOUTUM. 's Avonds komen twee Amerikanen bij mijn broer op bezoek. Zij zoeken documenten voor de moord op acht Amerikaanse vliegers op 2 oktober 1944 in Apeldoorn (hun onderduikadres was verraden). Het zijn een majoor en een sergeant. Beide zeggen dat de POD in deze kwestie weigert mee te werk. Moet nu ook nog de POD gaan saboteren!

1946 ----- 28 januari maandag.

VAN HOUTUM. 's Middags geeft iemand zich als getuige op voor de aanklacht tegen de beheerder van het pension Eljo-Zamy (in 1943 joden verraden). Intussen hebben zijn vrouw en zoon al bekend. Hij ontkent alles.

1946 ----- 11 februari maandag.

VAN HOUTUM. Alle machines van de Gazelle-fabriek in Dieren zijn in Duitsland teruggevonden. Ze zijn naar Nederland onderweg.

1946 ----- 14 februari donderdag.

VAN HOUTUM. Rauter arriveert weer in ons land. Ditmaal op weg naar de gevangenis. Daar zal over hem geoordeeld worden. Woeste Hoeve klaagt hem aan!

1946 ----- 20 februari woensdag.

VAN HOUTUM. Men behaalt bij de opsporing van de moordenaars van R. van Gerrevink enzovoort een groot succes. Een SD-er heeft bekend. Nu zoekt men naar zes SS-lieden (drie Hollanders). Daarvan is men de namen te weten gekomen uit een dagboek van een SS-man te Harskamp. Hij regelde na september 1944 de telefonie op het Apeldoornse Bos. Hij noteerde alle namen en uittreksels van telefoongesprekken. Het dagboek was in de voering van zijn broek genaaid.

1946 ----- 4 maart maandag.

VAN HOUTUM. In de afgelopen nacht zijn in Apeldoorn vijf distributieambtenaren van hun bed gelicht. Zij hebben zeer veel inlegvellen uit stamkaarten verwijderd en zich deze toegeëigend wanneer de eigenaren er niet extra naar vroegen. Zo zijn er vele gevallen dat burgers zogenaamde inlegvellen hebben verloren. Deze blijken echter door de ambtenaren te zijn verduisterd. Men krijgt door een inlegvel alle bonkaarten. Het is te hopen dat er nu meer zwendel aan het licht komt. In het bijzonder de distributie van fietsbanden (uitsluitend tegen een pond boter).

1946 ----- 8 maart vrijdag.

VNA HOUTUM. Te Woeste Hoeve vindt een herdenking plaats van de moord op 117 Nederlanders (een jaar gelden) door de overval op Rauter. Het is al zover bekend dat de aanslag door twee Apeldoorners werd gepleegd.

1946 ----- 12 maart dinsdag.

VAN HOUTUM. De POD in Apeldoorn is er in geslaagd de moordenaars van Dobbelman en Mees te arresteren. De daders behoren tot de Silbertannegroep. Dit was een speciaal moordcommando van SS-mannen die over het hele land moorden pleegden.

1946 ----- 8 april maandag.

VAN HOUTUM. Een Nederlandse infanteriedivisie is nu in Teuge ondergebracht. Bij het vliegveld Deelen zal een tankdivisie worden gestationeerd. Beide zijn er voor opleiding en bestemd voor Nederlands Indië.

1946 ----- 17 april woensdag.

VAN HOUTUM. Het stemt elke Apeldoorner tot genoegen dat juist op deze dag met de verkoop van het boek ´Ik draag U op' is begonnen. Het geeft een overzicht van het ondergrondse werk in onze gemeente en is met veel foto's verduidelijkt. Eén van de artikelen is door mijn broer geschreven. Het boek kost 10 gulden (helft voor NOS). Het wordt nog vrij goed verkocht.

1946 ----- 3 mei vrijdag.

VAN HOUTUM. 's Avonds om zes uur begint over heel Nederland een plechtige herdenking van de gevallenen in de oorlog. De herdenking in Apeldoorn begint om 7.20 uur bij een voorlopig monument bij de grote Kerk. Er worden daar zeer veel bloemen neergelegd. Daaronder kransen van meer dan honderd gulden. Vervolgens is er een plechtigheid in de Grote Kerk. Daarbij worden de namen van 138 gevallenen uit onze gemeente voorgelezen.

1946 ----- 4 mei zaterdag.
VAN HOUTUM. De vlag hangt de hele morgen tot 's middags één uur halfstok. Dit was voor de nacht verboden. 's Morgens om elf uur is er opnieuw over het hele land een minuut stilte. Tot dat moment staan twee agenten bij het monument in Apeldoorn stram in de houding. Voor Apeldoorn (in het bijzonder Ugchelen) vindt de plechtigheid 's middags om twee uur plaats op het kerkhof Heidehof. Gedurende de hele morgen hebben er op het marktplein vijf auto's gestaan waarin men bloemen kon leggen voor de Engelse graven in Ugchelen. De bloemisten op het marktplein hebben deze dag zeer veel verkocht. Om twee uur vindt op Heidehof ook een minuut stilte plaats. Daarna worden de bloemen uitgedeeld. De auto's raakten zo vol dat niet alleen de Ugchelse kinderen de bloemen kunnen dragen. Daardoor wordt de hulp ingeroepen van de honderden aanwezigen. Er gaat een kwartier mee heen voordat alle bloemen zijn uitgedeeld. Vervolgens spreekt de voorzitter van het Oorlogsgravencomité en verzoekt onder meer de graven van de geallieerde piloten te adopteren. Daarna hoort men de waarnemend burgemeester van Apeldoorn en een dominee. De menigte besluit met het zingen van het Engelse en Nederlandse volkslied. Vervolgens gaat men langs de graven en legt er de boeketten bloemen neer. De Engelse graven en ook die van de Nederlandse oorlogsslachtoffers zijn bedolven onder de bloemen. De stapels zijn decimeters dik. Vele kransen hebben linten met de woorden 'Hulde aan onze bevrijders', 'Nederland herrijst, Groeten aan onze vrienden'. Van velen maakt zich een ontroering meester als op de bevrijdingsdag. Zoiets zien we misschien nooit weer. Tijdens de plechtigheid staan aan de ingang van Heidehof twee agenten stram in de houding. 's Middags om drie uur vindt er nog een herdenking bij het monument in Apeldoorn plaats. Daarbij worden opnieuw veel boeketten neergelegd.

1946 ----- 23 december maandag.

VAN HOUTUM. Eindelijk is het zover. De verrader van Reinier Van Gerrevink (1 oktober 1944) en velen uit zijn verzetsgroep staat in Zutphen terecht. Het is een bewogen zitting die door een flinke rechter wordt voorgezeten. Men kan een speld horen vallen wanneer Narda van Terwisga haar relaas over het verraad en haar lijdensweg in het kamp Ravensbrück doet. Zij is namelijk de enige overlevende van de slachtoffers. De verdachte blijft ontkennen maar hoort de doodstraf tegen zich uitspreken. Hij valt voortdurend in de rede en wordt hierin gesteund door zijn broer en zuster vanaf de tribune. Deze verrader probeert bij het wegvoeren zijn woede op een oude bekende te koelen. Maar dit wordt nog tijdig tegengehouden. De verdachte wordt weer naar de gevangenis in Arnhem overgebracht. Daar moet hij op het uitvoeren van het vonnis wachten. De berechting in Nederland wordt steeds slapper. Het aantal uitgevoerde doodstraffen is sporadisch. Er is zelfs één geval dat een ter dood veroordeelde al acht maanden op voltrekking van het vonnis wacht.

1947 ----- 7 maart vrijdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens vindt in Arnhem de berechting van de vrouw en zoon van de beheerder van het Pension Eljo-Zamy plaats. De man is wegens gebrek aan bewijs vrijgelaten. Zijn vrouw en zoon horen respectievelijk 8 en 15 jaar tegen zich eisen. Het grote jodenverraad van 1943 wordt bijna niet besproken. De getuigen (joden en agent D.) zijn namelijk dood. Deze rechtspraak berust op ander verraad waarvan slechts één geval uit Ugchelen (namelijk het vergiftigingsverschijnsel bij D.).

1947 ----- 28 maart vrijdag.

VAN HOUTUM. Een steenhouwer uit Apeldoorn komt in opdracht van de vereniging Ugchelens Belang klaar met het bevestigen van een koperen plaat op de Ugchelse Kei. Het is een eenvoudige herdenking van die inwoners van Ugchelen die in hun strijd tegen de Duitser zijn gevallen. Van enige officiële inwijding is geen sprake. Deze plaat is namelijk een verkapping van het besluit op oorlogsmonumenten. De staat wenst namelijk één uniform monument in alle Nederlandse steden en dorpen. Op de gedenkplaat staan de namen van
- C. Brouwer, overleden 12 mei 1940 in Tiel (frontgevecht). Zie onder 26 juni 1940.
- G.P. Duuring, gefusilleerd 31 juli 1942 in Amsterdam (verzet). Zie onder 5 juli 1942.
- B.J.A. Huygen, gefusilleerd 12 april 1945 in Kruisjesdal (verzet). Zie onder 25 mei 1945.
- A. van Velsen, gefusilleerd 12 april 1945 in Kruisjesdal (verzet). Zie onder 26 mei 1945.

Read More

1945

08/03/2017
/ /
in
/
Comments Closed

1945

BRANDWEER. Er komt steeds meer activiteit. Vliegtuigen worden afgeschoten. V-1´s vliegen over en vallen neer. Treinen en auto's worden herhaaldelijk onder vuur genomen. We kunnen voelen dat het einde nadert. Het zou ondoenlijk zijn u mee te delen wat voor schade de V-1´s in Apeldoorn hebben aangericht. Als ik u vertel dat er ruim 600 stuks in onze gemeente zijn neergekomen. Twee zijn er op woonhuizen terechtgekomen die 7 slachtoffers hebben gemaakt. We kunnen gerust zeggen dat wij hier geweldig geboft hebben.

1945 ----- 1 januari maandag, Nieuwjaarsdag.

HARDONK. Lichte vorst, overdag mooi helder winterweer met in de avond toenemende vorst. Gladde wegen. Veel schaatsenrijders vooral op de vijver van Berg en Bos. Langs de spreng is een grote vernieling aangericht door het in het wilde weg kappen van hout. In de vroege morgenuren veel Duitse vliegtuigen (100 à 200) hier over, meest jagers. Ze kwamen later terug. Waar die heen zijn geweest blijft een open vraag. Telkens V-1's en V-2´s in de lucht. Bij de familie M.[Moerman] geweest. Nu ligt het jaar 1945 nog geheel voor ons. Moge het spoedig de zo lang verbeide bevrijding brengen!

VAN HOUTUM. Om 0.45 uur weerklinkt een zware ontploffing op korte afstand. Om 8.40 uur passeren er vliegtuigen in groepen van vier zeer laag over. Het luchtdoelgeschut zwijgt omdat het Duitse toestellen zijn. Wij tellen ongeveer 40 bommenwerpers. Er komen ook 120 Stuka's over Ugchelen. Bij enkele zijn de bommen zichtbaar. Eén Duits vliegtuig cirkelt een kort moment boven onze buurtschap en laat zijn bommenlast vallen. Het zijn allemaal splinterbommen met Duitse herkenningstekenen. Zij veroorzaken veel glasschade. Bij Drosterij aan de Ugchelseweg wordt één persoon gedood. Er zijn ook zwaar gewonden echter zonder levensgevaar. De bommen zijn over een strook van Drosterij tot aan de Richtersweg gevallen. De houtdiefstallen nemen in de omgeving grote vormen aan. Het wordt meer sport dan nood. De Heide Maatschappij (de politie is niet actief) neemt betrokkenen de zaag af en brengt deze voorzien van een label op het politiebureau. De eigenaar kan hem na vier dagen weer komen halen. Zo zijn de laatste tijd in Beekbergen 158 zagen in beslag genomen.

1945 ----- 2 januari dinsdag.

HARDONK. Dooi weer, gure wind. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Op last van de burgemeester moet iedere burger van Apeldoorn bij sneeuwval het straatgedeelte voor zijn woning evenals een deel van het trottoir schoonvegen en bij gladheid met zand of as bestrooien.

1945 ----- 3 januari woensdag.

HARDONK. Zacht, iets vochtig. Later guur en stormachtig, zeer donkere avond. Niets.

VAN HOUTUM. 's Middags om 2.30 uur komen oom Jan en mijn neef Jaap bij ons. Zij wonen nog aan de rand van Arnhem. Zij zijn om acht uur vertrokken maar moesten wegens bandenpech vanaf Loenen lopen. Nu legt de fietsenmaker een massieve band voor 45 gulden op het achterwiel van de tandem. Om twaalf uur deelde een Arnhemmer ons mee dat zij onderweg waren. Twee uur later belt de familie uit Eerbeek ons op dat zij op komst zijn. Beide familieleden zijn erg moe. Het doel van de tocht is één van de paarden die hier verzorgd worden uit te lenen aan een voerman. Deze verplicht zich op zijn beurt de familie in Arnhem aan het eten te houden. Er wordt nog geen beslissing genomen. 's Avond om zeven uur klopt een Hagenaar bij ons aan de deur. Hij vraagt om onderdak. Het is een leraar van de zeevaartschool. Hij is op weg naar Deventer voor voedsel. De toestand in Den Haag is vreselijk. Evenals in Amsterdam krijgt men er slechts 125 gram kaas, 1.000 gram brood en één kilo aardappels op de bonnen. De zwarte prijzen zijn zeer hoog. Tarwe (hoewel het daar in de streek is) is bijna niet meer verkrijgbaar. De biedprijzen liggen voor een mud al hoger dan 650 gulden. Een mud rogge kost 450 gulden en een mud aardappels kost al 200 gulden. Voor vet variëren de prijzen tussen de 40 en 50 gulden.

1945 ----- 4 januari donderdag.

HARDONK. Lichte vorst, goed winterweer. Enkele vliegtuigen. Troepen verplaatsing uit Voorst en Twello naar Zutphen. Ook hier iets meer militair verkeer. Het licht op de fietsdynamo doet het tot nu prachtig.

VAN HOUTUM. 's Nachts om één uur komt een V-1 zeer laag over en verandert recht boven de fabriek van koers en stort een eind verder neer. Alles dreunt. 's Middags om 12.30 uur vragen twee Hagenaars naar eten. Zij zijn onderweg naar Epe en hebben evenals de leraar een introductiebrief. Ze vertelden ons dat sinds 28 november vijf aardappelbonnen bekend werden. Op drie daarvan zijn slechts aardappels verstrekt. Zij hebben een karretje achter de fiets en denken al zo dat zij bij een fietsenvordering nog lopend moeite zullen doen voor eten. Het zijn twee arbeiders van het Haagse Dagblad. Zij hebben alle drukpersen vernield na een artikel in de krant geweigerd te hebben. De directeur is met zijn personeel ondergedoken. Een brief uit Rotterdam bevat tien exemplaren van Ons Volk van 8 november, twee Oranje bulletins nr.22, twee Oranje bulletins van 30 november en een exemplaar van De Vrijheid van 2 december .

1945 ----- 5 januari vrijdag.

HARDONK. Prachtig winterweer, heldere lucht, overdag om het vriespunt. Al vroeg vliegtuigen. Vooral aanvallen van jagers op verkeer van de Amersfoortseweg. Hierbij 8 doden en een aantal gewonden. Vanavond veel bommenwerpers over naar Duitsland. Men spreekt ervan dat vandaag verscheidene schepen met aardappels voor de Apeldoornse bevolking door de weermacht voor eigen behoefte in beslag zijn genomen. Evenals twee wagens textiel voor de evacués.

VAN HOUTUM. Na middernacht komen vrij veel vliegende bommen over. Zij vliegen laag en maken een oorverdovend lawaai. Eén stort in de omgeving neer. 's Middags om 4.30 uur wordt een patrouille jagers die boven de spoorlijn vliegen fel beschoten. De Technische Noodhulp uit Apeldoorn haalt 65 mannen uit het ziekenhuis in Rees op. Ze zijn allemaal zo ondervoed door de slechte koolsoep dat de ingenomen levensmiddelen geen verandering in het lichaam meer ondergaan.

BURGEMEESTER PONT (brief van de Commissaris der Koningin in Gelderland aan de burgemeesters in de provincie). Om tot een beter en overzichtelijk geheel te komen en de stroomvoorziening te leiden binnen banen der redelijkheid heb ik, na hierover een conferentie te hebben gevoerd met de Beauftragte van de Rijkscommissaris voor de Provincie Gelderland en de Aussenstellenleiter van Rüstung und Kriegsproduction, de Heer B. te Warnsveld het volgende overeengekomen:
Aanvragen voor licht- of krachtaansluitingen van Duitse instanties geschieden uitsluitend via de Aussenstelle van Rüstung- und Kriegsproduction te Zutphen. Komen er in uw gemeente dus militaire eenheden of andere Duitse instanties, dan dienen deze zich telefonisch met de Rüstung- und Kriegsproduction te verstaan.
Alle aanvragen van Nederlandse zijde dienen te worden gedaan bij de burgemeester, die voor doorzending naar de Provinciale Griffie zorgdraagt.
Door mijn energiereferent worden deze aanvragen getoetst en met de Rüstung- und Kriegsproductionsführer besproken.
Alle orders voor het in- of uitschakelen van elektrische stroom worden door de heer O. doorgegeven aan de PGEM [nu NUON] zodat de beambten van de PGEM hun schakelorders uitsluitend van hem ontvangen.
Daar op vele plaatsen nog niet voldoende stroom ter beschikking kan worden gesteld voor dringende landbouwwerkzaamheden is het de taak van de burgemeester om er voor te zorgen dat er geen clandestiene aansluitingen op het elektrische net kunnen voortkomen. Hij dient hiervoor een controleapparaat in het leven te roepen.
De belasting op het net is namelijk grotendeels hierom zo hoog omdat er vele zogenaamde zwarte aansluitingen zijn. Deze kunnen door de PGEM moeilijk worden gecontroleerd. Het apparaat dat deze maatschappij hiertoe ter beschikking staat is niet voldoende uitgebreid.
Ik wijs u er vooral op dat er vele huizen zijn waarin zich militairen hebben opgehouden waar de lichtaansluiting bleef nadat deze militairen dikwijls zonder voorafgaande kennisgeving vertrokken waren. Een nauw contact met uw militaire bevelhebber is daarom ook op dit punt noodzakelijk. Daar een juiste energieverdeling van groot belang is vertrouw ik er op dat de controle door u zo efficiënt mogelijk zal worden doorgevoerd.
De Commissaris der Provincie Gelderland, getekend Hondius.

1945 ----- 6 januari zaterdag.

HARDONK. Nevelig, overdag lichte dooi. Tegen zeven uur vanavond zwaar gedreun en geschiet, vermoedelijk van afweergeschut. Massa's mensen komen hier door om voedsel in Overijssel enzovoort te halen.

VAN HOUTUM. Net alsof het nog niet genoeg is passeren om middernacht opnieuw grote formaties bommenwerpers in de richting Duitsland. Het houdt na 20 minuten op. Deze vliegtuigen keren om 2.30 uur terug. Ook nu houdt het geronk 20 minuten aan. Voor het station in Apeldoorn staan wagons van een gemitrailleerde trein. Zij versperren twee overwegen.

1945 ----- 7 januari zondag.

HARDONK. Somber weer, gure wind met hagel- en sneeuwbuien. In de avond vorst met gladde wegen. V-1 boven Spelderholt in de lucht ontploft.

VAN HOUTUM. Vanaf gisterenavond 9.30 uur komt er gemiddeld per kwartier een vliegende bom [V-1 of V-2] over. Het houdt 's morgens bij schemerdonker op, maar het begint weer om 11.30 uur. De eerste stort in de richting Beekbergen neer en veroorzaakt een zware ontploffing. In Ugchelen en Beekbergen is glasschade. Bij mijn neef Arnold is één ruit geheel stuk en een ander gebarsten. Later blijkt dat deze V-1 twee kilometer van onze woning in het bos van Dr. Ooster is gevallen. Het nabijgelegen boswachtershuis heeft grote glas- en dakpannenschade. Het kippenhok is geheel weggedrukt en de bomen zijn over een oppervlakte van één hectare vernield. Overal liggen resten van het projectiel. Dat bestaat grotendeels uit goedkoop metaal en triplex. De krater is niet bijzonder groot. Om 2.30 uur houdt het geknal van een overkomende V-1 plotseling op. Hij komt in het Spelderholt neer maar ontploft niet.

1945 ----- 8 januari maandag.

HARDONK. Veel sneeuw, overdag iets dooi. In de avond koude wind met vorst en gladheid. In de afgelopen nacht V-1 bij Beekbergen neergekomen, waarbij helaas 5 doden.

VAN HOUTUM. 's Nachts valt een V-1 op een huis aan de Arnhemseweg tussen Beekbergen en de Woeste Hoeve. Het huis vliegt in brand maar het projectiel ontploft gelukkig niet. Alle vijf bewoners worden gedood. De rest van de dubbele woning kon worden gered door het doorzagen van een balk. Het is een wonder dat deze laatste woning gespaard is gebleven.
  POLITIE. In de nacht van 7/8 januari verwoeste een V-wapen het perceel Arnhemseweg 629 te Beekbergen in deze gemeente. 5 Mensen verloren daarbij het leven. Meerdere van die projectielen kwamen in de buurtschappen van Apeldoorn neer. Hierdoor ontstond glas- en andere schade. Door boordwapens van vliegtuigen werden op de Amersfoortseweg ter hoogte van de betonweg enige weggebruikers gedood.

1945 ----- 9 januari dinsdag.

HARDONK. Iets sneeuw, lichte vorst tot om het vriespunt. In de avond meer vorst. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. In Apeldoorn doen geruchten de ronde (natuurlijk weer uit Duitse bron) dat Engelse vliegtuigen bij Zwolle drie voor Apeldoorn bestemde schepen met aardappels in de grond hebben geboord. Om 2.30 uur vraagt een man uit Schiedam voor hem en zijn zoon bij ons om eten. Zij zijn sinds vrijdag met een driewieler onderweg. De sneeuw overviel hun. Eén fietst en de ander duwt. Hun doel is Deventer. Ook in Rotterdam is de toestand kritiek. Duizend gram brood en één kilo aardappels zijn nog de enige rantsoenen. De voorraad aardappels raakte door evacués uit Arnhem op. Zij betrokken ze eerder uit Oud Beierland maar dit is nu door de moffen afgesloten. Men kan slechts met een vergunning op het eiland komen. Hij heeft voor zo'n vergunning acht uur in de rij gestaan. Het is niet gelukt. Daardoor probeert deze man het niet meer. De vader zit erg in over het lot van zijn oudste zoon die bij de laatste razzia is gearresteerd. De gemeente Apeldoorn vraagt voor al het personeel een Ausweise aan. Deze worden niet aan personen onder de 30 jaar verstrekt. Van de Ugchelse brandweer willen er maar vijf een Ausweis. De overigen weigeren het. Wij krijgen weer een handvol ondergrondse blaadjes waaronder De Parool van 16 december, Parool Post van december 1944, Oranje bulletin nr. 20, 21 en 22 en De Vrijheid.

1945 ----- 10 januari woensdag.

HARDONK. Lichte vorst, 's avonds nevelig. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Onze Minister van Justitie Van Heuven Goedhart spreekt 's avonds voor Radio Oranje over de nieuwe Duitse maatregel tot ontvolking van Nederland. Seyss-Inquart gaat nog op dezelfde wijze als vroeger te werk. Veel honing dan een paar bittere pillen met een spuit venijn. Men hoort de vogelaar fluiten. Zijn woorden klinken evenals het geld van Rost van Tonningen. Nederland zit al vol met Duitse kwellingen. Hitler tracht een nieuwe plaag over ons volk te brengen. Zijn waagstuk zal niet lukken zonder hulp van de werkgever, ambtenaar en politieagent. De Minister spreekt verder over de houding van de spoorwegarbeiders en brengt een eerbiedige groet aan de gevallenen onder hen. Nu is het de beurt aan de werkgever. Slechts één ding wordt van hem gelast. Niets doen. Geen gegevens verstrekken. De arbeidersinzet begint ergens in Duitsland maar eindigt aan het front. Het Duitse oorlogsmonster brult om voedsel. Wat belet hun ons als dekschild te gebruiken. Veel stellen zich de vraag 'Wat baat alles?' (namelijk bevelen vanuit Engeland). Ons volk bestaat uit slampampers maar is aaneengegroeid door het verzet. Wij zijn de laatste en moeten het getij keren. De Duitse poging ons in het moeras te drukken mislukt door solidair weigeren. Beginnen bij de werkgever. Op onze kruising van verdrukking naar bevrijding moet iedereen de Duitse oproepen weigeren. Niemand mag een Ausweis nemen. Uit beide redevoeringen (ook van Gerbrandy) blijkt voldoende dat onze Regering in Engeland van de noodtoestand (in het bijzonder razzia's en hongersnood) goed op de hoogte is. Het is deze dagen moeilijk het standpunt van de Regering te verdedigen. Ik moet voortdurend van mijn naaste medemensen horen: 'Je moet maar honger hebben'. Dit is ook waar maar dergelijke personen vergeten wat aanmelding en deportatie voor de betrokkene betekent. Zij kijken niet verder dan hun neus lang is. Men wenst een Ausweis en ziet het verkeerde ervan niet in. Nu is een Ausweis geen vrijstelling meer zoals in 1943 en begin 1944. De razzia's op twee oktober en twee december 1944 hebben dit voldoende bewezen. Dergelijke personen zitten nu in de put en schelden op het verzetswerk. Zij begrijpen niet dat de vijand juist zo'n neerslachtigheid wenst. Hoe groter de angst hoe liever het de moffen is. Aanmelding voor werk bij de vijand levert uitsluitend nadelen op. Vrouw en kinderen krijgen er geen stukje meer eten door. Ook als het beloofd wordt. Hun man keert uit de oorlog niet meer terug en staat bloot aan hongersnood (denk aan de mannen in Rees), koude Duitse terreur en Geallieerde bombardementen. Men moet van de twee kwaadste de beste kiezen en dat betekent: niet aanmelden, geen Ausweise aanvragen. Het brengt natuurlijk in de toekomst minder bewegingsvrijheid met zich mee. Dat is toch altijd beter dan slavenwerk voor een bord koolsoep in den vreemde. Seyss-Inquart bekende onlangs openlijk dat alle mannen zullen worden weggevoerd. Wat baat dan nog een Ausweis. Het is uitstel maar geen afstel. Onderduiken blijft moeilijk maar de smoesjes voor de naaste kennissen worden gemakkelijker nu de hele administratie van de mannelijke bevolking door de razzia's en sabotage van ambtenaren in de war ligt. Niemand weet of men wel of niet aan de IJssel werkt. Men kan ook in Amersfoort zijn opgepakt, zoals de organisatie 'Todt' onlangs nog deed. Onderzoek in zo'n geval is voor de vijand tijdverlies en dat is niet in zijn belang.

1945 ----- 11 januari donderdag.

HARDONK. Mistige ochtend, iets sneeuw. Koud weer in de avond iets minder guur. Helaas enige jodenmensen ontdekt. Het licht was vanavond slecht.

VAN HOUTUM. De Duitse vernielingen en slopingen in Nederland nemen grote vormen aan. Het radiostation bij Kootwijk wordt afgebroken voor zover het al niet verwoest was in september 1944. Zij verwijderen bij de Nederlandse Spoorwegen alle bovengrondse leidingen.

1945 ----- 12 januari vrijdag.

HARDONK. Dooi weer, echter met oostenwind, zodat er misschien weer vorst zal komen. Erg vuile straten. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 9.30 uur kunnen wij de nieuwe distributiekaarten halen. Het was niet zeker of iedereen wel een bonkaart zou krijgen. Het lange uitstel van deze uitreiking gaf daartoe aanleiding. Daardoor ontstonden de nodige geruchten. Men combineerde het met de arbeidsinzet. Mannen tussen de 17 en 40 jaar zouden geen kaarten krijgen. Iedereen wint dan ook eerst inlichtingen in hoe de uitreiking verloopt. De gewone burgers moeten hun eerste stamkaart meebrengen. De evacués moeten hun persoonsbewijs en noodschadekaart tonen. In het gebouw is geen kachel waardoor de ambtenaren humeurig en kortaf zijn. Zij controleren weinig en reiken het aantal kaarten vrij snel uit. Evacués moeten echter aan een aparte tafel hun kaarten in ontvangst nemen. In de komende weken zullen in plaats van aardappels drie kilo suikerbieten worden verstrekt. Het gerucht van verleden week over de beschieting in Zwolle van drie aardappelboten schijnt dan toch waar te zijn. Het is echter ook mogelijk dat de Duitsers de voorraad in beslag hebben genomen en daarom dit bericht in de krant hebben gezet. Vandaag ontvingen wij een exemplaar van Vrij Nederland en een vlugschrift, getiteld Vogelvrij.

BURGEMEESTER PONT. Op de begraafplaats te Beekbergen werden de stoffelijke overschotten van de 5 slachtoffers van een V-1 ontploffing begraven.

1945 ----- 13 januari zaterdag.

HARDONK. Nog steeds dooi. In de avond echter heldere lucht en opnieuw vorst. Enkele vliegtuigen gehoord. Veel V-1's over. Weer geen taptemelk te krijgen. Ook de hele week nog geen aardappels. Aanstaande week zullen we in plaats daarvan wel suikerbieten krijgen!

VAN HOUTUM. De Duitsers lichten 's nachts door verraad weer enkele burgers van hun bed. Zij hebben in de afgelopen week al veel burgers waaronder joden, gearresteerd. Er gaan geruchten dat deze joden in Apeldoorn zijn gefusilleerd door transportmoeilijkheden naar een vernietigingskamp in Polen. In één woning bevond zich een inactieve geheime zender. Voor het huis ontstond een vuurgevecht waarbij een burger en een SS-man werden gedood. Van de vijf Apeldoorners, waaronder de directeur van Mariëndaal en dominee Borgers, die begin december zijn gearresteerd en naar Amersfoort zijn overgebracht, zijn er inmiddels drie overleden. Een brief uit Rotterdam bevatte vier exemplaren van de tweede extra uitgave van Vrij Nederland. Hoenderloo wordt spergebied. Dit houdt in dat de burgers om zes uur [namiddag] binnen moeten zijn.

1945 ----- 14 januari zondag.

HARDONK. Lichte vorst, wegen bevroren, zeer glad en gevaarlijk. In de middag geronk van vliegtuigen, enige benzinetanks neergekomen onder andere bij de Griftbrug aan de Deventerstraat en door jongens in brand gestoken. Telkens raamgerinkel veroorzaakt door ontploffende bommen.

1945 ----- 15 januari maandag.

HARDONK. In de nacht nog min 3 graden. Vandaag gelukkig iets dooi. Eerst glad op straat, later beter te belopen. Otterlo en Hoenderloo zijn tot spergebied verklaard. De mensen daar moeten om 6 uur binnen zijn. Rustige dag.

VAN HOUTUM. 's Middags arresteren de Duitsers in een nabijgelegen bos twee mannen die bezig zijn om bomen te stelen. Hun karretje blijft enige uren in het bos staan. Men zegt dat zij naar het kamp in Amersfoort zullen worden gebracht. De Arbeidsbeurs in Apeldoorn roept 2.000 man op voor het graven van een tankval langs de spoorlijn naar Zwolle. De moffen zijn met het uitgraven al enige weken geleden begonnen. Het schijnt dat deze opgeroepenen bij een razzia of bij het aanvragen van vrijstellingen zijn geregistreerd. Alle houders van motorrijtuigen moeten hun vervoermiddel opgeven. Hetzelfde geldt voor onderdelen en voorraden brandstof voor deze voertuigen. Onjuiste opgave zal als sabotage worden beschouwd. Wij horen de laatste dagen bijna onafgebroken gerommel van artillerievuur vanuit de richting Oosterbeek.

1945 ----- 16 januari dinsdag.

HARDONK. Lichte vorst. In de zon is het overdag dooi, gladde buitenwegen. Nog geen aardappels te krijgen. Een groot deel van de aangevoerde is bevroren. Steeds meer mensen uit Holland komen hier door per fiets, te voet met een handkar en dergelijke om in de Achterhoek en Overijssel te proberen wat voedsel te krijgen. Vanavond waren er een paar honderd op het politiebureau om te overnachten. Daar moet wel heel veel nood achter zitten om langs gladde wegen en in de winterkou rond te trekken teneinde enig voedsel zien te bemachtigen. De nood, vooral in de grote steden, is heel erg hoog gestegen. Vanmorgen veel vliegtuigen hoog over en telkens schieten van het afweergeschut. Later bij M.[Moerman] geweest voor dinsdagavondbezoek.

VAN HOUTUM. 's Morgens rijdt een auto van de SD de van Golsteinlaan in. Zij arresteren de bosarbeider A. van den Ham met zijn vrouw [Golsteinlaan 33]. De man wordt na een halve dag arrest weer vrijgelaten. Hij is erg mishandeld. De oorzaak van deze arrestatie is niet duidelijk. Het doet ons aan een jodenkwestie denken omdat hij er veel in huis heeft gehad. De Rijksverkeersinspectie zal voortaan het begrafenisrijden regelen. Het trouwrijden met paard en rijtuig is verboden. Alle huisslachtingvarkens moeten voor één februari aanstaande worden geslacht. De reden is onbekend.

1945 ----- 17 januari woensdag.

HARDONK. Dooi, overdag wolken en zon, bar vuile wegen. In de avond helaas opnieuw vorst. De Russen zijn volgens de BNO met hun grote winteroffensief begonnen en de Duitsers zouden genoodzaakt zijn grote gebieden te ontruimen. Geen wonder dat de mensen hier wat optimistischer zijn. Telkens kanongebulder op afstand te horen. Vandaag enkele vliegtuigen. Nog steeds geen aardappels.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 9 uur komen ongeveer 50 Duitse soldaten op de fiets in de richting Hoenderloo voorbij. Kort daarop passeren drie boerenwagens met uitrusting. Zou het weer een begin van troepenvervoer worden? De hele dag passeren grote formaties bommenwerpers in de richting Duitsland. Zij worden door het luchtdoelgeschut vanuit Oost Apeldoorn beschoten. Mijn broer wordt om elf uur (spertijd) bij de Viersprong door twee SS-soldaten aangehouden. Hij beweert te moeten werken dat zij om deze tijd niet nodig vinden. Desondanks laten ze hem gaan. Naar later blijkt hebben deze moffen om verschillende huizen gelopen. Het lijken ons dieven.

1945 ----- 18 januari donderdag.

HARDONK. Gelukkig dooi met regen. Tegen de avond storm met regenvlagen. Nog altijd geen aardappels te koop. Van een buurvrouw kreeg ik de restanten geraspte aardappels. Overgebleven na het maken van aardappelmeel. Wie maakt bij zo'n gebrek aan aardappels nog zelf aardappelmeel? Wij hebben er echter een lekkere stamppot van rode kool van gemaakt en de rest na toevoeging van wat roggemeel gebruikt voor enige lekkere pannenkoekjes! Vanavond V-1 hierover, plotseling stopt het geluid, het ding draait terug en valt neer in de bossen bij Hoog Buurlo. Toch een heel gevaarlijk wapen. De strijd in Rusland schijnt voor de Duitsers niet gunstig te verlopen. Ze melden diepe penetraties van de Russen!

VAN HOUTUM. De politie houdt 's morgens om vier uur in de aangrenzende bossen om de toenemende houtdiefstallen een drijfjacht. Zij betrappen slechts één persoon. Wij zien deze echter 's middags weer met een omgezaagde boom lopen. Deze actie gaat voornamelijk tegen de zwarthandelaren. Deze komen gewoonlijk 's morgens om vier uur en zijn nog voor zeven uur (het is dan nog donker) met een grote vracht hout weer verdwenen. Mijn neef Jaap komt uit Velp weer bij ons. Hij is van plan het paard mee te nemen. Daardoor zullen zij op contract levensmiddelen van een derde krijgen. Zijn ouders en gezin ontvangen wel distributiekaarten maar hebben geen voorraad meer. In Velp is ook geen Centrale Keuken. Overdag zijn ondanks de storm toch nog een aantal vliegende bommen overgekomen. 's Avond om 6.15 uur komt een V-1 recht over. Het projectiel heeft een onstandvastige baan waardoor het tenslotte bij paleis Het Loo neervalt.

1945 ----- 19 januari vrijdag.

HARDONK. Felle storm in de nacht, 's morgens sneeuwstorm, later helder. In de avond vorst. Gelukkig is de meeste sneeuw overdag weer verdwenen. Geen aardappels voor de eerste 14 dagen aangewezen. De voedselsituatie begint hier ook steeds slechter te worden. In Rusland gaat het voor de Duitsers slecht! De krant schrijft vandaag ´Waar zal de stormloop der Russen tot staan worden gebracht?´. En verder ´Millioenenslag in het Oosten, Warschau ontruimt, vijandelijke pantsers doorgedrongen tot Tomasof, Tsenstochau en Krakau´.

VAN HOUTUM. De talrijke arrestaties die de laatste weken in Apeldoorn hebben plaatsgevonden zouden door een Duitse provocateur zijn veroorzaakt. De familie Kleekamp uit Apeldoorn verbleef deze zomer in een hotel in Vierhouten. Daar was een Britse vlieger ondergedoken. Dit is al merkwaardig want onderduiken doe je niet in een hotel. De dochter uit het gezin raakt verliefd op de vlieger en ging later nog steeds op de fiets naar Vierhouten. Haar vader vond dit niet goed en was bereid de vlieger onderdak te verschaffen. Dit gebeurde en ging enige tijd goed tot dat de vlieger zich als een Gestapobeambte openbaarde. Het hele gezin is gearresteerd en naar Apeldoorn en later naar Duitsland overgebracht. Door verklaringen van deze gevangenen kwam de Gestapo joden, een geheime zender en enkele verzetsmannen op het spoor. Eén arrestatie werd een sneeuwbal. De dinsdag gearresteerde familie Van de Ham is op deze wijze verraden. 's Middags krijg ik een boekje getiteld ´Die Heimat grüszt´. Het lijkt zo te zien een Duitse uitgave. Bij beter doorlezen doet het echter aan een Engels strooibiljet denken. Er staan onder andere uitspraken in van Duitse leiders over het verloop van de oorlog die nooit zijn uitgekomen. Op de laatste pagina staat de kalender van 1945. Het boekje is in de zandverstuivingen gevonden bij de Woeste Hoeve waar zelden iemand komt. Het schijnt naar een Duits model in Engeland te zijn herdrukt met toevoegingen die tegen Duitsland zijn. De boekjes moeten er al lang hebben gelegen omdat het papier erg geel is geworden en de nietjes verroest zijn.

INWONER. Aan de edelachtbare heer burgemeester Pont.
Geachte Heer, ´Uit naam van de velen die hun middagmaal halen aan de uitdeelpost Zwolseweg hoek Langeweg, zend ik U het volgende vers:
Wachten, wachten, steeds maar wachten,
Terwijl wij zo naar voedsel smachten!
Is er dan in deze tijden
Helemaal geen medelijden?
Ach wij staan hier alle dagen
Uit te kijken naar de wagen!
Het gebeurt dat wij soms uren
Te vergeefs maar blijven turen.
Hier staan vele oude heren
In hun al te wijde kleren.
Hier staan kinderen en vrouwen,
Die, met in hun hart vertrouwen
Op de rasse komst van 't eten
Hunne huishoudplicht vergeten.
Veel tijd moeten wij verspillen,
Maar dat kunt gij toch niet willen!
Denk eens aan de sneeuw en koude!
't Was bijna niet uit te houden.
Heus, dat moet toch anders worden
We zijn waarachtig nog geen horden,
Die men behandelt als het vee
Zonder 't minst gevoel daarmee!
Zelfs de boer laat zijn koeien
Nooit om hooi of gras maar loeien.
Hij voert zijn beesten steeds op tijd
En daarin schuilt ook zijn profijt.
En daarom vragen wij vrijmoedig:
Verander nu de toestand spoedig!
Burgemeester, gij zijt machtig,
Toon U nu eens uiterst krachtig.
Geef 't bevel dat nu voortaan
De wagens op tijd vertrekken gaan.
Dan klinkt het uit ons aller mond
Lang leve burgervader Pont´.
Met hoogachting Uw dw. N.J.C. Schermerhorn.

1945 ----- 20 januari zaterdag.

HARDONK. In de nacht en overdag erg veel sneeuw. Gladde wegen door vastgetrapte sneeuw. Heel in de verte voortdurend kanonvuur te horen. Vanmorgen vliegtuigen over. Koekjes gemaakt van suikerbietenpulp en wat roggemeel. Best te eten. Het schijnt de Russen nog steeds prima te gaan.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 7.30 uur, nog voor ik naar de radio ga luisteren, geeft een arbeider ons een Vliegende Hollander. Hij zegt dat er veel in het aangrenzende bos liggen. In een wei ligt volgens hem waarschijnlijk een groot stuk karton. Na het luisteren ga ik op zoek. Mijn vader heeft er intussen enige onder de sneeuw uitgehaald (het heeft deze nacht voor het eerst in dit jaargetijde gesneeuwd). Deze liggen nu bij de kachel te drogen. Uit het één en ander is op te maken dat de explosies van gisteravond 7.20 uur betrekking hebben op deze strooibiljetten. Zelf vind ik wel het karton maar nog geen pamfletten. Enigszins bevangen van de kou kom ik met enkele stukken karton thuis. Het karton is afkomstig van de zogenaamde bom waarmee de Vliegende Hollanders worden uitgeworpen. Het is een cilindervorm met middellijn van 42 centimeter en hoogte van 120 centimeter. Bij de volgende speurtocht vind ik in het bos onder de sneeuw verschillende pakken (meestal van 20 - 30 stuks) Vliegende Hollanders en kom met enige honderden thuis. Daarop ga ik weer zoeken en heb nog groter resultaat (rond 1000 stuks). Intussen komt een arbeider bij me en vertelt dat er verderop stapels strooibiljetten liggen. Er zijn daar twee bommen gevallen. De pamfletten liggen in dikke pakken. Daarvan zijn er enkele in de grond geslagen. Dicht bij elkaar. Er ligt bijna geen sneeuw over. De bomwanden zijn compleet. Het karton (7 millimeter dik) is gebogen en met 1 1/2 duims spijkers op een balkje van 6 x 7 vierkante centimeter doorsnede vast geslagen. Aan een stuk hangt een soort koord dat veel op een lont lijkt omdat er poeder uit valt. Het verbindt het boven- en ondervlak met elkaar. Deze twee bommen zijn niet zoals de eerste in de lucht ontploft maar op de grond uit elkaar geslagen. Naar schatting bestaat één vulling uit 20.000 blaadjes. Het karton is tegen water beschermd en ruikt naar drukinkt. De pamfletten liggen er of de pakken zo van de snijmachine komen. Naast deze Vliegende Hollanders zitten er ook valse Duitse bankbiljetten tussen. Hoogstens 20 per bom. Zij zijn slechts in één bom gevonden. Ik heb er enige gekregen van iemand die uit dat bos hout wilde stelen. De Vliegende Hollander is gedateerd 12 januari 1945 (nr.93). De Vliegende Hollanders worden door velen meegenomen. Enkele worden door ons op de weg uitgestrooid om op de grote pakken die tien meter van het fietspad liggen de aandacht te vestigen. Het totaal dat verspreid wordt overschrijdt zeker de tien duizend. In Ugchelen lopen kinderen er als het ware mee te colporteren. De bakker heeft een stapeltje in de mand en deelt ze uit. Op het nabij zijnde sanatorium Caesarea krijgt iedere patiënt er één te lezen. Hier tegenover staat echter dat er ook mensen zijn die deze strooibiljetten door papierschaarste voor de kachel of WC gebruiken. Dat is jammer maar het gebeurt toch omdat de grote hoeveelheden niet helemaal verspreid kunnen worden. Om dit te voorkomen zou het beter zijn geweest als twee bommen in andere delen van Apeldoorn zouden zijn gevallen. Nog beter in een andere gemeente. Wanneer de sneeuw dooit, zullen nog grote aantallen Vliegende Hollanders voor de dag komen. Om 8.40 uur komen acht Britse vliegtuigen zo laag over dat de cirkels duidelijk te zien zijn. Wij horen de hele dag (evenals week) artillerievuur in zuidelijke richting. Het staat dichterbij of het vuren is intenser dan op vorige dagen. De burgemeester van Apeldoorn verzoekt alle inwoners hun brandkasten, geldkisten of kluizen voor 24 januari aanstaande te laten registreren. Over strafmaatregels wordt niet gesproken. In Ede zijn deze dag grote razzia's. Jonge mannen uit het westen die voor voedsel onderweg zijn worden eveneens opgepakt.

1945 ----- 21 januari zondag.

HARDONK. In de vroege morgen 17 graden vorst! Overdag eerst zonnig, mooie winterlandschappen en gladde wegen. In de middag betrokken en opnieuw veel sneeuwval die tot in de avond voortduurde. Vanaf vandaag mag geen voedsel meer over de IJssel worden gehaald. De voedselpositie wordt zeer bemoeilijkt door de vorst en de besneeuwde wegen. Hierdoor komt het weinige verkeer geheel lam te liggen. Het staat er dus met ons voedsel niet best voor. We hopen op spoedige verbetering. In Rusland wordt historie gemaakt!

VAN HOUTUM. Jagers beschieten 's middags om 1.30 uur lange tijd doelen in richting Kootwijk. De Duitsers verklaren de IJssel met aangrenzende plaatsen en gronden tot spergebied. Niemand mag de rivier zonder vergunning oversteken. Douanebeambten zullen er de wacht houden. Alle voorbijgangers worden aangehouden en moeten dat wat zij vervoeren (meest voedsel) inleveren. Hier openbaart zich weer eens één van die vuile Duitse maatregels. De IJssel wordt nu benut om hongerende mensen uit het westen nog een grotere slag toe te brengen. Deze ondervoede mensen proberen de laatste maanden onder zware ontberingen voedsel in het oosten van ons land te kopen. Door de zwarte prijzen betalen velen hun laatste spaargeld. Nu is het al zover dat hen ook nog het voedsel bij de rivierovergang wordt afgenomen. Tot voor kort was ook Hoenderloo spergebied. Dit is nu opgeheven. Hoenderloo behoort officieus tot de gemeente Apeldoorn. Dit is voor de voedselvoorziening van Apeldoorn niet zo gunstig. Wij horen 's avonds om 7.30 uur twee zware ontploffingen. Enkele vliegtuigen patrouilleren de hele avond.

1945 ----- 22 januari maandag.

HARDONK. Helder vriezend weer. Veel vliegtuigen, een werd bij 0lst neergeschoten. Kon het bij mij boven uit het raam zien en zag ook enige leden van de bemanning met valschermen naar beneden springen. De post ging vanmorgen per arrenslede naar Heerde. Alles ziet er nu winters uit. De met sneeuw bedekte wegen doen in het maanlicht aan Zwitserland denken. Vanmiddag stamppot van suikerbietenpulp met rode kool gegeten, het ging best. Het Licht op de waterleiding doet het niet zodat we nu weer bij paraffinelicht zitten.

VAN HOUTUM. De hele ochtend patrouilleren jagers. Sommige laten strepen achter. Wij horen zo nu en dan in de richting van de Amersfoortseweg mitrailleurvuur. Om 1.30 uur passeren acht formaties bommenwerpers via het oosten. Ze vliegen van noordwest naar zuidoost. Het geronk is door de westenwind niet te horen maar ze laten strepen achter. Grote aantallen jagers cirkelen om deze formaties. Zij keren om twee uur via het noorden terug. Ook ditmaal zijn zij niet te tellen. Het afweergeschut van Apeldoorn schiet één toestel neer. Deze laat lange rookslierten achter en blijft vrij lang in de lucht zweven. Het stort tenslotte in richting Deventer neer. De vliegers springen erboven Apeldoorn al uit. Van zes gaan de parachutes open. Ook deze keer schieten soldaten op de vliegers. Daarvan komen er twee dood op de grond. Een jongen van 14 jaar uit Rotterdam vraagt 's morgens of hij zich bij ons mag warmen. Hij is woensdag lopend uit de Maasstad vertrokken. De bewoners van zijn laatste nachtverblijf, namelijk te Otterlo, hebben hem voor de hele dag eten meegegeven. Hij is van plan in Apeldoorn te overnachten en morgen naar zijn einddoel, Gorssel, te lopen. Daar hoopt hij bij zijn familie te mogen blijven. In Rotterdam hebben velen zich door de hongersnood bij de Duitsers gemeld. Het Duitse opperbevel kondigt een serie noodmaatregels af. Er is een algemeen reisverbod. Gas- en elektriciteitsrantsoenen worden drastisch verminderd. De rantsoenen voor brandstoffen worden tot 25 % teruggebracht. Men heeft geen bewegingsvrijheid buiten de steden. Er mogen geen brieven worden verstuurd. Nog wel briefkaarten. Eindelijk hoort men weer eens iets van het doodgewaande NAF. Het is weer zeer bezorgd over de verzending van pakketten naar Nederlandse arbeiders in Duitsland. Dit zo 'invloedrijke' orgaan is echter niet in staat verlof voor deze arbeiders te krijgen. De hele avond komen vliegtuigen verspreid over. Om 8.10 uur vallen twee bommen in oostelijke richting.

1945 ----- 23 januari dinsdag.

HARDONK. Acht graden vorst, overdag helder vriezend weer. 's Avonds min 5 graden. De post onderhoudt nu enkele diensten met twee arrensleden en een bakfiets met een paard er voor. Zieken worden per fietsbrancard vervoerd. Met het heldere weer veel vliegtuigen in de lucht. Alleen al op de Amersfoortseweg hebben ze 18 auto's in brand geschoten. Steeds zijn er wegens het vriezende weer geen aardappels te krijgen. Vet kost nu 30 gulden per pond. De sneeuw maakt het verkeer steeds moeilijker. Een kennis brengt een emmer aardappelen.

VAN HOUTUM. Na een pauze van vier dagen passeren 's nachts zo nu en dan vliegende bommen via het oosten. Geallieerde vliegtuigen patrouilleren de hele dag. Om 10 uur mitrailleert een jager lange tijd doelen in de richting van de Amersfoortseweg. Om 12 uur horen wij mitrailleurvuur in de buurt van de Harskamp - Stroe. Er vallen daar een uur later zes bommen. Er worden ook doelen bij Assel beschoten. De Duitsers vorderen in Apeldoorn alle boerenwagens om gedurende enige dagen een Duits depot naar elders over te brengen. Over de Amersfoortseweg trekken lange colonnes van deze wagens. De verloofde van mijn neef Jan, F. van Remmerden, komt uit Amsterdam voor de voeding naar Ugchelen. In de hoofdstad is het een weelde aardappels zonder schil te eten. De hongersnood heerst het ernstigst in Utrecht. Daarna volgen Den Haag, Rotterdam en Amsterdam. Zij is per auto gekomen. Onderweg stonden acht auto's door luchtactie in brand. Tientallen lagen er uitgebrand naast de weg. Drie meisjes uit Rotterdam vragen aan oom Jan om onderdak. Zij konden niet over de IJssel en moeten onverrichterzake terugkeren. Later vragen ook drie Rotterdamse meisjes bij ons om onderdak. Dit moet wegens de evacués worden geweigerd. Eén zou nog wel gaan maar drie is te veel.

1945 ----- 24 januari woensdag.

HARDONK. 12 graden vorst. Overdag enige sneeuw en temperatuur om het vriespunt. V-1 neergekomen bij de Vrijenberg in Loenen, geen schade. Op aanraden stamppot gemaakt van aardappelschillen. Hoe dat smaakt? Lang niet best! Niets te krijgen, geen aardappels, groente of suikerbieten.

VAN HOUTUM. In de morgen passeren vrij veel vliegende bommen [V-1]. Allemaal via het Oosten. 's Nachts worden van de landbouwer Melissen tien mud aardappels gestolen. Naar de sporen te oordelen zijn het twee mannen, een vrouw en één of meer sleeën. De diefstal zou niet zo gemeen zijn geweest als de dieven niet een groot gedeelte van de overige aardappels hadden los gelegd. Zij hebben er het stro gewoon afgegooid. Door de strenge vorst (14 graden Celsius onder nul) zijn er veel bevroren. 's Middags om 2.45 uur komt een formatie jagers recht over in richting Duitsland. Om 3.20 uur passeert een andere groep via het westen. Deze vliegen van zuid naar noord. Op dat moment vragen twee Haagse jongens van 16 jaar om wat eten. Zij zijn lopend en één beweert dat zijn schoenen in Barneveld zijn afgenomen. Beide krijgen eten en bovendien een paar klompen. Zij danken ons enige malen. Deze jongens zijn van plan bij een of andere boer aan de kost te komen. Eén is van mening dat als hij over een maand weer thuis zal komen zijn broertje en moeder van honger zijn gestorven. De eigenaar van de ijsbaan Malkenschoten vraagt als entreegeld drie aardappels per persoon. De redactie van de NAC [krant] keurt het goed en zegt: 'Een praktisch man.' Het is schandalig. Deze aardappels worden natuurlijk weer zwart verkocht. Zo'n parasiet moet worden opgehangen.

1945 ----- 25 januari donderdag.

HARDONK. Zes graden vorst. Jammer. Overdag meest bewolkt. Op een helder moment een auto met 800 liter benzine in brand geschoten. In Rusland gaat het heel hard.

VAN HOUTUM. Er passeren alleen 's middags om 1.30 uur enkele vliegtuigen. Om vier uur vragen drie oude mensen bij ons om onderdak. Het kan helaas niet. Zij gaan na een uur rust naar een nabij gelegen pension. Zij komen oorspronkelijk uit Oosterbeek en zijn daarna naar Ede geëvacueerd. De huiseigenaar kan hen echter door het voedsel niet langer hebben. In Ede is zelfs de Centrale Keuken gesloten. Zij gaan zonder geldige bonnen (alle plaatselijk) naar Lemelerveld en weten niet of zij daar terechtkunnen. Waarom stellen zij zich niet in verbinding met een Evacuatiebureau. Onze Regering wijst er in een verklaring op dat de spoorwegstaking ondanks de hongersnood en Duitse lokmiddelen moet worden voortgezet. Wij horen 's avonds een zware ontploffing in westelijke richting. Naar later bekend wordt valt er een V-2 op een schijvenloods bij Harskamp. In het dorp is grote glasschade.

BLOEM. Bij de Groen Allee is een met het rode kruis getekende auto van de Duitsers aangevallen door Engelse jagers. Daarbij zijn 2 Duitsers in het bovenbeen getroffen.

POLITIE (23-12-1944 tot 25-1-1945).
- Het begeleiden van voertuigen voor de voedselvoorziening vraagt voortdurend meerdere politiemannen. Speciale controle wordt gehouden op tijdelijke onbewoonde percelen. Ook in de bossen om houtdiefstal tegen te gaan.
- De stemming onder de bevolking is nog steeds nerveus. De voedselpositie wordt ook in deze gemeente met de dag slechter.
- De criminaliteit neemt hand over hand toe.
- Zoo mogelijk wordt de gevraagde hulp van politiezijde verleend.
- Doordat de Politie geen enkel motorrijtuig tot haar beschikking heeft kunnen meerdere zaken niet met de nodige accuratesse en snelheid worden afgewerkt.
- Oplossing van het bandenvraagstuk voor de politie zou dringend gewenst zijn daar het zich laat aanzien dat binnen afzienbare tijd geen enkele politieman meer over een berijdbaar rijwiel beschikken.
- De politie verleent meermalen steun bij het af- en doorvoeren van evacués door de hongersnood. In het westen van het land trekken honderden personen per fiets, handwagen en dergelijke door Apeldoorn om in de Achterhoek en in de IJsselstreek voedsel te halen. Daar er geen logeergelegenheid hier ter plaatse aanwezig is vervoegen zich dagelijks enige honderden van hen aan het bureau van politie om onderdak en voeding. Door bemiddeling van de politie wordt deze mensen onderdak en voeding verstrekt in enige geneeskundige posten van de Luchtbeschermingsdienst, zoals ook in de vroegere Wilhelminastichting aan de Stationsstraat 42b en in Tivoli. Van het Gymnasium wordt in bijzondere gevallen ook gebruik gemaakt. De Rijkskeuken hier verleent daarbij haar volle medewerking.
- Het onderbrengen van arrestanten aan het bureau van politie levert nog steeds grote moeilijkheden op doordat nog steeds 6 cellen en 1 lokaliteit voor in verzekeringstelling als SS- und Polizeigefängnis in gebruik zijn. De politie heeft zodoende maar 2 lokaliteiten voor haar eigen arrestanten disponibel. Lokaliteiten die daarvoor totaal niet zijn bestemd en ingericht moeten zodoende als arrestantenverblijven dienen. Dit werkt mede zeer remmend op het onderzoek in bepaalde zaken daar verdachten in een zaak zodoende niet van elkaar gescheiden kunnen worden gehouden. Vermoedelijk zal daarin enige verbetering komen doordat een gedeelte van der Duitse arrestanten naar Lochem zal worden overgebracht. Het ligt in de bedoeling van de Duitse autoriteiten alleen de arrestanten van de Dienststelle des Höheren SS- und Polizei-führer ten Politieburele alhier in te sluiten en daarvoor 6 cellen te gebruiken. De 3 lokaliteiten voor in verzekeringstelling zullen dan geheel ter beschikking der gemeentepolitie blijven. Het arrestantenvraagstuk is daardoor echter in genen dele opgelost. Omdat 3 lokaliteiten voor het onderbrengen van Nederlandse verdachten in deze tijd van toenemende criminaliteit volkomen ontoereikend zijn.
- Van de zijde van de Feldgendarmerie wordt door de politie bij de opsporing van strafbare feiten, gepleegd door burgers, in samenwerking met SS-soldaten veel medewerking ondervonden. De samenwerking tussen genoemde instantie en de Apeldoornse politie is buitengewoon goed. Zodoende konden meerdere ernstige delicten waarvan voornamelijk de plattelandsbevolking alhier de dupe werd tot klaarheid worden gebracht. De surveillance van de politie wordt zo hoog mogelijk opgevoerd. Meerdere diefstallen konden zodoende op heterdaad worden ontdekt.
- De hondenbrigade werd weer in dienst gesteld dat al goede resultaten opleverde. Een en ander was mogelijk doordat de bewaking van het Distributiekantoor en de begeleiding van de distributietransporten in overleg met de bevoegde instanties werd opgeheven.
- De Apeldoornse politiemannen die op 2 december 1944 werden weggevoerd keerden nog niet terug hoewel zij uit een oogpunt van dienstbelang niet gemist kunnen worden. Spoedige terugkeer van deze mensen zou om de toenemende criminaliteit noodzakelijk zijn.

1945 ----- 26 januari vrijdag.

HARDONK. Strenge voorst, min 22 graden! 's Morgens erg koude mist. Alles bevriest en stagneert door de kou. Hoe moet het met de voedselvoorziening?

VAN HOUTUM. Seyss-Inquart vertrekt 's middags plotseling met zijn gevolg uit Apeldoorn naar Berlijn. Zijn auto moest binnen een uur worden wit gespoten. Een dokter uit Aalten, die zich veel bemoeide met de toestand van de gedeporteerden te Rees, is door Duitse onverschilligheid gestorven. De dokter vertrok verleden week vrijdag met twee Duitsers in een auto naar Den Haag. Hij wilde daar bij hoge instanties pleiten voor de verbetering van de behandeling van onze landgenoten in Rees enzovoort. Het baatte niet. Daardoor keerden zij dinsdag weer terug. Zij werden op de betonweg bij Hoog Soeren door een Engels vliegtuig beschoten. De dokter stapte ijlings uit de auto om dekking te zoeken maar zakte zwaar gewond neer. De beide Duitsers haalden hem de portefeuille, portemonnee enzovoort af en reden door naar de Ortskommandant in Apeldoorn. Deze weigerde de arts te vervoeren omdat het een burger was. Zodoende reden de beide moffen door naar Aalten en overhandigden de portefeuille enzovoort aan de vrouw van de dokter. Deze kon op haar beurt ook niet voor vervoer zorgen. Zij riep de hulp in van een familielid in Apeldoorn. Deze slaagde er met behulp van de politie in het lijk (de arts was aan te groot bloedverlies overleden) naar Aalten te doen overbrengen. Door de vele beschietingen heet het betongedeelte van de Amersfoortseweg bij Hoog Soeren in de volksmond al 'Dodenweg'.

1945 ----- 27 januari zaterdag.

HARDONK. Zes graden vorst. Eerst zonnig, later bewolkt en 's avonds sneeuwjacht. Niets.

BLOEM. Engelse jagers deden een aanval op een auto bij Dirk Reinders die door het oor geschoten werd terwijl het huis doorzeefd was met kogels. De auto werd kapot geschoten.

1945 ----- 28 januari zondag.

HARDONK. Flinke sneeuwval 's nachts. Wind overdag opnieuw naar het oosten en vriezend weer. In de avond wat zachter en bewolking, misschien opnieuw sneeuw. Twee van de predikanten uit Apeldoorn hebben de weggesleepte mannen in Elten en Rees bezocht. Er was grote behoefte aan oude gezangboeken en ook lectuur was welkom. Tegen 5 uur enige raketbommen op enkele huizen in Beekbergen. Het militaire nut is nihil, woningen flink beschadigd. Vanmiddag haalden de SS-lui de borden van de SS weg. Laten we hopen dat ze spoedig zelf verdwijnen.

VAN HOUTUM. 's Middags om vier uur verschijnen plotseling vier vliegtuigen. Zij vliegen in richting Apeldoorn, draaien bij, duiken boven Beekbergen en laten er acht bommen vallen. Daarna verdwijnen zij weer even snel als ze gekomen zijn. Wij zien de bommen duidelijk vallen. Het huis dreunt van de explosies. Om vijf uur vallen opnieuw in die richting bommen maar op veel groter afstand. Er gaan geruchten dat de Duitse Rijksdag is bijeengeroepen. Het vertrek van Seyss-Inquart maakt het wel aannemelijk. De bommen die 's middags om vier uur bij Beekbergen zijn gevallen hebben ieder mogelijk doel gemist. Dit bombardement is een schandaal. Er is overal grote glasschade. Eén boerderij is getroffen. De bossen rogge (uit een ongedorste mijt) hangen in de bomen en zijn over grote afstand verspreid. Er zijn geen doden. Slechts enige gewonden. Het kasteel Spelderholt (misschien bedoeld), waar Seyss-Inquart meestal vertoeft, ligt een kilometer verder. Van een V-startplaats is geen sprake. Het witte sneeuwveld is grauw door het weggespoten zand. Enkele kraters zijn twaalf meter in doorsnee. Vele omwonenden hebben al voor de derde keer de ruiten kapot. Er wordt de hele dag in zuidelijke richting met artillerie tamelijk zwaar geschoten. Vliegende bommen komen ook over maar via Beekbergen. Een brief uit Rotterdam bevat een stencil (vier pagina's). Daarin de Duitse bemoeiingen met het Nederlandse Rode Kruis sinds 1940 en de antwoorden daarop van het hoofdbestuur worden opgesomd. Voorts is een exemplaar (acht pagina's) van Vrij Nederland (nr.6, 5e jaargang) ingesloten. Het is 1 december 1944 gedateerd en heeft als inhoud 'Razzia's'.

BLOEM. Engelse jagers hebben 2 bommen laten vallen op het land van Gait van Jenne (Gerrit Hendriks). Twee bommen bij Willem Schipper en 2 bommen bij Kruitbosch in 't Hooiland. Ze zijn allemaal gevallen in bouw- en weiland. Enkele ruiten zijn gesprongen. De toestand aan de fronten in Holland zijn zonder activiteit maar de Russen rukken hard op. Men zegt dat ze 150 kilometer van Berlijn zijn. De algemene toestand in het land is meer dan treurig. Overal hongersnood. In de steden eet men suikerbieten voor aardappelen. Men krijgt 400 gram brood per week, geen melk en geen boter, driekwart liter soep die geen aardappelen en weinig groente bevatten. Er zijn veel mensen gestorven van de honger. Er zijn geen doodkisten genoeg. De hoofdoorzaak is geen vervoer mede door de spoorwegstaking. Het vervoer stuit op inbeslagneming van paard en wagen en manschappen. De scheepvaart geeft geen vervoer. Het niet dorsen ten gevolge van het nu al 6 weken durende winterweer alsmede de slechte bevoorrading van brandstof en smeerolie, alles werkt remmend op een geregelde aanvoer van broodkoren en meel.

1945 ----- 29 januari maandag.

HARDONK. Matige vorst 's nachts, overdag min 2 graden. Meest zwaar bewolkt en enkele sneeuwvlokken. Telkens nogal vliegtuigen.

VAN HOUTUM. Wij horen overdag tussen 10.30 en 12.15 uur onafgebroken vliegtuiggeronk in noordelijke richting. Dit afgewisseld door het gieren van jagers. Tot 4 uur 's middags komen jagers over. Meest van de strategische luchtmacht. Om 1.30 uur passeren rond 150 Duitse soldaten op fietsen in richting Hoenderloo. Wij horen om 1.15 en 3.20 uur zware ontploffingen. Om 2.15 uur passeert een formatie bommenwerpers via het noorden op weg naar Duitsland. Twee uur later mitrailleren jagers doelen bij Beekbergen. Er komen 's avonds na 10.30 uur vliegende bommen over.

1945 ----- 30 januari dinsdag.

HARDONK. In de nacht matig vriezend, vanmorgen zwaar bewolkt en jachtsneeuw. Niet minder dan 10 à 20 cm sneeuw viel er vandaag weer bij zodat het verkeer nog moeilijker is geworden. De post uit Deventer kwam pas over vijf vanmiddag hier aan na een zware tocht per bakfiets tegen de wind in en door de hoge sneeuwbulten. Suikerbieten uitgekookt en hiervan dikke stroop verkregen. Tegen de avond lichte motregen bij donkere lucht. Straten met hun sneeuwdek daardoor veel gladder. Zou eindelijk de dooi komen? Veel V-1's overgekomen.

VAN HOUTUM. Er komen de hele nacht tot 's morgens negen uur veel V-1's vrij laag recht over. Soms passeren er drie tegelijk. Het is het grootste V-1 offensief dat wij tot nu toe hebben meegemaakt. Minstens 70 projectielen komen over. Wij horen tot 's middags vier uur nog zo nu en dan een vliegende bom in oostelijke richting. De SD licht 's nachts twee hoofdambtenaren van het Gemeentehuis van hun bed. De overige ambtenaren moeten overdag hun persoonsbewijzen aan de SD afgeven. Zij krijgen ze later weer terug. Het staat in verband met een recente aanvraag van een persoonsbewijs door een meisje dat in dienst van de SD is. De moffen menen dat een persoonsbewijs te gemakkelijk verkrijgbaar is.

1945 ----- 31 januari woensdag.

HARDONK. Verjaardag van prinses Beatrix. Volgend jaar de vlag weer uit. De lang verbeide dooi ingetreden! Ontzettend vuile straten maar het dooit geweldig hard. Dus spoedig kans op beter begaanbare wegen en meer voedselaanvoer. Nog nooit zo verlangd naar de dooi. De Russen rukken steeds verder op.

VAN HOUTUM. 's Avonds om acht uur komen rond 100 fietsers van de 'Hollandse' SS in richting Apeldoorn voorbij. Zij moeten naar Zutphen. Zij dwingen een sleper in Ugchelen hun uitrusting met paard en wagen te vervoeren. Deze is natuurlijk de hele nacht onderweg.

BURGEMEESTER PONT. Op de begraafplaats Heidehof werden deze maand de stoffelijke overschotten begraven van 2 geallieerde krijgsgevangenen.

1945 ----- 1 februari donderdag.

HARDONK. 's Nachts wind en regen. Geweldig doorzettende dooi zodat 's middags de hoofdwegen geheel vrij waren van sneeuw. Overdag zacht, tegen de avond meer wind. Jacht van de Sicherheits Dienst op een jodenmeisje. In de Schuttersweg is op het kind geschoten! Voor het gratis hout halen in Berg en Bos is een enorme animo. Het verloopt zelfs niet zonder ongelukken. Je kunt zoveel halen als je wilt. Men ziet voortdurend karren vol hout langskomen, getrokken of geduwd door mannen, jongens, vrouwen of meisjes. Het bos is door de dooi echter bijna onbegaanbaar maar voor brandstof moet wat gedaan worden. Vanavond veel vliegtuigen.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 7.30 uur stort een V-1 neer in richting Woeste Hoeve. De vuurgloed is duidelijk te zien. Door de zeer zware explosie trilt alles. Om 10.30 uur komen ongeveer 60 Duitsers (zonder ransels) lopend in richting Hoenderloo voorbij. Om 4.30 uur passeert een groep van 40 in dezelfde richting. Deze zijn van de volledige uitrusting voorzien. Om vijf uur rijden drie Duitse auto's met ransels in richting Apeldoorn voorbij. 's Avonds passeren tussen 7 en 7.30 uur snelle bommenwerpers verspreid. Zij keren om 9.45 uur weer terug.

BURGEMEESTER PONT. Ingevolge bekendmaking in het Mededelingenblad van de NAC werd een stuk bos van circa 10 hectare in Berg en Bos aangewezen voor het vellen van brandhout door de bevolking gedurende drie dagen (1, 2 en 3 februari). Per gezin mocht 1/2 m3 brandhout worden geveld en weggevoerd. De uitvoering van deze regeling bleek evenwel op zodanige bezwaren te stuiten dat de toestemming na twee dagen weer moest worden ingetrokken.

1945 ----- 2 februari vrijdag.

HARDONK. Zacht weer, veel wind. Eerst droog en toenemend wind, in de avond storm. Vanmorgen voor het eerst weer naar Vaassen geweest voor levensmiddelen. Alleen wat aardappels kunnen krijgen, meel lukte helaas niet. Op de terugweg wegens de harde wind telkens moeten lopen. Op de Hofsemolen in Vaassen draaide weer een waterrad voor de verlichting. Overdag werd het gebruikt voor het zagen van hout. Bij Te Riele voorzag de waterkracht de gehele omgeving van goed licht. De dooi is zo sterk geweest dat onderweg geen sneeuw meer te zien was en alle hoofdwegen uitstekend berijdbaar waren.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 7.40 uur stort een V-1 neer in oostelijke richting. De hele morgen komen vliegende bommen over. Gemiddeld één per half uur. Om 10.50 uur passeren twee Britse jagers zeer laag. Zij worden boven de spoorlijn zwaar beschoten door het afweergeschut van een trein. Twee granaten ontploffen in Ugchelen maar richten geen schade aan. Om vier uur komt een kabelballon (Westerstorm) laag over de bosrand en verdwijnt in richting Vaassen. Oom Reinier moet voor de Duitsers 300 ton steenkolen afwegen. Op het station staat namelijk een kolentrein. De éne sleperswagen na de andere rijdt de weegbrug op. De kolen zijn van verschillende soort. Een Duitse soldaat houdt de wacht om diefstal te voorkomen. Veel kinderen en ouderen verzamelen de kolen die van de wagens zijn gevallen. Slechts enkelen weten iets van de karren af te halen. De burgemeester van Apeldoorn stelt 15 hectare bos ter beschikking van de kachel. Ieder krijgt officieel een halve m3. Er is in Berg en Bos echter geen controle. Hierdoor krijgen de eersten vaak meer door vaker te komen. Er gebeuren nog al eens ongelukken. Zo liggen er al drie houthakkers in het ziekenhuis. De bomen worden zonder gezamenlijk overleg omgezaagd. Ze vallen soms op karren van een ander of op mensen. Het gebeurt ook dat mensen hun wagens te zwaar beladen en zich onderweg van een aantal bomen moeten ontdoen. Deze worden direct door anderen weggenomen. Zwarte handelaren profiteren ook van deze gelegenheid. Het kappen wordt vanaf vandaag voor drie dagen verboden om aan de chaos een einde te maken. Alle munitie in de bossen bij Gortel, die daar gedurende maanden is bijeengebracht, moet plotseling naar het oosten worden vervoerd. Hiervoor zijn alle mannen in Epe opgeroepen. Tussen Epe en Heerde staan de munitietreinen bijna achter elkaar. Waarom vallen daar nu geen bommen? Het is duidelijk uit de lucht te zien. Voorts vraagt iedereen zich af waarom het treinverkeer over de lijn Apeldoorn - Amersfoort nog altijd (vooral 's nachts) zo ongestoord doorgaat. Er zijn plaatsen genoeg om de rails te bombarderen zonder dat er voor burgers schade kan ontstaan. Waarom doen vliegtuigen altijd een aanval loodrecht op de rails en niet evenwijdig? In het laatste geval is de trefkans toch groter? Het instandhouden van deze spoorlijn vergroot het plunderen en de hongersnood in Nederland.

1945 ----- 3 februari zaterdag.

HARDONK. Zonnig weer, nog veel wind. Verbazend veel vliegtuigen komen de gehele dag over. Twee rode kolen kunnen krijgen. Met veel moeite zijn hier drie schepen met aardappels voor de centrale keuken aangekomen. Ze werden direct na aankomst door de weermacht voor eigen gebruik gevorderd! Hoog in de lucht zweefde vanmiddag een roofvogel die aanleiding gaf tot de dolste gissingen. Sommigen meenden dat het een afgeworpen benzinetank was!

VAN HOUTUM. De hele nacht komen vliegtuigen verspreid over. Zo nu en dan horen wij het geknetter van een V-1. Deze komen ook nog 's morgens over maar in geringe getale. Om tien uur passeren formaties bommenwerpers over Noord-Apeldoorn. Eén toestel stort brandend in richting Deventer neer. Om 11.30 uur valt een bom bij Assel. Het vliegtuig mitrailleert het doel ook. Het herhaalt zich om 13.00 uur. De luchtafweer is boven het mitrailleurvuur uit te horen. Van 12.30 tot drie uur komen grote formaties jagers, meest van de strategische luchtmacht, over in richting Engeland. Wij horen om 3.15 uur opnieuw zwaar geronk. Wij zien door een gat in de wolken een groep van vijf en één van zes tweemotorige bommenwerpers. Zij vliegen van zuid naar noord. Wij horen vijf minuten later de bommen in richting Deventer ontploffen. Om 3.25 uur komen nieuwe formaties Mitchells in dezelfde richting over. Wij tellen er 23. Een groep van zes vliegt in richting Zutphen. Het luchtafweer is in alle wijken van Apeldoorn zeer actief. De vliegtuigen keren om 3.45 via het westen terug. Om 3.50 en 4 uur horen wij zware explosies in richting Beekbergen. Om 5.05 schiet afweergeschut van een trein vrij lang op twee Britse jagers. Wij krijgen 's morgens een brief uit Amsterdam. Deze is 22 dagen onderweg geweest. De verzetsgroepen staken de school waar de mannen zich voor de arbeidsinzet moesten melden in brand. Ze schoten de acht NSB-ambtenaren die er aanwezig waren dood. Daarna zou de verplichte melding in een andere school plaatsvinden. Tijdens de eerste aangifte vloog deze in de lucht en maakte ook slachtoffers onder hen die zich meldden. 's Middags om drie uur komt een vrouw met kind (vier jaar) aan de deur en vraagt om eten. Zij krijgen de rest zuurkool. Zij is vijf dagen geleden met de kinderwagen lopend uit Amsterdam vertrokken. Haar man heeft zich gemeld en bevindt zich nog in de hoofdstad. Zij mogen net alsof het misdadigers zijn niet bezocht worden. 's Avonds tussen 7 en 8 uur komen snelle bommenwerpers verspreid over. Om 7.20 uur zoeken enkele schijnwerpers langs de hemel naar vliegtuigen. Tussen 7.25 en 7.45 uur wordt in richting Dieren aanhoudend met afweergeschut geschoten. Daarvan zijn het lichten en de exploderende granaten goed te zien. Om 7.55 uur zien we boven Beekbergen een kerstboom hangen.

1945 ----- 4 februari zondag.

HARDONK. Regenachtig, guur en winderig weer, donkere avond. Enkele vliegtuigen in de middag, enige zware dreunen. Verder niets.

VAN HOUTUM. De hele dag komen vliegende bommen over maar minder dan gewoonlijk. Ondanks het slechte weer verschijnen 's middags om vier uur vijf jagers in de lucht. Enige minuten later vallen twee bommen bij de spoorlijn. De trillingen zijn zo hevig dat wij aan het springen van de ruiten denken. Dit gebeurt gelukkig niet. In de omgeving van de spoorlijn zijn echter wel ruiten vernield. Slechts één bomkrater is te vinden. Deze ligt ruim 200 meter van de spoorlijn. De ander schijnt dichterbij te liggen maar men waagt zich tegenwoordig niet meer zo dicht bij de rails. De Duitsers houden razzia's in de bioscopen in Apeldoorn. Over het resultaat is niets bekend. 's Avonds passeren zo nu en dan snelle bommenwerpers.

1945 ----- 5 februari maandag.

HARDONK. Somber weer met regen, later echter opklarend en zacht. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. 's Morgens krijgt alleen al de politie in Ugchelen aangifte van zeventien diefstallen in de afgelopen nacht. De meeste hebben betrekking op konijnen en kippen. Bij één is echter een geit en bij een ander vijf mud aardappels gestolen. De criminaliteit neemt toe naarmate de levensmiddelen schaars worden. Eén van de jongens van Klopman moest gisterenavond voor leden van de 'Hollandse' SS een vracht aardappels naar Hoenderloo vervoeren. Bij thuiskomst vindt hij een zak met patronen op de wagen. Een mof komt deze hedenmorgen ophalen. Hij telt ze nauwkeurig en scheldt reuzen op deze landverraders.

BLOEM. Het rantsoen in Rotterdam bestaat per persoon uit 400 gram brood, een halve liter soep uit de gaarkeuken en soms 75 gram vlees als dat er is. Geen melk, boter of kaas. Zelfs niet voor de kinderen en zieken. Daar er door de vele sterfgevallen geen kisten beschikbaar zijn in de steden worden de lijken in papier gerold en in kisten vervoerd. Deze worden dan bij het graf weer terug genomen om weer voor een ander dienst te doen. Ze trekken dan ook heden, hoewel in iets geringere mate dan een maand geleden, vanuit de grote steden naar de Graafschap om voorraad in te slaan. Een paar dames, die te voet waren vanuit Amsterdam, hadden 4 pond spek, 2 zuivere wittebroden, 1 roggebrood en 4 pond zout opgescharreld.

BURGEMEESTER PONT. Na de daling in december van het aantal deelnemers van 15853 tot 11218 vertoont januari weer een stijging tot 14947 deelnemers aan de verstrekking van warme maaltijden.
07642 - 27 november t/m 3 december
07667 - 4 t/m 10 december
11502 - 11 t/m 17 december
15853 - 18 t/m 24 december
11218 - 25 t/m 31 december
11141 - 1 t/m 7 januari
12110 - 8 t/m 14 januari
12165 - 15 t/m 21 januari
14836 - 22 t/m 28 februari
14947 - 29 januari t/m 4 februari.

1945 ----- 6 februari dinsdag.

HARDONK. Mooi helder weer. Heel veel vliegtuigen. Tegen 10 uur een aanval op de brug in Deventer. Helaas werd de brug niet getroffen. Wel grote schade in Deventer, zelf zodat de brandweer uit Apeldoorn ter assistentie moest komen. Veel auto's op de Amersfoortseweg beschoten. Eindelijk 9 kilo suikerbieten gekregen.

VAN HOUTUM. Ondanks het Duitse kapverbod langs de wegen zijn mensen deze dag evenals daarvoor nog bezig bomen langs het fietspad om te zagen. Zij gunnen zich niet veel moeite, laten het voertuig op de weg staan en hakken voor de voet weg. Van Duitse patrouilles is nog niets te merken. Om 9.40 uur passeren vliegtuigen via het noorden. Enkele formaties komen later recht over. Om tien uur cirkelen minstens 30 Mitchells (groepen van vijf en zes) en een zestal jagers rond. Het zware afweergeschut van Oost-Apeldoorn is voortdurend in actie. Deze formaties verdwijnen na ongeveer tien minuten in westelijke richting. Een half uur later vallen er vier bommen bij Assel. De kazernes geven voor de tweede keer luchtalarm. Om 11 uur schieten afweerkanonnen lange tijd op patrouillerende jagers. Het herhaalt zich vier maal tussen 1.15 en 1.30 uur. De meeste batterijen [kanonnen] staan op wagons. In richting Assel vallen zeven bommen. Om drie uur krijgt de brandweer in Apeldoorn (ook Eendracht) bericht dat zij in Deventer moeten helpen blussen. 's Morgens zijn beide bruggen gebombardeerd. De meeste bommen vielen echter in de stad. Boven Deventer hangt één grote rookwolk. Volgens geruchten zouden er ook bommen op Amersfoort en Hengelo zijn gevallen. Om vier uur schiet een jager recht boven onze omgeving. Schijnbaar zonder doel. Tien minuten later schiet het luchtdoel nog even. De hele dag passeren echter jagers. Daarvan treedt een deel in de omtrek actief op. 's Middags gaan mijn zuster en ik naar Deelerwoud (een bos bij Woeste Hoeve). Daar laat een boswachter ons de resten van een ontplofte V-1 zien. Deze is daar donderdagmorgen gevallen en bij aanraking met de dennentoppen ontploft. Er is dan ook geen krater. Ware dennen zijn zonder te knappen tegen de grond geslagen. Er is geen scherfwerking. De resten liggen tot 50 meter in de omtrek. Het omhulsel van de raket (dikke stalen cilinder die tegen hoge temperatuur bestand moet zijn) ligt het verst weg. Het inwendige van deze raket is niet te vinden. Er hebben schijnbaar veel koelribben ingezeten. Daarvan zijn er vele te vinden. Overal liggen stukken aluminium, triplex en onderdelen van het mechanisme (echter schaars). Er liggen resten met veel staaldraad. Uit een 220 meter verderop liggende niet ontplofte V-1 is op te maken dat dit draad om twee bolvormige houders wordt gewikkeld. Deze bevatten vloeibare zuurstof. Iedere bol heeft een doorsnee van 50 centimeter. Het draad is zeer hard en niet te buigen. Een vliegende bom explodeert meestal twee maal zodat misschien één ontploffing van zo'n bol afkomstig kan zijn. Wat er verder in het projectiel moet zitten is niet duidelijk te zeggen. De Duitsers hebben namelijk de niet ontplofte grotendeels gesloopt. De moffen jagen nog steeds in Deelerwoud op herten. Wij zien bij het gevorderde jachthuis zes vellen hangen. In een schuilkelder wordt hertenvlees gerookt. Nabij dit jachthuis zijn vorige zomer bij een groot bombardement op Deelen 15 bommen gevallen (kraters 15 x 4 1/2 meter). Wij zien enige honderden meters verder nog 13 bomtrechters. Voorts vinden we twee kartonnen benzinetanks en een stuk van de laatste Vliegende Hollander. Het geeft berichten over 2 februari. Wij horen er de hele tijd vliegende bommen overkomen. Zij passeren nog zuidelijker. Men hoort geen enkele V-1 in Ugchelen. Op de terugweg vinden we naast twee woningen aan de bosrand ook resten van een vliegende bom. Deze is niet geëxplodeerd maar wel gesloopt. Eerst nu horen wij dat zaterdag jongsleden tweemotorige bommenwerpers een zware aanval op Varsseveld hebben gedaan. Het staat misschien in verband met een startplaats van een V-1. De toestellen die wij zaterdag hebben gezien vlogen eerder in richting Olst (ook startplaatsen) dan in richting Deventer.

BLOEM. Door de heldere lucht van vandaag waren de Tommies zeer actief. De jagers schoten hier tegen de middag op een wagen met stro van Van de Kamp uit het Woudhuis. Hij wilde de vracht rogge laten dorsen bij Jan Bredenoord en was op de Zutphensestraat toen de Tommies hem aanvielen. De man werd doodgeschoten. De zoon kreeg een schampschot langs de buik en het paard werd gewond. Bij Antoon te Winkel, waar het voor zijn huis gebeurde, is een koe in de stal doodgeschoten. Vandaag om het middaguur hadden de bruggen bij Deventer hun 22ste aanval te verduren. Ditmaal door een 40 tot 50-tal bommenwerpers, die door een zwaar geconcentreerd luchtdoel van licht en zwaar kaliber, begroet werden en die dan ook ontzettend vuur gaven. Zo sterk dat men de bommen, die er misschien in een 60-70-tal waren, niet allemaal kon horen vallen omdat het gedreun in de lucht ontzettend was. Ze hebben door de bommen in Deventer zeer veel vernield. Onder andere de Bergkerk en vele huizen op de Worp en Stenenkamer aan de andere kant van de IJssel. Een 50-tal doden zijn te betreuren en een 50-tal zwaar gewonden.

BRANDWEER. 11.20 uur het bombardement van Deventer, vele branden. Wij werden ter assistentie geroepen. Met 2 spuiten verleenden we hulp.

1945 ----- 7 februari woensdag.

HARDONK. Regenachtig en zacht met veel wind. Een V-1 in het Orderbos achter de Willem III kazerne neergekomen. In Deventer zijn circa 240 huizen beschadigd, onder andere De Waag, De Drie Haringen, 35 doden en circa 25 gewonden.

VAN HOUTUM. 's Nachts om 3.30 uur rijdt een Duitse vrachtauto in één van de dekkingsgaten voor het huis. Zij weten onder het nodige geschreeuw en met behulp van een schop die wij moeten geven, de auto weer op de weg te krijgen. Om 4.10 uur komt een vliegende bom brandend over Apeldoorn. Hij stort in het Orderbos neer. Overal tot aan de Hoofdstraat in Apeldoorn is glasschade. Het dreunde er wel hevig bij ons maar er zijn geen ruiten vernield. Om 8.30 uur 's morgens stort een andere V-1 neer en wel in het Deelerwoud. Deze ontploft en veroorzaakt weer grote schade aan bomen. Wij horen 's middags om vijf uur een zware explosie in westelijke richting. De hele dag passeren huifkarren (geen groepen) van het Duitse leger in richting Apeldoorn. De NSB-krant 'Het laatste nieuws' is zogenaamd verboden. Het is zuiver een propagandamiddel om meer lezers te krijgen. Het zal na enige dagen wel weer verschijnen. Colporteurs schreeuwen: 'Leest het nieuwe illegale blad. De redactie is niet van het handje enzovoort'. De inhoud is te doorzichtig. Het geeft weliswaar meer berichten dan de normale dagbladen maar het is allemaal Duitse propaganda. Zo waren bijvoorbeeld zaterdag de berichten over het Oderfront zo misleidend opgesteld alsof Soekof op weg was naar Berlijn voor vredesonderhandelingen. Dit bericht deed dan ook als gerucht de ronde. Eerst nu, een maand later, mag de Nederlandse Pers de volledige tekst van de rede van Seyss-Inquart van 7 januari afdrukken. De NAC verdeelt het over vier dagen. De hele avond passeren snelle bommenwerpers in beide richtingen. Deze vliegen zelden in formatie. Om acht uur verlicht een schijnwerper de lucht in richting Zevenaar. Om 9.45 uur is dit schijnsel helderder terwijl we ruim een half uur lichtflitsen in die richting waarnemen. Wat het is weten we niet. Ontploffingen zijn niet te horen. Om elf uur cirkelt een vliegtuig enige minuten boven onze omgeving rond.

1945 ----- 8 februari donderdag.

HARDONK. Goed februariweer, droog. Ik heb hier horen vertellen dat de huizen gelegen in de IJssellinie bij Twello enzovoort zaterdag ontruimd zouden moeten worden. De Duitsers gingen daar dan hun stellingen betrekken. De Apeldoornse gevangenen uit Amersfoort zijn naar Duitsland overgebracht. Seyss-Inquart (6 1/4) ook weer hier uit Berlijn. Er was blijkbaar vanmorgen op Het Loo of in de bunker aan de Loolaan een bespreking over de toestand.

VAN HOUTUM. De hemel is de hele nacht in richting Zevenaar verlicht. Er moet een grote brand woeden. Een Britse jager mitrailleert 's morgens om zeven uur doelen in noordelijke richting. Jagers patrouilleren tot 11.30 uur zonder actief op te treden. Er komen overdag nog al eens vliegende bommen over. Om elf uur patrouilleert een Typhoon. Deze is op zoek naar een V-1. Bijna alle soldaten uit Hoenderloo worden naar het station in Apeldoorn overgebracht. 's Middags komen weer andere Duitsers in de Gestichtgebouwen [in Hoenderloo]. Volgens geruchten zouden Veenendaal en Ede moeten worden geëvacueerd. Het gebeurt echter niet. 's Middags stort een jager die brandend uit richting Harskamp komt bij Hoenderloo neer. De piloot ontsnapt. De Organisatie Todt legt bij Brouwersmolen mitrailleurnesten aan. Eén zelfs in een rijzenmijt. Het plan is een gesloten linie om Zuid-Apeldoorn aan te leggen. 's Avonds tussen 7 en 8 uur schijnen twee zoeklichten in zuidelijke richting. Daartussen zijn in snelle opeenvolging lichtflitsen zichtbaar. Het geluid is zwak doordat de afstand groot is. Daarna horen wij met grote tussenpozen nog artillerieontploffingen. Tussen 11.05 en 11.40 uur komen grote formaties vliegtuigen recht over in richting Duitsland.

1945 ----- 9 februari vrijdag.

HARDONK. Regenachtige morgen, veel wind, ook nog sneeuw. In de middag droog en helder. Men beweert dat de Duitsers de derde alarmtoestand hebben.

VAN HOUTUM. 's Morgens om vijf uur komen diezelfde formaties vliegtuigen weer over. Dit keer op weg naar Engeland. Het geronk houdt een half uur aan. De hele nacht door passeren groepjes soldaten lopend in richting Apeldoorn. Zij zingen luid. Wij weten niet of het 'Hollandse' SS is omdat deze grotendeels naar Duitsland overgebracht worden om daar de orde te handhaven. Om 11.30 uur passeren vliegtuigen op weg naar Duitsland. Twee jagers scheren laag over. Kleine formaties komen over op hun terugweg tussen 12 en 3 uur. De elektriciteit is van 10.30 - 17 uur verbroken. De waterleiding werkt ook niet. Het schijnt dat een kabel door bommen getroffen is. Dit geeft weer aanleiding tot de wildste geruchten. Er zouden parachutisten te Utrecht, Wezel en Terlet zijn geland. Om 5.30 uur schieten jagers tot vijf maal toe met hun mitrailleurs op een trein in richting Assel. Het vuur wordt slechts éénmaal door afweerkanonnen beantwoord. De veldgendarmerie arresteert in Beekbergen een Duitse deserteur. Hij was overdag in burger en ging 's nachts in Duits uniform de boeren rond en perste hen onder bedreiging van een revolver levensmiddelen af. Deze verkocht hij weer zwart. Aan de jacht namen enkele agenten en leden van de 'Hollandse' SS deel. Eén agent werd door hem neergeschoten. 's Avonds om 11.30 uur komen plotseling drie vliegende bommen voorbij waarvan twee recht over. Het is een hels en angstwekkend lawaai. Zij zijn zo laag dat de omgeving helder verlicht is. Zij storten na korte tijd in richting Harskamp neer.

1945 ----- 10 februari zaterdag.

HARDONK. Regen 's morgens, in de middag zonnig. Het station halte Assel door luchtaanval beschadigd.

VAN HOUTUM. De hele nacht zijn lichtflitsen in richting Kleef te zien. Er komen na vier uur weer V-1's over. Vier uur later wordt de elektrische stroom opnieuw verbroken. Wat een provisorische reparatie doet vermoeden. Na 13 uur is er weer stroom. Om twee uur passeert een formatie bommenwerpers via het noorden op weg naar Duitsland. Drie kwartier later komen de eerste groepen patrouillerende jagers. Om drie uur vallen acht bommen in de richting van de spoorlijn. Zij worden over vrij grote afstand van elkaar geworpen. Kort daarop komen vier viermotorige bommenwerpers recht over met koers Engeland. Een kwartier later vallen vier bommen op hetzelfde traject. Het herhaalt zich om 3.40 uur wanneer er drie bommen vallen. Wij krijgen drie exemplaren van de 'Kleine krant van Ons Volk' en één van het 'Maandagochtendblad van Ons Volk'. Het laatste is gedateerd 1e Kerstdag 1944 (laatste jaargang nr.6).

BLOEM. De tweede dag aan de Todt gewerkt met paard en wagen. Toen we naar huis gingen kwamen Tommies die een 6-tal bommen op de spoorlijn bij het Wezeveld gooiden. Jan Weyn die buiten stond te kijken werd hierbij door scherven gedood. Ook een 3-tal bommen is gegooid bij Wessel Kelder aan de Leigraaf. Een paard van voornoemde boer is gedood. Toen we van Twello kwamen waren we in de Kranenstraat toen een V-1 uit oostelijke richting betrekkelijk laag over me heen kwam. Hij vloog 200 meter in rechte lijn, zwenkte iets en dook toen plotseling naar beneden. Hij viel bij Reinders om de hoek Zwaluwweg-Leemsteeg met een ontzettende slag neer. Een huizenhoge wolk van rook en vuur achterlatend. Het huis van Hein Klunder is gescheurd tot in de binnenmuren. Alle ruiten zijn kapot. Zelfs de kozijnen zijn er uit geslagen. Men zegt dat met een sterke wind het huis levensgevaarlijk is om te bewonen. Ook bij andere mensen in de buurt is veel glasschade. De hele week hebben ze veel gevlogen. In één uur zelfs drie maal 3 stuks vanuit de richting Gorssel zien opstijgen. Ook in de Polls bossen is een V-1 neergekomen, alleen glasschade.

1945 ----- 11 februari zondag.

HARDONK. Regenachtig, behalve 's morgens af en toe even zon. Ook toen wat vliegtuigen en onder andere bommen gevallen aan de Zutphenseweg bij Schuilenburg (1 gewonde). In de Grote Kerk voorlezing van het schrijven van de protestantse- en katholieke kerken over de noodtoestand vooral in het westen van het land.

VAN HOUTUM. Het V-1 offensief gaat 's nachts met dezelfde regelmaat door. Gemiddeld één per half uur. Het houdt tot 9 uur. De hele ochtend komen formaties jagers over. Zij zijn op weg naar Duitsland of keren ervan terug. Zij patrouilleren niet. 's Middags om twee uur vallen vier bommen in de richting van de spoorlijn. Vijf minuten later vallen er nog twee. Om 2.20 uur werpen drie jagers drie bommen in richting Beekbergen. Een kwartier daarna vallen zeven bommen bij Hoenderloo en om 3 en 3.45 uur respectievelijk drie en twee bij de spoorlijn. Om 3.10 uur schieten jagers tot twee maal met hun boordwapens op doelen in Oost-Apeldoorn. Alle mensen die op 7 december 1944 in Apeldoorn zijn gearresteerd worden van Amersfoort naar Neuengamme (concentratiekamp bij Hamburg) overgebracht. De hoofdpersonen van de arrestaties op 16 januari 1945 worden van Apeldoorn (kazernes) naar Amersfoort vervoerd. Deze zaak is door de zogenaamde Britse parachutist en een lijst met namen van joden voor clandestiene bonkaarten aan het rollen gebracht. Om 6.15 uur komen weer vliegende bommen over. Het eerste kwartier is er geen pauze zoveel passeren er. Binnen drie minuten storten twee V-1's neer. Het volgende halfuur mindert het tot één per vijf minuten. Daarna komen zij één per 20 minuten over. Dit gaat de hele avond door. Om 7.50 en 10.30 uur storten vliegende bommen neer. Wij horen tussen 8 en 10 uur (met tussenpozen) artillerievuur in richting Arnhem.

1945 ----- 12 februari maandag.

HARDONK. Mistig, iets nachtvorst, later opklarend. Naar Vaassen geweest voor wat roggemeel. Het lukt eerst niet best maar tenslotte wat meel meegebracht à f.0.20 per pond, dus goedkoop. Ook karnemelk van daar meegenomen. Op de wegen geweldig veel mensen met fietsen of sjouwend met karretjes en wagentjes. Allen zijn afkomstig uit het westen en proberen wat voedsel op te scharrelen. Soms komen ze met hun gehele huishouden, kleine kinderen en oude moeders inbegrepen. Vaak treurig om te zien.

VAN HOUTUM. De hele nacht tot 's morgens 11 uur passeren V-1's gemiddeld één per half uur. 's Avonds krijg ik compleet de Vliegende Hollander waarvan ik dinsdag een stuk heb gevonden. Het is nr.100 en gedateerd 2 februari.

1945 ----- 13 februari dinsdag.

HARDONK. Stormachtige nacht, 's morgens droog met veel wind. In de middag kalmer en regen. Vandaag eindelijk eens aardappels bij de leverancier! Een V-1 bij Beekbergen in het bos terechtgekomen. 200 Apeldoorners uit Elten gevlucht en goed hier aangekomen. Fijn. Er schijnt aan de Rijn bij Kleef nogal gevochten te worden. Vandaag weer stroop gemaakt van suikerbieten. Mijn gewone dinsdagavondbezoek.

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren weinig vliegende bommen. Om 5.30 uur stort er één in zuidelijke richting neer. 's Morgens komen zo nu en dan patrouillerende vliegtuigen over. Om 10.30 uur komen een 40-tal Duitse soldaten (zwaar bepakt echter zonder geweer) lopend in richting Hoenderloo voorbij. 's Middags om 2.12 uur komt een V-1 vrij laag over. Plotseling houdt het geknal op en nog voor ik tijd heb op het horloge te kijken horen we al de ontploffing. Hij is desondanks nog op vijf kilometer afstand tussen Beekbergen en Loenen in de bossen gevallen. Om 3.15 uur stort er nog één neer maar veel verder. Zondag is Elten door Canadese artillerie zwaar beschoten. De Duitse bewakers van het kamp voor slachtoffers van razzia's vluchtten. Daardoor kwamen deze arbeiders ook vrij. Vele Apeldoorners zijn zodoende weer thuis. Het houtstelen in onze omgeving wordt steeds erger. Zwarte handelaren komen als paddestoelen uit de grond. Eén van die 'heren' hoort de dekkingsgaten uit te diepen. Hij blijft echter weg en geeft de gemeentevoorwerker iedere week een bakfiets met gezaagd hout. Deze schrijft dan zijn uren op. Daardoor ontvangt de houtdief nog 26 gulden per week extra. Een m3 ongezaagd hout brengt gemiddeld 150 gulden op. Zo verdient hij gemiddeld per 200 à 300 gulden. Gelukkig is hij betrapt en hem de zaag afgenomen maar de Gemeente weet van de 26 gulden nog niet af. Daarnaast voorzien vele zich in hun eigen behoefte en zagen enkele bomen om. De politie ziet deze gevallen door de vingers. Zo zagen wij onlangs nog dat enkele dennenbomen in een lijkwagen werden vervoerd. De elektriciteitsvoorziening wordt hachelijk. Er is geen stroom van 7.30 tot 14 uur. Daardoor functioneert ook de waterleiding niet. De oorzaak wordt verschillend uitgelegd. Men spreekt over bommen op de centrale in Hengelo en over een artillerieaanval op de AKU in Arnhem. De stroom schijnt echter van Zwolle te komen. Deze rantsoenering is zeer schadelijk voor de molenaar die het graan voor de burgers maalt. Hij raakt achter en kan niet meer aan de grote vraag voldoen. Soms staan er 200 mensen 's middags te wachten. Er gaan geruchten dat de elektriciteitsrantsoenering nog strenger zal worden. Daarom laten de meeste burgers hun hele voorraad (meestal klein) vermalen. 's Avonds om 9.30 uur passeert een kleine formatie Mosquito's op weg naar Engeland.

1945 ----- 14 februari woensdag.

HARDONK. Heldere en zonnige dag, sterke wind. Bezoekers uit de Achterhoek (bijvoorbeeld Aalten) melden zwaar geschutvuur richting Kleef. Er blijkt daar hevig gevochten te worden. Vandaag bijna geen druk op de waterleiding zodat we pas tegen half elf wat licht via het waterrad hebben!

VAN HOUTUM. 's Nachts komen veel vliegende bommen over. Eén is zeer laag. Twee storten neer. Daardoor ontploft er één. De eerste patrouillerende jagers komen 's morgens om zeven uur. Om 9.45 uur duiken twee jagers boven de spoorlijn. Het mitrailleurvuur wordt door luchtafweer beantwoord. Het vuren houdt vijf minuten aan terwijl de jagers steeds weer duiken. Er vallen ook bommen. Kort hierop mitrailleren andere toestellen doelen in richting Woeste Hoeve. Om 10.40 uur schieten jagers opnieuw in de richting van de spoorlijn. Wij horen boven het afweervuur uit het geronk van zware bommenwerpers. Binnen tien minuten passeren twaalf jagers en 110 Vliegende Forten en Liberators (drie groepen). De hoofdmacht vliegt over Apeldoorn in richting Duitsland. Om 11 uur komen drie jagers recht over. Deze laten een dikke streep achterlaten. Tien minuten later keert een groep van twaalf bommenwerpers al terug. Ze verandert recht boven ons van koers en verdwijnt weer in oostelijke richting. Om 11.45 uur komen bij bewolkte hemel nieuwe grote formaties bommenwerpers recht over. Ook in richting Duitsland. Om één uur passeren nog twee formaties ook met koers Duitsland. Tussen 12 en 13.30 uur komen weer vliegende bommen over. Daarvan stort er één neer. Groepen jagers van de strategische luchtmacht komen met tussenpozen van 1-3 uur recht over in richting Engeland. Om 2.45 uur vallen twee bommen bij de spoorlijn. 's Morgens houdt de politie een kleine drijfjacht in de omliggende bossen. Drie zwarte handelaren worden betrapt. Van twee wordt het hout bij de fabriek neergelegd en de spanzaag afgenomen. Alle mensen worden uit het bos gejaagd. Daardoor komen weer vele karren leeg voorbij. Toch weten enkelen zich te verstoppen. Een uur later komt weer een trekkar voorbij. Boordevol met hout. Volgens geruchten zou het aantal luchtdoelbatterijen in Apeldoorn zijn uitgebreid. De hele dag vervoeren Duitse vrachtauto's munitie en komen beladen in richting Apeldoorn voorbij. Ugchelen zal de volgende week inkwartiering krijgen van 100 soldaten en 91 paarden. Bij de luchtaanvallen van vanmorgen is een personentrein bij Assel beschoten. De Duitsers lopen daarna langs de rails naar Apeldoorn. 's Avonds passeren zo nu en dan snelle bommenwerpers.

1945 ----- 15 februari donderdag.

HARDONK. Betrokken, droog en zacht. Enkele vliegtuigen. Vandaag weer stroop uit suikerbieten gemaakt. Morgen zal een proef genomen worden met stamppot van aardappels en suikerbieten plus 1 zure appel. Dit moet volgens sommigen smaken als appels door elkaar (hete bliksem). Hier komen veel gewonde Duitsers uit Pannerden en Doornenburg. Er moet daar de laatste dagen flink gevochten zijn. Het licht is vanavond best!

VAN HOUTUM. 's Nachts en overdag komen vliegende bommen over. Om 9.50 uur passeert een formatie bommenwerpers via het noorden in richting Duitsland. Om 10.45 en 11.15 uur komen kleine groepen terugkerende jagers over. Drie kwartier later begint een tamelijk zwaar artillerievuur in richting Wageningen. Het gaat met tussenpozen de hele dag door. 's Middags krijg ik een Vliegende Hollander. Deze is bij Kootwijk gevallen en is van 29 januari. Ik vond een week geleden bij ons in de bossen een deel van dit pamflet.

BLOEM. Van 9 tot 15 februari 1945 gewerkt aan de Todt met paard en wagen. Twee dagen stro van station Twello naar de Bandijk gebracht. Twee dagen van Noordijk takken weggebracht naar de Marsweg bij Deventer waar 4 stuks 8 centimeter kanonnen en 3 stuks 2 cm lichte kanonnen staan voor afweer van de bruggen te Deventer. Twee dagen naar Deventer dennen halen voor "de Dijkhof" te Twello. Eén dag een lankwagen [vierwielige wagen voor bomenvervoer] kapot gereden. Dit was voor mij het einde van de Todt.

1945 ----- 16 februari vrijdag.

HARDONK. Mistige ochtend, 's middags prachtig zonnig weer. Erg veel luchtactiviteit en geschutvuur. Vanmorgen naar Wenum geweest voor meel en aardappels, vergeefse tocht. De namaak "stamppot van appels" smaakte best, alleen moeten er minstens 3 zure appels bij. Veel V-1's overgekomen. Twee Duitse treinen bij Assel beschoten. Eén ontspoorde waarbij veel doden en gewonden vielen.

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren weer enkele vliegende bommen. Om vier uur komen er twee zo laag over dat de hele omgeving verlicht is. 's Morgens komen enkele boerenwagens en vrachtauto's in richting Apeldoorn voorbij. Om 1.30 zien we in noordwestelijke richting vliegtuigformaties die een dikke streep achterlaten. Door de afstand en de condensstrepen zijn de toestellen niet te tellen. In de strepen vliegen weer nieuwe formaties. Het totaal moet in de honderden lopen. De strepen worden in noordelijke richting getrokken en buigen naar het zuidoosten af. Zij verdwijnen na een half uur (dat wil zeggen begin streep) uit het zicht. Om 1.55 uur passeert een V-1. Deze wordt door twee jagers achtervolgd maar wordt niet beschoten. Vijf minuten later komen vier jagers vanuit het zuiden recht over en verdwijnen onder achterlating van strepen in noordelijke richting. Even later passeert opnieuw een vliegende bom. Hij komt recht over de fabriek en is goed te zien. Zijn baan is evenwijdig aan de vorige. Deze is van een nieuwe startplaats afgeschoten. Grote formaties vliegtuigen passeren tussen 2.30 en 3.10 uur met tussenpozen via het zuiden. Zij vliegen in richting Engeland. Wij horen 's middags vanaf 1.15 uur onafgebroken artillerievuur in richting Arnhem. Het gaat tot diep in de nacht door. In Apeldoorn worden Vliegende Hollanders van 9 februari 1945 in groten getale verspreid. Waar deze zijn gevallen is onbekend. Naar wij later horen is het strooibiljet in de Beemte afgeworpen.

POLITIE (brief van de Höheren SS- und Polizeiführer Rauter).
1.  Het gebrek aan brandstoffen heeft ertoe geleid dat de bevolking willekeurige bomen en struiken in straten op wegen en pleinen verwijdert. Deze wijze van optreden van de bevolking is niet toelaatbaar.
2.  Met onmiddellijke ingang is de Nederlandse Politie mij verantwoording schuldig dat alle straten, op alle wegen en pleinen bomen en struiken ontzien worden. Gaan de straten en wegen door bossen dan mogen bomen en struiken aan beide zijden van de straten en wegen ter breedte van 50 meter niet verwijderd worden.
3.  Er dienen direct patrouilles van de Nederlandse Politie dag en nacht ingezet te worden op ongeregelde tijden die straten, wegen en pleinen bewaken en in overtreding zijnde personen arresteren.
4.  Het verbod sub 2 moet direct door pers en radio op doelmatige wijze gepubliceerd worden.

1945 ----- 17 februari zaterdag.

HARDONK. Mistige ochtend, sombere dag, 10 graden kouder dan gisteren. De Duitse bakkerij hier, die de troepen in Apeldoorn, Deventer en Zutphen van brood voorzag bakt vandaag voor het laatst. Zij zal naar de oostzijde van de IJssel verplaatst worden. Ook de onderdelen van de NSKK worden weggebracht. Dit wijst wel ergens op. Vannacht telkens kanonvuur richting Emmerik te horen.

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren vrij veel vliegende bommen. Het artillerievuur in zuidelijke richting gaat de hele dag met tussenpozen door. Formaties terugkerende vliegtuigen passeren tussen 2.15 en 2.40 uur via het noorden. Er arriveren in Apeldoorn vijf schepen met aardappels. De Centrale Keuken krijgt bovendien nog erwten. Meestal geeft de keuken aan doortrekenden uit het westen (zogenaamde hongeroptochten) een dubbele portie. Er is op de bon dan ook weer één kilogram aardappels beschikbaar. Eerst de laatste week is het rantsoen suikerbieten afgeleverd. Vijf procent was bevroren. De rest was van slechte kwaliteit.

1945 ----- 18 februari zondag.

HARDONK. Evenals gisteren somber en mistig, maar zachter. Morgen is er in de gemeente Epe het melden van mannen van 16 - 55 jaar. Komt er nooit een eind aan de Duitse mensenjachten?

VAN HOUTUM. 's Nachts komen weer vliegende bommen over. 's Middags om 1.15 uur passeren ruim honderd Duitse soldaten lopend in richting Hoenderloo. Deze zouden de verliezen aan het Betuwefront moeten aanvullen. Het luchtdoelgeschut is tussen 4 en 4.40 uur zo nu en dan in de richting van de kazernes in actie. De granaten ontploffen recht boven. Het doet aan oefenen denken omdat er door de dichte mist geen vliegtuigen zijn. Het artillerievuur in zuidelijke richting gaat de hele dag door maar het is minder goed te horen. 's Avonds komen tussen 8 en 8.10 uur vliegtuigen over. Zij keren terug naar Engeland. In oostelijke richting vallen twee bommen.

BLOEM. Men zegt dat in het ziekenhuis in Den Haag een maand lang een 60-tal lijken opgebaard liggen die niet begraven kunnen worden door gebrek aan materiaal en manschappen. Vijfenzeventig gram vlees [?] in de 14 dagen, geen groente, 400 gram brood per week, suikerpenen in plaats van aardappelen, 3/4 liter soep van de gaarkeuken dagelijks. De soep is onsmakelijk en zonder voeding. De stroom van mensen die dan ook dagelijks vanuit de grote steden hier over de weg komen om achter de IJssel nog enige levensmiddelen te halen wordt eerder meer dan minder. Velen vragen dan ook om onderdak. Boedapest gevallen en Kleef in Engelse handen.

1945 ----- 19 februari maandag.

HARDONK. Mistige sombere ochtend, in de middag iets lichter. Niet koud. Zeer veel V-1's over. Eén in Ugchelen gevallen, geen slachtoffers. In de middag en avond enige vliegtuigen.

VAN HOUTUM. De hele nacht passeren vliegende bommen. Gemiddeld één per half uur. Enkele komen recht over. Overdag gaat het met dezelfde snelheid voort. Om 12 uur komen ongeveer 60 Duitse soldaten lopend voorbij in richting Hoenderloo. Een kwartier later nadert een V-1. Deze schijnt recht over het huis te komen. Plotseling houdt het geknal op. Iedereen zoekt zo snel mogelijk dekking. Vaak op de gekste plaatsen. Er volgt echter geen ontploffing. In richting Ugchelen stijgt een kleine rookwolk op. Het projectiel is op het heideveld naast de Christelijke School gevallen. Wij gaan dadelijk kijken maar de politie heeft het terrein afgezet. Grote vlammen zijn om de resten te zien. Het schijnt niet te exploderen. Volgens omwonenden is de V-1 op 400 meter van ons huis opgehouden. Daarna draaide het projectiel en is 800 meter verder neergestort in de richting van de oude baan. Twee Duitsers van de OT zijn er het eerst bij. De veldgendarmerie doet 's middags bij alle burgers binnen 800 meter aanzegging dat zij hun huizen moeten verlaten. De V-1 zal tot ontploffing gebracht worden. Deze en andere maatregels zijn zo geheimzinnig dat het ons alles propaganda lijkt om toch maar dit wanhoopswapen als een 'Wunderwaffe' te blijven beschouwen. Om 1.15 uur komt een formatie vliegtuigen recht over in richting Duitsland. Een uur later stort een vliegende bom bij Beekbergen neer maar ontploft niet. Kort daarop verschijnen SD-agenten die alle bossen afzoeken. Het projectiel ligt niet in onze omgeving. Tussen 2.30 en 3 uur passeren formaties bommenwerpers via het noorden in richting Duitsland. Enkele groepen komen recht over. Om 2.55 uur stort een V-1 in zuidelijke richting neer. Deze ontploft ook niet. Het gebeurt opnieuw om 4.25 en 5.10 uur. Deze projectielen exploderen wel. Een om zes uur recht overkomende V-1 stort enige kilometers zuidelijker neer. Deze ontploft niet. De elektriciteit is tot 18 uur afgesneden. 's Avonds om 6.45 uur komen grote formaties vliegtuigen recht over in richting Duitsland. Het geronk gaat tot 7.10 uur door. Kleine groepen keren tussen 8 en 8.30 uur via het zuiden terug.

1945 ----- 20 februari dinsdag.

HARDONK. Somber 's morgens, iets vochtig. Later droog en in de avond helder. Een weduwe van een doodgeschoten verzetsstrijder moet vandaag haar huis uit. Enige SD-lui met hun vrouwen trekken erin!

VAN HOUTUM. Vanaf gisterenavond zes uur tot 's morgens zeven uur komen geen vliegende bommen over. Daarna echter weer gemiddeld één per uur. 's Middags zie ik de resten van de V-1 die gisteren bij de Christelijke School is gevallen. De hei is over een kleine oppervlakte verbrand. Er zijn twee kleine kraters. Daarvan ligt één vol met de resten van het projectiel. Deze zijn ongevaarlijk. De raket is helemaal platgedrukt. Het mechaniek ligt uit elkaar. De tijdontsteking is nog compleet en vertoont enkele brandvlekken. Dat de V-1 nog moet ontploffen is propaganda. Van strooibiljetten (geruchten) is evenmin sprake. Terwijl wij er zo met zijn drieën staan te kijken komt een mof op ons aanhollen. Hij heeft het over verboden terrein en schreeuwt nog wat onverstaanbaars. Het is duidelijk dat wij moeten verdwijnen. Het wapen moet ook geheim blijven! Om 2.45 uur ontploft een V-1 in zuidelijke richting. Het projectiel was recht over ons huis gekomen. Vijf minuten later ontploft een ander. De vrouw van de overleden Reinier van Gerrevink moet binnen een uur haar huis verlaten. Zij kan alle levensmiddelen meenemen maar niets van het huisraad. Leden van de SD, onder andere die Reinier heeft gearresteerd, gaan er zelf in wonen. Natuurlijk ook een vrouw. De Duitsers slaan munitie op bij de Ugchelse Berg in het Ugchelse Bos. Zes soldaten houden er de wacht.

BLOEM. In de voormiddag een aanval van jagers op de spoorlijn Apeldoorn - Zutphen in de buurt van de Alforst. Van de 12 bommen is één bom gevallen op de rails. 's Avonds was de schade weer hersteld. 's Middags een aanval op station Klarenbeek waar ze van de Todt aan het dennen laden waren in de wagons. Hierbij is een Todt-man zwaar gewond en een evacue, die er werkte, is gedood. Hij is getroffen onder de wagon waar hij dekking zocht.

1945 ----- 21 februari woensdag.

HARDONK. Mooi, helder en zonnig. Kouder. In de afgelopen nacht bom neergekomen in de Hofstraat, geen slachtoffers wel veel glasschade. Blijkbaar veel schieten op grote afstand. Tegen half tien trilden telkens de ruiten.

VAN HOUTUM. Kort na middernacht komen kleine groepen vliegtuigen over. Het gaat tot drie uur door. Om 2.40 uur valt een bom in noordelijke richting. Er passeren geen vliegende bommen. Later vernemen wij dat deze bom in een autosloperij aan de Hofstraat is gevallen. Er is alleen materiele schade. In de omgeving is grote glasschade. Bij enkele woningen zijn de dakpannen van het dak. Ugchelen heeft nog slechts van 18 uur 's avonds tot 8 uur 's morgens elektrische stroom. De molenaar maalt dan ook 's nachts om aan de grote vraag te voldoen. Apeldoorn heeft echter te hele dag stroom. Om 10.30 uur schiet het afweergeschut te Apeldoorn lange tijd tot vijf maal toe zonder dat wij vliegtuigen horen. 's Middags komen de eerste patrouilles jagers over. Om 1.50 uur vallen drie bommen in richting van de Amersfoortseweg. Twee uur later passeren 15 tweemotorige bommenwerpers in richting Engeland. Groepen terugkerende jagers van de strategische luchtmacht komen tussen drie en zes uur over. Om 4.30 uur zien we twee viermotorige bommenwerpers. Deze keren ook naar Engeland terug. Alle paarden moeten op last van de Duitsers opnieuw gemonsterd worden. Voor onze omgeving moeten de paarden in Beekbergen verschijnen. Om zes uur komt een V-1 recht over. Deze is helemaal uit de koers en vliegt in westelijke richting. Het is de enige die passeert. 's Avonds komen tussen 8 en 11 uur vliegtuigen verspreid in richting Engeland over. Een brief uit Rotterdam bevat een exemplaar van 'Ons Volk' (10 december 1944) en een vlugschrift van 'De Waarheid'.

BRANDWEER. Een nachtjager liet een bom vallen op het garageterrein van Gerritsen aan de Rosariumstraat. Daardoor ontstond veel pannen- en glasschade. Wonder boven wonder werd er niemand gewond. Doordat de Engelse jagers zo laag vlogen waren er onder de afgeschoten raketbommen vele blindgangers. Door ons werden er zeker 200 blootgelegd die dan later door de Duitsers werden gedemonteerd of ter explosie gebracht.

1945 ----- 22 februari donderdag.

HARDONK. Heldere zonnige dag met frisse wind. Verbazend veel gevlogen. Bij de 0ude Zwolseweg circa 26 bommen neergekomen. Twee boerderijen vernield. Helaas maar één bom op de lijn. Vanmorgen paardenmonstering bij Van Neck. Heel veel boeren waren niet opgekomen. Van een aantal van 20 paarden pikten de Duitsers er direct 12 in. Toen bovengenoemd vliegtuig daar in de buurt zijn bommen liet vallen doken de Duitsers overhaast in de 'dekkingsgaten'. Daarvan maakte een aantal boeren dankbaar gebruik om er met hun paarden vandoor te gaan!

VAN HOUTUM. 's Nachts komen zo nu en dan vliegtuigen over. In oostelijke richting vallen drie bommen. In de vroege ochtenduren passeren weer V-1's. Soms vier tegelijk. Het houdt tegen schemeren op. Tussen 1 en 1.30 uur passeren formaties tweemotorige bommenwerpers via het noorden in richting Duitsland. Wij tellen er 44. Het zijn er echter veel meer. Zij worden door enkele jagers geëscorteerd. Om 1.40 uur schiet het luchtdoel in Apeldoorn op patrouillerende vliegtuigen. Tien minuten later vallen bommen in noordelijke richting. Later horen wij dat er 15 tussen de Beemte en Teuge zijn gevallen. Er is veel glasschade. Om 2 uur keren de eerste vliegtuigen terug. De laatsten komen om drie uur over. Een half uur later komen zeven groepen Duitse soldaten van gemiddeld 50 man lopend voorbij in richting Hoenderloo. Zij dragen bijna geen ransels en beweren naar een oefenterrein te moeten lopen. Voor Radio Oranje spreekt Van Linden (voorzitter van het NVV) die onder andere Nederland op het Congres te Londen vertegenwoordigde. Hij spreekt over de 40-urige werkweek. Er zijn nu wel belangrijker dingen dan over zoiets te kletsen. Frankrijk capituleerde door het invoeren van de 40-urige werkweek. Wij krijgen een 'Vrij Nederland' van einde januari 1945. De moffen nemen op de paardenmonstering in Beekbergen ruim honderd paarden in beslag. Alle van de beste soort. De halsters worden teruggegeven. Zij geven geen enkel bewijs af over keuring enzovoort. Het is gelukkig voor hen die het paard niet hebben laten monsteren. De prijs van een paard zal echter wel met 1000 gulden en meer zijn gestegen. Het is een typisch bewijs dat de Duitsers en niet de stakende spoorwegmannen de oorzaak zijn van de voedselnood in Nederland. Nu ontnemen zij de burgers opnieuw een middel tot vervoer van levensmiddelen. Men schat dat er gemiddeld per dag 20.000 burgers uit het westen voor hun eigen voedselvoorziening over de Veluwe trekken. Daarbij komt nog dat de moffen deze ondervoede burgers nog alle voedsel bij het passeren van de IJssel afneemt. Wij horen 's avonds vanaf 7 uur zwaar artillerievuur in zuidelijke richting. Na 9 uur komen gedurende lange tijd vliegtuigen verspreid in richting Engeland over. Om tien uur passeert de eerste V-1 van deze dag. Deze is goed te zien. Om elf uur stort er één neer.

BLOEM. Een V-1 bij de Vosterd [veldnaam aan Zutphenseweg] gevallen. Geen mensenlevens te betreuren, alleen materiële schade.

1945 ----- 23 februari vrijdag.

HARDONK. Bewolkt, in de avond regen. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. De hele nacht komen vliegende bommen over. Gemiddeld één per 20 minuten. Soms zijn er drie tegelijk in de lucht. Zij zijn goed te zien. Volgens de nachtwacht storten alle projectielen in de omgeving van Hoenderloo neer. Het gaat overdag met dezelfde snelheid tot 's middags drie uur. Er is de hele nacht een druk autoverkeer in beide richtingen over de weg. 's Morgens om tien uur komt bij bewolkte hemel een formatie bommenwerpers recht over in richting Duitsland. Een half uur later passeert een tweede groep. De eerste keren om 11 uur terug. Het zijn kleine formaties die ook recht over vliegen. Wij horen 's middags dat er vanmorgen om 10.30 uur een V-1 op de school te Eerbeek is gevallen. Hierin bevonden zich vele evacués. De school en drie aangrenzende huizen zijn helemaal verwoest. Er zijn tien doden en vele gewonden. Deze worden overgebracht naar het Seminarium (sinds september 1944 ziekenhuis). Alleen al in de omgeving van Woeste Hoeve en Hoenderloo zijn in de afgelopen nacht zestien vliegende bommen gevallen. Een kennis (H. Geurts) zou in Groningen kaas halen. Hij rijdt met zijn auto voedsel voor de gemeente Apeldoorn. Dit was er geblokkeerd. Tenslotte zijn deze vrachtrijders naar Zwartsluis gestuurd om er koolzaadolie te laden. Dit gebeurde. Volgens geruchten zouden de Duitsers in Nederland alle voorraden levensmiddelen hebben geblokkeerd. De IJssel zou vanaf 1 maart aanstaande voor alle verkeer zijn gesloten. Op last van de Prijsbeheersing worden een aantal Apeldoorners voor verkoop van rogge voor 140 gulden per mud tot straffen van 1000 tot 3000 gulden veroordeeld. Een inwoner van Hoenderloo krijgt 2000 gulden boete voor verkoop van melkpoeder voor 5 gulden per pond. Zoiets wordt weer aangebracht. Dat de Technische Noodhulp in Tivoli 18 gulden voor een pak melkpoeder vraagt en krijgt van evacués moet verzwegen worden. 's Avonds komen tussen 9.25 en 9.45 uur grote formaties vliegtuigen in richting Engeland recht over. Om 10.30 uur passeert een lange colonne boerenwagens in richting Hoenderloo. Iedere wagen heeft twee of drie losse paarden bij zich. Een officier te paard houdt controle. Misschien zijn deze dieren wel van de monstering afkomstig. Het voorbijtrekken duurt een half uur.

1945 ----- 24 februari zaterdag.

HARDONK. Zonnig, dus weer volop vliegtuigen. De gehele dag het geronk te horen. Niets verder te vermelden.

VAN HOUTUM. Er is 's nachts weer een druk autoverkeer in beide richtingen. Vanaf 2 uur tot 's morgens 10 uur passeren vele vliegende bommen. Gemiddeld één per 20 minuten. Vele zijn uit de koers. Eén vliegt in richting Amersfoort. De meeste storten neer. Daarvan ontploffen er enkele. Om zeven uur komt een groep Duitse soldaten lopend in richting Apeldoorn voorbij. Een kwartier later volgt een tweede groep. Beide tellen ongeveer 50 man. Zij worden in de twee schoolgebouwen en enige particuliere woningen in Ugchelen ondergebracht. Deze Duitsers hebben geen paarden bij zich zoals verleden week beweerd werd. De hele dag patrouilleren jagers. Om 12 uur vuurt het afweergeschut van Apeldoorn op twee toestellen. Deze duiken in westelijke richting. Tezelfdertijd vallen vier bommen bij de spoorlijn. Wij denken dat deze door de twee jagers zijn afgeworpen. Al spoedig echter komen vier Spitfires laag over. Wij kunnen de Britse kleuren duidelijk zien. Zij verdwijnen in de richting van de kazernes maar worden er door luchtdoelkanonnen verwelkomd. Om 12.45 uur komt een Liberator recht over. Deze keert naar Engeland terug. Om 3.40 uur vallen vier bommen bij de spoorlijn. Door de V-1 explosie in Eerbeek zijn er al elf doden. In Loenen valt 's nachts een vliegende bom op een huis en eist naast materiële schade nog drie doden. In Brummen storten deze dag al tien V-1's neer. Er vallen ook zes Engelse bommen (doelloos) in deze gemeente en verder op een spoordijk bij Zutphen. Vijf V-1's storten bij De Steeg neer. Onze kennis H. Geurts moet deze dag voor de gemeente Apeldoorn een aantal cilinders met persgas (150 atmosfeer) en zout uit Hengelo ophalen. Zij maken drie luchtaanvallen mee. Eerst vallen drie bommen naast de auto zonder dat de beide inzittenden het tijdig merken. Het loopt goed af. De auto wordt een kwartier later beschoten. Beide weten nog net op tijd in een dekkingsgat te springen hoewel één van hen nog struikelt. In de wagen vindt men 54 scherfgaten (7 van granaatjes). Alle kogels zijn in het boven op de cilinders liggende zout gesmoord. Drie autobanden zijn leeggelopen. Terwijl zij daarna door een andere wagen op sleeptouw worden genomen schiet een jager op een vrachtauto voor hen. De hele week staat een Duits bestelwagentje in het bos achter ons huis geparkeerd. De auto vertrekt meestal als burgers naderen. In de wagen schijnt een zendapparaat te zijn gebouwd. 's Avonds passeren zo nu en dan vliegtuigen. Wij horen met tussenpozen artillerievuur in zuidelijke richting.

BLOEM. Een aanval van jagers op een Rode Kruiswagen bij de Vosterd. Auto verbrand. Ook een aanval van zware bommenwerpers op de lijn Apeldoorn - Vaassen. Er zijn een 30-tal bommen uitgegooid, 1 bom op de spoorlijn en een boerderij is vernietigd. Tengevolge van het heldere weer een grotere activiteit van de jagers. Die kan men dan ook telkens zien duiken en mitrailleurvuur duidt op een aanval ergens op. De laatste dagen weer een zeer druk over ons been komen van de V-1. Die worden soms met 3 tegelijk afgeschoten en komen met grote snelheid en zeer veel geraas over. Men zegt dat er zeer veel niet hun bestemming bereiken maar onderweg dalen waar ze soms veel vernielen.

1945 ----- 25 februari zondag.

HARDONK. Koude regenachtige dag, in de avond stormachtige wind. Verbazend veel mensen komen langs om in het oosten voedsel proberen te halen.

VAN HOUTUM. De hele nacht komen vliegende bommen over. Jagers patrouilleren na 's morgens acht uur. Om 10.25 uur vallen vier bommen. Vermoedelijk op de Amersfoortseweg. Een kwartier later vallen elf bommen bij de spoorlijn (niet ver weg). 's Avonds komen tussen 7.25 en 7.35 uur formaties vliegtuigen recht over in richting Duitsland. Zij keren na 9.15 uur verspreid terug.

1945 ----- 26 februari maandag.

HARDONK. Opklarend, nog veel wind en af en toe regen. Meer controle op jonge mensen door de SD [Sicherheits Dienst]. Vanaf 1 maart mag men zonder vergunning niet meer over de IJssel.

VAN HOUTUM. 's Nachts om 1.30 uur komt een V-1 zeer laag recht over. Overdag passeren ook weinig vliegende bommen. Tot tweemaal toe rijdt 's nachts een colonne foeragewagens in richting Apeldoorn voorbij. Overdag passeren zo nu en dan groepen jagers van de strategische luchtmacht. Zij vliegen 's morgens naar Duitsland en keren 's middags terug. De voorman van de Nederlandse SS Feldmeyer is zaterdag in zijn auto bij Raalte door een Britse jager doodgeschoten. Mijn neef moet de wagen naar Apeldoorn slepen. Het lijk ligt in een hotel bij het Paleis op Het Loo opgebaard. Mussert brengt een bezoek aan het hotel. Feldmeyer zal in Groningen worden begraven. Vanaf 1 maart aanstaande is het passeren van de IJssel voor alle personen verboden. Ook voor vrouwen.

POLITIE (27-1 tot 26-2-1945).
- Speciale controle wordt gehouden op tijdelijk onbewoonde percelen. Dank zij de uitgebreide controle van de politie is diefstal van hout in de bossen sterk verminderd. In de bossen wordt voortdurend door de politie gesurveilleerd teneinde houtdiefstal tegen te gaan.
- De stemming onder de bevolking is nog steeds nerveus. De voedselpositie is slecht.
- De criminaliteit neemt nog steeds toe.
- Doordat de Politie geen enkel motorrijtuig tot haar beschikking heeft kunnen meerdere zaken niet met de nodige accuratesse en snelheid worden afgewerkt. De meeste politiemannen beschikken niet meer over een betrouwbaar rijwiel. Een en ander werkt zeer remmend op den politiedienst.
- De politie verleent meermalen steun bij het af- en doorvoeren van evacués door de hongersnood. In het westen van het land trekken honderden personen per fiets, handwagen en dergelijke door Apeldoorn om in de Achterhoek en in de IJsselstreek voedsel te halen. Daar er geen logeergelegenheid hier ter plaatse aanwezig is vervoegen zich dagelijks enige honderden van hen aan het bureau van politie om onderdak en voeding. Door bemiddeling van de politie wordt deze mensen onderdak en voeding verstrekt. In enige geneeskundige posten van de Luchtbeschermingsdienst en in de vroegere Wilhelminastichting aan de Stationsstraat 42b en in Tivoli. Van het Gymnasium wordt in bijzondere gevallen ook gebruik gemaakt. De Rijkskeuken hier verleent daarbij haar volle medewerking.
- Het onderbrengen van arrestanten aan het bureau van politie levert nog steeds grote moeilijkheden op doordat nog steeds 6 cellen en 1 lokaliteit voor in verzekering stelling als SS- und Polizeigefängnis in gebruik zijn. De politie heeft zodoende maar 2 lokaliteiten voor haar eigen arrestanten disponibel. Lokaliteiten die daarvoor totaal niet zijn bestemd en ingericht moeten zodoende als arrestantenverblijven dienen. Dat werkt zeer remmend op het onderzoek in bepaalde zaken. Verdachten kunnen in een zaak niet van elkaar gescheiden worden gehouden. Vermoedelijk zal daarin enige verbetering komen doordat een gedeelte van de Duitse arrestanten naar Lochem zal worden overgebracht. Het ligt in de bedoeling van de Duitse autoriteiten alleen de arrestanten van de Dienststelle des Höheren SS- und Polizeiführer ten Politieburele alhier in te sluiten en daardoor 6 cellen te gebruiken. De 3 lokaliteiten voor in verzekeringstelling zullen dan geheel ter beschikking van de gemeentepolitie blijven. Het arrestantenvraagstuk is daardoor echter in geen geval opgelost. Drie lokaliteiten voor het onderbrengen van Nederlandse verdachten in deze tijd van toenemende criminaliteit zijn namelijk in ieder geval ontoereikend.
- Van de zijde van de Feldgendarmerie wordt door de politie bij de opsporing van strafbare feiten gepleegd door burgers in samenwerking met SS-soldaten veel medewerking ondervonden. De samenwerking tussen genoemde instantie en de Apeldoornse politie is buitengewoon goed. Zodoende konden meerdere ernstige delicten waarvan voornamelijk de plattelandsbevolking hier de dupe werd tot klaarheid worden gebracht. De surveillance van de politie wordt zo hoog mogelijk opgevoerd. Meerdere diefstallen konden zodoende op heterdaad worden ontdekt.
- De hondenbrigade werd weer in dienst gesteld dat al goede resultaten opleverde. Een en ander was mogelijk doordat de bewaking, van het Distributiekantoor en de begeleiding van de distributietransporten in overleg met de bevoegde instanties werd opgeheven.
- De Apeldoornse politiemannen die op 2 december 1944 werden weggevoerd keerden nog niet terug hoewel zij uit een oogpunt van dienstbelang niet gemist kunnen worden. Spoedige terugkeer van deze mensen zou met het oog op de toenemende criminaliteit noodzakelijk zijn.
- De hondenbrigade die des nachts verscherpt toezicht houdt met het oog op diefstal van veldvruchten enz. heeft meerdere verdachten op heterdaad betrapt.
- Enige V-projectielen kwamen In de buurtschappen in deze gemeente terecht. Daardoor werden enkele burgers gedood en schade aan gebouwen werd aangericht.
- Door boordwapens van vliegtuigen werden op de Amersfoortseweg ter hoogte van de betonweg weer enige weggebruikers gedood.

1945 ----- 27 februari dinsdag.

HARDONK. Zacht weer met af en toe opklaringen. Vier V-1's bij Beekbergen neergekomen. Steeds ontzettend druk met voedselhalers naar en van de Achterhoek. Vooral nu overmorgen de IJssel niet meer zonder vergunning mag worden overgetrokken.

VAN HOUTUM. 's Nachts en overdag passeren vliegende bommen via het oosten. Gemiddeld één per uur. Om 7.40 uur stort er één in richting Beekbergen neer en ontploft. Later vallen er nog drie maar deze exploderen niet. 's Morgens om tien uur komen er twee recht over. Om 3.10 uur vallen twee bommen bij de spoorlijn. In de afgelopen nacht zijn er Vliegende Hollanders in Noord-Apeldoorn aan het kanaal gevallen. Het is nr.107 van 23 februari. Om 11.20 uur komen twee vliegende bommen over. Beide storten kort daarop neer. Eén ontploft waardoor alles dreunt.

1945 ----- 28 februari woensdag.

HARDONK. Zacht, droog met opklaringen in de middag. Ik kan bij de groenteboer zuurkool, aardappels en suikerbieten op de bonnen krijgen. Verbazende drukte van voedsel halende mensen. Eén onafgebroken stroom fietsen, voetgangers met karren en kruiwagens. Mensen met bakfietsen, kinder- en kruiwagens. Morgenvroeg mogen we pas na 5 uur op straat.

VAN HOUTUM. 's Nachts vallen twee bommen in noordelijke richting. Zij treffen de marechausseekazerne dat nu noodziekenhuis is. Toen de bommen vielen straalde het licht aan alle kanten uit het gebouw. Het luchtdoelgeschut van Apeldoorn schiet 's morgens om 7.40 uur op patrouillerende jagers. Het herhaalt zich om 13.15 uur. Om 1.15 uur stort een V-1 vrij dichtbij neer maar ontploft niet. Hij is echter niet te vinden. Tussen 2 en 2.15 uur komen bijna honderd Duitse soldaten lopend in richting Hoenderloo voorbij. Wat een verschil met 1940! Zij lopen niet in marsverband maar verspreid. Ze staan wel eens stil en tonen geen zin voor doorwandelen. Allen hebben bleke gezichten. Net alsof zij uit een ziekenhuis of een fabriek komen. De kleren passen niet. De éne heeft te lange jas en ander te grote schoenen enzovoort. Zij dragen geen geweer. Wij vermoeden dat zij in Hoenderloo of Harskamp worden uitgerust en daarna naar het front worden gestuurd. Van zingen is geen sprake. Een V-1 die om 4.45 uur passeert stort in richting Hoenderloo neer en ontploft. Het is al de zesde die vandaag in de omgeving valt. Tezelfdertijd naderen twee jagers uit het westen. Zij cirkelen even rond. Daarna duikt één toestel plotseling in de richting van de Ugchelse Berg. Hij scheert vlak over de boomtoppen en mitrailleert een vrachtauto. Het toestel herhaalt het nog tweemaal vanuit richting Beekbergen en tweemaal vanuit Hoenderloo. De lichtspoormunitie is zelfs te zien. Vervolgens duikt hij nog tweemaal boven het doel maar schiet niet. De tweede jager duikt nu ook enkel om het resultaat te zien. Intussen worden de jagers als zij in richting kazernes bijdraaien met geweren beschoten. Het geheel duurt tien minuten. Om 5.20 uur beschieten andere jagers het verkeer bij Hoenderloo. Intussen gaan wij naar de beschoten auto. Deze staat in de s-bocht voor de berg. In de wagen zijn veel kogels en granaatjes terechtgekomen. Alle vier banden staan leeg. Hiervan is er nog slechts één bruikbaar. Het glas in de cabine is helemaal verdwenen. De auto vervoerde 20 vaten boter van 50 kilo. Drie zijn er kapot. De stukken boter hangen zelfs in de eikenbomen. De strepen van de inslaande kogels zijn niet verder dan de wagen op de weg te zien. Er zijn geen gewonden of doden. Intussen komen steeds meer mensen. Velen eten stukken boter zo maar op. Weer anderen nemen het mee. De boter wordt tijdelijk in onze fabriek opgeslagen. Deze is bestemd voor kinderen in Ede (alleen op kinderbonnen is nog boter verkrijgbaar). De chauffeur haalt de banden eraf. Wij horen nog dat de jager de eerste maal waarschuwingsschoten (over bosrand) richtte. Het toestel dook de vier volgende malen nog lager en trok boven een aanliggende opening in het bos op. Hij bevond zich dus nog lager dan de boomtoppen. De chauffeurs vinden dan ook dat de piloot keurig heeft geschoten.
De Duitsers leggen in Apeldoorn beslag op alle boter en de varkens die voor de ziekenhuizen zijn geslacht. De voor Ede bestemde boter (in beschoten auto) zal bij aankomst dan ook wel door de moffen gevorderd worden. De spertijd (20 - 4 uur) wordt met een uur (tot 5 uur 's morgens) verlengd. Zaterdag aanstaande zal in Beekbergen een nieuwe paardenmonstering plaats vinden. Uit het gebied ten oosten van de IJssel vindt een grote uittocht plaats omdat de IJssel morgen gesloten wordt. Het is de hele dag over de bruggen zwart van de mensen. De Duitsers pakken de burgers gelukkig geen levensmiddelen af. Patrouillerende jagers of andere vliegtuigen vallen de bruggen ook niet aan. De Geallieerde vliegtuigen zijn echter ten oosten van deze rivier zeer actief. Deelnemers aan deze hongeroptochten kregen meestal nog vrij veel aardappels, graan, spek, eieren, bonen enzovoort mee. De boeren verkopen alles tegen redelijke prijzen hoewel men met ruilen meer bereikt. Er zijn natuurlijk ook van die vervelende elementen die uitsluitend zwart verkopen. Daarbij komt nog dat er onder de kopers ook veel zwarthandelaren voorkomen. Zo worden aardappels in de steden voor een gulden per stuk en zelfs nog meer verkocht. Er zijn ook dieven onder de voedselhalers. Zij staan bijvoorbeeld 's morgens eerder dan de boer op stelen veel en verdwijnen daarna. Om dit te voorkomen moet men bij overnachten het persoonsbewijs aan de gastheer afstaan. 's Avonds om 10.45 uur komt een vrachtauto de boter ophalen. Terwijl deze wagen het fabrieksterrein op rijdt schiet een jager korte tijd (doel onbekend). De chauffeurs vliegen de auto uit. Deze wagen moet 's nachts nog twee maal van Apeldoorn naar Ede rijden.

BLOEM. Sommige dagen komen er zeer veel V-1's over ons huis. Engelse jagers schoten bij de Vosterd weer een Duitse vrachtauto in stukken. Daar per 1 maart de bruggen over de IJssel gesloten worden voor hen die daar tot nog toe levensmiddelen gingen halen, is het nu een zeer druk getrek over de weg. In een half uur zijn er 650 geteld. Allemaal gepakt en gezakt met surrogaat fietsen, bakfietsen, kinderwagens en allerhande vervoermiddelen waarmee ze de reis maken die soms wel 8 dagen en nog langer duurt. Voor de landbouw staat de handel praktisch stil. De prijs van een nuchter kalf is f 300,- tot f 500,-, guste pink f 2500,-, enter f 4500,-. In de grote steden kost 1 hectoliter aardappelen f 400,-, 1 wittebrood f 25,-, zout f 10,- per pond. Boter, spek en vet geen aanbod. Soms sporadisch maar dan tegen ongekende prijs wat men er maar voor geven kan.

1945 ----- 1 maart donderdag.

HARDONK. Koud weer, regenachtig. Weer suikerbieten, zuurkool en aardappels. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren enkele vliegende bommen. Overdag geen. 's Morgens arresteert de SD enkele personen die van het werk aan de IJssellinie zijn weggelopen. Hieruit ontstaat een gerucht over razzia's en men fantaseert er al bij dat in Apeldoorn geluidswagens zijn gearriveerd. In dit verband hoort men een derde gerucht dat de moffen dwars door Apeldoorn een tankwal willen aanleggen en er 4000 burgers voor nodig hebben. Burgers uit Eerbeek plakken daar het volgende gedicht aan: 'Vergeldingsvuur ligt op Eerbeek, Loenen en Voorstonden, maar niet op de wereldstad Londen. 's Avonds passeren tussen 7.20 en 7.30 uur snelle bommenwerpers in richting Duitsland. Zij keren om 10.30 uur terug en vliegen zeer verspreid. De laatste komt om 11.30 uur over. Op dat moment valt een bom in richting Apeldoorn.

1945 ----- 2 maart vrijdag.

HARDONK. Guur winderig weer met sneeuw- en hagelbuien. Vanavond flinke hagelbui, de straat was geheel wit. Veel vliegtuigen.

VAN HOUTUM. Jagers patrouilleren 's morgens enkele uren. Zo nu en dan mitrailleren zij doelen in de richting van de spoorlijn. Om 9.20 uur vallen twee bommen bij de Amersfoortseweg. De voorman van onze fabriek, die lange tijd in Rees heeft gevangen gezeten (opgepakt bij razzia), komt op kantoor en vertelt het één en ander. De moffen behandelden hen als een soort terrorist. De bevolking moest dit geloven. De SA ranselde er dan ook op los. In het begin keken zij niet en sloegen maar raak. Later moest men over een omgekeerde kipkar gaan liggen (met kleren aan) om een groot aantal stokslagen te ontvangen. Het eten bestond uit wat gekleurd water met bezinksel. Onze jongens moesten eerst een tankgracht graven. Zij konden dit zware werk niet volhouden en kregen daarna lichter werk. Zieken werden nooit direct geholpen. Hierdoor en mede door de ondervoeding zijn er in twee maanden tijds minstens honderd van zijn kamp gestorven. De begrafenis ging fatsoenlijk maar wat baat dat? Hij vluchtte eind januari met enige anderen uit het kamp. Zij kregen van een illegale beweging bewijzen om met Wehrmachtstreinen te reizen. Zij konden echter de IJssel niet overkomen. Met behulp van een onbekende in Duits uniform kwamen zij in marsverband (ondanks zere voeten, moeheid en ondervoeding) door de controle. De onbekende raasde en tierde expres op het slechte in de maat lopen. Hij gaf bij de wacht op de brug één een trap omdat die wat naar buiten liep. Zij zijn door deze camouflage thuisgekomen. De onbekende hield later een Wehrmachtsauto aan en is daarna in richting Amsterdam vertrokken. 's Middags krijg ik een strooibiljet waarvan de vindplaats onbekend is. Het is afkomstig uit Engeland en in het Duits gedrukt (kengetal WG36). 's Avonds komen tussen 7.20 en 7.30 uur Mosquito's over in richting Duitsland. Zij keren om 9.30 uur terug. De laatste passeert om tien uur. Om 9.40 uur zien we een lichtfakkel in westelijke richting branden.

1945 ----- 3 maart zaterdag.

HARDONK. Droog, koud en veel wind. Op onze bonnen krijgen we nu ook zout en 2 in plaats van 1 kilo aardappels. Het schijnt onze buren aan het Westfront niet best te gaan.

VAN HOUTUM. Jagers patrouilleren 's morgens tussen 7 en 10 uur. Jagers van de strategische luchtmacht passeren tussen 12 en 13 uur in richting Engeland. Om twee uur komt de eerste V-1 over na een pauze van ruimt twee dagen. Britse jagers patrouilleren opnieuw van vier tot vijf uur zonder echter in onze omgeving actief op te treden. Op de paardenmonstering te Beekbergen verschijnen honderd dieren. Daarvan worden er vier goedgekeurd. Op de Arnhemseweg is het druk van nieuwsgierige boeren. In de afgelopen nacht zijn verzetsmannen in Duits uniform op het plaatselijke bureau te Beekbergen waar de paarden geregistreerd staan verschenen. Zij hebben alle administratie (ook voor vee en landbouw) meegenomen terwijl zij een soort ontvangstbewijs afgaven. De bureauhouder moest hiermee naar de Ortskommandant gaan. Daar krijgt hij te horen dat het een overval betreft. Hij is nog vrij. Een soortgelijke overval vond onlangs in Laag Soeren plaats. Daar werd aangehouden de auto met het bevolkingsregister van Rheden dat naar Apeldoorn zou worden overgebracht. Deze auto kon zijn reis later weer voortzetten na verbranding van de inhoud op straat. 's Avonds passeren tussen 9.30 en 9.40 uur snelle bommenwerpers in richting Duitsland. Zij keren om 10.10 uur terug en vliegen meer verspreid. Via het zuiden trekken grotere formaties voorbij. Het geronk houdt tot 10.45 uur aan.

BLOEM. Mensen uit de grote steden, die 14 weken in Rees in Duitsland hadden gewerkt aan verdedigingswerken daar, spraken dat er gemiddeld 1 man per dag stierf aan ondervoeding en slechte behandeling. Wanneer ze de boer opgingen om levensmiddelen en ze werden daarbij opgemerkt door Duitse soldaten, werden ze door 4 man geranseld met een stok. Het eten bestond uit soep van kool. Eten moesten ze buiten in het koude winterweer. Slapen deden ze in een wagenloods waar men 's nachts de sterren door het dak kon zien. 's Morgens schudde men de sneeuw van de dekens. In Lichtenvoorde waar men afgekeurde mannen en zieken had opgenomen werden veel dekens verbrand die door deze mensen gebruikt waren. Die konden niet meer uitgestoomd worden door het vele ongedierte en de ontsmetstof die hierin zaten. De daar verpleegde mannen hadden afschuwelijke gaten in het lichaam. Een 600-tal jongens uit Voorst, die aan de IJssellinie gewerkt hadden en die zich bij Koldeweij moesten melden, zijn op transport gesteld naar Elten in Duitsland om daar aan de verdedigingslinie te arbeiden.

1945 ----- 4 maart zondag.

HARDONK. Regenachtig, koud, maar later droog. Weinig Duitsers, veel verkeer.

VAN HOUTUM. Radio Amerika en Herrijzend Nederland maken de namen bekend van de bevrijde Nederlanders op Luzon. Tot hen behoort de oudste zoon van mevrouw Roosegaarde-Bisschop. Deze familie is nu zeer verheugd. Zij konden hun oren bijna niet geloven toen zij het bericht hoorden. Over de lichamelijke toestand van deze Nederlanders is niets bekend.

1945 ----- 5 maart maandag.

HARDONK. Droog, guur weer met veel wind. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Vliegende bommen passeren weer na 's morgens vier uur. Gemiddeld één per half uur. Om 5.30 uur valt er één dichtbij kasteel Spelderholt. Het projectiel ontploft niet maar brand hard. Het gaat zo de hele dag door. 's Middags komen ze onregelmatig over. Soms met grote tussenpozen. Jagers patrouilleren de hele morgen zonder echter actief op te treden. Alle bewoners in Apeldoorn, die gebruik maken van de waterleiding, moeten opgeven of zij ook over drinkwaterpompen beschikken. Met andere woorden de elektriciteit wordt binnenkort definitief verbroken. Een andere voorzorgsmaatregel valt op door het beschikbaar stellen van noodrantsoenen in de vorm van koeken. In de NAC [krant] staat een artikel getiteld 'Waarom de IJssel dicht ging.' Oorzaak is zogenaamd een juiste distributie van levensmiddelen te bereiken. Het voedsel dat de moffen bij deze rivierovergangen in beslag nemen komt alleen ten goede van de rotmof zelf en niet van de Nederlanders. Eén zin luidt: 'Vee en vlees worden ook uitgevoerd maar er blijft voldoende over voor het vastgestelde rantsoen.' In het westen kent men sinds maanden geen vlees meer. De redacteur vindt het nodig te dementeren dat de levensmiddelen in toenemende mate uit Nederland geroofd worden. Dit zegt voldoende. 's Avonds krijg ik een strooibiljet uit een V-1 die bij Hoenderloo is gevallen. Deze is in het Engels gedrukt. Rondom de neergestorte V-1 is het wit van de pamfletten. Het strooibiljet is getiteld 'The other side' (nr.4).

1945 ----- 6 maart dinsdag.

HARDONK. Droog, fris weer. Veel Duitsers in het dorp. Ze kwamen met boerenwagens uit Epe, weinig krijgshaftig! V-1 aan de Veenhuizerweg bij Deventerstraat neergekomen.

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren vrij veel vliegende bommen. Alle via het oosten. Om 11.30 mitrailleert een jager een trein bij Assel. Grote formaties bommenwerpers komen van 11.40 - 12 uur recht over in richting Duitsland. Door de bewolking is niets te zien. De Duitsers rollen in de gemeente Apeldoorn de meeste bovengrondse kabels op. Wehrmachtsgarages mogen geen reparaties aannemen die langer dan drie dagen duren. Er passeren dag en nacht veel treinen in richting Duitsland. Zij zijn alle zwaar beladen. Zo nu en dan rijden er enige naar Amersfoort. Deze zijn altijd leeg. Over vervoer van levensmiddelen naar het hongerende westen wordt in zo'n geval niet gedacht. Al weer een bewijs dat Duitsland Nederland een hongersnood opdringt. Overdag komen weinig vliegende bommen over. Na zes uur passeren er meer. Om 7.30 uur komen er over Beekbergen en Ugchelen zelfs zes tegelijk. Om 9.20 uur zien wij er negen in de lucht. Daarvan zijn er slechts enkele te horen. Snelle bommenwerpers komen tussen 7.20 en 7.40 uur recht over in richting Duitsland. Een zoeklicht schijnt van 7.15 tot 9.30 uur onbeweeglijk in richting Arnhem naar het oosten. De hemel is de hele nacht boven deze Rijnstad verlicht. Later zijn er geen schijnwerpers meer te zien.

BLOEM. De 3e maart 1945 is een V-1, die nog steeds in groten getale hier overkomen, neergevallen bij Willem Vriezekolk in de Achterhoek. De V-1 is niet ontploft maar 3 dagen later door de Duitsers ontladen dat 2 zware knallen gaf. Heden is ook weer een V-1 gedaald bij het "Vrijland" aan de Herenstraat. Deze is niet ontploft. 's Avonds weer één in de bossen van Tutein Nolthenius [Het Woudhuis], bij Voortman. Deze gaf een boomhoge vlam en een git zwarte rook en ontplofte een kwartier later dan hij gevallen was met een zware dreun die hier in de grond gevoeld werd.

1945 ----- 7 maart woensdag.

HARDONK. Helder fris weer. V-1 aan de Berg en Dalweg neer. Vanavond vliegtuigen over.

VAN HOUTUM. 's Morgens tussen 9.50 en 10.10 uur passeren grote formaties bommenwerpers via het noorden in richting Duitsland. De hele dag komen vliegende bommen over echter zeer onregelmatig. Nu eens komen er twee dan weer drie tegelijk over. De V-2 startplaatsen schijnen dichterbij te zijn aangelegd. Het gerommel bij het afschieten en het geknal van het projectiel zijn de laatste dagen vrij goed te horen. 's Avonds horen wij dat een Weermachtsauto bij Woeste Hoeve vanaf de grond met machinepistolen is beschoten. Represailles zullen dus niet uitblijven. Verder is nog niets over de overval bekend.

BLOEM. Aanslag op een auto die de Woeste Hoeve passeerde. Deze werd 's avonds om 8 uur aangehouden door een onbekende met een rood licht. In de auto zat Rauter, de Duitse bevelhebber hier te lande van de weermacht, en nog 2 generaals. Hij gaf een sein en hierop werd met een mitrailleur op de auto geschoten waarbij de generaals en de chauffeur gedood en Rauter zwaar gewond werd. Hiervoor werden er 117 doodgeschoten op de plaats van de aanslag. Ze zijn in Ugchelen begraven. Verder zouden honderden gevangenen uit heel Nederland (en mensen die zo maar op de weg waren) hiervoor opgepikt en gefusilleerd zijn.

1945 ----- 8 maart donderdag.

HARDONK. Droog weer. Op mijn rantsoen 1/2 wit kooltje (doorgesneden!) kunnen krijgen. Men spreekt dat er een overval is gepleegd op Rauter bij de Woeste Hoeve. Volgens de berichten moet hij levensgevaarlijk gewond zijn. Uit weerwraak zouden al meer dan honderd politieke gevangenen uit Amersfoort en uit de kazerne hier doodgeschoten zijn. Onze watermolen is defect zodat vanavond bij paraffinelicht.

VAN HOUTUM. 's Morgens om tien uur passeren tien boerenwagens in richting Hoenderloo. Zij vervoeren roeiboten en delen van barakken. De laatste (een platte wagen) is beladen met een houten gevechtstank. Deze wagens komen uit Vorden en moeten naar Ede. De Duitsers eisten van de boeren uit Vorden dat zij deze vracht met hun paarden en wagens moesten vervoeren. Het is een raadsel waarom dit naar het westen moet worden gebracht. Uit de IJssel moeten weliswaar alle boten op de oever worden getrokken. De mof is nu eenmaal gewoon alles naar zijn eigen land over te brengen. Formaties bommenwerpers komen tussen 1.15 en 1.30 uur bij bewolkte hemel recht over in richting Duitsland. 's Avonds om 7.30 uur maakt Reuters speciale correspondent bekend dat het eerste leger gisterenmiddag om vier uur de Rijn bij Remagen is overgestoken. De brug is intact. De bewegingen worden geheim gehouden. De Duitse tegenstand is zwak. Van de 33 Rijnbruggen zijn er nog 16 bruikbaar (inclusief twee bij Wezel). Mevrouw Verwey-Jonker deelt 's avonds mee dat er in bevrijd Nederland een ontslagverbod en een wachtgeldregeling is opgesteld. Hierdoor is het inkomenspeil zeer gedaald. Daardoor kunnen velen de toegewezen rantsoenen nog niet betalen. In de Weermachtsauto, die eergisterenavond bij Woeste Hoeve is beschoten, zat Rauter met zijn chauffeur en twee hoge SS-officieren. De luxe wagen is doorzeefd met kogels. Er is waarschijnlijk met een mitrailleur op geschoten. De aanslag op Rauter is het gesprek van de dag. Rauter is zwaar gewond. Beide officieren waren op slag dood. De chauffeur heeft nog enige dagen geleefd. Mensen die 's morgens naar Woeste Hoeve gaan keren alle terug en zeggen dat daar 60 à 70 doden langs de weg liggen. Er gaan geruchten dat het bewoners van Woeste Hoeve en voorbijgangers zijn. Dit doet het ergste vrezen. Wij horen 's middags om drie uur dat een vrachtauto met lijken op het kerkhof in Ugchelen [Heidehof] is aangekomen. Twee uur later vertelt een buurman ons dat ruim 20 gemeentearbeiders bezig zijn een massagraf te graven. Toen de eerste auto aankwam konden de lijken nog niet in het graf worden bijgezet. Zij worden zolang op het pad gelegd. Het zijn alle mannen. De éne met klompen, de andere een keurige winterjas aan enzovoort. De gezichten zijn door het bloed onherkenbaar. De éne auto na de andere voert lijken aan. Wanneer wij om vijf uur voor het hek staan te kijken staat er een vrachtauto van een beenderenhandelaar uit Apeldoorn. Het graf is al voor de helft dichtgegooid. Men spreekt over een totaal van 120 lijken. 's Avonds is ons het één en ander duidelijker. In de ochtenduren is vanuit richting Apeldoorn een aantal bussen met gevangen in Woeste Hoeve aangekomen. Daarna werden de inzittenden in groepjes van tien gefusilleerd. De moffen lieten ze langs de weg liggen. Allen hebben een schot door de nek. Woeste Hoeve was tijdens de moordpartij geïsoleerd. Later moesten voorbijgangers de lijken zien. SD en Hollandse politie patrouilleren nog in de omtrek. Men vermoedt dat de gevangenen uit het kamp te Amersfoort afkomstig zijn. Duitse soldaten en Landwachters controleren op alle kruispunten om Apeldoorn de persoonsbewijzen van voorbijgangers. Bij de Viersprong staan er vijf. Ieder gewapend met een machinepistool. De vrouwen worden niet gecontroleerd. Op enkele punten worden biljetten aangeplakt met de aankondiging dat er honderden terroristen zijn doodgeschoten. Deze worden echter enige uren later weer verwijderd. De reden is niet bekend. De SD ontruimt het huis van de overleden R. van Gerrevink en neemt al het meubilair en de overige inboedel mee. In Apeldoorn zijn biljetten aangeplakt over het clandestiene verbruik van stroom. Er wordt op gewezen dat het onwettige verbruik tengevolge kan hebben dat de hele gemeente Apeldoorn (inclusief voedselbedrijven) van elektrische stroom zal worden afgesneden. In Amsterdam zou een overtreder tien jaar tuchthuisstraf hebben gekregen. 's Avonds passeren tot acht uur enkele snelle bommenwerpers in richting Duitsland. Zij keren na 9.30 uur weer terug.

POLITIE. Op donderdag 8 maart 1945 zijn onder de gemeente Apeldoorn 117 saboteurs en terroristen standrechtelijk doodgeschoten door een aanslag tegen leden van de bezettende macht.

1945 ----- 9 maart vrijdag.

HARDONK. Mooi weer, veel zon. Bijzonderheden bekend over het doodschieten van de gevangenen bij de Woeste Hoeve. Voorbijgangers moesten afstappen en werden gedwongen te kijken naar de aan de kant van de weg neergelegde bebloede lichamen. Germaanse beschaving! Ook vandaag moeten in verscheidene plaatsen van ons land politieke gevangenen zijn neergeknald. De bij Woeste Hoeve vermoorde Nederlanders zouden later op Heidehof zijn begraven.

VAN HOUTUM. 's Morgens proberen Duitse soldaten in Ugchelen paarden op de weg te vorderen om het één en ander tot achter de IJssel te vervoeren. Hun resultaat is gelukkig niet groot. Zij komen ook om het paard van oom Gerrit. Zij krijgen hem niet. De ingekwartierde Duitsers eisen dat er Spaanse ruiters voor hun gebouwen worden geplaatst. Hiervoor moeten voortaan dertien personen prikkeldraad verzamelen door dit overal langs de tuinen en weilanden weg te halen. De hele dag patrouilleren jagers zonder in onze omgeving actief op te treden. Van de gevangenen die gisteren in Woeste Hoeve zijn vermoord zijn slechts vijf namen bekend. Het zijn Apeldoorners. Deze zijn door de gemeentearbeiders herkend. Over de overigen tast men nog in het duister. Allerlei geruchten zijn in omloop. Zij zouden allen uit Apeldoorn zijn. Dit is onjuist. In andere steden zouden ook dergelijke massamoorden hebben plaatsgevonden. Men spreekt zelfs over een totaal van 1500 martelaren. Aan de gevangenen is voor zij naar Woeste Hoeve gingen nog brood meegegeven. 's Avonds om 7.10 uur komen er zes vliegende bommen tegelijk over. Het zijn ook de enige van deze dag.

1945 ----- 10 maart zaterdag.
 HARDONK. Droog, meer bewolking, enkele regendruppels, koude wind. Vandaag 1 witte kool kunnen krijgen. Vandaag waren de Duitsers weer bezig met fietsen vorderen (natuurlijk alleen met goede banden!). Wanneer komt er aan de beroving van het Nederlandse volk eens een eind? Me dunkt het zal niet zo heel lang op zich laten wachten.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 6.15 uur passeren negen V-1's via het oosten. Eén verandert zijn koers en draait boven Ugchelen bij en verdwijnt in noordwestelijke richting. Om 9.20 uur stort een vliegende bom bij het kasteel Spelderholt neer en ontploft. In de omtrek is glasschade. Seyss-Inquart bevindt zich op het kasteel. 's Middags om 3.10 uur komen grote formaties bommenwerpers in noordoostelijke richting recht over. Het geronk houdt vijf minuten aan. Door de bewolking is niets te zien. De Duitsers plakken in Apeldoorn biljetten aan dat door een aanslag op een Weermachtsauto op de rijksstraatweg Apeldoorn - Arnhem een aantal terroristen zijn gefusilleerd. Mijn neef Jaap uit Velp komt ook weer bij ons. In Arnhem bevinden zich veel Russen. Deze plunderen nog harder dan de moffen. Hij heeft een week in de gevangenis gezeten omdat enkele leden van de AKU-wacht betrapt zijn op diefstal. Hij raadt ons af naar Velp te gaan zonder de nodige Ausweise voor fiets, eigen persoon en doel van de tocht te bezitten. Er gaan geruchten dat Rauter dood is. Hiervan is echter geen bevestiging te krijgen. Wij hebben nog weer het een en ander over de aanslag op Rauter gehoord. Dinsdagavond [6 maart] om elf uur is de luxe auto van Rauter vanuit de berm met een mitrailleur beschoten. De wagen werd eerst woensdagmorgen [7 maart] om 5 uur gevonden. Het onderzoek naar de aanslag duurde de hele dag. De SD nam vele foto's. De auto was met dennentakken gecamoufleerd. De moffen zetten donderdag [8 maart] Woeste Hoeve gedurende enige uren af. De inwoners mochten niet in een kamer vertoeven die op de weg uitkeek. In die tijd voltrok zich één van de grootste Duitse gruweldaden. De gevangenen werden in kleine groepen doodgeschoten. Zij konden van elkaar zien, die gefusilleerd zouden worden. Eén probeerde te ontvluchten maar werd toen hij over het hek wilde klimmen gedood. Het lijk bleef er zo een dag over het hek hangen. Na deze bewuste massamoord werd de weg weer vrijgegeven. Alle voorbijgangers moesten langs de lijken rijden. Tussen hen stonden bordjes met woorden als terrorist enzovoort. Onder de omwonenden werd het bericht snel verspreid dat men niet langs Woeste Hoeve moest gaan om het Duitse doel deze moord tot een afschrikwekkende demonstratie te maken te niet te doen. De lijken werden tussen twee en drie uur naar het kerkhof te Ugchelen overgebracht. Stille getuigen bleven echter aanwezig. De grote bloedvlekken op de weg en de vele sneetjes brood in de omtrek. Het massagraf op het kerkhof is 55m2 groot en ruim één meter diep. Ter besparing van ruimte zijn de lijken met één schouder op de grond tegen elkaar aangelegd. In totaal liggen er 117. Twee auto's van de beenderenhandelaar moesten de lijken overbrengen. Ter voorkoming van identificatie hielden acht rechercheurs en drie inspecteurs van de politie tijdens het begraven de wacht. Er was geen Duitser aanwezig. Toch werden vijf lijken nog door de gemeentearbeiders herkend als Apeldoorners. De lijken zijn niet van ringen en horloges bestolen. Alle hadden een schot door de nek. Het merendeel had kaalgeschoren hoofden. Er bevonden zich geen Engelse piloten in uniform onder zoals de vele geruchten beweerden. Deze slachtoffers waren van alle standen. Van rijk tot arm. Velen hadden nog goeie kleren aan. Ter vertolking van de piëteit onder de Ugchelse bevolking tegenover de overledenen zaait oom Gerrit zeer veel Oost-Indische Kers op het massagraf. Dit in de hoop dat dit mag opkomen. Sinds enige tijd ligt in het bos van dr. Ooster op één kilometer afstand van ons huis munitie opgeslagen. De Duitsers voeren deze dag nog meer springstof aan.

BLOEM. Engelse vliegers ontdekten in het Goor een groepje mannen. Dit waren een Todt voorman en enige burgers die zo maar van de weg opgepikt waren om voor de Todt te werken. De jagers schoten de Todt-man dood en de anderen ontkwamen. De gehele dag weer V-1's in de lucht. Een ontplofte richting Hooiland-Kanaal. Soms worden er 9 tegelijk afgeschoten in zuidelijke en westelijke richting.

1945 ----- 11 maart zondag.

HARDONK. Droog, goed weer, bewolkt. De Duitsers waren ook vanmorgen bezig met fietsen vorderen. Vooral bij de Katholieke kerk werden heel wat fietsen tijdens de dienst weggehaald (Gott mit uns!). Vandaag hadden de Duitsers ´tweede alarm´. Nu de bondgenoten inmiddels de Rijn over zijn, is het wachten op de bevrijding die nu wellicht niet ver meer af is.

VAN HOUTUM. 's Morgens tussen 11.10 en 11.20 uur komen grote formaties bommenwerpers recht over in richting Engeland. Om 2.30 uur arriveren ruim honderd Haagse kinderen bij het nabij gelegen Patertehuis. Daar krijgen zij eten. Om vijf uur gaan zij weer lopend verder. Zij zijn per schip van Den Haag naar Utrecht gereisd en moeten de rest van de tocht tot in Overijssel te voet afleggen. Zij zullen in die provincie gevoegd worden. Ieder kind heeft een deken bij zich. De Duitsers vorderen deze dag in Apeldoorn veel fietsen. Zij halen ander meer 's morgens tijdens de dienst 25 fietsen bij de Roomse Kerk weg. Van kennissen uit Zeist horen we dat daar geen reparaties meer worden aangenomen zonder dat de reparateur een maaltijd ontvangt. Zover is het al met de voedselschaarste. De grootte van de maaltijd is evenredig met de grootte van het karwei. Men keert terug tot één van de aller oudste economische wetten. Arbeid voor voedsel.

1945 ----- 12 maart maandag.

HARDONK. Somber weer, niet koud, in de avond iets mistig. Morgen vermoedelijk een mooie dag. Fietsenvorderingen gaan door. Men vertelt dat de Sicherheits Dienst uit het Apeldoornsche Bosch [aan de Zutphensestraat] is vertrokken.

VAN HOUTUM. Gisterenavond cirkelde een vliegtuig enige tijd boven zuidoost Apeldoorn. Plotseling hoorden de bewoners een knal en even later dwarrelden duizenden Vliegende Hollanders naar beneden. Het merendeel viel in Wormen. Zij liggen gelukkig over een groot oppervlak verspreid. Tot in Beekbergen. Het is echter jammer dat ook de 'Hollandse' SS direct is gaan zoeken. Daardoor raken de meesten in verkeerde handen. Het strooibiljet is gedateerd 9 maart 1945 (nr.114). De NAC drukt een Duits artikel af over zogenaamde gruwelen van bolsjewisten. Drie Duitse officieren zouden bij een tocht van 300 kilometer door de Russische linies nog tijd hebben gehad om te constateren dat meisjes verkracht werden. Duitse soldaten de schedel ingeslagen enzovoort. Het is te gek om er over te spreken. Zoiets kan misschien wel waar zijn maar het ligt nu eenmaal in de lijn van Göbbels propaganda om de Geallieerden te beschuldigen van die dingen waarvoor de Duitse soldaat berucht staat. Bij het laatste bombardement op Den Haag zou het kaartsysteem van het Rode Kruis helemaal zijn verwoest. Het is misschien een Duits gerucht om de correspondentie met de krijgsgevangenen te blokkeren. Wij horen 's avonds zwaar artillerievuur in richting Arnhem.

1945 ----- 13 maart dinsdag.

HARDONK. Prachtig voorjaarsweer. Vanmorgen naar Ugchelen geweest en daar een tweetal primitieve onderslagwaterraderen voor het opwekken van stroom voor verlichting gekiekt. Veel vliegtuigen en geschiet op verre afstand. Talrijke Duitse troepen over Brouwersmolenweg richting Hoenderloo (vooral 's nachts). Steeds fietsen vorderen.

VAN HOUTUM. De Nederlandse Bank deed sinds september moeite om het laatste afgewerkte bankpapier van onze fabriek naar Haarlem te vervoeren. Het haperde altijd door het transport. Men probeerde het vorige week met een Duitse vrachtauto over te brengen. Zo zou vrijdagavond om 9.30 uur het papier worden opgehaald. Het werd 's nachts twee uur toen een grote trailer uit Twente bij de fabriek aankwam. Er was slechts twee m3 laadruimte. Mede door de vele soldaten in de auto weigerden wij het te versturen. De moffen waren hierover ontevreden. Toen dan ook de chef van onze Pakkamer weer bij de Ortskommandant kwam voor een andere auto was de adjudant kort aan. Wij moesten beseffen dat zij hun best hadden gedaan en dat het oorlog is. Hij moest echter toegeven dat de chauffeurs baas waren en vaak veel voor zichzelf vervoerden. Daarna werd de zaak vanuit Amsterdam geregeld. Vannacht om 3.30 uur verschijnt een nieuwe vrachtauto. De gesloten aanhangwagen is speciaal voor ons gereserveerd. Er wordt zowel bankpapier als een groot aantal pakketten ingeladen. De vrachtauto zelf is volgeladen met dozen wijn. Wij halen er drie dozen (samen 36 flessen) uit. De wijn is uit Arnhem afkomstig. De hulpchauffeur heeft al met dit vocht kennis gemaakt. Hij is dan ook dronken. De auto vertrekt om zes uur. Wij moeten nu maar afwachten of alles goed overkomt. Wij hebben in januari al twee pakketten met levensmiddelen naar Amsterdam verzonden. Hiervan is er één gestolen. Juist die met spek. De hele nacht komen Duitse soldaten lopend in richting Hoenderloo voorbij. Het zijn meest parachutisten. Zij lopen in marsverband en dragen geen wapens. Zij komen uit Hengelo en moeten voorlopig naar Hoenderloo. Men schat het totaal op 500. Het gaat de hele morgen door. Zij lopen dan echter verspreid en slechts over de fietspaden. Deze dragen camouflagekleding en zijn zwaar bewapend tot pantservuisten toe. Ook deze zijn van de luchtmacht. Zij zijn niet vervelend door vervoermiddelen te vorderen of water te drinken. Het totaal van deze groep ligt ook bij de 500. 's Morgens verkoopt de nabij zijnde landbouwer Melissen aan alle aanwezigen drie pond [1 1/2 kilo] rogge. Goed voor één brood. Op één moment staan er wel 500 burgers bij elkaar. Plotseling komt een Britse jager over en iedereen probeert dekking te zoeken. Hierdoor worden twee mensen onder de voet gelopen. Zij zijn licht gewond. De hele dag patrouilleren jagers. Als er bommen vallen vallen zij uitsluitend in de richting van Assel. Om 10.30, 15.35, 16.15 en 18.20 uur vallen er respectievelijk 7, 4, 4 en 4.
Radio Oranje waarschuwt iedereen in bezet gebied om nooit lijsten van illegale actie bij te houden. Men moet alles uit het hoofd doen. De hele middag en avond rijden Duitsers met paard en wagen van Apeldoorn naar Hoenderloo en terug. Ze vervoeren uitrusting naar de soldaten die in de Gestichtgebouwen [Doorgangshuis] liggen. De moffen vorderen in Ugchelen op vele punten ruimte en bedden om hun manschappen onder te brengen. Zij treden zeer streng op. Alle woningen in de Koudhoornlaan (alleen aan de oostkant) worden in beslag genomen. De bewoners moeten er uit en moeten zich maar zien te redden. Hetzelfde gebeurt elders. Een wasserij-eigenaar wil wel een schuur afstaan. Hij krijgt als antwoord dat hij zelf maar in de schuur moet gaan wonen. De soldaten moeten in bedden slapen. Aldus een officier! Er gaan geruchten dat er 3000 soldaten in Ugchelen zullen worden ondergebracht. Deze zullen uit Hoenderloo komen en hier voor 14 dagen vertoeven. Wij zien 's avonds tussen 8.30 en 8.40 uur vele lichtflitsen langs de hemel in richting Emmerik. Tegelijk passeren snelle bommenwerpers (verspreid) in richting Engeland. Wij horen de hele dag en avond artillerievuur in zuidelijke richting. Nu eens zwak dan weer sterk.

1945 ----- 14 maart woensdag.

HARDONK. Prachtig weer. Steeds veel wegtrekkende troepen.

VAN HOUTUM. Kort na middernacht komen enige groepen Duitse soldaten lopend in richting Apeldoorn voorbij. Zij zingen voortdurend. In de volgende uren passeren lange colonnes foeragewagens in dezelfde richting. Ook met losse paarden. Het merendeel slaat de weg naar Beekbergen in. Volgens onbevestigde berichten staan zij bij de munitieopslagplaatsen in het bos van dr. Ooster. Een deel blijft echter in Ugchelen. Vanuit richting Apeldoorn nadert een colonne vrachtauto's met middelbaar geschut. Deze slaan ook de weg naar Beekbergen in en worden bij de munitie geparkeerd. De hele ochtend rijdt een luxe auto door Ugchelen. Er is opgeschilderd 'Lever tod als Sklaf'. De beruchte beheerder van pension Eljo-Zamy heeft ook inkwartiering. Het lijkt ons dat hij de moffen doelbewust op zich aan haalt. Om 12 uur lopen drie Duitse officieren het fabrieksterrein op en willen de gebouwen vorderen. Wij krijgen hen het terrein af met het smoesje dat de fabriek volledig werkt. Zij komen echter drie kwartier later terug. Ze leggen voorlopig beslag op het fietsenhok van de fabriek en de garage van ons huis. Hun luxe auto staat in de struiken. Om drie uur rijden twee Duitsers op een motor het fabrieksterrein op en zeggen dat voor hen kwartier in de fabriek is gemaakt. Zij gaan onverrichterzake terug. Ruim een uur later volgen vier nog onbekende moffen. Daaronder een kapitein. Op hun beurt eisen zij de fabrieksruimte op. Wij laten hen het meest ongeschikte gebouw zien. Daarna wil hij het andere de Pakkamer zien. Hij loopt gelukkig niet verder dan het voorvertrek. Hij zegt: 'Kein Zweck'. Wat een sufferd! Hij gaat vervolgens naar het Patertehuis en zegt over de paters 'Solche können kampieren'. Om drie uur komt ook nog een ambtenaar van het Evacuatiebureau bij ons. Hij moet officieel de beschikbare ruimte controleren. Hij blijft buiten en vraagt naar het aantal inwonenden en bedden. Wij lichten hem ook over oom Jan in. Hij heeft evenmin door de evacués bedden vrij. Hij spaart zich de moeite daar heen te gaan. 's Morgens zijn er weinig vliegtuigen in de lucht. De luchtactiviteit neemt echter 's middags toe. Om 9.50, 13.45, 2.30 en 4 uur vallen respectievelijk vier, zes, drie en vier bommen. Alle ver weg in de richting van de Amersfoortseweg. Om twee uur passeert een formatie bommenwerpers via het noorden in richting Duitsland. Zij keren een half uur later terug. Over de hele Veluwe zijn Duitse soldaten bij de burgers ondergebracht. Meest artillerieafdelingen. In Eerbeek zijn ook vele burgers uit de huizen gezet. Daaronder drie papierfabrikanten. In Apeldoorn worden alle scholen gevorderd. De officieren die onze garage in beslag wilden nemen hebben een deel van het Patertehuis een nabij gelegen schuur en een garage gevorderd. Het schijnt dat onze garage nog vrij blijft. 's Avonds om 7.15 uur wil een mof nog onze fabriek zien. We maken hem echter wijs dat hij al gevorderd is. Hij vindt het antwoord goed en vertrekt. Tegen tien uur passeren enkele snelle bommenwerpers in richting Engeland.

1945 ----- 15 maart donderdag.

HARDONK. Opnieuw mooi weer, zonnig en warm. 's Middags prachtige tocht naar Ugchelen, foto's genomen bovenbeek Hamermolen en van turbine waterrad Voorslop. Men wil daar overal gebouwen en grote huizen vorderen voor Duitse troepen die in de omgeving stellingen zullen betrekken, veel artillerie. Op de heide zeer mooi, citroenvlinders en rouwmantel gezien. Vlak naast me was een mol aan het wroeten. Een winterkoninkje druk in de weer met zijn nest. Kortom helemaal voorjaar. Een schril contrast met het geronk en geknetter van de vele vliegtuigen. Vanmorgen bevonden zich onder de doortrekkende Duitsers afkomstig uit de provincie Utrecht zelfs soldaten met het insigne "Armenië".

VAN HOUTUM. Er is 's nachts behalve enige auto's geen verkeer over de weg. Terwijl hun auto het grint op rijdt komen om twaalf uur drie Duitse officieren bij ons thuis. Dezelfde als gisteren 12 uur. Wij vrezen het ergste. Het valt echter mee. Zij komen alleen zeggen dat de vordering van de garage en de fietsenschuur (bij fabriek) niet doorgaat. Elders is voldoende ruimte aanwezig. Zij willen ons geen onnodig overlast aandoen. Zij merken op dat ook zij liever naar huis willen. Kort hierop komt een Duits officier bij oom Jan. Dezelfde als gisteren om 4.30 uur. Hij wil de zolder van de Pakkamer en het huis van mijn oom zien. De mof eist het huis op. Oom Jan moet zich maar zien te redden. Dit is al te erg. Daardoor laten we hem de eigenlijke pakkamer zien. Hij is plotseling tevreden en spreekt over onderdak van 40 man. De officier wordt wat kalmer maar wil het woonhuis nog niet helemaal vrijgeven. Het is al zo ver dat de familie in huis kan blijven. Ze moeten echter wel meer samenwonen. Deze mof zegt dat hij een batterij geschut in een cirkel moet onderbrengen. Daar binnen liggen de fabriek, het Patertehuis, twee wasserijen en alle terrein naar het zuiden. Gaat het niet goedschiks dan kwaadschiks. Hij heeft als opdracht ons 'humaan'(!) te behandelen. Uit hem is op te maken dat de inkwartiering van lange duur zal zijn. Hij gaat vervolgens naar de paters en zegt dat deze 'nietsnutters' naar huis kunnen gaan. Hij komt zodoende ook bij de woning van mijn broer. De officier eist zijn woonkamer op. Eén van drie vertrekken. Er zullen acht soldaten worden ondergebracht. Hij wil ze niet in een paardenstal onderbrengen. Hij zegt hierop 'Mijn frontsoldaten liggen niet op beton. Het gaat om Europa'. In beide boerderijen zullen 25 paarden komen. Mijn neef die dicht bij de Openbare School woont heeft al vijf maal Duitsers voor inkwartiering op het terrein gehad. Hij heeft het nog alle vijf maal weten te voorkomen. In een schuur bij de woning van T. Preller (ik luister bij hem naar de radio) zullen acht paarden worden ondergebracht. In Ugchelen is bijna overal inkwartiering. De meeste troepen komen uit Harskamp. Deze krijgen onenigheid met degenen die al enige tijd in de Christelijke school huizen. Het voornaamste speelt zich af in de woning van Vega. De oude troepen staan onder bevel van een Oberleutnant die enkele vertrekken van deze villa heeft gevorderd. De nieuwe staan onder bevel van een kapitein. Hij heeft de hele villa in beslag genomen. Beide officieren willen blijven maar gunnen elkaar de woning niet. De Oberleutnant moet tenslotte 'opdonderen' en zich met zijn staf naar Harskamp begeven. In deze villa zal een generaal zijn intrek nemen. De eigenaar is er echter niet beter op geworden. Hij verblijft nu in een kippenhok. De aanleg van prikkeldraadversperringen om de gebouwen houdt hiermee op. De Duitsers die weer naar Harskamp teruggaan, maken zich voor het gedwongen vertrek gereed. Ze vorderen vele platte wagens en paarden van slepers. Deze moeten 's avonds om zeven uur bij de Christelijke School verschijnen. Alle gevorderde huizen in de Koudhoornlaan hebben een telefoon. De generaal vindt er onderdak. Wij zijn nog de enige van de burgerij die voor de brandweer over een telefoon beschikken. De moffen meten overal bij niet aangesloten toestellen de kabels op. Schijnbaar om ze later te slopen. 's Middags om 3.30 uur vallen twee bommen in richting Assel. De hele middag patrouilleren jagers. Ze laten zo nu en dan strepen achter.
In het Patertehuis is een kapitein (Kölling) ingekwartierd. Zijn naambordjes zijn overal langs de weg te vinden. Even voor de laan naar dit gebouw woont een gezin met vier dochters. Ze vrijen met de moffen. Alle hebben schurft en één heeft al geslachtsziekten opgelopen. De Duitsers lopen er in en uit. Deze dweilen verraden veel adressen waar de moffen ondergebracht kunnen worden of eten halen. Om de soldaten te lokken zingen zij Duitse liederen. De uitspraak lijkt echter nergens op. De moffen willen bij de families Palm alle vier woonhuizen vorderen. Het gaat gelukkig niet door. Het huis van de vroegere directeur (Heinsius) van Van Gelder wordt in beslag genomen. Er wonen twee dames. Waarom kunnen deze niet in één vertrek wonen? 's Avonds om 7.40 uur komt een Feldwebel bij oom Jan. Voor zijn groep is in de pakkamer kwartier gemaakt. Hij brengt al 17 soldaten mee. Deze sergeant heeft een kwade dronk over zich. Hij eist de voorkamer van het woonhuis en een kantoorvertrek op. Deze mof maakt ons bang en spreekt over een groot aantal officieren, dat in de woonhuizen (ook van ons) zal moeten slapen. Hij heeft zogenaamd honger en eist het één en ander van mijn tante. Wij moeten voor de manschappen onze toch al kleine hoeveelheid stro afstaan. Om 8.10 uur passeert een groep Duitse soldaten en een aantal boerenwagens in richting Hoenderloo. De soldaten marcheren en zingen. Het zijn de manschappen van de Oberleutnant. Wij horen de hele dag artillerievuur in zuidelijke richting.

BLOEM. De 15e maart deden de Tommies een aanval op het station Klarenbeek, 4 bommen gegooid waarvan één een loods vernielde. Verder alleen glasschade.

1945 ----- 16 maart vrijdag.

HARDONK. Totaal ander weer. Gure wind, met iets regen. In de avond wat zachter. Steeds veel Duits gerij met karren. Auto's zie je maar weinig. Troepen van Ugchelen zijn daar gisteravond aangekomen maar vanmiddag tegen 4 uur plotseling weer vertrokken.

VAN HOUTUM. 's nachts passeren zeer veel paard- en wagens in richting Hoenderloo. Mijn neef Arnold krijgt 's nachts de veldkeuken in zijn garage. De beide koks slapen op de zolder erboven op het stro. Zij krijgen eten genoeg. Deze moffen hebben bijna een hele koe bij zich. De soldaten moeten hiermee drie dagen doen. 's Morgens komt onze chef van de Pakkamer weer op de fabriek na een reis per Duitse vrachtauto (beladen met bankpapier) naar Amsterdam en Haarlem. Het papier en de pakketten zijn behouden overgekomen. De motor van de vrachtauto is in Amsterdam vernield. Terwijl deze voor de Nederlandse bank stond ontplofte er iets in de cabine. Schijnbaar een eierhandgranaat. Beide chauffeurs werden over de weg geslingerd. Eén is er gedood. De tweede heeft de voet verbrijzeld. Het is werk van de ondergrondse. Dergelijke aanslagen komen regelmatig in de hoofdstad voor. De vervuiling in Amsterdam valt mee. Zo horen wij steeds overdreven verhalen over het westen en de burgers uit die streek over het oosten. Apeldoorn zou door een bombardement voor de helft zijn uitgebrand. De chef heeft nog twee pakjes uit de hoofdstad meegebracht. Eén is er voor mij en bevat alle uitgaven van de Telegraaf sinds oktober. Bij het stelen van de flessen wijn (maandagnacht) hebben mijn neven geluk gehad. Want in dezelfde ruimte sliep een Duitse soldaat. Dijkgraaf heeft op zijn terugweg van Haarlem naar Amsterdam moeten lopen. Hij is daarna in een auto met de onderdirecteur van de Nederlandse bank naar Apeldoorn gereisd. 's Morgens om 11.15 uur moeten twee Duitsers van de luchtmacht de garage bij de fabriek zien voor eventuele werkplaats. Zij keuren hem echter af. Om 1.40 uur komt de Feldwebel (denkt aan gisterenavond) inderhaast aanrijden. Hij gooit zijn fiets tegen het Pakkamergebouw aan en kort daarop schreeuwt één van de moffen zijn kameraden bij elkaar. Hij zegt onder andere Tempo - Tempo. Hierna vertrekken ze allemaal naar de Openbare School. Zij plakken op de deuren van de Pakkamer en het woonhuis een papier dat de gebouwen door die en die legereenheid met dat en dat veldpostnummer zijn gevorderd. Er is een nieuwe alarmtoestand ingetreden. Alle soldaten moesten sinds zaterdag al gekleed slapen. Wij krijgen 's morgens uit Rotterdam drie nummers van Trouw toegestuurd (nr.43, nr.44 en nr.22).
's Morgens passeren tussen zes en zeven uur drie V-1's via het zuiden. Eén stort neer. 's Avonds om 7.50 uur komt zo'n projectiel recht over. Wij hoorden sinds zes dagen geen vliegende bommen meer. Het V-2 offensief ging echter wel door. Woensdag viel een V-2 in de stad Deventer en veroorzaakte twaalf doden. Er komen de hele dag vrij veel vrachtauto's en boerenwagens over de weg. Duitse patrouilles (meestal drie of vier man) fietsen voortdurend door Ugchelen. Zij dragen een helm en geweer. Zou de generaal zo bang zijn? Twee leden van de veldgendarmerie zijn bij de beheerder van het pension Eljo-Zamy ingekwartierd. De moffen maken in de kerktoren een uitkijkpost. Volgens geruchten staan in Hoenderloo zes batterijen licht en zwaar luchtafweergeschut. In dat dorp zouden duizend soldaten liggen. De moffen lossen in het kanaal weer een boot met aardappels. Niemand mag dit schip naderen. Een jongen die tot twee maal toe nadert wordt op staande voet gefusilleerd. Alleen al voor de Duitse Weermacht in Apeldoorn moeten 70 koeien worden geslacht. Het aantal wordt niet bereikt. Daardoor nemen de moffen de koeien bestemd voor de burgers in beslag. Een Duitse instantie belt alle ondernemingen op en verlangt een juiste opgave van het personeel. Zogenaamd met het oog op extra voeding.

BLOEM. De 16e een aanval op een auto met munitie die bij Kamphuis in het Woudhuis stond. De auto is vernield en een stroschuur van Kamphuis brandde af.

1945 ----- 17 maart zaterdag.

HARDONK. Nogal koude wind met af en toe wat regen. Er zijn hier veel Duitsers. Het materiaal is niet veel waard. Hoofdzakelijk paarden en oude karren. Auto's zie je niet. Overal leggen ze stellingen aan. Vooral bij Woudenberg en Veenendaal hebben ze geschut staan en bevinden zich versperringen.

VAN HOUTUM. 's Morgens om zeven uur patrouilleren enkele jagers. Om 10.30 uur schiet een jager boven de wolken eerst in noordelijke en daarna in zuidelijke richting. Het doel is onbekend. Misschien is het een sperballon. Van 1.15 - 1.25 uur passeren formaties bommenwerpers via het noorden op weg naar Duitsland. Zij keren om 2.45 uur terug. Het geronk houdt vijf minuten aan. Om 4.30 uur komen opnieuw bommenwerpers (waarschijnlijk tweemotorige) recht over in noordoostelijke richting. De Duitsers hebben alarmtoestand één. Dat wil zeggen er kunnen parachutisten dalen. Hiertoe moeten alle onderdelen van een legergroep zo veel mogelijk bij elkaar blijven. Degenen die in de Pakkamer lagen slapen nu in de Openbare School. De moffen moeten altijd wapens en munitie bij zich dragen en 's nachts naast zich neerzetten. Allen moeten 's middags om vier uur aantreden en staan ongeveer 1 1/2 uur bepakt en bezakt voor het schoolhek. Zij vertrekken echter niet. Daardoor maakt de officier er maar een appèl van. De moffen hebben in de garage van Schippers duizenden worsten opgeslagen. Bovendien liggen er twee geslachte paarden en vrij veel pakken rijst. 's Morgens passeren Duitse foeragewagens met aardappels in richting Hoenderloo. De vijand sleept de hele dag voorraden aan. Langs de laan naar Patertehuis stapelen zij balen hooi en stro op. Bij het gebouw worden enkele vrachten suikerbieten afgeladen. Het wordt grotendeels door Russische krijgsgevangenen aangevoerd. Het Mongoolse type is goed te herkennen. De moffen willen bij Melissen al het hooi vorderen dat hij met groot risico uit Kampen heeft gehaald. Het gaat echter niet door. De NAC [krant] die gisteren zou verschijnen wordt eerst vandaag uitgedeeld. Donderdagnacht namelijk werd de elektrische stroom plotseling om één uur verbroken. Die kwam er niet eerder weer op dan vrijdagavond zes uur. De elektriciteit werd woensdagochtend om vijf uur al verbroken. Dit gebeurt gewoonlijk 's morgens om zeven of acht uur. In deze krant wordt een lijst van slachtoffers gepubliceerd die bij het bombardement van Den Haag zijn omgekomen. Hierover moet wel een lijst bekend gemaakt worden. Niemand mag echter weten wie en hoeveel mensen er omkomen bij de veelvuldige mislukte starten van V-1 en V-2 projectielen. Wie zien 's avonds van acht tot minstens tien uur iedere 1 1/2 minuut twee lichtkogels in richting Beekbergen opstijgen. In die periode staat er zo nu en dan een zoeklicht in richting Arnhem terwijl lichtflitsen zijn te zien zowel in oostelijke als zuidelijke richting. In Beekbergen is het nog duidelijker waar te nemen. Om 8.30 uur hangen vanuit richting Zutphen tot voorbij Doesburg een groot aantal zogenaamde kerstbomen aan de horizon. Na 10.15 uur passeert een vrij grote formatie Mosquito's in richting Engeland.

BLOEM. De 17e viel een V-1 die van de richting Bleumink-Spijkerbosch kwam en bij Geurt van Jenne [Geurt Hendriks] tegen een boom sloeg. Alleen glasschade. Vandaag kwamen veel Duitsers die op Klarenbeek ingekwartierd werden. Ze namen bij de inwoners de fietsen in beslag, ook zei men dat ze honger hadden. 's Middags tegen 4 uur een aanval van 4 Tommies op de spoorlijn bij de Rakhorst 9 bommen zijn uitgegooid. Op één plaats werd de lijn kapot gegooid. De rails stonden in de hoogte maar 's avonds kwam er alweer een losse locomotief over. Ook werd een bom gegooid over het spoor aan de Broekstraat bij Arend Oosterman. De schuurberg van Dorus van Mourik kreeg ook een voltreffer en is totaal vernield. Een wasmachine lag aan de andere kant van het huis. Twee kinderen waren even tevoren net de schuur uitgegaan. Een kind had in huis onder de glasscherven gelegen maar geen der bewoners had letsel. Van het dak waren veel pannen af en glas kapot. In het weiland is nog een kalf gedood omdat er nog 2 bommen vlak bij het huis zijn gevallen.

1945 ----- 18 maart zondag.

HARDONK. Kil weer, aanvankelijk bewolkt, later opklarend en zonnig. Nog steeds veel Duitsers, oude mannen en heel jonge soldaatjes, oude karren en geen auto's.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 10.35 uur komt een formatie bommenwerpers recht over op weg naar Duitsland. Het geronk houdt vijf minuten aan. Door de bewolking is niets te zien. Om 10.50 uur komen twee Duitsers op het terrein en vorderen de garage van onze woning. Er zal worst en vlees komen te hangen. Tien minuten later komen twee anderen de ruimte opmeten. De hele middag patrouilleren jagers. Om vijf uur valt een bom in richting Assel. Een uur later beschiet een jager doelen bij Hoenderloo. Het onlangs geplaatste luchtdoelgeschut komt in actie. Om 5.30 uur komen ongeveer 80 Duitse soldaten (naar schatting 16 à 17 jaar) lopend in richting Hoenderloo voorbij. Zij zien er slecht uit en zouden pas drie weken onder dienst zijn. 's Morgens krijg ik drie strooibiljetten (in het Duits gedrukt). Deze zijn gisteren bij Elspeet afgeworpen. Het ene is een zogenaamde vrijgeleide voor krijgsgevangenen wanneer zij zich overgeven. Aan een kant is het zeer fijn bedrukt. Mijn neef Arnold wordt 's middags aangehouden om graafwerk te verrichten. Hij weet op een oude Ausweis vrij te komen. In Otterlo moeten zich alle mannen tussen 18 en 50 jaar melden voor het aanleggen van versterkingen. De hele avond passeren huifkarren in beide richtingen. Zij voeren voorraden aan. Het artillerievuur in zuidelijke richting gaat onafgebroken voort. Om 10.20 uur passeert een vrij grote snelle bommenwerpers in richting Duitsland.

BLOEM. De 18e viel een V-2 op de Centuurbaan in Deventer. Twintig doden, 40 zwaar gewond en vele gebouwen vernield. ´s Avonds werden veel lichtkogels uitgegooid hier dichtbij, 32 stuks zijn er geteld.
Een aanval van 8 Tommies op de villa "de Dijkbof" in Twello aan de dijk. Men zegt dat er hoge officieren in huisden die getroffen zijn. In Gorssel hetzelfde. Hier doken 5 machines op een villa, bewoond door Duitse officieren. Ook hier doden.
 
SPOORWEGEN. Op 18 maart 1945 vielen om 16.40 uur bommen bij km 94.600 nabij Klarenbeek en vernielden de sporen.

1945 ----- 19 maart maandag.

HARDONK. Helder meest zonnig weer, sterke kille wind. Naar Vaassen geweest waar juist controle was van de Organisation Todt, dus omgereden. Erg veel Duitsers in het dorp. In tijden niet zoveel gezien.

VAN HOUTUM. De moffen zijn de hele nacht in de weer. Boerenwagens rijden af en aan. 's Morgens merken we dat de meeste Duitsers uit Ugchelen zijn verdwenen. Alleen de keukenwagen en Duitsers die voorraden bewaken zijn nog aanwezig. Wij hopen dat onze garage dan ook niet in gebruik zal worden genomen. Integendeel komen om 10.30 uur er twee Duitsers en bouwen een stellage uit dennenstammen uit het bos van oom Andries. In de vroege ochtenduren passeren slechts twee vliegende bommen en wel via het Oosten. Om 12.40 uur komt een formatie bommenwerpers recht over in richting Duitsland. Vijf minuten lager volgen 30 jagers. Deze vliegen echter onder de wolken. 's Middags brengen de Duitsers (slagers) al vlees in onze garage. Het is bedorven. De lucht is door de deuren te ruiken. Donderdag zijn deze troepen uit Amersfoort gekomen terwijl de bijbehorende soldaten naar elders zijn vertrokken. Het vlees was toen al enige dagen oud. Deze slagers weten dan ook niet wanneer hun eenheid terugkomt. 's Avonds om 7.20 uur passeren twee trekkers met zwaar geschut in richting Hoenderloo. Om 8 en 8.10 uur komen vrij lange colonnes huifkarren in richting Apeldoorn voorbij. Wij horen de hele dag artillerievuur met soms hevige explosies.

1945 ----- 20 maart dinsdag.

HARDONK. Zonnig weer met veel wind, guurder dan gisteren. Op veel bruggen over het Kanaal controle op persoonsbewijzen. De Duitsers schijnen bang te zijn voor parachutisten. Vandaag opnieuw razzia in Beekbergen voor graafwerk. Vanavond even een lichtflits en kort daarop een zware ontploffing, V-1 of V-2? 's Avonds even bij M.[Moerman] geweest.

VAN HOUTUM. Er is de hele nacht druk verkeer over de weg. Meest huifkarren. Zo nu en dan passeren vliegtuigen. Om zeven uur komen drie boerenwagens in richting Hoenderloo voorbij die ieder een stuk antitankgeschut vervoeren. De Organisatie Todt houdt in Beekbergen en Loenen kleine razzia's. In Hoenderloo liggen nu 3.500 soldaten en staan 60 kanonnen onder de bomen. De meeste langs de weg Hoenderloo - Otterlo. Overal liggen omgezaagde bomen over de weg. Deze moeten een tijdelijke hindernis vormen. De Duitse soldaten die onze garage hebben gevorderd, hangen voor beide ingangen naar ons huis bordjes met de woorden 'Einfahrt verboten'. 's Avonds om 7.40 uur ziet mijn neef Jan een V-2 opstijgen. Hij kan hem blijven volgen. Plotseling wordt het lichtpunt groter en komt snel naar ons toe. Het projectiel valt in oostelijke richting neer en geeft een kolossale steekvlam. Daarvan is het schijnsel goed te zien. Wij horen de ontploffing tien tellen later. Alles dreunt. Er is een lange echo. De V-2 is ten oosten van Beekbergen neergestort. Het vernielde een huis. Daardoor werden twee mensen gedood. Tezelfdertijd rijdt een Duitse vrachtauto het terrein op en laadt vlees, worst en vet uit. De soldaten hangen echter te veel aan de zelfgemaakte stellage. Daardoor stort deze in. Een mof zit eronder terwijl een ander alles langs zich voelde gaan. Kort hierop komt een officier en moppert waarom zij het vlees zo maar op de vloer laten liggen. Geen enkele huifkar mag het terrein oprijden. De soldaten moeten het vlees dat direct wordt gedistribueerd zodoende over 20 à 30 meter afstand dragen. Samen worden twee huifkarren en een vrachtauto (gedeeltelijk) gevuld. Het duurt tot elf uur. Er is echter nog veel worst en vlees (minstens nog twee geslachte paarden) in de garage. De worsten zijn niet alleen door darmen maar ook zo nu en dan door maagwanden omgeven. Dit te oordelen naar de vorm. Om 9.45 uur werpt een vliegtuig een bom op de spoorlijn.

1945 ----- 21 maart woensdag.

HARDONK. Zonnige dag met frisse wind. Verbazend veel vliegtuigen. Bij de Duitsers groot alarm. Ik verwacht echter de eerste dagen nog niets.

VAN HOUTUM. Er hangen 's nachts tussen twee en drie uur lichtfakkels boven Apeldoorn. De lucht is in richting Amersfoort ook verlicht. Het doet aan fotograferen denken. Het afweergeschut vuurt voortdurend op de rondcirkelende vliegtuigen. 's Morgens om 9 uur passeren grote formaties bommenwerpers via het Noorden in richting Duitsland. Een kwartier later komt een groep van 36 toestellen recht over. De formaties worden hevig beschoten en wijzigen hun koers dan ook in meer oostelijke richting. Hetzelfde gebeurt met groepen tweemotorige toestellen (eerst twee later nog 26). Deze komen om tien uur over. Eén toestel stort brandend neer in richting Beekbergen. Wij horen geen bommen exploderen en zien de bemanning er ook niet uitspringen. Om 11.05 uur komt een Liberator recht over en vliegt laag en langzaam in westelijke richting. Het toestel is beschadigd. Waarom vliegt het niet naar het bevrijde Zuiden? Om 11.30 uur volgen opnieuw Marauders en Mitchells in richting Duitsland. Eerst 36 en later nog vijf. Jagers patrouilleren de hele middag. Jagers van de strategische luchtmacht komen tot vier uur over. Zij vliegen hoog in richting Engeland. Ze wijken niet van hun koers af. Om 2.45 uur passeren 36 tweemotorige bommenwerpers via het Noorden in richting Duitsland. Om drie uur vallen acht bommen in richting spoorlijn. Wij horen een half uur later de ontploffingen van een bombardement ten noorden van Apeldoorn. Het luchtdoelgeschut is ook in actie. Het gedreun houdt vijf minuten aan. De Duitsers camoufleren hun treinen door op de daken van de wagons rails met dwarsliggers en grint te schilderen.
Wij krijgen weer enige lectuur. Het eerste februarinummer van Ons Volk (nr.21), het tweede februarinummer (nr.22), het derde nummer van De Opdracht (december 1944) en een Marinenummer 'Nederland vecht te land, ter zee en in de lucht´(nr.1, januari 1945). Mijn neef brengt mee een nummer van 'Der Skorpion'. Dit is een illegaal blad van Göbbels. Wij krijgen een brief uit Amsterdam (dd. 28 februari). Er staat in dat daar Vliegende Hollanders zijn afgeworpen. Hierdoor zoek ik alle ontvangen kranten (zie onder 16 maart 1945) na en vind een exemplaar gedateerd 16 februari 1945 (nr.105). De generaal die in het huis van Vega vertoeft, is bang voor een luchtaanval. Hij vordert het huis van dr. J. Ooster. Daar [Engelanderholt 18] neemt hij zijn intrek. Terwijl deze nieuwe woning ontruimd wordt leggen zijn soldaten er al telefoon aan. De Minister van Justitie (Schrieke) en de grote ronselaar Liese (ondertekent decreten voor arbeidsinzet) vertrekken door angst uit Apeldoorn naar Assen. De Duitsers die voor verdeling van het vlees in onze garage moeten zorgen halen er iedere avond een extra stuk uit. Ze laten dit voor zichzelf braden. Het gebruik van turbines op de waterleiding is in Apeldoorn verboden. 's Avonds om zeven uur komt een aantal Duitsers marcherend in richting Hoenderloo voorbij. Het zijn er samen 60 en behoren tot de luchtmacht. Zij zijn jong en moeten strafzingen omdat zij bij de Viersprong hun ransels op een auto hebben geladen. Drie van hen zijn meegereden. Zij moesten op dat kruispunt eerst één van de wegen in looppas oplopen en weer terugkeren. Enkelen moeten om de groep lopen enzovoort. Om 7.10 uur passeren 80 andere soldaten. Deze gaan gebukt onder de zware uitrusting. Zij zingen niet. Om 8.20 uur komt een colonne huifkarren voorbij in richting Apeldoorn. Een uur later passeren weer twee groepen Duitsers van respectievelijk 80 en 100 man. Om 9.30 uur nog één van 60 soldaten. Zij moeten alle naar Ede. Van 10.20 - 10.40 uur komen vrij grote formaties bommenwerpers recht over in richting Duitsland. Om 9.45 uur komt één toestel zeer laag over. Het schijnt iets te laten vallen. Dat ontploft. We zien drie explosies. Het doet ons aan strooibiljetten denken. We vinden er geen. Daarom vermoeden we later dat het vliegtuig foto's heeft genomen. We zien de hele avond lichtflitsen (artillerie) in zuidelijke richting.

BLOEM. De 21e beschoten Engelse vliegers oom Tiens Bloem die achter het huis aan het diepploegen was, zonder te raken. Toen hij haastig uitspande en bij huis was kwamen ze nog een keer terug echter zonder te duiken. Op de trekweg in Apeldoorn is op een kar met mest geschoten. Ook op Bussloo is op een auto geschoten. Een V-1 viel bij de Baanbreker aan deze kant van het kanaal. Een V-2 viel aan de Traandijk daar waar de dochter van Berghuis woont. Hier één dode naar men zegt en het huis deerlijk gehavend. Daar het er nogal dun bewoond is is er geen verdere schade als van glas door de geweldige dreun. Ook hier in de buurt nog enkele ruiten kapot. De grond dreunde hier.

1945 ----- 22 maart donderdag.

HARDONK. Zeldzaam mooie en warme dag. Naar Wiesel geweest. Onderweg overal bloeiende heesters. Zag zelfs een vruchtboom in bloei. Bij wasserij Palm (Zwerus) foto genomen van waterrad voor elektrisch licht. In Wiesel overal inkwartiering van troepen, hoofdzakelijk met paarden. Veel Russen als voerlui. Zag enige bommen neerkomen aan de Eikenhorstweg. Een huis nogal beschadigd, geen slachtoffers. Erg veel vliegtuigen, de gehele dag was het geronk niet van de lucht.

VAN HOUTUM. 's Nachts komen voortdurend vliegtuigen verspreid over. Zowel in oostelijke als in westelijke richting. Wij horen zo nu en dan ontploffingen. Er passeren 's morgens van 4 tot 8.30 uur vliegende bommen. Gemiddeld één per 20 minuten. Om 6.15 uur stort een projectiel dichtbij neer en ontploft. Alles dreunt. Om 9 uur passeren de eerste viermotorige bommenwerpers in richting Duitsland via het Noorden. Eén groep van 15 toestellen vliegt van Noord naar Zuid. De formaties staan bloot aan zwaar afweervuur. De laatste passeert om tien uur. Wij tellen samen 338 bommenwerpers en 21 jagers. Om 10.40 uur komt een formatie van 23 tweemotorige vliegtuigen en vier jagers recht over in richting Duitsland. Drie andere groepen keren terug. Om 11.30 uur vallen vier bommen op de spoorlijn bij Assel. Het herhaalt zich om 11.50 uur. Aan het begin van de middag patrouilleren jagers. Na drie uur zijn de bommenwerpers niet meer uit de lucht. Het zijn alle tweemotorige. Het gaat van 3.30 tot 4.10 uur onafgebroken door. Zij vliegen meest van West naar Oost. Zelden van Zuid naar Noord of omgekeerd. De eerste keren om 3.40 uur terug. Om 5.10 uur komt nog een groep van 49 toestellen over in richting Duitsland. De laatste keert om 6.15 uur terug. Het totale aantal vliegtuigen (ook de terugkerende) behalve de jagers (hoogstens 50) ligt in de buurt van 700. Om 6.10 uur rammelen de deuren van een bombardement in richting Zevenaar. Radio Oranje geeft 's avonds een uitvoerig verslag van de eerste vijf dagen van de reis van onze Koningin door bevrijd Nederland. Hare Majesteit wandelde op 13 maart 1945 bij Ede de Zeeuwse grens over. Bezocht verschillende steden en dorpen in Zeeland. Reisde per amfibiewagen door Walcheren en ging via Bergen op Zoom, Rozendaal, Breda, Tilburg naar Eindhoven. De Koningin werd overal spontaan begroet en toegezongen. Hare Majesteit onderhield zich voortdurend met leden van de verzetsgroepen (inspecteerde deze zelfs in Tilburg) en familieleden van slachtoffers van de Duitse terreur. Onder andere met de vrouwen van arbeiders van de Philipsfabrieken die bij de staking op 1 mei 1943 zijn gefusilleerd.
Er zijn bijzonderheden bekend over de luchtaanvallen van zondag . Het hoofdkwartier van Blaskowitz is te Vorden afgebrand. Die van Christiansen in Gorssel heeft zware treffers. Christiansen zou dood zijn. Zaterdagavond is de brug bij Zutphen gefotografeerd. De moffen schoten de hele avond (zie zaterdag 17 maart 1945) lichtkogels af. Ze waren bang voor parachutisten. De Duitsers te Ugchelen laten de wasserij van Nieuwenhuis één maal per 14 dagen voor zich wassen. Deze is de enige die ook nog voor de burgerij werkt. Echter enkele dagen per week. Door de bordjes 'Einfahrt verboten' komen niet zo veel trekkers (van hongeroptochten) bij ons aan de deur dan voorheen. 's Avonds om 7.15 uur passeren twee vliegende bommen. Eén ervan stort neer en ontploft. Tien minuten later valt weer zo'n projectiel. Van 7.30 - 7.40 uur rammelen de deuren door een bombardement in oostelijke richting. De veldgendarmerie houdt 's avonds na acht uur (spertijd) strenge controle. Zo houden zij drie trekkers aan die in onze fabriek moeten slapen. Er liggen er al vier andere die uit zichzelf om onderdak hebben gevraagd. Deze Duitse politie schiet zonder waarschuwing. Wij horen de hele dag artillerievuur in zuidelijke richting.

BLOEM. De 22e een aanval van de Tommies met bommenwerpers op Varsseveld waar een munitie-opslagplaats was.

BURGEMEESTER PONT [uit een brief van 26 maart 1945 aan Jhr. Mr. R.]. Om ongeveer 11.30 uur (voormiddag) werd door een geallieerd vliegtuig enige bommen afgeworpen in de onmiddellijke nabijheid van het landhuis "Wiesel" [woning van burgemeester Pont]. De bommen vielen vlak langs de Eikenhorstweg op een afstand van ongeveer 60 m van het huis. Eén van de bommen bleek volgens opgave van deskundigen een gewicht te hebben van 500 kg. De anderen waren minder zwaar en vermoedelijk raketbommen. De schade in het bosje aan de Eikenhorstweg en toebehorende aan de heer Van de Ven was vrij groot. Op 'Wiesel' zijn tamelijk veel pannen of stuk geslagen of verschoven. Het aantal vernielde pannen bedraagt plusminus 300. Ook werden 4 grote spiegelruiten, 2 in de huiskamer, 1 in de herenkamer en 1 in de muziekkamer, ingedrukt. Terstond zijn maatregelen genomen voor herstel van het dak en voor het dichten van de vensters met board. Nu is hij doende om via de Rüstungsinspektion glas te krijgen. Indien het lukt, dat nog zeer de vraag is, zal het in ieder geval wel geen spiegelglas worden. Het gehele geval is gelukkig zeer goed afgelopen. Het vliegtuig maakte een duikvlucht op het huis. Als de piloot wellicht 3/10 seconde vroeger op de knop had gedrukt zou waarschijnlijk praktisch niets van het huis zijn overgebleven.

1945 ----- 23 maart vrijdag.

HARDONK. Alweer prachtig en zonnig en warm weer. De wind meer naar het oosten. Talrijke vliegtuigen, er hangt iets in de lucht. De volgende grote stoot zal niet lang laten wachten.

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren veel vliegende bommen. Gemiddeld één per kwartier. Wij horen de laatste om 7.30 uur. De veldgendarmerie treedt 's morgens ook streng op. Zij fouilleren onder andere drie voorbijgangers. Hun strenge controle gebeurt omdat er een generaal in de omgeving woont, namelijk bij dr. Ooster. Hij is erg bang en blijft slechts korte tijd in een zelfde villa. Hij zou over acht dagen weer willen verhuizen. 's Morgens komt een Duitse officier bij de fabriek en wil alle bijzonderheden weten over werk, aantal arbeiders, soort fabriek enzovoort. Hij vertrekt spoedig zonder iets naders op te merken. Het doet ons aan nieuwe inkwartiering denken. Hij ziet het gebouw echter niet. Om 9.30 uur komen de eerste formaties tweemotorige bommenwerpers in noordoostelijke richting voorbij. Eén groep keert om tien uur terug. Met soms vrij grote tussenpozen passeren andere formaties. Het is tussen 4 en 5 uur een onafgebroken geronk. We zien om 5.20 uur nog een groep van 40 toestellen op weg naar Duitsland. De laatste keren om 5.40 uur terug. Daarna blijven jagers tot zes uur patrouilleren. Het totale aantal tweemotorige bommenwerpers dat door de nevel niet altijd goed te tellen is ligt opnieuw in de buurt van 700. Om 2.30 uur schiet het luchtdoelgeschut van Apeldoorn op patrouillerende jagers. Er volgt een hevige knal. Een granaat van twee à vier centimeter slaat 40 meter van de fabriek in een weiland in. Tussen vijf en zes uur rammelen de deuren door een bombardement in richting Dieren. De Duitsers hebben in de afgelopen nacht in Apeldoorn twee soort biljetten met slagzinnen aangeplakt. Eén ervan luidt: 'Al staan ze aan de Rijn, zij krijgen ons toch niet klein'. Alle bruggen over het kanaal, behalve drie in Apeldoorn, worden door Duitsers bewaakt. Voorbijgangers moeten hun persoonsbewijzen tonen. De Duitsers zijn bezig langs en in de wegen naar Arnhem mijnen in te graven. Woensdagmiddag om drie uur (zie aldaar) vielen 55 bommen in Oene. 's Avonds om 6.40 uur mitrailleren jagers tot vijfmaal toe doelen in richting Beekbergen. Om 7.30 uur halen de Duitsers bijna al het vlees uit de garage. Wij horen de hele dag artillerievuur in zuidelijke richting (oostelijk van Arnhem).

BLOEM. De 23e een geweldige aanval op Zutphen waar hier nog het huis van stond te schudden.

1945 ----- 24 maart zaterdag.

HARDONK. Nog warmer dan gisteren, het lijkt wel zomer. Al vroeg vliegtuiggeronk. Er gaan allerlei geruchten over operaties der geallieerden. Er zal wel wat van waar zijn dat het einde van de oorlog in Europa in zicht komt. Brand in het hotel Zilven bij Loenen. In Beekbergen en Loenen worden overal mensen geprest tot graafwerk. Op alle kanaalbruggen controle op persoonsbewijzen. Geruchten over bruggenhoofden over de Rijn bij Mainz en Wezel. Wat is er van waar?

VAN HOUTUM. 's Nachts rijden voortdurend huifkarren over de weg. Eenmaal passeert een groep soldaten lopend in richting Hoenderloo. Om zes uur patrouilleren er al jagers. Een uur later vallen vier bommen op de spoorlijn. Mijn vader ziet deze uitwerpen en hoort ze fluiten. Naar wij later horen zijn zij raak. De rails staan recht op. Om 7.35 uur komt een formatie van 20 tweemotorige bommenwerpers recht over in richting Duitsland. Zij worden hevig door het afweergeschut beschoten. Tussen 8 en 8.15 uur horen wij bombardementen in richting Deventer - Zutphen en Zevenaar. De laatste formatie lichte bommenwerpers komt om 9 uur over. Het zijn grote formaties van samen 70 vliegtuigen. In deze 1 1/2 uur verscheen de ene groep na de andere. Het totaal ligt in de buurt van 500. Om 9.30 uur schieten de afweerkanonnen in Apeldoorn op patrouillerende jagers. Om elf uur valt een bom in richting Hoenderloo. Wij horen de hele ochtend vliegtuiggeronk en artillerievuur in zuidoostelijke richting. 's Middags komen opnieuw formaties bommenwerpers over. Echter niet veel. Zij zijn door de nevel niet te zien. Jagers patrouilleren tot zeven uur. Luchtdoelgeschut schiet 's avonds om 6.20 uur op patrouillerende jagers. De Duitsers in Ugchelen hebben grootalarm. Zij maken zich klaar tot vertrek. Paarden mogen niet meer uit de tuigen. Eindelijk is dan het zo lang verbeide moment aangebroken. Het offensief in richting Noord-Nederland. Hoe de bevrijding zal zijn weten wij niet. Het is te hopen dat al het misplaatste gekanker over de Britse en Amerikaanse operaties een einde vindt. In deze tijden van hongersnood geloofde het merendeel van de burgerij de vergiftige Duitse propaganda. Een Duitse vrachtauto brengt 's avonds om 7.30 uur opnieuw in de garage. Het wordt enige uren later gedistribueerd en met huifkarren naar elders overgebracht. De SD, SS en NSKK hebben in de afgelopen nacht grote razzia's gehouden in de bossen tussen Loenen en Beekbergen. Daar vertoeven veel onderduikers in de zomerhuisjes. De SD arresteert bovendien een man die er het loon aan de daar ondergedoken spoorwegmannen uitbetaalde. Er zijn veel onderduikers gevonden. Volgens verschillende berichten is de spoorbrug bij Deventer hedenmorgen door een bombardement verwoest. Snelle bommenwerpers passeren 's avonds van 10.15 tot 10.30 in richting Duitsland. Om 10.20 uur komt een V-1 recht over. Deze is uit de koers en begeeft zich richting Amersfoort. Om elf uur schiet het luchtdoel van Apeldoorn op een Mosquito. Deze vliegt tot acht maal toe laag over ons huis. Het toestel stort tenslotte brandend in een weiland bij de kazernes neer. De brand duurt vijf minuten en wij kijken in de vlammen. Alles is verlicht. De munitie (waarschijnlijk ook bommen) ontploft voortdurend.
 POLITIE (26 februari tot en met 26 maart). Het bekende hotel 'Zilven' in Loenen in deze gemeente brandde zaterdag 24 maart geheel af. Het gebouw was boven door de Duitse Weermacht betrokken. De Feldgendarmerie doet het onderzoek.

1945 ----- 25 maart zondag.

HARDONK. Heldere ochtend, later bewolkt, maar zacht. Al vroeg vliegtuigen en veel schieten. Ook in de afgelopen nacht. Eén of vermoedelijk twee Engelse toestellen neergeschoten. Daarbij kwam één (een Wellington) vlak bij de kazerne aan de grond. Enorm druk verkeer van wegtrekkende Duitse troepen richting Deventer en Zutphen. Auto's bepakt met bagage of vol soldaten. Rode Kruiswagens en luxe auto's vanaf het donker tot vanmorgen ging het aan één stuk door. Deze nacht schijnt het weer druk te worden want de verkeersregelaars die toen het verkeer leidden staan er al. Het is toch een fijn gezicht al die wegtrekkende troepen!

VAN HOUTUM. 's Nachts om 3.30 uur woedt een grote brand richting Deventer. De hemel is 40 minuten verlicht. De hele nacht rijden huifkarren over de weg. Tussen vier en zeven uur passeren vliegende bommen via het Oosten. Er storten er minstens drie neer. Van 6.30 - 7 uur passeren grote formaties vliegtuigen via het Zuiden op weg naar Duitsland. Het luchtdoelgeschut te Apeldoorn schiet een kwartier later op patrouillerende jagers. Een viertal granaten ontploft in het terrein om de fabriek. Enkele scherven ketsen tegen het huis. Om 11.15 uur worden jagers eerst door het afweergeschut in Apeldoorn en later door dat van Hoenderloo beschoten. Het vliegtuig dat gisterenavond (zaterdag 23 maart) [moet zijn 24 maart] is neergestort ligt ongeveer honderd meter van de kazernes. Beide piloten zijn dood. Door het ontploffen van de bommen is een nieuwsgierige Duitser ook gedood. Van het toestel is weinig goeds terug te vinden. Het ligt over een groot oppervlak verspreid. De Duitsers laten in Beekbergen in de haast verdedigingswerken aanleggen. Burgers moeten sinds woensdag mitrailleurnesten en loopgraven aanleggen. Op verschillende punten worden mijnen ingegraven. Onder de kerktoren ligt munitie. Gisterenmorgen begon men met tankwallen aan te leggen tussen twee huizen op de Arnhemseweg. De ene kant is stijl en de andere (in richting Arnhem) loopt flauw af. In beide worden landmijnen ingegraven. Eén ervan staat zelfs onder water. Beide moeten binnen 48 uur klaar zijn. Een gedeelte van de weg blijft open voor het normale verkeer. Bij één huis ligt het zand tot boven de vensterbanken. De tuin voor de woning is niet meer terug te vinden. Voor de uitvoering van dit werk zijn veel jongelui en alle mannelijke voorbijgangers opgepakt. Het komt ook voor dat de Duitse Weermacht (OT is er niet te bespeuren) meisjes arresteert. Die moeten aardappels schillen. In Beekbergen is bovendien een algemene fietsenvordering. De moffen vorderen in Apeldoorn plaatselijk fietsen. Zo halen de Duitsers 's morgens bij de Rooms-katholieke kerk aan de Hoofdstraat 35 fietsen weg.
Op het politiebureau zit een aantal leden van de Hollandse SS gevangen die wel tegen de Russen maar niet tegen de Britten willen vechten. Zij moeten overdag onder bewaking de synagoge verder afbreken. Het materiaal wordt gebruikt om nieuwe cellen bij het politiebureau aan te bouwen. De laatste dagen komen veel Nederlandse arbeiders uit Duitsland terug. De meeste uit de gebombardeerde steden. Elke controle van Duitse kant ontbreekt. De arbeiders weten meestal niet dat in ons land geen treinen rijden en hongersnood is. De verhalen (meest van hen hebben de luchtaanvallen op Dresden meegemaakt) zijn zo uitgebreid dat het moeilijk is deze na te vertellen. Gisterenmorgen zijn twee Duitsers aan de kanaalbrug bij Eerbeek aangeschoten. Over represailles is niets bekend. Het luchtdoelgeschut van Apeldoorn schiet om 9.10 uur op een patrouillerend vliegtuig. Het blijft tot 9.40 uur rondcirkelen. Daarna werpt het tenslotte in richting Apeldoorn één en boven Beekbergen drie 'kerstbomen' af.

BLOEM. De 25e stond een losse locomotief bij de Broekstraat. De Tommies zagen hem 's morgens al vroeg en deden een aanval met mitrailleurs. De 2 machinisten zijn doodgeschoten. Van een evacué, die bij Drikus Klumper onderdak had gekregen, werd een hak onder de schoen weggeschoten. De evacue lag nog in bed, de schoen stond eronder. Later op de dag deden weer 4 Tommies een aanval en gooiden 2 bommen zonder te treffen. Brekveld kreeg echter een scherf in het hoofd en moest naar het ziekenhuis. Een andere bom viel 200 meter van de locomotief vandaan op de spoorbaan en vernielde de rails bij van Schaik.

1945 ----- 26 maart maandag.

HARDONK. Bewolkt, zacht en iets regen. Alles loopt steeds meer uit. Kastanjebomen laten al wat van hun blad zien. Het verkeer was vannacht niet zo intensief als in de vorige nacht. De Duitsers beginnen zich hier steeds onbehaaglijker te voelen. Ze kopen kaarten van Nederland om, volgens eigen zeggen, straks des te eerder over de Duitse grens te komen! Geen vliegtuigen wel enkele V-1's.

VAN HOUTUM. Wij horen de hele nacht vliegtuiggeronk dat afgewisseld wordt door het geluid van boerenwagens, auto's en vliegende bommen. De laatste V-1 komt om 6.30 uur over. Er storten er minstens vier neer. Om 3.30 uur valt een vliegtuig brandend neer in richting Apeldoorn. Het ligt nog over het kanaal. Van 7 - 7.30 uur passeren grote formaties bommenwerpers via het zuiden in richting Duitsland. Zij worden door afweergeschut beschoten. De luchtdoelkanonnen in Hoenderloo vuren later op patrouillerende jagers, namelijk om 8, 8.55 en 10.35 uur. Jagers cirkelen de hele ochtend rond. 's Morgens krijg ik een strooibiljet dat verleden week zaterdag ook in Elspeet is gevallen. Om 7.15 uur passeren twee vliegende bommen. De eerste voor hedenavond. Een nachtwaker in Beekbergen heeft er in de afgelopen nacht 163 gezien en gehoord. De meeste projectielen komen over Loenen en Eerbeek en zijn al op verre afstand te zien. Om 7.30 uur laadt een vrachtauto voor de garage weer vlees en worst uit. Het wordt vervolgens gedistribueerd en door huifkarren verder vervoerd. Deze wagens staan tot 12 uur nog voor ons huis. Een nieuw afweerkanon wordt van 6 - 6.30 uur in Apeldoorn ingeschoten. Gisteren is er één uit elkaar gevlogen. Daardoor zijn drie moffen gedood. Wij horen de hele dag artillerievuur ten oosten van Arnhem.

POLITIE (26-2 tot 26-3-1945).
- Speciale controle wordt gehouden op tijdelijk onbewoonde percelen. Dank zij de uitgebreide controle van de politie is diefstal van hout in de bossen sterk verminderd. In de bossen wordt voortdurend door de politie gesurveilleerd om houtdiefstal tegen te gaan.
- De stemming onder de bevolking is nog steeds nerveus. De voedselpositie is slecht.
- De criminaliteit neemt nog steeds toe. Doordat de Politie geen enkel motorrijtuig tot haar beschikking heeft kunnen meerdere zaken niet met de nodige accuratesse en snelheid worden afgewerkt. De meeste politiemannen beschikken niet meer over een betrouwbaar rijwiel. Een en ander werkt zeer remmend op de politiedienst.
- Hoewel het aantal doortrekkende personen dat uit het Westen van het land komt om voedsel te halen na 1 maart toen het verbod de IJssel te passeren in werking is getreden, inderdaad is teruggelopen bedraagt dit echter nog dagelijks 150 à 200 mensen. Deze mensen kunnen worden ondergebracht in het gebouw Stationsstraat 42b en in de posten van de Geneeskundige dienst van de Luchtbeschermingsdienst aan de Deventerstraat (Nederlands Hervormde Kerk) en de Asselsestraat alhier (clubgebouw Robur et Velocitas). De beschikbare ruimte is echter veel te klein om de mensen te bergen. Tivoli dat voorheen ook voor dat doel werd gebruikt is uitgevallen doordat daar nu de uit Duitsland komende Nederlandse arbeiders worden ondergebracht. De aandacht van de directeur van de Gemeentelijke Dienst voor Sociale Zaken alhier is er dezerzijds op gevestigd dat met spoed moet worden uitgezien naar een 4de lokaliteit voor het onderbrengen van doortrekkende mensen. De oprichting van een ontluizinginrichting kan spoedig worden tegemoet gezien.
- Van Duitse zijde is men binnenkort begonnen het aantal cellen voor de Polizeigefängnis aan het bureau van politie alhier uit te breiden. De synagoge aan de Paslaan wordt daartoe gesloopt en het daarvan afkomstige materiaal wordt voor die werkzaamheden gebruikt. De mogelijkheid bestaat dat de politie zodoende ook de beschikking over meer celruimte krijgt. Dit is dringend gewenst omdat het onderbrengen van arrestanten voor de Nederlandse Justitie nog steeds grote moeilijkheden met zich brengt.
- De hondenbrigade houdt 's nachts nog steeds extra surveillance met het oog op diefstal.
- De Apeldoornse politiemannen die op 2-12-1944 werden weggevoerd voor arbeidsinzet zijn nog niet teruggekeerd. Spoedige terugkeer is dringend gewenst.
- Enige V-projectielen kwamen in de buurtschappen in deze gemeente terecht waardoor schade aan gebouwen werd aangericht. Ook door het afwerpen van bommen ontstond materiele schade. Een jeugdig persoon werd door bomscherven getroffen.
- Het bekende hotel ´Zilven´ te Loenen in deze gemeente brandde zaterdag 24 maart helemaal af. Het gebouw was boven door de Duitse Weermacht betrokken. De Feldgendarmerie doet het onderzoek.

1945 ----- 27 maart dinsdag.

HARDONK. Eerst bewolkt, geleidelijk opklarend. Rustig op straat. Alleen tegen het einde van de middag begonnen de Duitsers huis aan huis fietsen te vorderen. We verwachten een spoedige bevrijding. Moge die zonder veel bloedvergieten en verwoesting geschieden.

VAN HOUTUM. Er is 's nachts weinig verkeer over de weg. Enkele vliegende bommen komen over. Om 10.30 uur passeert een groep van ongeveer 60 Duitse soldaten lopend in richting Hoenderloo. Het zijn alle rekruten. Tussen 2.30 en 3 uur volgen er nog drie van gemiddeld 50 'kinderen'. 's Morgens lopen enkele Duitsers alle boeren en slepers af en registreren de paarden en wagens. Zij nemen van de wagens alle bijzonderheden op onder andere draagvermogen. Zij doen zo nu en dan eigenhandig hetzelfde met fietsen. Het is merkwaardig hoe goed de soldaten van het één en ander op de hoogte zijn. Eén van hen bekent dat zij alles van de burgers weten. Zo komen 's middags moffen op het fabrieksterrein en eisen alle coulissen van Ugchelens Belang op. Deze zijn namelijk in de fabriek opgeslagen. Nadat deze zijn meegenomen komt er later nog weer een Duitser en eist de gordijnen van het toneel op. Zij geven vrijdagavond een uitvoering waarop ook de 'dweilen' zijn uitgenodigd. De coulissen en gordijnen zullen zaterdagochtend worden teruggebracht. Dit moeten wij eerst zien. De Geallieerden ontmoeten aan het front bij Wezel alleen tegenstand bij Rees. In bevrijd gebied wordt het eerste kievitsei bij Den Bosch gevonden. Het wordt naar oude traditie ditmaal per vliegtuig naar de Koningin gestuurd. Nu is ook Ugchelen aan de beurt wat betreft de aanleg van loopgraven. Het gaat nog niet zo grootscheeps maar zij worden hier en daar al aangelegd. Een officier loopt bij de splitsing even voorbij de fabriek met een stafkaart. Honderd meter verder zijn een aantal bomen witgekalkt en wel zo dat de aanliggende wegen één lijn vormen die van oost naar west lopen. Bij de aanleg van loopgraven wordt niet gelet op pas bewerkt bouwland. Zo zijn veel stukken vernield doordat het witte zand over de jonge bedden is gegooid. De Duitsers vorderen in Apeldoorn op vele punten fietsen. Zo moet een kennis van ons het rijwiel ook afstaan. Hij krijgt er 50 gulden voor maar wil hem graag voor 100 gulden terugkopen. De mof wil dit niet en neemt evenmin een fles jenever als bod van een ander aan. De auto's die nog in de garages in Apeldoorn staan moeten zo snel mogelijk worden gerepareerd om ze achter de IJssel te kunnen brengen. Degenen die vrijdagnacht zijn gearresteerd en de lonen aan de spoorwegmannen uitbetaalden zijn zo gemarteld dat zij namen van medeplichtigen hebben genoemd. Dit geval ziet er somber uit. De directeur van de bank die de kredieten verschafte zit nu ook gevangen. Er is 's middags om drie uur al weer elektrische stroom. 's Avonds patrouilleren enige jagers. We horen de hele dag geen artillerievuur.

1945 ----- 28 maart woensdag.

HARDONK. Bewolkte lucht. Alleen in de vroege ochtend even helder. Bijna geen vliegtuigen, af en toe enkele dreunen. Steeds komen hier [Hoofdstraat] meest jonge mannen langs strompelen. Zij keren terug uit Duitsland van gedwongen arbeid terug. De Duitsers blijven volop aan het fietsen vorderen, persoonsbewijzen controleren. De SicherheitsDienst neemt telkens nog ingezetenen gevangen. Tot het eind toe blijkt dit volk kwaad te moeten stichten. Het slot van de ellende zal echter niet lang op zich laten wachten. Het zaakje staat wel op instorten. Het is rustig op straat, geen enkel militair verkeer.

VAN HOUTUM. Er is 's nachts bijna geen verkeer over de weg. Enkele vliegende bommen passeren via het oosten. Minstens drie projectielen storten neer. Een jager mitrailleert om zes uur tot vier maal toe doelen in richting van Beekbergen. Om 8.15 uur vallen vier bommen bij Assel. Even later mitrailleert een jager in drie duikvluchten een trein en laat twee bommen vallen. Een formatie bommenwerpers komt om 10.50 uur bij bewolkte hemel recht over en keert een uur later terug. In Apeldoorn vinden overal weer fietsenvorderingen plaats. De Duitse soldaten gaan soms burgers, die proberen te ontkomen, op een gestolen fiets achterna of schieten op hen. Zij maken geen onderscheid tussen heren- of damesfietsen. Er is 's middags van één tot drie uur weer elektrische stroom. Deze wordt daarna weer tot zeven uur onderbroken. In Duitsland werkende Nederlanders komen met honderden tegelijk de grens over. Zij worden in de grensgebieden door leden van verzetsgroepen geholpen voor hun verdere tocht. Deze geven ook adressen voor onderdak op. De meeste arbeiders komen uit Munster en omgeving. Plaatsen zoals IJsselburg, Bocholt en Gronau zijn door de bombardementen geheel uitgebrand. Alle lijken zijn er nog lang niet geborgen. Hiervoor wordt weinig moeite gedaan. De meeste Duitsers zijn er naar het platteland gevlucht. De burgemeester van Apeldoorn [NSB-er Pont] wijst er dan ook op dat men zulke arbeiders geen onderdak moet verschaffen omdat de meeste van hen luizen hebben. 's Avonds passeert een aantal vrachtauto's met twaalf stukken licht- en middelzwaar geschut in richting Apeldoorn.

1945 ----- 29 maart donderdag.

HARDONK. Bewolkte lucht, iets koeler. Toch goed weer. De Duitsers blijven wegtrekken. Het verkeer gaat nu over Deventer. De route via Zutphen schijnt na de val van Bocholt en Emmerik niet meer zo geschikt te zijn. Er is sprake van dat Seyss Inquart vanavond zal vertrekken. Ook wordt gesproken van de bevrijding van Ulft en Gendringen. Bij de Grote Kerk staat een mitrailleur opgesteld. Overal langs de route naar Deventer staan gewapende posten.

VAN HOUTUM. Er komen 's nachts geen vliegtuigen over. Wij horen enkele vliegende bommen. De meeste Duitsers vertrekken 's nachts uit Ugchelen. De intendance [zorg voor voeding, kleding en huisvesting] blijft echter nog. Alles verloopt gehaast. Tussen de boomtakken hangende telefoonkabels worden eruit getrokken die echter langs de weg blijven liggen. Huifkarren rijden de hele nacht heen en weer. De moffen laten nog wel het een en ander liggen. Zo bij mijn neef Arnold gedroogde groenten en een trekzaag. Daar tegenover staat echter dat zij ook veel stelen. De bij oom H. Palm ingekwartierde officier vertrekt ook. Hij neemt echter de fiets van mijn neef mee. Iedere avond dat deze officier daar aankwam was hij dronken en kon nauwelijks de trap oplopen. Uit de Christelijke school in Ugchelen zijn de helft van de banken verdwenen (waarschijnlijk als brandhout). Een groot gedeelte van de lesboekjes zijn evenmin terug te vinden. In Apeldoorn zijn ook veel moffen vertrokken. Zij gaan allen naar het oosten. Enkelen worden ingekwartierd in de dorpen langs de linkeroever van de IJssel. 's Middags om één uur maken twee soldaten van de luchtmacht voor 160 man en 48 paarden kwartier in Ugchelen. Zo zullen wij een kapitein krijgen. De soldaten moeten de slaap- en zitkamer zien en vragen direct naar een kachel en stromend water. Oom Jan krijgt vier soldaten. Daaronder de dikke slager die het vlees in onze garage beheert. Hij sliep tot nu toe bij de paters. Het Paterhuis is grotendeels door de nieuwe kwartiermakers gevorderd. De wagens zullen op het omliggende terrein (allemaal bomen) worden geparkeerd. Naast het huis van mijn broer worden in een schuur tien paarden ondergebracht. Mijn neef Arnold krijgt zes paarden en zes manschappen. De Openbare School wordt opnieuw gevorderd. De soldaten zullen vanavond komen maar de kapitein eerst morgen. Onder deze soldaten zouden zich veel Russen bevinden. Het is te hopen dat het front zich zo snel wijzigt dat ook deze moffen wegblijven. 's Avonds spreekt mijn oom een dame uit Aalten. De burgers hebben de stad verlaten. Er is door bombardementen veel verwoest. Duitse tanktroepen zijn in het dorp ondergebracht. Om 9.30 uur komt een V-1 recht over.

1945 ----- 30 maart, Goede Vrijdag.

HARDONK. Helder overdag, later bewolkt, koude westenwind. De Sicherheits Dienst doet huiszoeking in de Nieuwstraat en Korte Nieuwstraat.

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren veel vrachtauto's en huifkarren richting Apeldoorn. De meeste auto's trekken een stuk luchtdoelgeschut. Een batterij van vier twee centimeter kanonnen, die 's morgens om 9 uur voorbijrijdt, houdt honderd meter verder stil. De Duitsers stellen er de kanonnen op een veld op. Onverschillig of er groente gezaaid is. Zij blijven er de hele dag en vertrekken eerst 's avonds om 7 uur. De kanonnen vuren in tussentijd niet maar de soldaten richten de lopen wel steeds naar vliegtuigen. Om 10.40 uur schiet het afweergeschut te Apeldoorn vrij lang op patrouillerende jagers. Om 6 en 6.20 uur vuren afweerkanonnen te Hoenderloo op vliegtuigen. De hele middag passeren jagers van de strategische luchtmacht. Zij vliegen tot drie uur in richting Duitsland. Daarna keren ze terug. Een vrachtauto brengt 's avonds naast wat vlees mandenvol gerookte worsten. De slagers zijn tot 11.30 uur bezig het te distribueren. Een zoeklicht schijnt 's avonds in richting Wageningen.

1945 ----- 31 maart zaterdag.

HARDONK. Winderig en droog weer. In Deventer mogen de bewoners niet op straat. In de Achterhoek moeten verscheidene plaatsen bevrijd zijn. Steeds trekken de Duitsers gepakt en gezakt weg. Het verkeer gaat nu over Zwolle.

VAN HOUTUM. 's Nachts vertrekken nog meer Duitsers uit Ugchelen. Zij nemen de telefoonkabels mee. De generaal vertrekt ook maar laat eerst nog veel in het huis van dr. Ooster vernielen. Over de wegen naar Deventer en Zutphen is het een onafgebroken verkeer van huifkarren en vrachtauto's richting Duitsland. De veldgendarmerie komt om 10.30 uur bepakt voorbij en vertrekt ook naar het oosten. Gisteren zijn in Terwolde en omgeving veel paarden door Duitsers gevorderd. Enkele boeren komen 's morgens in Ugchelen om te zien of hun paarden er ook gestald zijn. Zij krijgen met behulp van de veldgendarmerie weer drie paarden terug. Om elf uur komen vier jagers plotseling uit de wolken en duiken in richting Hoenderloo. Zij beschieten een doel op de weg naar Otterlo. Het mitrailleurvuur houdt vrij lang aan. 's Avonds om 6.20 uur schiet het afweergeschut van Hoenderloo vrij intensief op twee patrouillerende jagers. Het herhaalt zich een half uur later. Om 7.10 uur is het luchtdoelgeschut van Apeldoorn in actie. Wij horen uit Deventer dat de bevolking zich na vier uur 's middags niet op straat mag begeven. Canadese tankcolonnes bevinden zich al in Ruurlo. Er komt weer één van de grootste groepen arbeiders uit Duitsland in Apeldoorn aan. Zij lopen vier aan vier door de Hoofdstraat. Terwijl de eerste bij de Brinklaan zijn zijn de laatste pas bij de Korenstraat. De hele avond staan twee zoeklichten (in V-vorm) onbeweeglijk in richting Doesburg - Dinxperlo. Zo nu en dan schijnen ook twee andere tegen de hemel. We zien tussen deze lichtbundels voortdurend explosieflitsen.

1945 ----- 1 april zondag (eerste Paasdag).

HARDONK. Regenachtig en guur. Af en toe schieten van vliegtuigen. Weer mensen gedwongen tot het maken van ´versterkingen´ tussen Deventer- en Zutphensestraat. Daarom zijn verscheidene mannen uit de kerkdiensten wegens veiligheidsoverwegingen weggegaan. Overal langs de grote wegen worden zware bomen doorgezaagd om als versperringen dienst te kunnen doen. Tot het laatst toe blijft de vijand vernielingen aanrichten. De tijd is weer verzet zodat we een uur licht erbij hebben.

VAN HOUTUM. De hemel is de hele nacht in zuidelijke en oostelijke richting verlicht. Er is weinig verkeer over de weg. 's Morgens om acht uur houdt een vrachtauto met luxe wagen voor ons huis door benzinegebrek stil. De chauffeur eist van ons een fiets om naar een depot te rijden maar hij krijgt deze niet. Tenslotte gaat één van de partijmannen die in de luxe wagen zitten, lopend in richting Apeldoorn weg. Eerst na vier uur vertrekken beide auto's. Om tien uur belt de arts Kruisinga (vader van mijn neef Geb) uit Deventer opnieuw onze familie op. Hij zegt het volgende. De spertijd voor Deventer is tot drie uur teruggebracht. In Twente is het zelfs twee uur. Tankspitsen van de Geallieerden bevinden zich in Winterswijk, Lochem en Doesburg. Het luchtdoelgeschut te Hoenderloo schiet om 11.40 uur op patrouillerende jagers. Het herhaalt zich 25 minuten later. Om twee uur vindt recht boven de fabriek een luchtgevecht plaats. De mitrailleurs ratelen lange tijd totdat een vliegtuig uit de wolken komt en in oost Apeldoorn neerstort. Het is een Duitse jager. Radio Oranje zegt 's avonds nog over de militaire toestand. Ér zijn tekenen dat de Duitse terugtocht uit Nederland kan zijn begonnen. De waarschuwingen van Eisenhouwer en Prins Bernhard blijven van kracht. Gelooft geen geruchten en laat u niet tot voorbarig vreugdebetoon verleiden. In streken waar de Duitse bezetting is vertrokken moet de orde door burgerlijke instanties of verzetsgroepen worden gehandhaafd. Samenwerking blijft een gebiedende eis. Het parool blijft ´kalmte en zelfbeheersing.´ Dezelfde stafofficieren van donderdag keren in Ugchelen terug. Ze kwartieren zich weer in in de huizen aan de Koudhoornlaan. Het zijn ditmaal huizen met meubels. Een week geleden, toen zij vertrokken, sloegen zij alles in de gevorderde woningen kapot. Nu zijn andere gezinnen aan hun vernielzucht blootgesteld. De arts Kruisinga uit Deventer belt zijn zoon opnieuw op en deelt mee dat de Engelsen het Twente-Rijnkanaal hebben bereikt. Er gaan geruchten dat Enschede is bevrijd. Dat de Engelsen snel oprukken blijkt wel uit het feit dat de Duitsers een groot aantal gevangenen uit de Apeldoornse kazernes vrijlaten. Het zijn echter allemaal minder belangrijke gevallen. Gevangenen, die volgens Duits idee zich ernstig hebben vergrepen, gaan naar Amersfoort. Zo keert juffrouw Van de Ham (zie 16 januari 1945) ook weer terug. 's Avonds horen wij zo nu en dan artillerievuur in richting Arnhem.

BLOEM. De geallieerden waren in Doetinchem. Dat zou eerst in brand geschoten zijn. Ze zijn in 1 week tijd opgerukt tot Zutphen waar ze de 1e voor kwamen te liggen en van waar ze doortrokken tot Deventer, Raalte en zo naar de Zuiderzee [IJsselmeer]. Hierdoor kwamen de Duitsers hier opgesloten te zitten tussen de IJssel in het Oosten en de Rijn in het zuiden.

POLITIE (Proces Verbaal). Omstreeks 15.00 werd de politie telefonisch kennisgegeven van het neerstorten van een Engels jachtvliegtuig (Mustang) op een weiland achter de woning van Th. Boevenbrink aan de Egelweg 38 te Apeldoorn. De piloot Blundell-Hill als enige inzittende was daarbij gedood. Schade of persoonlijke ongelukken [van anderen dan de piloot] hebben zich daarbij niet voorgedaan.

POLITIE. 14.30 uur. De LBD [Lucht BeschermingsDienst] geeft kennis dat op de hoek Hattemseweg - Bouwhofweg granaten zijn terechtgekomen. Vermoedelijk van het afweergeschut. Bovendien dat op de Mariastraat voor de percelen 16 en 24 patronen zijn neergekomen. Personeel gaat er heen. Feldgendarmerie bekend. Brandweer gaat naar de Hattemseweg.
15.00 uur. De opperwachtmeester meldt dat hedenmiddag omstreeks 14.00 uur door een overvliegend vliegtuig op personen die zich op de markt ophielden werd geschoten. Willem de Boer, geboren te Apeldoorn 2-8-1884 wegwerker en wonende te Apeldoorn Blekersweg 13, werd aan zijn rechteronderbeen gewond. Hij is na voorlopig te zijn verbonden op last van Dr. Hermanides overgebracht naar het ziekenhuis aan de Sprengenweg.
15.15 uur. Door de LBD wordt kennisgegeven dat bij perceel Molenstraat 137 een vliegtuig is neergestort. Feldgendarmerie kennisgegeven. Brandweer en personeel gaan er heen.
15.40 uur. In verband met het vermelde onder 14.30 uur rapporteert de wachtmeester dat door een overvliegend vliegtuig door het dak van een loods staande Hattemseweg naast perceel 165 is geschoten. Geen schade en geen persoonlijke ongelukken. De opperwachtmeester meldt dat in de Mariastraat kogels van boordwapens door het dak van perceel Mariastraat 16 zijn gegaan. Deze zijn in het plafond van de huiskamer terechtgekomen. Geen schade en geen persoonlijke ongelukken.
16.30 uur. In verband met 15.15 uur rapporteert de opperwachtmeester dat op een weiland van de landbouwer Gerardus Boevenbrink wonende Egelweg 38 te Apeldoorn een Engels vliegtuig (jager) is neergestort. Het vliegtuig ligt ongeveer 30 meter van de spoorlijn naar Zutphen. De inzittende piloot is daarbij om het leven gekomen. Verder geen schade en geen persoonlijke ongelukken. Feldgendarmerie heeft de bewaking op zich genomen.

1945 ----- 2 april maandag (tweede Paasdag).

HARDONK. Stormachtige wind met regen, zachter, later zonnig. Telkens jagers in de lucht en knettert en dreunt het afweergeschut. Vanmorgen veel Grüne Polizei vertrokken. De Engelsen schijnen langzaam in de Achterhoek op te rukken. Wanneer hier?

VAN HOUTUM. Er is de hele nacht weer druk verkeer over de weg. Om 7.30uur komt een groep Duitsers lopend in richting Hoenderloo voorbij. Een half uur later volgt een officier op een schimmel. Daarachter tien huifkarren beladen met munitie (onder andere granaten en pantservuisten). Sinds zaterdagnacht [31 maart] wordt meest bij duisternis munitie van het Kroondomein naar het Ugchelse Bos overgebracht en rondom een afgelegen woning opgeslagen. De munitie uit de bossen om Gortel is geheel weg. Nu zijn de Duitsers bezig ook de munitie uit Berg en Bos weg te slepen. Bij oom Jan slapen nu vier Duitsers. Daaronder de dikke slager. In de garage staat een auto. De arts Kruisinga [in Deventer] deelt mee dat de Engelsen bij Goor het Twente-Rijnkanaal zijn overgestoken. Tankspitsen bevinden zich in Zutphen en Almelo. De bruggen over het Twente-Rijnkanaal zouden zijn opgeblazen. Doortrekkende Duitsers beweren dat de Engelsen bij Zutphen zijn teruggeslagen en 21 tanks hebben verloren. Tegen de middag neemt het artillerievuur in zuidelijke richting toe. In Ugchelen is een colonne met onder ander door Russen bemande huifkarren voor deze dag ondergebracht. Zij rijden alleen 's nachts en moeten via Amsterdam en de Afsluitdijk naar Duitsland. Om de gevolgen van bombardementen te verminderen moeten de colonnes over verschillende wegen rijden. Zo moet een afdeling via Gouda naar de Afsluitdijk. Door het slechte weer is er weinig luchtactie. Het Canadese eerste leger gaat 's morgens kort na zonsopgang tussen Nijmegen en Arnhem tot het offensief over. Het voorbereidend artillerievuur was onder meer op Velp gericht. Er worden twaalf dorpen bezet. De burgers van deze streek zijn maanden geleden al geëvacueerd naar het zuiden. Nog voordat de Duitsers de winterdijk van de Rijn bij Arnhem doorstaken (zie 4 december 1944). In de afgelopen nacht zijn alle SS-troepen uit het Apeldoornse Bos vertrokken. In de loop van de middag verschijnen er weer jagers. Om 6.15, 7.10 en 7.45 uur schiet het afweergeschut van Apeldoorn. Om 6.45 uur mitrailleren jagers doelen op de Amersfoortseweg. Het herhaalt zich vijf minuten later. Om 7.10 uur worden er doelen in richting Beekbergen en om 7.20 uur tot achtmaal toe in richting Hoenderloo beschoten. Daarna een zware explosie. Naar we later horen zijn twee huifkarren met munitie beschoten. De intussen losgemaakte paarden moeten worden afgemaakt. Wij horen om 8.20 uur naast mitrailleurvuur vijf bomontploffingen in de richting van de spoorlijn. Ondanks het verzetten van de klok is de elektrische stroom er om zes uur weer op. Zoeklichten schijnen vanaf 's avonds 9.30 uur in richting Doesburg, Arnhem en Wageningen. Het zijn er gemiddeld zes. Om tien uur passeert een colonne huifkarren richting Hoenderloo. Gedurende enige uren hangen lichtfakkels boven de Amersfoortseweg en de weg Apeldoorn - Zwolle.

POLITIE. 20.20 uur. De LBD geeft kennis dat bij het station Het Loo bommen zijn gevallen. De opperluitenant gaat met personeel er heen. Feldgendarmerie, Luitenant Pantzer en Ober Stormführer Sterling van de SD kennisgegeven.
22.00 uur. De luitenant rapporteert in verband met 20.20 uur dat aan de Wieselseweg 6 bommen zijn gevallen. Daarvan 2 bij de percelen 41 en 43 en één aan het eind van de Houtentorenweg. De overige drie bommen waren tot op heden niet te vinden. De percelen Wieselseweg 41 en 43 zijn zwaar beschadigd terwijl verder in de omgeving veel glasschade is. Geen persoonlijke ongelukken. Slechts enkele licht gewonden. Even later bericht de Feldgendarmerie dat bij deze bominslag nog een persoon dodelijk is getroffen en één licht gewond.

1945 ----- 3 april dinsdag.

HARDONK. Winderig, hagelbuien en kouder. Vannacht telkens kanonvuur te horen. Gisteren weer verscheidene mensen gevangen genomen. Daaronder de vroegere wethouder Gosker en zijn zoon.

VAN HOUTUM. De hele nacht passeren huifkarren in richting Hoenderloo. Zo nu en dan rijden er ook vrachtauto's. De moffen nemen bij alle grossiers in Apeldoorn de aardappels in beslag. Zij slachten ook een groot aantal koeien en varkens. Het broodrantsoen voor onze gemeente wordt van 1400 tot 1000 gram per week teruggebracht. De Duitse soldaten brengen 's middags de geleende coulissen en gordijnen van Ugchelens Belang weer terug. In Ugchelen worden opnieuw Duitsers ingekwartierd. Deze leggen veel telefoonlijnen aan. De brug te Zutphen is voor niet militair verkeer gesloten. Er zijn overdag slechts tussen de buien (onder andere onweer) door patrouillerende jagers. Twee jagers mitrailleren om 5.15 uur tot zesmaal toe doelen op de Arnhemseweg. Een vrachtauto brengt om 8.15 uur weer vlees en worst. Onder andere halve varkens. Deze komen niet zoals gewoonlijk uit Amersfoort maar uit Zutphen. In de IJsselstad lag 140 ton vlees opgeslagen. De moffen konden hiervan slechts 20 ton naar elders vervoeren. We zien vanaf 8 uur 's avonds weer zoeklichten. Ditmaal in richting Doesburg. Zij schijnen de hele nacht. Tussen de lichtbundels ziet men voortdurend lichtflitsen. Ik krijg 's middags een in Klarenbeek gevonden nieuwe Vliegende Hollander (nr.121 dd. 27 maart 1945) en het derde nummer van The Other Side (uit V-1) uit de omgeving van Brummen.

1945 ----- 4 april woensdag.

HARDONK. Meest helder weer, koude wind. Een trein met Duitsers tussen Het Loo en Wenum ontspoord. De Engelsen (Canadezen) moeten bij Brummen aan de IJssel staan en volgens de geruchten wordt er bij en in Zutphen gevochten. De kanaalbrug door de Duitsers van springlading voorzien.

VAN HOUTUM. Een half uur na middernacht cirkelt een vliegtuig rond en laat honderd meter verder een kerstboom vallen. Alles is goed verlicht. Vier lichtfakkels storten direct neer en branden niet. De parachutes hiervan blijven intact. Twee zijn er slechts in burgerhanden. De gekleed slapende moffen waren er te gauw bij. Op één punt vliegt nog een stapel stro in brand maar dit wordt tijdig door de eigenaar geblust. De parachutes hebben minstens een oppervlakte van vier vierkante meter. Daaraan bevinden zich tien touwen die ook voor iedereen van grote waarde zijn. 's Morgens is slechts één huls te vinden. De overige zijn in de grond geslagen. Ze worden echter door de witte strepen van het magnesium verraden. Alles ligt op bouwland van Melissen. Dit land grenst aan de grond van Van der Steeg. De veldgendarmerie belt 's nachts om twee uur mijn vader uit bed omdat de slager een kaars in de garage heeft laten branden. Wij kunnen er niets aan doen. Daardoor kunnen deze moffen ons geen straf opleggen. Gelukkig gaan ze weg. Een uur later tikken vreemde soldaten op de ruiten. Ze willen de slager spreken en eisen vlees. Ze gaan tenslotte naar het huis van mijn oom. Daar slaapt de slager.
De hele nacht passeren huifkarren en zo nu en dan vrachtauto's in richting Hoenderloo. 's Morgens loopt een Duits soldaat het fabrieksterrein op en vordert de autoschuur voor 24 uur. Er zal vanavond een auto in gestald worden. Om 9 uur schuilen enkele Duitsers met hun paarden en wagens onder de bomen. Ze zijn vannacht uit Zutphen gekomen. De Engelsen bevinden zich zeven kilometer van de stad. Het normale telefoonverkeer is nu ook met Deventer verbroken. De vijand graaft langs de wegen naar beide IJsselsteden inderhaast landmijnen in. De bruggen over de rivier zijn nog intact. Vier jagers mitrailleren om 12 uur de spoorlijn bij Assel zes maal en laten vijf bommen vallen. Twee uur later schiet het geschut van Hoenderloo op patrouillerende vliegtuigen. Om vier uur rijdt een sergeant van de Duitse luchtmacht het fabrieksterrein op en ziet het paard van onze evacués. Mijn neef Jan schreeuwt nog dat de voerman met het dier moet verdwijnen. Het paard wil niet onder een buis van een in aanbouw zijnde turbine doorlopen. De mof hoort het en spreekt mijn neef hierover aan. Er ontstaat een vreselijk gebek. De Duitser wil zijn uitspraak bevestigd hebben maar het lukt hem niet. Tenslotte schreeuw hij dat hij zijn Ausweis moet zien. Dit gebeurt evenmin. Het gevolg hiervan is dat het paard met wagen om 4.30 uur aan de Koudhoornlaan moet verschijnen. Hij schrijft de naam en het adres van de voerman op. Deze sergeant heeft op deze manier van vele burgers paarden en wagens gevorderd. Hij zegt openlijk dat de beheerder van pension Eljo-Zamy hem de adressen heeft aangewezen waar paarden zijn. De paarden moeten echter op verschillende tijden verschijnen. Deze variëren van 16.30 uur tot 9 uur donderdagmorgen. Om 4.40 uur lopen ongeveer 20 soldaten en een officier het fabrieksterrein op en willen alle ruimten vorderen. Zij kalmeren na enige tijd. Deze moffen spreken nogal over woonhuizen. Komende nacht zullen bij de fabriek veel auto's worden geparkeerd. Zij zullen ons nog nader zeggen wat er in beslag genomen zal worden. Een kwartier later volgt een sergeant. Deze wil ook alles vorderen. Hij gaat onverrichter zake weer weg. Wij stellen hem voor de auto's in het bos te zetten. Daarop antwoordt hij: ´het zal mij een zorg zijn!'
De bruggenhoofden over het Twente-Rijnkanaal zijn te Almen en Goor. In Zutphen, Doesburg en Doetinchem woeden straatgevechten. Deze steden zullen niet door artillerie of bommen tot capitulatie worden gedwongen omdat de bewoners niet geëvacueerd zijn. De Apeldoornse Krant zal voortaan slechts driemaal per week (twee pagina's) verschijnen. De Duitsers leggen op de Eendracht twee tankvallen en wel aan beide kanten van de fabriek van Van Gelder. De wei van Brouwersmolen wordt over 50 meter lengte opgegraven. De versperring bestaat uit een diepe geul met aan een zijde een rij dikke boomstammen. Een gedeelte van de weg blijft voor het verkeer vrij. In deze opening zullen houten standaards met een zogenaamde kanonsloop naar Ugchelen gericht worden geplaatst. Honderd meter achter deze tankval bevindt zich een klein mitrailleurnest. Van daaruit moeten soldaten met pantservuisten schieten op de vijand die de tankval nadert. 's Avonds om 6.30 uur komen Duitsers op het fabrieksterrein en vorderen drie gebouwen definitief. Zij schrijven er het woord 'belegt' met krijt op. Deze moffen eisen de voornaamste ruimte op. Oom Gerrit gaat intussen Ugchelen in. Er is van huis tot huis inkwartiering. In de Koudhoornlaan zijn slechts twee personen met paard en wagen verschenen. Van de voerlieden wordt het persoonsbewijs afgenomen. Om 7.15 uur rijdt een officier met zijn auto het grint naar ons huis op. Hij is niet veeleisend en ziet dat voor zijn oppasser geen kamer beschikbaar is. Deze Duitser zal proberen elektrische stroom te verkrijgen. Ruim 30 moffen uit Ugchelen, waar onder de dikke slager, worden voor frontdienst opgeroepen. Zij drinken zich knaldronken. Alvorens naar elders te vertrekken gaan ze naar het huis van de moffenmeiden. Daar komen ook andere 'dweilen' samen. 's Avonds arriveren enige auto's op het fabrieksterrein. Het duurt 1 1/2 uur voor zij geparkeerd zijn. Een uur later passeert een vliegtuig zeer laag en volgt de Hoenderloseweg in richting Apeldoorn. We zien tot zesmaal toe lichtflitsen. Volgens de moffen is de weg gefotografeerd. 's Morgens krijg ik een Vliegende Hollander, gedateerd Pasen 1945. Deze is op de Asselseweg gevonden. Het is een extra nummer en heeft de dubbele afmetingen van de normale uitgaven. Het is geheel gewijd aan het bezoek van onze Koningin Wilhelmina aan bevrijd gebied.

BLOEM. De vierde april 's avonds een grote brand in Zutphen. Ze zouden een confectiezaal in brand geschoten hebben.

POLITIE. In de nacht van 3 op 4 april 1945, tussen 23.10 en 03.50 uur, is op de grens van de gemeente Apeldoorn - Vaassen de spoorlijn Apeldoorn - Zwolle vermoedelijk door sabotage vernield (losschroeven lasplaat). Een Duitse Wehrmachttrein is komende uit de richting Zwolle tengevolge daarvan om 03.50 uur ontspoord. Het onderzoek is in handen van de Sicherheitspolizei.
De Kapitein van politie, Korpschef, (getekend J. Helder).

1945 ----- 5 april donderdag.

HARDONK. Bewolkt, af en toe opklarend. Nogal wind en enige regen. Heel veel jonge Duitse soldaatjes van circa 17 jaar. Erg rustig. Je hoort helemaal geen schieten richting Zutphen of Deventer. Vanmiddag was een Duitser in de Hoofdstraat aan het schieten. Het is me niet duidelijk geworden wat dit te betekenen had. Hoorde uit Deventer dat daar alle banken en de meeste winkels gesloten waren. Men verwacht daar spoedig gevechtshandelingen.

VAN HOUTUM. Even na middernacht komt de officier thuis nadat de auto's naast ons huis onder de bomen zijn geparkeerd. De oppasser slaapt in de auto. Bij de fabriek staan zes wagens en een aanhanger. In de garage bij de fabriek staan een vrachtauto, een aantal fietsen en motoren echter zonder banden. Naar het nummer te oordelen zijn zij in Zeeland gestolen. Deze moffen hebben een gat in het dak van de garage geslagen en een ruit uit een raam gesneden. In de kolenloods staan twee wagens. Zij hebben er alle vaten uitgerold. Er staat ook een motorfiets die vol kogelgaten zit. In de Pakkamer slapen tien soldaten. Een elfde heeft zijn bed bij de ketel klaargemaakt. De officier komt eerst om elf uur uitbed. Deze moffen zijn tot nu toe niet luidruchtig of veeleisend. Het is een reparatieafdeling. Zij komen oorspronkelijk uit Emmerik en vertrokken via Dieren naar Hoenderloo. Hun keukenwagen en levensmiddelenauto zijn gisteren door een Britse jager in stukken geschoten. Grote hoeveelheden brood lagen daarna over de weg verspreid. Van deze groep zijn nog meerdere soldaten in Ugchelen ingekwartierd. Zij hebben bij de wasserij van Nieuwenhuis [Hoenderloseweg 155] een werkplaats. Zij laden er ook met een benzinemotor accu's. Soms 30 tegelijk. Zij beschikken over het allerbeste gereedschap. Eén groep repareert ook radio's. Deze heeft een kamer gevorderd van de familie Duuring, de ouders en zuster van de overleden dr. Duuring [Ugchelseweg 88]. Deze Duurings vertoeven als evacués bij Nieuwenhuis. Onze officier heeft twee radio's waarvan één op een accu. Hij luistert voortdurend ook naar de BBC Naast deze groep zijn er nog andere eenheden ingekwartierd. Drie behoren tot de ravitaillering [van levensmiddelen voorzien] en beschikken over paarden en wagens.
De hele ochtend patrouilleren jagers. Zij vliegen onder het wolkendek en daardoor laag. Tussen 7.15 en 7.40 uur worden zevenmaal doelen op de Arnhemseweg ten zuiden van Beekbergen gemitrailleerd. Het luchtdoelgeschut te Apeldoorn vuurt om 10.15 uur. De afweerkanonnen in Hoenderloo schieten om 10.30, 10.50 en 2.10 uur. Een Brits piloot komt om 3.30 uur onder bewaking van twee Duitsers lopend in richting Apeldoorn voorbij. Wij horen 's middags zo nu en dan artillerievuur in zuidelijke richting. Om vier uur komt dezelfde sergeant als gisteren op het fabrieksterrein om over het paard te spreken. Waarom is het gisteren niet verschenen? Mijn neef Arnold staat hem te woord en zegt na enige tijd naar de kapitein te zullen gaan wanneer hij niet snel van toon verandert. Dit helpt niets. De mof begint nog harder te mopperen en wordt zelfs driftig. Hij dreigt het paard met de wagen in beslag te nemen en mijn neef Jan te zullen arresteren. Deze Duitser vertrekt tenslotte maar zonder paard of wagen. Canadese troepen bevrijden Almelo en rukken 20 kilometer naar het noorden op. Het bruggenhoofd bij Almen ligt onder Duits granaatvuur. 's Morgens krijg ik een nieuw exemplaar (nr.350) van de serie Nachrichten für die Truppen gedateerd 1 april. Deze is boven het Kroondomein afgeworpen. 's Avonds om 6.30 uur komt een vreemde officier bij ons. Hij deelt mee dat de kapitein, waarover al op 29 maart kwartier was besproken, toch nog zal komen. Hij zit momenteel in Groningen. Zijn ordonnans komt drie uur later. Eigenlijk moet de luitenant verdwijnen maar deze schikt het zo dat hij van zijn slaapkamer ook een zitkamer maakt. De kapitein zal twee kamers beneden krijgen. Ons adres was maandag opgeschreven omdat er koffers van de kapitein zullen worden gebracht. Het luchtdoelgeschut van Hoenderloo vuurt om 7.30 uur op patrouillerende jagers. De kanonnen in Apeldoorn schieten een kwartier later. De jagers scheren laag over. De moffen die nog over wat benzine beschikken zetten dit zo veel mogelijk achter slot. Zij proberen elkaar te bestelen om toch maar iets in reserve te hebben voor de vlucht. Dat is het Duitse leger 1945! 'Wir capitulieren nie!'

1945 ----- 6 april vrijdag.

HARDONK. Meest bewolkt, weinig of geen regen, zachter. De gehele nacht verkeer van zware Duitse auto's en marcherende troepen. Vandaag rustig. In de avond geregeld geschutvuur te horen. Wanneer komen de bondgenoten nu eens over de Rijn of IJssel?

VAN HOUTUM. Er is 's nachts weinig verkeer over de weg. Alle Duitsers uit de Koudhoornlaan (op elf na) vertrekken. Tot hen behoort de brutale sergeant zodat wij van hem verlost zijn. Met hen gaan zes wagens met Ugchelse voerlieden en paarden. De soldaten die in de fabriek slapen willen niet naar de WC. Zij doen hun behoeften om de fabriek en laten hierbij het nodige papier achter. Dat waait intussen ver weg. Het schijnt dat één of meer van hen een besmettelijke ziekte hebben. Eén van de moffen is vannacht naar Zutphen geweest. Er woeden bloedige gevechten. Een Canadese poging bij Dieren over de IJssel te steken is afgeslagen. Twee al in de fabriek ingekwartierde soldaten vorderen de machinekamer eigenhandig. Zij willen niet allen bij elkaar slapen, zogenaamd wegens luchtaanvallen. De oppasser hangt op de kamer van de officier een autolamp en verbindt deze met ons elektrische net. Daardoor staat op het waterrad een spanning van zes Volt. Door dit sterke verbruik geven de lampjes in de rest van ons huis en bij oom Jan praktisch geen licht meer. Het is weer een echte moffenmanier. Een Canadese tankspits trekt om Zutphen heen en dringt tot drie kilometer voor Deventer door. Zutphen wordt door 1500 Duitsers, meest parachutisten, verdedigd. Zij moeten één voor één met de vlammenwerpers onschadelijk gemaakt worden. Als het een Duitse stad betrof was deze al lang plat gebombardeerd. De laatste moffen bij Doetinchem en Lochem worden vernietigd. De vijand houdt nog stand in Zutphen en Doesburg. De bruggen over het Twente-Rijnkanaal zijn opgeblazen. De tanks reden op één punt over de sluizen en vormden zodoende een bruggenhoofd. Delden behoort ook tot de bevrijde dorpen. De patrouilleactiviteit bij Arnhem houdt aan.
De SD neemt 's nachts de Ortskommandant van Apeldoorn gevangen en brengt deze over naar Hilversum. In Eerbeek en andere plaatsen in de omtrek worden bulletins aangeplakt dat alle mannen tussen 16 en 60 jaar aan deze kant van de IJssel versterkingen moeten aanleggen. De Duitsers hebben eergisteren [4 april] ongeveer duizend kilo springstof onder de brug over het kanaal aan de Deventerstraat gelegd. Omwoners zijn naar elders overgebracht en hebben de ruiten uit de woningen verwijderd. Nu staan de moffen in tweestrijd of de brug op te blazen of af te breken. Zij leggen tien meter verder een tankval aan. Hetzelfde type als bij Brouwersmolen. Alle overige bruggen over het kanaal zijn losgedraaid. Wij horen de hele dag geen vliegtuigen. Om vier uur weerklinkt een zware explosie. Binnen een half uur volgen er nog drie. De arts Kruisinga te Deventer belt 's middags opnieuw onze familie op. De Duitsers hebben 's middags alle kleine bruggen in de stad (onder andere over Schipbeek) opgeblazen. Gorssel is bevrijd. Wij horen 's avonds om 9.05 uur een zware ontploffing. Daarvan trillen de ruiten. Deze explosie laat een lange echo na. Nauwelijks tien minuten later belt deze arts opnieuw uit Deventer op. De spoorbrug is opgeblazen. De verkeersbrug zal spoedig volgen. De Engelsen bevinden zich 1 1/2 kilometer voor de stad. In Deventer is weinig Duitse bezetting. Om 10.25 uur volgt een zware ontploffing. Ook met een lange echo. Eén minuut later volgt een lichtere explosie. Het doet ons denken aan de spoorbrug in Apeldoorn. Wij horen vanaf 's avonds 7 uur vrij intensief artillerievuur in richting Gorssel. Het gaat de hele avond door. Er zijn geen zoeklichten noch lichtflitsen te zien.

BLOEM. De zesde april vanaf 's middags een aanhoudend, afwisselend geschut van mitrailleurs en zwaar kanongebulder richting Gorssel, Eefde en Deventer. En af en toe ook Zutphen. Ook zouden 's nachts de Engelsen de Hoven zeer zwaar beschoten hebben. Men zegt dat vandaag ook de bruggen in Deventer in de lucht gevlogen zijn. 's Middags om 4 uur een zeer scherpe knal vanaf Deventer. Deze kan van de brug gekomen zijn. Ook komen nu de wagens uit richting Zutphen. Beladen met allerhande spullen van de weermacht zoals pakken dekens. Ook passeerden wagens met roeiboten die de Duitsers aan deze kant van de IJssel hadden liggen, omdat ze altijd meenden dat de vijand van het westen komen moest. De boerenwagens zijn gevorderd evenals de paarden.

1945 ----- 7 april zaterdag.

HARDONK. Zonnige dag. Vannacht geweldig veel schieten richting Klarenbeek. Resultaat is me niet bekend. De Duitsers weer druk aan het vorderen van fietsen, bakfietsen, paarden en wagens.

VAN HOUTUM. Het artillerievuur gaat de hele nacht door. Wij zien hiervan geen lichtflitsen. Boven Zutphen en Arnhem is de hemel flauw verlicht. Het kanonvuur is 's morgens tussen 7 en 9 uur zo intensief zoals wij nog nooit gehoord hebben. Er wordt in richting Zutphen en Brummen geschoten. Wij horen naast de explosies ook vliegtuiggeronk. Het duel, want het zijn grotendeels Duitse kanonnen, eindigt om elf uur. 's Nachts slapen slechts zes moffen op de fabriek. Twee in de pakkamer, twee in de machinekamer en twee in de garage. De overigen zijn weg. Eén van hen moest bij Y. slapen. Zijn officieren eisten dit. Hij weigerde het door de schurft en geslachtsziekten die bij die 'dweilen' heersen. Wij horen tussen 9.30 en 10.30 uur een groot aantal ontploffingen in de richting van de IJssel. Het doet aan opblazen van bruggen denken. Om 10.45 uur volgt een zeer zware in richting Zutphen. Daarna zien wij rookwolken opstijgen. De dokter uit Deventer deelt mee dat de verkeersbrug nog niet is opgeblazen. In de stad woeden nog geen gevechten. De Canadezen rukken in drie richtingen naar de woonwijken op. Van familie uit Velp horen we dat het daar vrij rustig is. Slechts enkele granaten slaan in de omgeving in. In Arnhem bevinden zich weinig Duitsers. 's Morgens passeren zeven boerenwagens met aardappels en twee met meel. Ze zijn bestemd voor de moffen in Hoenderloo, Otterlo, Harskamp enzovoort. De Duitsers in de Brouwersmolen vertrekken naar Amsterdam. Het wachtbataljon moet nu de loodsen bewaken. Er zijn alleen 's middags jagers. Het zijn grote formaties die slechts weinig patrouilleren. Het luchtdoelgeschut van Apeldoorn schiet om 1.15 uur.
Het Duitse garnizoen in Zutphen wordt met troepen uit het bevrijde Doesburg versterkt. De Canadezen naderen Deventer ook via de Schipbeek. Zwolle ligt al onder bereik van de Geallieerde artillerie. Duitse patrouilles steken bij Arnhem over de Rijn. Een correspondent geeft een verslag van zijn bezoek aan V-installaties ten oosten van de IJssel. Hij deelt mee dat 80% van de V-1's het doel niet bereikte. Eén projectiel bijvoorbeeld ontplofte bij Zutphen en doodde twee Duitse generaals. Dagelijks komen in bevrijd Nederland 3000 ton voedsel aan bestemd voor Noord-Nederland. Voor Amsterdam, Den Haag en Rotterdam is samen 36.000 ton aanwezig. De Duitsers nemen in Apeldoorn bij de bakkers alle brood in beslag. Zij vorderen de paarden van de Centrale Keuken. Daardoor vervallen de uitdeelposten. Iedereen moet zijn eten nu bij de Keuken zelf halen. Vele winkeliers hebben plotseling gebrek aan levensmiddelen. Ze verklaren dat het een gevolg is van het afsluiten van de IJssel (door Geallieerde opmars). Het lijkt ons eerder op een smoesje. Karnemelk bijvoorbeeld zou uit Zutphen komen. In Apeldoorn zijn weer veel fietsenvorderingen. De bij ons ingekwartierde luitenant vordert de tractor van Melissen. Zijn soldaten vinden het onnodig. Deze moffen ruilen veel gestolen goederen. Bijvoorbeeld twee fietswielen met nieuwe banden voor vier kippen, paard en wagen voor honderd eieren enzovoort. Twee burgers uit Ugchelen doen aangifte dat de bij hen ingekwartierde soldaten onder de luizen zitten. 's Avonds om 7.30 en 9 uur komen vrachtauto's bij onze garage en laden bevroren vlees uit. Daaronder zijn vijf varkens. Voor de distributie rijden huifkarren de hele avond weer op en neer. Over één kar hangt een witte doek met een rood kruis. Wij horen 's avonds artillerievuur in richting Zutphen. Het geluid is zwak.

BLOEM. De hele dag aanhoudend kanongebulder tussen Zutphen en Deventer. Tevens een opgaande rookkolom van in brand geschoten gebouwen. Hier op de weg een grotendeels trekken van manschappen en zo nu en dan van wagens richting Zutphen.

1945 ----- 8 april zondag.

HARDONK. Bewolkt en guur, later opklarend en stalend weer. De gehele dag geronk van vliegtuigen richting Deventer. Volgens telefoonberichten zouden de Canadezen tot aan de stad zijn doorgedrongen en vechten in de omgeving van Knutteldorp. Ook dringen ze op vanaf Schalkhaar. Tegen de avond komen hier verscheidene vliegtuigen over. Drie bommen bij het station, afweergeschut vernield, samen met enige wagons en schade aan een huis. Een uur later opnieuw een aanval. Zware rookwolken waren vanuit mijn huis te zien.

VAN HOUTUM. Het kanongebulder gaat de hele nacht door. Echter met tussenpozen. 's Morgens om 7.30 uur komt de kapitein waarvoor op 29 maart al bij ons kwartier werd gemaakt. Zijn rang komt eigenlijk met die van majoor overeen. Hij schijnt de eerste uren op de grond te hebben geslapen. We zien hem pas om elf uur op bed en dan nog boven op de sprei liggen. Hij heeft volgens zijn oppasser in zes nachten niet geslapen. Hij staat dan ook pas om vijf uur 's middags op. Zijn ordonnans staat de hele morgen bij ons in de keuken en is zeer down. Hij moet naar het front en vraagt ons voor hem in de kerk te bidden. De meeste in de omgeving ingekwartierde Duitsers zijn terneergeslagen. Zij weten allen dat de oorlog verloren is en zijn vast overtuigd dat zij na gevangenneming hun vaderland niet direct zullen terugzien. Zij weten zeer goed dat de gevangenen in arbeidsbataljons zullen worden ondergebracht voor de wederopbouw van de geplunderde gebieden. Hun stemming wordt nog slechter doordat velen sinds lange tijd geen bericht van huis meer ontvangen. Eén van de chauffeurs (machinekamer) wil zich niet laten gevangennemen. Hij pleegt liever zelfmoord (denk aan spreuk 'Liever dood dan slaaf'). Deze soldaten waarschuwen ons voor de oppasser van de luitenant. Hij geeft iedereen aan. De oppasser wil graag een gesprek aanknopen en over zijn reizen naar Argentinië (tezamen zes) spreken. Hij moet altijd de nieuwsberichten van de Duitse radio stenografisch opnemen. Deze worden twee maal daags aan de soldaten voorgelezen, meestal in de tuin van Preller [Hoenderloseweg 147]. De Duitsers laden hun accu's zelf niet meer omdat de benzinemotor kapot is. Dit gebeurt nu met het waterrad van Preller [Preller was bleker]. Door het gevaar van de inkwartiering kan ik daar ook niet meer naar de radio luisteren.
In deze dagen ga ik weer veel naar mevrouw Roosegaarde-Bisschop [Hoog Buurloseweg 145]. Zij heeft het radiotoestel echter ook beter opgeborgen dan vroeger. De luitenant heeft de autolamp op de slaapkamer nu niet meer op ons lichtnet maar op een aparte accu aangesloten. De antenne die eerst door de kamer hing is nu met een appelboom verbonden. De moffen zijn bij ons niet zo lastig als bij anderen. Zo bijvoorbeeld zetten zij bij de buurman Nieuwenhuis [Hoenderloseweg 155] voortdurend de pannen van het fornuis en koken eerst hun eigen eten. Bij een landbouwer worden twee hoeren ondergebracht. Zij moeten voor de Duitsers aardappels schillen. Daarbij komt nog dat zij steeds meer ruimte in de diverse huizen vorderen. Wij horen 's morgens vrij intensief artillerievuur in richting Deventer, Zutphen en Dieren. Een Duits soldaat verklaart dat Duitse artillerie Zutphen heeft platgeschoten. In Beekbergen worden nu ook biljetten aangeplakt waarop staat dat alle mannen tussen 16 en 60 jaar zich moeten melden. Er verschijnen slechts twee personen. Zij moeten dekkingsgaten tot langs de kleinste wegen graven. Wij horen om drie uur uit Deventer dat er in de stad nog niet wordt gevochten. Jagers patrouilleren 's middags na 3.30 uur. Zij mitrailleren om 4.15 uur doelen in richting Assel. Het lijkt ons dat er ook bommen vallen. De ontploffingen zijn door het kanongebulder langs de IJssel niet goed vast te stellen. Een kwartier later woedt een luchtgevecht tussen twee Britse jagers en een Duitse. We horen de hele dag ontploffingen in westelijke richting. De ene minder hard dan de ander. Later horen wij dat tien Duitsers van een sprengcommando de laatste installaties in Radio Kootwijk hebben opgeblazen. Het luchtdoelgeschut van Apeldoorn schiet om 6.45 uur op drie patrouillerende jagers. Eén ervan vliegt recht omhoog en maakt daarna een duikvlucht (door nieuw granaatvuur begroet) loodrecht naar beneden en laat een bom vallen. Het toestel herhaalt het nog éénmaal en vliegt vervolgens weg. Het afweervuur is zeer geconcentreerd. Later horen we via de telefoon dat de bommen op de losplaats van het station zijn gevallen. De rails staan rechtop. Enkele kanonnen zijn beschadigd. Enige Duitsers raken gewond. Jagers mitrailleren om 7.30 uur tot vijf maal toe doelen in de richting van de spoorlijn. Om acht uur vallen vier bommen in de richting van het station. Vijf minuten later volgen er nog drie. De inslagen (lichtflitsen) zijn goed te zien. Afweerkanonnen schieten opnieuw. Alle bommen zijn naast het station gevallen. Er is grote glasschade tot één kilometer in de omtrek. Het luchtdoelgeschut is opnieuw beschadigd. Op deze dag zijn in Apeldoorn minstens 30 nieuwe afweerkanonnen ter versterking aangekomen. Twee Duitse soldaten patrouilleren 's avonds in onze omgeving en houden onder meer controle op het vlees in de garage.

BLOEM. De achtste april deden Tommies nog een aanval met 4 vliegtuigen op het station van Apeldoorn en wierpen 4 bommen op een trein. Men zegt dat Zutphen door de Tommies is ingenomen. Het zou huis voor huis verdedigd zijn.

BRANDWEER. 's Avonds om 7 uur kregen we een zware aanval op het afweergeschut van het Station staande nabij de Kayersdijk. Het afweergeschut werd totaal vernield waarbij de nodige moffen om zeep gebracht werden. Twee huizen aan de Kayersdijk werden totaal vernield waarbij 3 personen om het leven kwamen. De aangerichte schade was groot. 's Avonds van 8 tot 11 uur kwam een tweede aanval en nu op de Kayersdijk en het Spoorlaantje. Hierdoor ontstond alleen materiële schade.

SPOORWEGEN. In Apeldoorn ontstond door bommen veel schade aan gebouwen, rollend materiaal en de spoorbaan.

POLITIE. 18.45 uur. De Lucht Beschermings Dienst geeft kennis dat er bommen zijn gevallen op het Stationsemplacement. Personeel gaat er heen en het is de Feldgendarmerie bekend.
20.30 uur. Met betrekking tot 18.45 uur rapporteert de hoofdwachtmeester dat er op de Kayersdijk ook twee bommen zijn gevallen. Daarbij is perceel nr.5 geheel vernield terwijl er veel schade is aangericht aan de daarnaast gelegen percelen. Gedood zijn Meier en echtgenote Kayersdijk 1 en Willempje Kroeze Kayersdijk 7, echtgenote van de Graaf. Verder zijn er drie zwaar gewonden die overgebracht zijn naar het RK-ziekenhuis. De lijken zijn overgebracht naar het ziekenhuis aan de Sprengenweg. De opperluitenant met personeel van de Recherche was ter plaatse. Feldgendarmerie Luitenant Panzer en Hauptscharfuhrer Sterling bekend.
21.00 De LBD geeft kennis dat er vijf bommen zijn gevallen aan de Kleine Vossenweg in het open veld. Geen persoonlijke ongelukken en geen schade.
21.00 In de Spoorlaan hoek Stoomwezenstraat zijn twee bommen gevallen. Perceel Spoorlaan 46 is zwaar getroffen en onbewoonbaar. Verder veel glas en pannenschade. Vijf burgers licht gewond en een Duits militair gedood. De vereiste meldingen zijn gebeurd

1945 ----- 9 april maandag.

HARDONK. Bewolkt, koude morgen, later helder. Minder vliegtuigen dan gisteren. Af en toe zwaar gedreun, ook vanavond. Vanavond strenge controle op het tijdig van straat zijn. Alle lui die zich maar even na achten op straat bevonden werden naar het politiebureau gebracht. Postverzending wordt zo goed als onmogelijk, alleen naar de omgeving kan nog verzending gebeuren.

VAN HOUTUM. Er is de hele nacht druk verkeer over de Hoenderloseweg. Zowel vrachtwagens als huifkarren. Meest in richting Hoenderloo. De luxe wagen van de luitenant wordt met een tractor naar Utrecht overgebracht. De gevorderde tractor (van Melissen) staat onbewaakt onder de bomen bij de fabriek. Wij horen 's nachts zo nu en dan artillerievuur in richting Deventer. Overal in onze omgeving liggen honderden strooibiljetten. Sommige liggen op de daken. Weer andere hangen nog in de bomen. Mijn neef Henk haalt er één uit de dakgoot. Hij leest deze eerst nog op bed alvorens zich aan te kleden. Het zijn Vliegende Hollanders. Zij zijn gisterenavond om tien uur boven Ugchelen afgeworpen en door de wind naar het zuiden afgedreven. Zij liggen naar schatting over een oppervlakte van drie vierkante kilometer en zijn alle goed verspreid. Slechts op enkele punten liggen enige pakken. In de tuin van mijn neef Arnold zijn de resten van de bomwand terechtgekomen. Onze luitenant heeft er ook één [een Vliegende Hollander]. Zijn oppasser moet deze vertalen. Eén soldaat zegt dat de landkaart op het pamflet met de werkelijkheid achter is. Enkele Duitsers verscheuren wat exemplaren. Vele anderen lezen het echter nog eerst. De moffen die bij oom Jan slapen moeten 's morgens om 4.30 uur opstaan en een begin maken met het oprapen van de strooibiljetten. Zij lopen dwars door de groentebedden. Ze staken nadat zij vijf gonjezakken [zak van Indische hennep geweven grove stof] vol hebben. Elders in Ugchelen zijn ook nog andere moffen bezig. Zij verzamelen slechts een gering percentage van het totaal. Ze houden na enige uren ook met dit onbegonnen werk op. Zelf raap ik alle Vliegende Hollanders om het huis en in een afgezonderde wei bij de fabriek op. Het verspreiden is door de fietsenvorderingen en mensenjachten moeilijker geworden. Het is niet te schatten hoeveel van deze strooibiljetten zo ongeveer zijn doorgegeven. Ook nu gebruiken velen het weer als papier om er de kachel mee aan te maken. Deze Vliegende Hollander is gedateerd 6 april 1945 (nr.124) en geeft als inhoud 'Twente bevrijd'. Britten aan de IJssel. Wij horen vanaf 's morgens tien uur vrij intensief artillerievuur in de richting van de IJssel. Het gaat met tussenposen tot drie uur door. Het gebulder houdt steeds enige seconden aan. Wij vermoeden dat enige batterijen tegelijk vuren. Wij horen alleen het ontploffen van de granaten. Het is het hevigste bij Dieren. Ook in richting Olst is kanonvuur te horen. De Duitsers richten in de omgeving drie nieuwe munitieopslagplaatsen in. Eén is aan de Hoogbuurloseweg in een jong dennenbos naast Maassen [Hoogbuurloseweg 66]. De andere zijn in de paddestoelenkelder van Rezel en in een dennenbos ernaast. Het is naast pantservuisten meest munitie voor lichte wapens. Dit doet ons niet zozeer denken aan aanvoer van nieuwe munitie maar aan verspreiding van de bestaande voorraden. Dit ter vermijding van het risico dat alles door een enkel bombardement verloren zou kunnen gaan. Prins Bernhard brengt twee uur na de bevrijding een bezoek aan Zutphen. Bij Deventer woeden zware gevechten. Echter nog niet in de stad. Eén colonne bevrijdt Holten en rukt van daaruit tot acht kilometer voor Deventer op. Alle Duitse soldaten uit de omgeving worden bij de wasserij van Nieuwenhuis gereinigd met het oog op luizen (zie 7 april 1945). Zij krijgen 80 kleine stukken schuimzeep om zich voortaan goed te kunnen wassen. 's Avonds om 6.15 uur cirkelt een vliegtuig zodanig rond dat er een dubbele acht staat geschreven. Kort daarna vliegen tien tweemotorige bommenwerpers erdoor. Wij horen 's avonds vanaf acht uur opnieuw artillerievuur. Ditmaal in richting Deventer. Het is uitsluitend afschieten van granaten. Het betreft dus Duits geschut dat op de stad of omgeving schiet.

BLOEM. Vannacht geen schieten gehoord. In de voormiddag weinig kanongebulder wat echter na de middag in hevigheid toenam. Vooral richting Gorssel van waaruit met zware kanonnen Deventer beschoten werd en wat dan ook optrekkende rookkolommen te zien gaf. Tegen 6 uur een aanval van 6 bommenwerpers op Twello die een groot aantal bommen afgooiden die we wel hoorden gieren maar door de afstand niet zien konden. In de voormiddag deden jagers een aanval op het afweergeschut wat aan de Oudhuizerstraat in Klarenbeek staat. Ze vernietigden een afweerkanon, tevens doden en gewonden onder de Duitsers. Vijf burgers werden gewond en drie boerderijen vernield.

1945 ----- 10 april dinsdag.

HARDONK. Zonnig voorjaarsweer. Tocht naar Vaassen. Alles goed gegaan en wat meel, boter en een paar eieren meegebracht. Tussen twaalf en een uur zwaar geschutvuur richting Veessen. Veel toestellen in de lucht en telkens geluid van ontploffingen. Om half drie terug uit Vaassen. Op geruchten van het opblazen van de Kanaalbrug houden veel mensen in het centrum hun ramen en deuren los. 's Morgens was er overal in Apeldoorn controle van persoonsbewijzen, fouillering en werden fietsen gevorderd. Er staat hier geschut opgesteld aan de Drostendijk en bij de Sint Jozefstichting [aan de Deventerstraat]. De gevechtshandelingen komen dichterbij!

VAN HOUTUM. Een Duitse auto komt 's nachts het meeste vlees uit onze garage halen. Het moet door de stank opnieuw worden ingevroren. Enkele huifkarren laden ook vlees. Dit gaat echter naar Hoenderloo. De auto rijdt nog tegen de stenen post en gooit een veldkei in de tuin omver. Onze luitenant komt midden in de nacht van Hoenderloo terug. Hij is onderweg nog tegen een boom gereden. Hij vertrekt 's morgens per motor naar Baarn. De 'Hollandse' SS breekt 's nachts in Ugchelen op zes plaatsen in en neemt levensmiddelen mee. Het is niet de eerste keer dat zij in Ugchelen plunderen. Mijn neef Arnold kreeg gisterenavond om 10.30 uur weer inkwartiering. Zijn serre en garage zijn gevorderd. Bij zijn huis staat een vrij grote keukenwagen. In de serre is een soort magazijn. Deze moffen beschikken over voldoende eten. De resterende erwtensoep (met varkensvlees) wordt dan ook 's avonds onder de burgers verdeeld. In ons hele dorp is weer nieuwe inkwartiering. Deze Duitsers jagen hun paarden in de diverse weiden. Langs het kerkhof en elders in de omtrek zijn stukken geschut geparkeerd. De manschappen slapen er naast. Op Het Loo staat al geschut in stelling. De moffen lopen in Ugchelen op enkele punten met stafkaarten rond. Het lijkt of hier ook kanonnen zullen worden opgesteld. Wij horen 's morgens van 6.30 tot 7 uur een onafgebroken artillerievuur in richting Oosterbeek. Jagers patrouilleren 's morgens zo nu en dan. Het luchtdoelgeschut in Apeldoorn schiet nog even. De luchtactiviteit neemt 's middags echter toe. Om 4.30 uur duiken jagers onafgebroken in richting Hoenderloo. Afweerkanonnen schieten nog om 2.45 en 5 uur. Inmiddels oefenen de Duitsers met middelzwaar geschut in zuidelijke richting. De Duitsers fouilleren 's morgens op vele punten in Apeldoorn voorbijgangers. Wij hebben geluk. Een arbeider die voor ons een stapel Vliegende Hollanders moet wegbrengen wordt niet gecontroleerd.
Canadese tankcolonnes bevrijden Rijssen en Holten. Aan de zuidrand van Deventer vinden zware gevechten plaats. De patrouilleactiviteit houdt bij Arnhem aan. Radio Oranje deelt nog het volgende mee over Zutphen. De mensen leefden in de kelders. De stad is deerlijk gehavend. Bijna ieder huis heeft schade. Het is hoofdzakelijk te wijten aan het opblazen van twee munitiedepots en alle bruggen (IJsselbrug vloog vrijdag in de lucht). De moffen haalden even voor de bevrijding 20 mannen uit de gevangenis en fusilleerden deze op de IJsselkade. De vijand stak het weeshuis in brand voor te vroeg vlaggen van enkele bewoners. De Nederlandse vlag hangt half stok boven de Canadese graven. De verkeersbrug in Deventer wordt 's morgens om half tien opgeblazen. In Terwolde, Voorst en Wilp is grote schade door Brits artillerievuur op Duitse kanonnen. Hetzelfde geldt voor Schaarsbergen. Er komen zelfs granaten in Klarenbeek terecht. Vijf soldaten lopen om vijf uur het fabrieksterrein op en eisen een wagen. Ze hebben al een paard. De moffen verdwijnen tenslotte zonder succes. Op hetzelfde moment passeert een viermotorige bommenwerper. Deze vliegt zeer langzaam in westelijke richting. Hij heeft vermoedelijk twee defecte motoren. De afweerkanonnen in Apeldoorn vuren om 6.15 en 7.30 uur. Hoenderloo schiet om 8.15 uur. De oppasser van de kapitein geeft ons een kuch [kazernebrood] en een stuk zeep. De slager moet naar het front. Enkele soldaten van de luitenant gaan naar Dieren nog het één en ander halen. Zij gaan bij gebrek aan benzine met paard en wagen. 's Avonds komen tussen 10 en 10.30 uur vliegtuigen verspreid in richting Duitsland over.

BLOEM. De tiende april deden de Tommies met zes vliegtuigen weer een aanval op het afweergeschut te Duistervoorde en gooiden acht bommen. Tevens werd aan de overkant van de IJssel door de Tommies iets in brand geschoten wat wel 2 uur brandde. Een aanhoudend kanongebulder van oostelijke en nu ook uit zuidelijke richting. De Duitsers voerden met paard en wagens van de boeren uit de omtrek, materiaal af en aan.

POLITIE. 21.00 uur. De Lucht Beschermings Dienst geeft kennis dat er bommen zijn gevallen in het open veld aan de Ramsbrugweg / Oude Zwolseweg. Vier niet ontplofte bommen liggen in het weiland van Schoonhoven nabij genoemde plaats. Feldgendarmerie bekend.

1945 ----- 11 april woensdag.

HARDONK. Warme zonnige dag. Heel weinig vliegtuigen. Slechts af en toe gedreun. Volgens geruchten moet Deventer gistermiddag bevrijd zijn en schijnt er vandaag bij Olst en Wijhe gevochten te zijn. De oostelijke IJsseloever is dus grotendeels vrij.

VAN HOUTUM. De Duitsers halen om middernacht weer een grote partij vlees uit de garage. De moffen verplaatsen hun artillerie. Ze brengen sommige in Ugchelen in stelling. Daarvan enige tegen de muren van woningen. Officieren meten echter nog verschillende terreinen op. 's Morgens schieten kanonnen die tussen Hoenderloo en Beekbergen staan opgesteld in richting Arnhem. Wij horen van Duitsers en kennissen uit Velp dat Velp en omgeving onder zwaar artillerievuur liggen. Alle Duitsers in Ugchelen moeten zich op bepaalde punten verzamelen. Daar wordt voor hen een decreet van de Duitse bevelhebber in Nederland voorgelezen. Het westen van Nederland is afgesneden. De Canadezen hebben dus de Zuiderzee [IJsselmeer] ergens bereikt. Iedere Duitse soldaat moet echter tot het uiterste vechten. Hij mag geen slappe houding aannemen. In dit verband wordt over de strijd om Zutphen gesproken. Daar zouden zich zo maar 44 moffen hebben overgegeven. Zij werden bij een tegenaanval door Duitse troepen gevangengenomen en onmiddellijk gefusilleerd. De straf zal ook tot hun familie worden doorgevoerd (het bericht lijkt fantastisch en lijkt eerder een verzinsel voor angstaanjaging). Duitse paarden grazen van drie tot zes uur in de wei naast ons huis. Overdag komen zo nu en dan groepjes Duitse soldaten lopend in richting Hoenderloo voorbij. Zij zijn doodmoe. De moffen (onder andere SS en bedieningsmanschappen van de artillerie) zetten 's middags om 4.30 uur een groot blok bij de Hoogbuurloseweg af. Zij fouilleren alle bewoners en voorbijgangers. Er vinden veel huiszoekingen plaats. Oom Jan en tante Dries worden op hun wandeling eveneens gefouilleerd. Het gebeurt zeer nauwkeurig. Alle bankbiljetten bijvoorbeeld worden één voor één nagekeken of er ook iets tussen zit. Deze maatregel staat in verband met het ontsnappen van een Jodin. Zij werd door de Landwacht aangehouden en verraadde nog het adres waar zij ondergedoken was. Haar gastheer en enige andere bewoners worden gearresteerd. De derde Canadese Divisie bevrijdt Deventer. Dinsdag om 12 uur begon een zwaar artilleriebombardement op de Duitse stellingen (voornamelijk fabriek en bos). Daarna rukken infanterie en tanks vanuit het noordoosten (2 kilometer van de woonwijken) op de stad aan. Toen de Canadezen het Duitse afweervuur en een tankgracht hadden bedwongen gaven zich 180 Duitsers over. De overigen staken de IJssel in bootjes over. Degenen die in de stad achterbleven hadden geen gevechtswaarde. Deventer is door de bevrijding weinig beschadigd. Dit kan niet van de bombardementen van de laatste maanden gezegd worden. De schade in deze stad is hierdoor hoofdzakelijk ontstaan. Er zijn de laatste dagen echter nog meer ruiten gesprongen door het opblazen van de bruggen en het Duitse artillerievuur. Dat schiet nog steeds vanaf de Veluwe op de woonwijken. De bevolking bracht de laatste dagen in kelders door.
Prins Bernhard brengt een bezoek aan Lochem, Enschede, Hengelo, Oldenzaal en Almelo. Radio Oranje deelt 's avonds mee dat Canadese troepen om 4.30 uur een bruggenhoofd over de IJssel hebben gevormd. Verdere bijzonderheden ontbreken. De Duitsers brengen 's avonds hun artillerie in Ugchelen definitief in stelling. De vrouw van D. Schippers [Mettaweg 7], onder andere moeder van een kind van vier maanden, is enige tijd geleden naar Overijssel gefietst om er voedsel voor het gezin te kunnen kopen. Zij is nu waarschijnlijk bevrijd. Het is echter zeker dat zij voorlopig niet meer terug kan komen. Twee buurvrouwen verzorgen de baby. Wij horen tussen 6 en 7.30 uur voortdurend zware artillerie salvo's in zuidelijke richting. Jagers patrouilleren en worden door luchtdoelgeschut beschoten. Om 7.20 uur passeren acht bommenwerpers via het oosten van zuid naar noord. De hele avond rijden veel huifkarren het grint voor ons huis op. De slager deelt namelijk weer vlees uit. Op de wagens liggen verschillende levensmiddelen zoals kuch, wijn enzovoort. Een vrachtauto brengt om 9 uur weer een nieuwe hoeveelheid rundvlees en worsten. Onze kapitein komt een uur later weer thuis. Hij rolt zijn dekens en ander bezit op en vertrekt. De Duitsers hebben groot alarm. Ook de officier verdwijnt en rijdt om 10.40 uur met zijn auto weg. Wij zien de hele avond en nacht zoeklichten in richting Zutphen en Arnhem. Deze staan onbeweeglijk. 's Avonds om elf uur horen wij een zeer zware ontploffing. Het is het eerste schot van de nieuwe artillerie.

BLOEM. Voormiddags een gewoon geschut van de IJssel en uit zuidelijke richting. Maar tegen drie uur wel een uur lang een geweldig aanhoudend zwaar gedreun wat de grond hier deed daveren. Men schoot over een strook van Eefde tot Gorssel. Men zegt dat hier de Canadezen de IJssel overtrekken. Bij Bart Borgonjen van de Rakhorst is een zeer zwaar kanon geplaatst die een afwisselend vuur onderhoudt. Vermoedelijk op de over de IJssel trekkende Canadezen. 's Nachts is aan de Broekstraat bij Konijnenberg een stuk afweer geraakt. Van 's nachts twee uur tot 's morgens was het een ontploffen van de munitieopslag. 's Morgens beschoten de Canadezen de zes afweerstukken die bij Bart Borgonjen stonden opgesteld. De kanonnen zijn vernietigd en de soldaten gedood en gewond. Ook zijn de granaten ingeslagen; 2 bij Reinder Lebbink, één bij Tiem Mulder en één bij Willem Mulder. De gehele voormiddag een aanhoudend geschut waarbij de granaten ontploften op de Posterenk en Twello. Branden doen vermoeden dat huizen getroffen zijn. Men zei dat 's middags de pantsers van de Canadezen in Voorst zouden staan. De landmacht van hier tegenover staat gereed voor vertrek. Op de straat en op het land is geen man te bekennen. Tot 's avonds een nog geregeld schieten met zwaar geschut uit het oosten, ook van een in de Achterhoek opgesteld Duits kanon. In de voornacht een zware knal van een dichtbij ontploffende granaat. Verder 's nachts een op verre afstand vanuit het oosten kanonvuur gehoord. 's Morgens kwamen de eerste Duitse troepen lopend uit Voorst hierlangs. Ook kwamen er drie wagens van Klarenbeek af. Twee bespannen met paarden en een wagen zonder paard, getrokken door zeven man met 2 pinkkalveren achter de wagen en de wagen vol uitrustingen. 's Morgens om 8 uur mitrailleurvuur van de kant van de Pollsbossen. Vermoedelijk van aankomende Canadezen die door de Duitsers nog worden tegengehouden.
Nadat de Canadezen Zutphen en Deventer vrij gemaakt hadden zijn ze na een hevige beschieting van wel 3 uur lang tussen de IJpenberg en de Nijenbeek 's nachts over de IJssel gekomen. Ze hadden tanks die de IJssel doorzwommen. Nadat ze eerst met kanonnen alles schoongeveegd hadden (wat er nog aan Duitse manschappen en materiaal op De Klei was) hebben ze een rookgordijn gelegd en konden ze de pontonbrug maken. Edoch, de Duitsers hadden zware kanonnen opgesteld op het Hondsveld, bij Hekkeler op Bussloo bij de Kerk, Zwarte Kolkstraat op het land van het Hul en op de Schaak bij de Voordersteeg, maar de Tommies vuurden met zwaar geschut en brachten alles tot zwijgen. Ze zijn door Wilp en de Marsstraat op komen rukken en waren de 2e dag al, via de Posterenk en de Achterhoek, hier op de Kar. In de Achterhoek hadden ze 3 linies lichte kanonnen opgesteld die het vuur onderhielden op de bossen van Nolthenius, waarin de Duitsers teruggetrokken waren, en later op Apeldoorn. Drie a vier dagen is het in actie geweest zowel bij dag als bij nacht, toen trok het verderop naar Apeldoorn. Bij Lobbers hebben die 72 stuks licht geschut gestaan. 's Avonds werkten de zoeklichten die het bos van Nolthenius in het licht konden zetten als was het dag. In het bos van Nolthenius duurde de tegenstand drie dagen en toen was ook de tegenstand van de spoordijk geweken waar de Duitsers zich ingegraven hadden. Daar zijn ze met kanonvuur verdreven, hetwelk hier 100 meter van huis stond en bij het vuren de ramen deed rinkelen. Ook vlogen er scherven van de terugschietende Duitse kanonnen waarvan de projectielen hier naast het huis in de wei terechtkwamen. Dit duurde twee dagen tot ook hier de posten wegtrokken richting Apeldoorn. Drie gesneuvelde Canadezen zijn hier binnengebracht in het café van Henk Rouwenhorst, wat tot lazaret was ingericht. Ze zijn op de Posterenk begraven. De buren hier schonken bloemen.

STERKEN. Operatie ´Cannonshot´. De opdracht die de divisie van C.2e Legerkorps kreeg was in het kort gezegd "Vorm een bruggenhoofd over de IJssel en bezet Apeldoorn". De operatie werd als volgt uitgevoerd:
16.00 uur, inleidend artilleriebeschieting.
16.30 uur, 2e Brigade steekt de rivier over en vormt een bruggenhoofd.

1945 ----- 12 april donderdag.

HARDONK. Zeer zacht weer. Een nacht en dag vol spanning! Gisteravond begon er al veel gerij van Duitsers. Toen volgde een nacht vol lawaai. Een vliegtuig kwam laag over en wierp lichtkogels. Deze ontploften met veel herrie. Toen sprak de artillerie uit Ugchelen met zware dreunen een stevig woordje mee terwijl uit de verte ook onophoudelijk kanonvuur te horen viel. Daarna vlogen met zware slagen achtereenvolgens de spoorbrug en de andere Kanaalbruggen de lucht in. Alleen de bruggen Deventerstraat, Molenstraat en de Loobrug zijn nog intact. De strijd moet wel heel dichtbij zijn gekomen. 's Morgens drong de werkelijkheid langzaam door. De Canadezen zijn de IJssel over. De bevrijding is nu nog maar een kwestie van enkele dagen! Het schieten hield de gehele morgen aan tot het na 1 uur plotseling verstomde. Het bleef de verdere dag angstwekkend stil. Volgens latere geruchten moeten de Canadezen bij Nijenbeek over de IJssel zijn gekomen. Vandaag trekken voortdurend Landwachters en Duitsers voorbij met zwaar bepakte fietsen, voornamelijk richting Ede en Amersfoort. Zag ook nog een "moffengriet" op een volgeladen fiets zich in "veiligheid" stellen. Steeds zie je zwaar bepakte Duitse wagens en auto's langs komen. Het rijkscommissariaat is vertrokken. De SicherheitsDienst is aan het inpakken. De heren voelen dat hun regiem ten einde spoedt. Nu wachten we vol spanning op de komst van de bevrijders. Zal het zonder of met strijd gaan? Ik heb vanavond wegens het bijzonder zachte weer bij familie buiten kunnen zitten. Alles staat volop in bloei. Kastanjes, linden, berken, lariksen zijn al groen. De eiken en beuken beginnen te knoppen. Het is dit jaar bijzonder vroeg voorjaar. Het was vandaag ook weer fietsen vorderen. Tot het laatst blijft het oppassen. Het is nu (half negen) erg stil op straat, alleen passeren er af en toe wat Duitse wagens.

VAN HOUTUM. De kanonnen in Ugchelen schieten tussen middernacht en twee uur voortdurend. Meestal vuren er drie tegelijk. Het is een oorverdovend lawaai waarna een echo weerklinkt. Niemand kan slapen. Tijdens het kanonvuur worden veel foto's gemaakt. Men hoort de hele nacht kanongebulder in de richting van de IJssel. De artillerie in Ugchelen vuurt 's morgens tussen 6 en 7 en om acht uur opnieuw. Rondom de kanonnen is grote schade. Bij de omliggende woningen is grote glas- en dakpannenschade. Dit lijkt het allergrootst op de Keienberg. Er zijn daar bovendien sponningen uit de ramen en deuren uit de kozijnen gevlogen. Het geschut is van het kaliber 23 centimeter. Het werd vroeger aan de kust gebruikt. Het is erg gecamoufleerd. Tegen ieder kanon staan grove dennenbomen. Dennentakken overdekken het geheel. De moffen hebben op de Keienberg enkele schuren afgebroken. De wanden dienen nu voor camouflage van het geschut. Onze luitenant komt 's nachts om vier uur thuis. Wij horen van familie uit Apeldoorn dat er in de afgelopen nacht een groot aantal kanaalbruggen zijn opgeblazen. De Canadezen vechten volgens geruchten al in Voorst en Twello. De 'Hollandse' SS oefent in het nabij zijnde bos met scherp en gebruikt ook mitrailleurs. Officieren meten de Kooiberg en de Ugchelseberg op. Het doet ons weer aan het plaatsen van artillerie denken. De zware kanonnen in Ugchelen vuren 's morgens vele keren. Gemiddeld éénmaal per drie kwartier. Het inslaan van de granaten is bijna niet te horen. De hele ochtend passeren loslopende paarden in richting Hoenderloo. De dieren zijn door burgers in Apeldoorn gebracht, moffen arresteerden jongelui op straat en namen hen het persoonsbewijs af. Daarna werden deze jongens bevolen de paarden naar Ede te brengen. Gisterenmiddag zijn op de Hoogbuurloseweg alle burgers gefouilleerd. Deze kwestie heeft nog een nasleep. Of het toeval of verraad is weten wij niet. Zij vinden in het huis van Huijgen [Hoogbuurloseweg] een radio en een defecte vliegtuigzender. De eigenaar wordt naar de kazernes overgebracht.
In Apeldoorn zijn weer veel fietsenvorderingen. Een Sprengcommando komt bij de fabriek van Van Gelder aan. De gebouwen worden gelukkig niet opgeblazen. De moffen verwijderen alleen vitale delen uit de turbines. In de afgelopen nacht zijn op de Veluwe in het geheim parachutisten en jeeps gedaald. Het is dan ook te verklaren waarom enkele burgers al Engelse soldaten op punten ver achter het front zien. Het zware geschut in Ugchelen is 's middags bijna niet in actie. In de wei naast ons huis lopen van 1 tot 6 uur weer paarden van de Duitsers. Om 4.30 uur duiken 20 Geallieerde jagers uit de wolken omlaag. Zij mitrailleren niets. Het afweergeschut in Apeldoorn vuurt op de toestellen. De luchtdoek in Hoenderloo schiet drie uur later eveneens op patrouillerende jagers. Het Canadese bruggenhoofd over de IJssel ligt bij Wilp. Het was eerst twee kilometer breed en twee kilometer diep. Radio Oranje spreekt 's avonds over een bruggenhoofd van 1 1/2 x 3 kilometer. De omroeper zegt tot twee maal toe ´De Canadezen rukken op naar Apeldoorn.´ De Duitse posities rondom Arnhem zijn vannacht zwaar beschoten. Tankcolonnes rukken vanuit Deventer tot 15 kilometer voor Zwolle op en maken 600 gevangenen. Het afweergeschut te Hoenderloo vuurt 's avonds om 7.45 en 8.10 uur op patrouillerende jagers. De Duitsers in onze omgeving reageren nog niet op de Canadese overtocht over de IJssel. De honderd soldaten van de 'Hollandse' SS ontvangen nog gewoon les onder de eikenbomen in onze Sprengen. De slager en vele anderen zitten te zonnen. De kapitein slaapt niet meer bij ons maar een 400 meter verder in het huis waar zijn bureau is. Om zeven uur klopt een soldaat aan de deur en geeft een biljet af. Daarmee kunnen wij inkwartieringsgeld bij de Ortskommandant innen. Mijn vader maakt er geen gebruik van. Om 9 uur komen twee moffen op het fabrieksterrein en vragen inkwartiering voor twaalf man. Zij moeten voorts een ruimte hebben om te koken. Dit gebeurt met ketels en niet met een keukenwagen. Zij zullen in de Pakkamer [van de fabriek] slapen. De garage van oom Jan wordt voor het koken ontruimd. Wij horen de hele dag echter met tussenposen artillerievuur in de richting van de IJssel. 's Avonds om tien uur begint een zeer intensief kanonnenvuur in richting Arnhem. Het lijkt op een spervuur en gaat onafgebroken door tot 11.30 uur. Daarna neemt het in hevigheid af.

MOERMAN. De onrust begint in de nacht van woensdag 11 april op donderdag 12. Worden gebeld dat de brug over het kanaal met zware lading van vliegtuigbommen er uit zal gaan. Staan op en zetten alles open. Wel springen de Ericabrug en Spoorbrug maar Deventerbrug niet. Staan 's nachts op en naar beneden om het schieten. Daarna weer naar bed. Om half vier 's morgens moet mijn vrouw [gemeentearts] er uit voor baby in Beekstraat. Komt 7 uur terug, kind is geboren. Werkpraktijk [als arts]die dag gewoon doorgegaan. Heel veel luchtactie. 's Middags naar Hoog Soeren geweest, over Assel omdat op straatweg veel geschoten wordt.

POLITIE. 08.00 uur (voormiddag). De wachtmeester van de Verkeersbrigade gaf kennis dat hem door een Duitse officier was meegedeeld dat enige kilometers de Amersfoortseweg op een lijk ofwel een zwaargewonde lag. De LBD kennis gegeven vanwaar een brancard zal worden gestuurd. Twee wachtmeesters zijn er heen gestuurd.
11.00 uur. Betreffende 08.00 uur rapporteert de wachtmeester dat op de Amersfoortseweg nabij St. Bernard Dal de lijken lagen van vier leden van de Organisation Todt welke door de Wehrmacht zijn weggehaald. Over de oorzaak was niets bekend.
12.50 uur. De LBD geeft kennis dat aan het van de Trekweg bommen zijn gevallen. De hoofdwachtmeester zendt personeel er heen.
14.00 uur. De opperwachtmeester van de verkeersgroep deelt mee dat voor perceel Brinklaan 249 een politieke gevangene door de SD is doodgeschoten. Aan voornoemde opperwachtmeester was opgedragen om het lijk over te brengen naar een lijkenhuisje. Het lijk wordt in overleg met de recherche door hem overgebracht maar het lijkenhuisje van het ziekenhuis aan de Sprengenweg. Daarna treft de opperwachtmeester verder maatregelen.

STERKEN. 02.00 uur. De Genie heeft een brug geslagen en de pontonveer is gereed.
06.00 uur. De Divisie komt nu onder bevel van C.1e Legerkorps, de luitenant-generaal C. Foulkes. Deze heeft tot taak de operaties Cleanser (Arnhem) en Cannonshot (Apeldoorn) te coördineren. 06.00-09.00 uur. De bataljons 48th en RCR steken de rivier over. Vervolgens zetten op 12 april de 1e en 3e Brigade de aanval in richting Apeldoorn. Daarbij kreeg de 1e Brigade de opdracht Apeldoorn te nemen. De 3e Brigade Zuid van de 1e Brigade moest in de richting van Otterlo doorstoten. De 2e Brigade zou in een later stadium de 3e Brigade volgen. Aangezien voor Apeldoorn de verrichtingen van de 1e Brigade van groot belang zijn zullen wij deze Brigade blijven volgen. 10.15 uur. Het bataljon 48th zet vanuit het bruggenhoofd onder zwaar vijandelijk mortiervuur de aanval in op De Hoven. De bataljonscommandant, de luitenant-kolonel Mackenzie, sneuvelt om 15.00 uur in de omgeving van Wilp. Vanuit de Hoven rukken de 48th op in westelijke richting Twello. Het bataljon RCR rukt op de linkerflank van de 48th op in westelijke richting langs de Voordersteeg. Het bataljon HPE wordt om 18.00 uur verplaatst naar de Hoven. al nu ervaren de mannen van de 1e Divisie dat de wijze van optreden van Duitse troepen hier heel anders verloopt dan in Italië. In Italië konden de goed georganiseerde Duitse eenheden in verdedigingslinies het gros van hun troepen steeds weer naar achteren verplaatsten. Hier tussen IJssel en Apeldoorn een samenraapsel van Duitsers die hetzij alleen of in kleine groepen fanatiek weerstand bieden dan wel zich overgeven. Vooral het optreden van deze kleine fanatieke groepen in het bezit van panzerfausten, speciaal geschut, mitrailleurs en mortieren veroorzaakten verliezen. Zij dwongen de Canadese eenheden tot voorzichtigheid. Wetende dat de oorlog op zijn eind liep had luitenant-kolonel Mackenzie bij zijn bevelsuitgifte op 11 april aan zijn commandanten nog de opdracht gegeven geen onnodige risico's te nemen: "We moeten trachten het bataljon intact naar Canada terug te brengen". Dat het bataljon op 17 april 1945 19 doden, waaronder Mackenzie, moest tellen kon niemand op dat moment vermoeden! In de avond van 12 april hadden de 48th Twello genomen en had het bataljon RCR posities bereikt ten zuidwesten van Twello in de omgeving van Leemsteeg - Hartelaar. Dat dit moeizaam was gegaan werd veroorzaakt door het feit dat veel huizen gezuiverd moesten worden van Duitsers.

1945 ----- 13 april vrijdag.

HARDONK. Zonnige dag. Apeldoorn komt in de frontlinie! 's Morgens is het opnieuw fietsen vorderen. Volgens geruchten zouden de Canadezen tot Teuge en Woudhuis zijn opgerukt. Tegen zes uur kwamen plotseling enige granaten van hun artillerie in het dorp neer. Mariëndaal [melkfabriek aan de Deventerstraat 53 hoek Trekweg], de grote gashouder en het huis van de familie Achterberg (Molleruslaan) kregen voltreffers. Helaas was het dochtertje Achterberg gedood. 's Avonds in de schuilkelder van de buren!

VAN HOUTUM. Het kanongebulder in richting Arnhem gaat de hele nacht met tussenpozen door. Voorts horen wij 's morgens artillerievuur in de richting van de IJssel. Duitse kanonnen schieten vanuit oost Apeldoorn naar het Canadese front. In Ugchelen blijft het rustig. De 'Hollandse' SS is gisterenavond plotseling vertrokken. Het is een prachtige opruimen want roofden voortdurend. In de Pakkamer liggen twaalf soldaten en staan drie paarden. De soldaten zijn meest Tsjechen uit Roethenië. Zij werken langzaam en beweren door de arbeidsinzet bij het Duitse leger te zijn geraakt. De bevelvoerende sergeant zegt echter dat het vrijwilligers zijn. Zij dragen allen een snor en zijn waarschijnlijk weinig ontwikkeld. Alles wat zij bezitten is bij elkaar gestolen. Deze soldaten moeten 's morgens ook aardappels schillen. Zij snijden er plaatjes af tot er niets meer van de schil is te zien. Het gaat zeer grof. Zij richten in de woonkamer van het huis van mijn oom een bureau in. Zij vorderen even later ook nog een kantoorvertrek. Wij horen overdag al zo nu en dan mitrailleurvuur in oostelijke richting. Volgens geruchten woeden er infanteriegevechten in Klarenbeek. Er zouden nog geen tanks opereren. De Duitsers blazen daar hun geschut op. Ze kunnen het niet snel genoeg meer vervoeren. Wij horen van familie uit Apeldoorn dat op Het Loo al 's morgens enkele Canadese granaten zijn ingeslagen. Wij horen vanaf 1.30 uur ook granaten fluiten en inslaan. Er gaan 's middags geruchten dat men zich in Apeldoorn niet na twee uur op straat mag begeven. Ons fabriekspersoneel blijft weg. Het zou staan aangeplakt. Niemand heeft het echter gelezen. Wij horen om drie uur dat een granaat de grote gashouder [hoek Deventerstraat en Kanaal] helemaal verwoest heeft. De Duitsers brengen alle schepen in het kanaal tot zinken. Het is verder in Apeldoorn rustig. De elektriciteit is er de hele ochtend tot 's middags drie uur op. Jagers duiken om 3.30 uur in richting Apeldoorn en mitrailleren vele malen het station. Een uur later cirkelen vier jagers boven Ugchelen rond. Plotseling duikt er één zo laag dat wij het toestel door de bomen niet meer zien. Daarna volgt een zware knal terwijl het toestel weer stijgt. De overige drie volgen en laten ook bommen vallen. Alles verloopt vrij snel. De vliegtuigen keren na vijf minuten weer terug en laten opnieuw bommen vallen. Zij duiken voor de derde maal en mitrailleren het object. Een half uur later volgen nog twaalf ontploffingen in dezelfde richting maar wij horen geen vliegtuigen. Het zijn waarschijnlijk tijdbommen geweest. De enkele Duitsers die nog op de fabriek zijn maken zich klaar voor vertrek. Twee auto's (één zonder motor) worden vanuit de kolenloods tot op de weg geduwd. De hele groep van de luitenant schijnt te vertrekken. Twee Duitsers lopen om vijf uur het fabrieksterrein op en zoeken naar een wagen. Ze hebben al een paard. Mijn neef Henk zegt dat er geen wagen is. Zij geloven dit. De platte wagen staat echter onder de rijzenmijt [soort hooimijt van rijshout]. De hele wereld is onder de indruk van het plotseling overlijden van president Roosevelt. Deze staatsman overleed gisterenmiddag om 4.30 uur aan een bloeduitstorting in de hersenen.
De Canadezen staken gisterenavond na een zwaar artilleriebombardement (dit hebben wij goed kunnen horen) de IJssel bij Westervoort over. De Britse marine steunt deze operatie. Deze troepen bereiken na enige uren de buitenwijken van Arnhem. Bij Wilp ligt een pontonbrug over de IJssel. Het bruggenhoofd is zes kilometer breed en tien kilometer diep. De Duitse tegenstand neemt toe. Onder andere van mariniers. Het Amerikaanse derde leger bezet onder meer het beruchte concentratiekamp Buchenwald en bevrijdt 21.000 gevangenen. Ik ga na het avondeten naar de kraters van de bommen. Deze zijn 's middags om 4.30 uur in Ugchelen gevallen. Vier projectielen zijn niet ontploft. Alle bommen zijn naast het doel gevallen. Ze hebben gelukkig geen materiële schade veroorzaakt. De doelen waren de drie kanonnen die bij Prinsen [Hoenderloseweg 44] en op de Keienberg staan opgesteld. Het kanon bij Prinsen is het zwaarste gebombardeerd. Geen van de stukken heeft voltreffers. Niettemin zijn de instrumenten vernield. Op één punt liggen de kraters zelfs 100 meter van het doel. De moffen breken na deze luchtaanval de kanonnen af om ze naar elders te kunnen vervoeren. De burgers in de omgeving leggen de pannen dan ook weer op het dak. De Duitsers eisen 's avonds om zeven uur twee fietsen van ons op. Zij zullen ze zogenaamd weer terugbrengen. De moffen krijgen ze echter niet. Het fluiten van de Britse granaten is 's avonds duidelijker dan voorheen te horen. De kanonnen staan dus dichterbij opgesteld. De oppasser begint 's avonds alles van de luitenant in te pakken. Hij vertrekt om negen uur met een luxe wagen. Canadese troepen proberen 's avonds de brug over het kanaal bij de Gasfabriek [Deventerstraat] over te steken. Van de vier tanks wordt er één vernield. Daarna trekken de andere terug. De Sint Josephstichting [Deventerstraat 459] en de Messenfabriek [Deventerstraat 323a] zijn in Geallieerde handen. De elektrische stroom is 's avonds na zes uur weer op het net. Na tien uur vallen over heel Apeldoorn granaten. Sommige slaan niet zo ver van ons huis in. Het vuren gaat onafgebroken door. In richting Apeldoorn en Velp staan zoeklichten.

BLOEM. Zeldzaam mooi zacht groeizaam weer. Veel gras, de kersen en pruimen bloeien nu volop wit van de bloesem. Voormiddag half 11. Een geschiet met mitrailleurs en zware kanonnen van de richting Achterhoek en Teuge. Een bewijs dat de Canadezen naderen. Ze gebruiken kleine tanks waar ze in Twello mee gezien zijn. Ze hadden de spoorlijn gevolgd vanaf de Worp en waren zomaar verdwenen. De tank bleek een boerderij te zijn ingereden, had de achtergevel vernield en was op de deel gedraaid. Met de mond van het kanon uit het stalraam gericht beschoot hij van daaruit de Duitsers. Over de weg Zutphen - Apeldoorn komen zo af en toe van de boeren in beslag genomen paarden en wagens, in totaal ongeveer tien stuks, door de Duitsers beladen met grote en kleine kisten, koffers en ransels enz. en vertrekken naar Apeldoorn. Deze manschappen zijn de reserves die in Apeldoorn weer nieuwe stellingen moeten maken om de terugtocht te rekken. 's Middag om 2 uur ratelen de mitrailleurs vanaf de Herenstraat en de Withagen. Tevens buldert zeer zware artillerie vanuit het bos van Noltenius en van de Poll. Het gieren van de granaten is niet van de lucht. Passerende Duitsers met Hollandse fietsen hebben kippen aan de fiets en vertrekken richting Apeldoorn. Tegen 3 uur konden we hier één brand in het Woudhuis Holthoeve, twee branden in de Achterhoek en één in de Withagen waarnemen. Mitrailleurvuur van het Woudhuis, Achterhoek, Withagen en Klarenbeek, 12 jagers en 1 verkenner in de lucht. 's Avonds om half zes een zeer zware slag van een inslaande granaat, afkomstig van de richting Achterhoek. Die sloeg bij ons een gat in de stalmuur sloeg en gebroken werd door een twaalftal kisten met voorgekiemde aardappelen die tegen de binnenmuur stonden en zo de nog op stal staande koeien beschermden tegen de splinters. De muur was tot tussen de beide staldeuren gescheurd en de ruiten waren door de luchtdruk eruit gesprongen. Ook het kippenhok zat vol scherven. De muur was 5 centimeter ingedrukt. De koeien hadden geen letsel. Tegen 7 uur, terwijl we nog in de kelder zaten vanwege het hevige granaatvuur, hoorden we geklos over de stenen en meenden nog met Duitse soldaten te doen te hebben. Maar even later hield een tank stil bij de brug over de Wetering en toen zagen we Canadezen lopen die in gebogen houding langs de weg trokken. Even later zagen we manschappen in een lange file vanaf Harm Spijkerbosch achter Gradus Bloem langs komen. Op afstanden van ongeveer 1 meter trokken de Canadezen over ons land en verder langs de Wetering naar het bos van Notenius waar de Duitsers in teruggetrokken waren. 's Nachts in de kelder geslapen.

MOERMAN. Horen 's morgens dat Roosevelt [president van Amerika] is overleden. Er zou een bruggenhoofd zijn bij Wilp. Veel luchtactie. Mijn vrouw gaat uit voor visites. Weinig mensen op straat en op het spreekuur. Mijn vrouw Mien 3 uur weer terug, heeft al patiënten in kelder aangetroffen. Onze kelder zo'n beetje klaargemaakt. Om 6 uur begint gegil [?] van granaten ongeveer elke 5 minuten. De gasfabriek getroffen en aan flarden, één dode. Gaan gekleed in bed, boven. Om 11 uur [23.00 uur] zo erg dat we naar beneden gaan. Zitten met de jas aan in spreekkamer. Tegen 12 uur houdt het op. De hemel naar kant van Zutphen rood gekleurd. Dat is brand in de Eierhal bij het Kanaal geweest. Weer gekleed naar boven in bed. Na 12 uur telkens machinegeweervuur.

POLITIE. 10.30 uur voormiddag. De brandweer meldt dat in de Kraamvrouwenkliniek een granaat is ingeslagen. De opperwachtmeester is er heen gestuurd. De feldgendarmerie en de LBD zijn kennisgegeven.
11.15 uur. Hofstede bewoner van Van Heutzlaan 36 meldt dat in de tuin van zijn woning een niet ontplofte granaat is gevallen. De wachtmeester er heen gestuurd.
11.25 uur. Met betrekking tot 10.30 uur wordt gerapporteerd dat bedoelde granaat door het dak van de bedoelde kliniek is geslagen. Geen persoonlijke ongelukken. Feldgendarmerie en LBD bekend.
11.35 uur. Met betrekking tot 11.25 uur is gebleken dat bedoelde granaat niet is ontploft en in de grond van genoemd perceel ligt. Geen persoonlijke ongelukken of schade. Feldgendarmerie kennisgegeven.
12.30 uur. In aansluiting op 11.25 uur wordt gerapporteerd dat bedoelde granaat door de Brandweer aan de Feldgendarmerie is ter hand gesteld in overleg met Oberfeldwebel Breulich. In bedoelde noodkraamkliniek, gevestigd in perceel Zwolseweg 43, is alleen materiële schade aangericht.
15.20 uur. De LBD geeft kennis dat er bommen zijn gevallen in de omgeving van de Loobrug. Personeel gaat er heen.
19.30 uur. De heer van de Heijden van de hulppost aan de Julianakerk deelt mee dat hij hedenmiddag vanaf de Griftstraat 19 naar het ziekenhuis aan de Sprengenweg heeft vervoerd een zwaar gewonde genaamd Potkamp. Deze woonde Griftstraat 19. Hij had deze verwonding verkregen door inslag van een granaat. Deze persoon was zo zwaar gewond dat hij vermoedelijk wel zal overlijden. Het persoonsbewijs is in het bezit van Van de Heijden voornoemd. Recherche.
20.00 uur. Naar aanleiding van 15.20 uur wordt gerapporteerd dat pand Anklaarseweg 107 is getroffen door bominslag uit een vliegtuig. Het gehele achterhuis is vernield terwijl de bewoonster genaamd L.P. van Oorspronk geboren van Delden onder het puin is geraakt en levenloos van onder te voorschijn is gehaald. Verschillende andere percelen aan die weg kregen glasschade en pannenschade. Luchtbeschermingsdienst bekend.
20.10 uur. Hedenmiddag werden één van de gashouders en de fabriek van Mariëndaal door bominslag getroffen. Enkele personen werden zwaargewond. Luchtbeschermingsdienst bekend.

STERKEN. Bij het aanbreken van de dag ondervinden alle compagnies van het RCR veel last van sluipschutters. De D-compagnie raakt om 08.00 uur in een hevig vuurgevecht met Duitsers in gebouwen in de omgeving van Groot Linthorst.
Om 10.00 uur zijn 32 krijgsgevangenen gemaakt en 5 Duitsers gedood.
Om 11.00 uur had de A-compagnie al 2 pelotons bij de spoorlijn Deventer aan de Veenhuizerweg. Het bataljon HPE nam de opmars van 48th over en probeerde met behulp van tanks door te stoten naar de Loobrug. Het bataljon verloor 5 doden.
Om 02.00 uur op 14 april bereikt het bataljon de omgeving van de brug. Juist toen om 05.15 uur de voorste troepen tot op 50 meter van de brug waren genaderd werd deze door de Duitsers opgeblazen. Het was daarna bij daglicht onmogelijk zich aan de oost-oever van het kanaal op te houden. Dit kwam door het vuur van sluipschutters van de westkant van het kanaal. Het bataljon 48th is de hele dag bezig geweest met het opruimen van de weerstandsnesten in het noordelijk deel van Twello (omgeving Kruisvoorderweg, Basseltlaan). Om 15.00 uur rukt het bataljon op naar de noordrand van Teuge.
Om 19.00 uur had het bataljon RCR de Sint Jozefstichting aan de Deventerstraat bezet. De gebouwen deden dienst als Duits Militair Hospitaal en 789 gewonden vielen in handen van de Canadezen. Het complex werd verdedigd door 2 sluipschutters. Daarvan zag één nog kans een Canadees te verwonden.
Op deze 13e april ontwikkelde zich 's avonds laat nog een rampspoed voor het bataljon RCR.
Van de brigadestaf werd om 21.00 uur het bericht ontvangen dat de Duitsers Apeldoorn hadden verlaten. De Deventerbrug werd door de ondergrondse in handen gehouden. Dit noodzaakte tot onmiddellijk handelen. Nadat een verkenningspatrouille van 2 leden van de Ondergrondse en 3 verkenners waren teruggekeerd met de informatie dat bij de Tol een stuk antitank geschut was vastgesteld werd een gevechtsgroep samengesteld. Deze bestond uit de C-compagnie RCR met 2 peloton tanks 1ste Hussars onder bevel van major Jotcham, commandant van de C-compagnie.

BRANDWEER. De Canadezen waren zo ver opgerukt dat we een aanval op onze plaats ieder ogenblik konden verwachten. De brandweerposten waren dan ook dag en nacht bezet. 's Morgens om 9 uur vloog de eerste granaat over Apeldoorn en kwam terecht in de Noodkraamkliniek aan de Zwolseweg. Het was een groot geluk dat hij daar niet ontplofte anders zouden er vele slachtoffers te betreuren geweest zijn. Wij hebben de granaat die nog gloeiend heet was in een zak gerold en naar de Feldgendarmerie gebracht die er verder maar op moesten passen.
De meldingen volgden elkaar nu snel op.
- 10.55 uur enige boerderijen richting Teuge stonden in brand. Het front lag van Teuge naar de Kar [aan de Zutphensestraat].
- 15.10 uur bommen vielen bij de Loobrug. Wasserij van Oorsprong totaal vernield. Eén dode en veel schade in de omgeving.
- 23.40 uur zwaar granaatvuur op Apeldoorn. De meeste bewoners huisden in de kelders of andere schuilplaatsen.
Daar ik verwachtte dat de Duitsers nu elk ogenblik zouden vluchten en dan al het rijdbare materiaal zouden meenemen besloot ik om de brandweerpost van de Loolaan weg te nemen. De oude Mercedes maakten we onklaar zodat de moffen daar niet mee weg konden komen. Bij mij aan de Asselsestraat bracht ik de materiaalwagen, een motorspuit en een waterleidingkar. In de kalkkelder die ik voor schuilkelder had ingericht en waarin 6 slaapplaatsen waren was plaats voor 23 personen. De ladderwagen had ik in de buurt opgeborgen zodat ik die ieder ogenblik te voorschijn kon halen. Van de Luchtbeschermingsdienst was niet veel meer over. Ik meende dat wij de enige dienst waren die nog functioneerde. Het werd echter steeds moeilijker om de boel aan het draaien te houden. De telefoon werd uitgeschakeld waardoor alle posten als afzonderlijke eenheden kwamen te staan. Tot overmaat van ramp viel de elektriciteit uit en even later ook de waterleiding. Ik had in totaal nog 40 liter benzine voor mijn motorspuiten en auto´s. Voor het geval de benzine zou zijn opgebruikt had ik bij mij in de garage nog 2 oude handspuiten klaar staan. Ik ging zelf bij mij op het dak zitten om te zien waar branden ontstonden en had besloten om alleenstaande huizen die geen gevaar voor de belendingen opleverden stil te laten branden. Alleen wanneer in het centrum brand uitbrak zouden wij uitrukken.

1945 ----- 14 april zaterdag.

HARDONK. Bewolkte lucht. Voortdurend schieten en gedreun. Eén der Canadese tanks doorgedrongen tot bij de versperring voor de Kanaalbrug. Helaas werd deze door de Duitsers onklaar geschoten waardoor de Canadezen tot De Tol achteruit moesten. Nergens is het hen nog gelukt over het Kanaal te komen. De pakhuizen van de Eierhal, het gebouw Coöperatie Molenstraat, het pakhuis van de Rottingfabriek in brand of beschadigd bij het bombardement van de Canadese artillerie. Dit begon plotseling tegen half tien 's avonds, alles trilde en beefde. Het leek of mijn ruiten er aan moesten maar gelukkig bleven ze heel. Er was wel veel schade bij de Jachthoornlaan, de Jachtlaan en de omgeving van de Molenstraat. Aan de Rembrandtlaan [de Rembrandtlaan liep toen van de Deventerweg tot de Trekweg] met daar in de buurt nogal wat vernield door de tankgevechten en de schietpartijen. De toren van de Julianakerk was zwaar beschadigd.

VAN HOUTUM. 's Nachts om vier uur vallen opnieuw vrij veel granaten. Echter ten westen van Apeldoorn. Het lijkt ons of het verkeer over de Amersfoortseweg onder vuur wordt genomen. Om zeven uur komt een andere groep Tsjechen met huifkarren op het fabrieksterrein. Zij zijn uit Wekerom afkomstig. Tot de paarden behoren onder andere twee gevorderde dieren die door de eigenaren (burgers) moeten worden verzorgd. Zij proberen zo lang mogelijk bij hun paarden te blijven om deze later weer naar huis te kunnen meenemen. Ugchelse boeren zitten met hun gevorderde paarden in Wekerom en boeren uit Wekerom in Ugchelen. Een andere colonne met keukenwagen rijdt het grint naar ons huis op. Zij willen alle huifkarren rondom onze woning parkeren. De keukenwagen moet in de garage staan. De sergeant eist dat wij de garage openen. Het vlees moet er maar uit. Hij trekt na enige woordenwisseling terug. Daarna verdwijnen alle wagens in richting Apeldoorn. Deze inkwartiering is gelukkig verhinderd. De Roetheniërs moeten de huifkarren afladen die het fabrieksterrein zijn opgereden. Alles wordt op één punt neergezet. Het ligt enigszins achteraf. Daardoor wordt veel gestolen. Zo haal ik er bijvoorbeeld een paar laarzen uit. In de wei naast ons huis open zes paarden en in een andere vijf. De moffen jagen in alle weiden in de omtrek paarden. De vijand brengt ruim honderd meter van de fabriek drie stukken licht veldgeschut in stelling. Alle kanonnen staan of tegen een huis of in een schuur bij een woning. Zo staat er één tegen het huis van Jansen. De kanonnen beginnen om 10.30 uur te schieten. Het zijn zware knallen waarvan de ruiten trillen. Wij zetten uit vrees voor glasschade alle ramen open. Men ziet bij het afschieten reuzen steekvlammen uit de kanonnen. Het geschut vuurt in richting Beekbergen. Daar horen wij ook voortdurend artillerie inslagen en licht mitrailleurvuur. Onze luitenant is eerst 's nachts om vier uur uit Ugchelen vertrokken. Vier van zijn auto's zijn op een kruispunt door granaten getroffen en gekanteld. Zijn afdeling moet naar Hilversum en kan niet meer over de Amersfoortseweg. Daardoor slaan ze de mulle Hoogbuurloseweg in. 's Nachts is er over deze zandweg een druk verkeer. Vele wagens zijn voor deze weg te zwaar beladen. Op één punt liggen dan ook 14 balen stro die door hen achtergelaten zijn. De Duitsers steken in Apeldoorn de Eierhal in brand. Het was een opslagplaats van de SS De brand mag niet geblust worden. Een deel van de opgeslagen goederen, waar onder suiker, is nog onder de burgers uit de omgeving verdeeld. De Canadezen zijn nog nergens over het kanaal. De Duitsers maken van alle huizen aan de westelijke oever mitrailleursnesten. Alle gisterenavond op Apeldoorn afgeschoten granaten vielen in de buurt van kruispunten. Er zijn dan ook enkele huizen verwoest. Van één gezin is een dochter gedood. De moeder werd zwaar gewond in het ziekenhuis opgenomen.
De SD vertrekt uit Apeldoorn maar schiet eerst nog een aantal gevangenen (volgens geruchten 20) uit de kazernes dood. Onder hen zou zich de vroegere loco-burgemeester Gosker bevinden. Men mag zich in Apeldoorn alleen 's morgens en wel tussen 9 en 12 uur op straat begeven. Wij horen de hele middag artillerievuur in richting Beekbergen. Deze granaten ontploffen in Apeldoorn. Het lijkt ons Duits geschut dat op de wijken ten oosten van het kanaal schiet. Enkele kanonnen staan niet verder dan één kilometer. De kanonnen bij Jansen schieten om 5.15 uur weer. Het vuren houdt enige tijd aan. Het is op Beekbergen gericht. Alle afgelopen maandag in de omgeving neergelegde munitie wordt weer weggehaald. De Canadezen bezetten de helft van Arnhem. Daaronder de beide stations. Eén colonne dringt tot het vliegveld Deelen door. Ten oosten van Apeldoorn worden Teuge en Twello bevrijd. De Tsjechen richten 's middags onze timmerschuur in voor paardenstal. 's Avonds staan er zeven paarden in. De hele avond komen nieuwe paard- en wagens aan. In totaal zijn er in de fabrieksgebouwen 24 paarden ondergebracht. De Roetheniërs worden 's nachts bewaakt en mogen hun slaapplaats niet verlaten. Bij oom Jan wordt een luitenant ondergebracht. Hij is aan de enkel gewond. Deze officier commandeerde vanuit de toren van de Julianakerk (aan de overkant van het kanaal) [Deventerstraat] een batterij geschut. Een Canadese tank schoot de trap uit de toren kapot. Daardoor viel hij naar beneden. Duits geschut vuurt om 8.30 uur vanuit Beekbergen naar het zuiden. Zouden er tanks tot Woeste Hoeve zijn doorgedrongen? Intussen wordt al het vlees uit de garage opgehaald. Kleine jongens helpen mee het te vervoeren. Ze houden voor zichzelf nog worst en enkele bekers vet achter. Al het vlees gaat naar Kootwijk. Een half uur later komt een soldaat aan de deur en vraagt onderdak voor acht personen. Wij sturen hem naar het pension Eljo-Zamy. Het zware geschut bij Harskamp blijft op Arnhem vuren. Het geschut rondom Apeldoorn begint om 10.15 uur te vuren. Het is op het kanaal gericht. Het gaat onafgebroken door tot 11.30 uur. Wij horen om 11.10 uur ook mitrailleurvuur. In Apeldoorn woeden twee grote branden. Een zoeklicht schijnt tegen de hemel. Er vallen ook enige Canadese granaten. Naar wij later horen krijgen de bedieningsmanschappen van de Duitse kanonnen sterke drank wanneer er vijandelijke granaten in hun omgeving vallen.

BLOEM. Een af en aan rijden van manschappen en materiaal. Vooral in de bossen van Notenius zit nog tegenstand. In een bos bij Jan Tol zijn vijftien Duitsers gevangen genomen. In de namiddag kwam vooral vanaf de spoordijk Klarenbeek – Apeldoorn tegenvuur van de Duitsers. De boerderij van Gerrit Hartgers, waar de Duitsers niet uit wilden, is in brand geschoten. Tegen 4 uur kwamen de granaten van de Duitsers hier vlakbij in de wei terecht. Ze schoten vanaf de spoordijk op het kanon dat hier achter het bakhuis van Steven Hofenk stond. Hierdoor en tevens door het geweldige knallen van het Tommie kanon is Marie met de kinderen vier dagen naar Gerrit Elsebroek geweest in de Posterenk. Ook tegen 10 uur in de avond weer een zeer hevig artillerievuur uit het westen. De granaten gierden over ons buis.

MOERMAN. Op de hoek van de Tutein Noltheniuslaan staat een Duitse soldaat. We mogen alleen van 9 tot 12 uur op straat. Om 9 uur Mien naar kraamvrouw, de Ruyterstraat, maakt daar de kelder in orde, gaat nog niet door, is om 12 uur terug. Geruchten dat de Canadezen aan de Trekweg zitten en bij de Tol. Nu en dan geschiet. Gaat hele dag door. Géén vliegtuigen. Om half negen [20.30 uur] naar bed. Er wordt geschoten. 9 Uur opgebeld voor de kraamvrouw. Mien op weg onder hevig kanongebulder. Het wordt steeds erger, vooral rond 11 uur. Er is brand. Het knetteren van de vlammen is te horen. Geratel van machinegeweren. Drie gewapende Duitse soldaten kloppen aan en slaan ruitje stuk omdat een kaars brandt. Loop gekleed door het huis, lig een poosje in de spreekkamer. In de nanacht wordt het minder. Mien om half acht terug. De baby in kelder geboren. Het geschutvuur die nacht dichtbij. Een harde slag gehoord. Het geschiet houdt daarna op. Brug gesprongen. Al die tijd ervoor de ramen open gehad.

POLITIE. 11.45 uur voormiddag. LBD [Lucht Beschermings Dienst] geeft kennis dat een ontplofte granaat is terecht gekomen in de tuin van pand Arnhemseweg 65. Brandweer en Feldgendarmerie is kennisgegeven.
12.15 uur. Er wordt kennisgegeven dat door granaatinslag brand is ontstaan in pand Christiaan Geurtsweg 9. Brandweer en LBD is kennisgegeven.
12.45 uur. Er wordt kennisgegeven dat een niet ontplofte granaat is terechtgekomen in het Consultatiebureau aan het Sophiapark. De Brandweer en Feldgendarmerie is kennisgegeven en ook de LBD
13.00 uur. Wordt kennisgegeven dat bij de Kokosfabriek aan de Arnhemseweg een niet ontplofte granaat is neergekomen. Brandweer en Feldgendarmerie kennis gegeven alsmede de LBD

STERKEN. Om 03.00 uur reden 2 tanks met een onderlinge afstand van 100 meter met volle vaart in de richting van de Deventerbrug met de opdracht de brug te bestormen. Daarna zou op afroep de C-compagnie gezeten op de 8 overige tanks aantrekken en een bruggenhoofd vormen. Een wegversperring tussen de Tol en de kerk werd snel genomen. Maar toen de eerste tank met volle kracht op de wegversperring bij de Deventerbrug stootte was de bemanning verbijsterd over de sterkte van deze versperring. Van verschillende kanten werd door Duitsers met panzerfausten het vuur geopend en de tank raakte in brand. De tankcommandant wist nog de 2e tank te bereiken. Deze was inmiddels ook geraakt en begon te branden. Deze tank kon nog keren. In volle vaart reed de brandende tank terug richting Sint Jozefstichting. Helaas reed deze tank in de duisternis met volle vaart in op de eerste van de acht tanks. Deze waren beladen met soldaten van de C-compagnie. Hierdoor vele ernstig gewonden bij de C-compagnie! Het bleef die 14e april echter voor het RCR niet bij één ramp! In de ochtenduren rapporteerden burgers dat Duitsers in groten getale ten oosten van het kanaal waren gezien.
Om 11.00 uur had de B-compagnie op zijn linker flank contact met de 3e Infanterie brigade Het bataljon HPE meldde zich ten oosten van de Loobrug in Anklaar. Te 17.30 uur zou er door Commandant RCR een nieuw aanvalsbevel worden uitgegeven voor de aanval op Apeldoorn. Met de 48th op de rechterflank moest het RCR het gebied ten noorden van de Deventerstraat zuiveren en doorstoten naar het kanaal. Het tijdstip van de aanval was bepaald op 23.00 uur. Juist vóór de aanvang van de bevelsuitgifte in een huis langs de Deventerstraat tussen de Jozefstichting [nu Spatie] en Laag Buurlo sloeg daar een 15cm-granaat in de dichtbevolkte kamer. Daar vond net de bevelsuitgifte plaats. De granaat explodeerde niet maar de kapitein Sims, commandant van de D-compagnie, en een pelotonscommandant van 1st Hussars werden op slag gedood. Het huis werd direct daarna getroffen door verschillende granaten van SP-geschut. Men kon slechts door de ramen het pand verlaten. Om 23.00 uur begonnen RCR en 48th de zuiveringsactie van het oostelijk deel van Apeldoorn ten noorden van de Deventerstraat.

BRANDWEER. - 1.19 uur. Het kruispunt Jachtlaan met de Soerenseweg onder zwaar Canadees artillerievuur. Even later zag ik al een brand opkomen. Daar in die omgeving geen water te krijgen was besloot ik het huis maar te laten branden. Het vuren was niet van de lucht. De granaten suisden over mijn hoofd. Ik heb vele gebouwen zien branden die wij geen hulp konden bieden. Dat was een hard gelag. - 's Morgens om 4.35 uur zag ik achter in de Molenstraat een tank branden. Een geweldige vuurzee met een roetzwarte walm erboven.
- Om 5.13 uur staken de moffen de Eierhal in brand. De brandpost 8 die daar het dichtst bij was rukte niet uit. Ten eerste om het gevaar vanwege het hevige granaatvuur en ten tweede zouden de moffen iedere bluspoging met geweld verhinderd hebben. Zo brandde onze Eierhal tot de grond toe af.
- 12.30 uur brandde een huis vlak naast de RK-kerk aan de Trekweg af.
- 19.00 uur. De bijgebouwen van de Eierhal werden in brand gestoken.

1945 ----- 15 april zondag.

HARDONK. Bewolkte lucht, goed weer. De lange nacht in een kille schuilkelder viel niet mee. De gehele zondag zwaar geschutvuur. Telkens hoor je de granaten overgieren. Vannacht opnieuw gevaarlijke momenten daar de Canadese artillerie om ons onbekende reden precies op het centrum schoot. Gelukkig was er bij mij geen vernieling wel lagen granaatscherven in het gangetje. In de buurt was er veel schade. Het dak achter Ali Schut was geheel stuk. Een treffer op het dak van Ten Bosch aan de van Kinsbergenstraat. Een voltreffer op de pui van Witteveen. In de voorgevel van Feijen waren alle ruiten verbrijzeld. Het pand van Bennink was ook geraakt. Een kar met paard getroffen. Daarbij werd 1 Duitser gedood en twee gewond. Verder waren er nog meer huizen geraakt. Op straat was het erg stil daar we sinds gisteren alleen van negen tot twaalf uur op straat mogen. De Duitsers hebben alle stationsinstallaties (seinen, kranen, wissels) in de lucht laten vliegen. Ze halen overal de kabels weg en rekenen er dus op te moeten verdwijnen. Er is vandaag ook veel met lichtere wapens geschoten en gemitrailleerd. De Canadezen zijn tot ongeveer bij het Kanaal doorgedrongen maar komen er nog niet over. De weerstand van de Duitsers schijnt heel sterk te zijn. Geen mens weet echter precies wat er gebeurt en waar de bondgenoten zitten. Behalve op bovengenoemde plaatsen hebben ook de Catharina van Reesstraat en de Bosweg door het bombardement veel schade opgelopen.

VAN HOUTUM. Mijn vader roept me 's morgens om 6.45 uur uit bed. Hij zegt dat we het huis moeten ontruimen. Van een vergelijk met deze moffen is geen sprake. Zij vinden het niet erg als wij het huis moeten ontruimen want in Duitsland zijn miljoenen burgers hun huis kwijt (dat scheelt ons wat!). Ik heb me nog nooit zo snel aangekleed als toen. Iedere huisgenoot is bezig het nodige weg te brengen. Al spoedig hebben we ook hulp van drie familieleden uit het huis van oom Jan. Het éne wagentje na het andere verdwijnt vol beladen naar de fabriek. Daar wordt het tijdelijk op de kantoren neergelegd. Een uur later komt ook onze dienstbode. Zo zijn we met ons twaalven aan het uitdragen. Alles gaat mee tot de traplopers en de kleine lampjes toe. Wij verbreken de stroom (6 volt) naar het woonhuis. Het meubilair blijft echter met wat rommel in de kasten achter. Te oordelen naar wat op de kantoren en later ook in de fabriek is 'neergegooid' begrijpen we zelf niet hoe dat alles in drie uur is vervoerd. Het vervoer van de aardappels vraagt de meeste tijd omdat deze weer in zakken moeten worden gedaan. Om acht uur komen er al twee schildwachten voor de deur staan. Zij zijn niet hinderlijk bij het transport. Twee uur later verschijnen nog meer soldaten. Om elf uur komen de eerste officieren aan met een auto. Al snel liggen de pantservuisten op de tafel en de machinepistolen in de stoelen. Ook zij zeggen niets dat we nog steeds in huis komen. Wij vinden later bij inspectie van het huis nog het een en ander. Daarvoor is nog een wagentje nodig. Mijn tante is zo bereid ondanks inkwartiering in haar huis ons nog een zitkamer af te staan. Wij zullen er voortaan huizen. Twee kantoorruimten (de derde is gevorderd) worden slaapkamers. Mijn neef en ik slapen op de fabriekszolder. Wij eten eerst om 10.30 uur maar kunnen het brood op dat moment niet vinden. Gelukkig heeft mijn zuster gisterenavond al pap gemaakt. Er is nog heel wat tijd nodig om de kantoren van opslagplaats in slaapkamers te veranderen. Wij brengen het meeste achter het hek bij de papiermachine. Eén van ons gaat 's middags nog weer naar huis. Er slapen vele moffen. Weer anderen hebben alles nagezocht en door elkaar gegooid. Eén kookt zijn eten op het fornuis. Op de tafels liggen stafkaarten. Bij de salon komen veel telefoonkabels samen. In het bos rondom de fabriek staan veel paarden met wagens. De meeste soldaten liggen op de grond te slapen. De wagens zijn voor het merendeel beladen met paardenvoer zoals hooi, haver en stro. Er zijn ook twee luisterposten. Op één toestel is een antenne van ruim vijf meter hoogte geplaatst. Deze steekt juist boven de boomtoppen uit. De Roethenen brengen alle paarden in de weiden. Daarvan twaalf in die naast ons huis. Eén van die dieren valt om en blijft liggen. Enkele soldaten zetten het paard weer rechtop. Daarna graast het verder.
's Morgens passeren vrij veel stukken licht veldgeschut in richting Hoenderloo. De auto's keren na een uur weer terug. Echter zonder kanonnen. Dit geschut is dus ook weer ergens opgesteld. Onder de kolenloods van de fabriek staan twee mobiele kanonnen geparkeerd. Motorordonnansen rijden af en aan. Zowel bij ons huis als bij de fabriek. 's Morgens schieten lichte kanonnen vanaf de Kooiberg. Zij worden na korte tijd weer verplaatst. De moffen maken de drie kanonnen bij Jansen klaar voor vervoer. Deze hebben gisteren onder andere op Eerbeek geschoten. De hele middag passeren dwangarbeiders lopend in richting Hoenderloo. Zij komen van de weg Loenen - Beekbergen. Het zijn meest jongelui. Deze zijn bij razzia's opgepakt. Ze moesten voor de Duitsers tussen Dieren en Arnhem verdedigingswerken aanleggen. Zij zijn gevlucht en willen naar hun woonplaatsen. Volgens hen is Woeste Hoeve al bevrijd. Hun doel was via Woeste Hoeve en Otterlo naar Utrecht te lopen. Hiermee is verklaard waarom wij 's middags zowel artillerie- als mitrailleurvuur in zuidelijke richting horen. De Duitsers brengen 's middags de munitie die de 'Hollandse' SS heeft achtergelaten op het bouwland van Melissen tot explosie. Hierdoor ontstaat in de omgeving glasschade. Daaronder bij mijn broer. Een buurman vraagt ons al om karton om de ruit te vervangen. Canadese troepen zuiveren heel Arnhem van Duitsers en bezetten Deelen. Het bruggenhoofd over de IJssel bij Wilp wordt drie kilometer naar het zuiden uitgebreid. Voorhoeden vechten (aldus de BBC) in Apeldoorn ten westen van het kanaal. Hierover is ons niets bekend. Radio Oranje spreekt van een zware strijd in Apeldoorn. De Canadezen bereiken op de Veluwe Terlet. Om zes uur begint Duits geschut één kilometer van ons huis in richting Apeldoorn te vuren. Het wordt beantwoord. Daardoor slaan in de omgeving van de Koudhoornlaan enkele granaten bij woningen in. Op de Ugchelseberg en omgeving staat zwaar antitankgeschut opgesteld. De hele middag passeren lichte kanonnen in richting Hoenderloo. De eerste paard-en-wagens vertrekken om zeven uur uit het omliggende bos. Zij komen in richting Apeldoorn voorbij en slaan de weg naar Hoog Buurlo in. Het is onbegrijpelijk waar alle schimmels vandaan komen. Voorts zien we veel raspaarden voor de huifkarren. Een trein boerenwagens passeren om zes uur in richting Hoenderloo. Enige uren later keren ze terug. Het schijnt dat de weg naar Ede is verbroken. Op één van deze wagens staat een jongen van hoogstens tien jaar. Hij draagt al een revolver. Er passeren ook vrachtauto's in richting Apeldoorn. Deze trekken steeds twee andere wagens (ook eenmaal een pantserwagen). Het is oud materiaal. Op vele auto's en karren staat geschilderd 'Lever dod als sklaf.' De luxe wagens zijn volgeladen met koffers. Het doet ons aan een vlucht denken. Duitse soldaten komen na 7.30 uur lopend in richting Hoenderloo voorbij. Het begint er op te lijken dat het zwaartepunt van de Canadese aanvallen niet bij Apeldoorn maar bij Deelen ligt. De meeste soldaten zijn 16 tot 18 jaar oud. Enkele van hen zijn in burger gekleed. Het zijn allen NSB-ers die aan het front worden ingezet. Zij beschikken alleen over een geweer. De anderen zijn gewapend met geweren (ook snelvuur), mitrailleurs, pantservuist en pantserschrik (niet veel) en handgranaten. Sommigen dragen de mitrailleurbanden om de nek. Enkele soldaten vervoeren hun ransel en verdere uitrusting op gevorderd materiaal zoals rolwagen, driewielers en karretjes. Uit de meeste vervoermiddelen is te zien dat de eigenaars deze met moeite van weinig materiaal gebouwd hebben. Eén groep trekt een kar met massieve houten wielen. Het lijkt wel op de Romeinse tijd. Verder hebben zij fietsen. Alle met massieve banden. Enkele soldaten proberen nog te zingen maar de meeste zijn overmoe.
Intussen maken de Tsjechen zich klaar voor vertrek. Zij moeten onder meer munitie vanuit kisten in rekken van de twee kanonnen laden. Het gaat langzaam maar na wat geschreeuw van de sergeant gaat het wat vlugger. Het geschut vertrekt om 8.15 uur in richting Apeldoorn. Een kwartier later vallen Britse granaten in Ugchelen. Enkele scherven komen bij de fabriek terecht. Een Duitse soldaat raapt er één op van ongeveer 8 vierkante centimeter. Alle soldaten zijn plotseling van de weg. Een tractor rijdt het fabrieksterrein op en zoekt dekking achter een muur. Nieuwe Duitse troepen komen om 8.40 uur voorbij. Het Duitse geschut in Ugchelen begint om 9 uur weer te vuren. De bij Jansen staande kanonnen zijn naar elders vervoerd. Intussen passeren er ook vliegtuigen op weg naar Duitsland. Alle Tsjechen vertrekken om 9.30 uur, behalve twee wagens. Zij laten bij oom Jan het één en ander achter. Daaronder steenkolen en ingemaakte bonen. Om 10.15 uur beginnen vrij zware kanonnen ten westen van de fabriek (dit vuurt voor het eerst) in richting Apeldoorn te schieten. Alles is tijdens de ontploffingen verlicht. De laatste twee wagens van de Tsjechen vertrekken om elf uur. Daarna bergen Henk en ik de achtergebleven munitiekisten op. Mijn neef laat daarna het paard wat draven. Het is sinds vier dagen niet uit de stal geweest en zodoende aan het oog van de moffen onttrokken. Het is best mogelijk dat het weer lange tijd op stal moet blijven. Bij ons woonhuis loopt een schildwacht die zo nu en dan eens een lantaarn aansteekt.

BLOEM. Een rustige nacht doorgebracht in de silo terwijl de Tommies in ons huis sliepen. Tegen 10 uur in de morgen weer een hevig gebulder wat van Apeldoorn kwam. De granaten sloegen op een 30 meter afstand in. Men zegt dat de Tommies erg onrustig worden omdat er geen berichten meer binnen gekomen zijn van oprukkende troepen naar Apeldoorn. Later meldt men dat de zenderauto kapotgeschoten was. Tegen de middag is hier een kind van Gerrit Hendriks doodgereden bij zijn huis, een dochter van bijna twee jaar oud. De stop is opgeheven. Er komen nu zeer veel wagens, tanks, pantserwagens en vrachtwagens via de Posterenk en de Achterhoek naar Apeldoorn, dat de 17e is vrijgekomen. De Tommies hebben Apeldoorn van noord naar zuid omsingeld en de Duitsers zijn er, door de toen nog aan het westen gebleven opening, uit teruggetrokken. Van de verdediging van Apeldoorn zijn hier niet veel granaten terecht gekomen. Wel vocht men toen nog tegen de hier in het bos van Nolthenius zittende Duitsers die 's nachts met kanonnen en vlammenwerpers bewerkt zijn. Daar zijn nogal veel Duitsers en Canadezen mee gesneuveld. De Duitse soldaten zijn bij de bosrand begraven. De kanonnen zijn gestationeerd bij Lobbers in de buurt van de Holthoevestraat. Bij Jan Hissink zaten 20 Duitsers maar die gaven zich over. Ook in het verleden jaar afgebrande huis van Jan Slijkhuis zaten toen nog Duitsers in de kelder. Het Vrijland is door de Tommies in brand geschoten. Ook het huis van Lammert Liefrink is, doordat de Duitsers zich daar ophielden, door het hier staand Canadees kanon doorzeefd met granaten.

MOERMAN. Mijn vrouw Mien probeert uit te slapen. Er komen 3 patiënten aan haar bed. Om 3 uur de straat op voor visites terwijl het granaatvuur al is begonnen. Zeer griezelig. Horen het gegier en de knal van de inslag vaak dichtbij. Zeer zware slag. Protestantenbond [kerk] geraakt, brug Oranjepark en andere punten in de omgeving. Mien gelukkig behouden thuis. Zij is onderweg door een mof op wapens gefouilleerd. Maken een bed in de spreekkamer klaar. Het granaatvuur begint weer. Slapen gekleed een beetje. Rond tien over één een zware knal vlakbij, glasgerinkel, stank, gesis en geruis van stromend water. Vluchtig de schade opgenomen. De kelder in, gezeten maar niet geslapen. Telkens inslag dichtbij, onder andere bij Henkemans [Tutein Noltheniuslaan 2, advocaat en procureur].

POLITIE. 20.00 uur namiddag. Geeft burgemeester Pont namens de Wehrmachtskommandant kennis dat aan de burgers van Apeldoorn moet worden meegedeeld dat ingrijpen van burgers in de oorlogshandelingen gestraft zal worden met het in brand steken van de gemeente. Tevens verzoekt hij aan de Korpschef zich in verbinding te stellen met de Oberleutnant Kolbmuller om te vragen wat met de arrestanten in de Willem III kazerne zal gebeuren. Tegen plunderaars moet met de meeste gestrengheid worden opgetreden. Zij dienen in elk geval in arrest te blijven.

STERKEN. Het was bijzonder moeilijk om tijdens de duisternis zonder de steun van tanks voorwaarts te gaan. Het kruispunt de Tol moest met een aanval van 2 pelotons veroverd worden maar 200 meter verder werd de vijandelijke weerstand al weer heviger. Alle huizen langs de straat herbergden Duitse weerstandsnesten. Besloten werd het daglicht af te wachten en met steun van tanks verder te gaan. De hele dag hebben de beide bataljons RCR en 48th moeten besteden om vijandelijke weerstanden op te ruimen. Vele krijgsgevangenen werden gemaakt. Tegen 20.30 uur hadden 2 compagnieën van bataljon RCR het kanaal bereikt in Welgelegen-zuid en de brug Molenstraat. Het bataljon 48th had om 17.30 uur ook het kanaal bereikt ten noorden van de Deventerbrug tot plusminus 300 meter noorden van de sluis. Ook hier in het gebied Zevenhuizen werden tientallen krijgsgevangenen gemaakt.

BRANDWEER. - kwart over 12 zag ik een brand achter aan de Doggersbank nabij de Deventerstraat. Op grotere afstand in oostelijke en zuidoostelijke richting brandde vele boerderijen af. - 16.04 uur. Zwaar granaatvuur op Apeldoorn. Perceel 125 aan de Arnhemsestraat werd getroffen en brandde in de kap. Daar het een dubbel woonhuis was rukten wij uit. Om benzine te besparen maakten we gebruik van de Materiaalwagen als trekker. De jongens gingen lopend en trokken de spuit naar de brand. De geboorde brandput nabij de Oranjestraat heeft daar zijn dienst bewezen. Het mocht ons gelukken het andere woonhuis te behouden. De nacht leverde behalve veel granaatvuur geen bijzonderheden op.

1945 ----- 16 april maandag.

HARDONK. Stralende lentedag. al vroeg op straat -in weerwil van het verbod- om de vernielingen bij Witteveen en omgeving te zien. Tot in de morgen was het nog rustig, slechts af en toe een knal. Het geallieerde verkenningsvliegtuigje cirkelt voortdurend boven de plaats. Duits luchtafweergeschut schijnt er niet meer te zijn! De mensen kijken naar de verwoestingen van de afgelopen nacht. De winkels zijn gesloten. De waterleiding geeft vandaag geen water. Men zorgt vroeg voor eten daar niemand weet wat er gebeuren kan. Het is zaak bij het minste gevaar van granaten direct de schuilkelder in te duiken. Nog steeds krijgt geen mens een duidelijk beeld van de situatie. Burgers staan over het Kanaal met elkaar te praten. Duitsers met de vinger aan de trekker liggen overal verdekt opgesteld. Apeldoorn betaalt wel een zekere tol aan de bevrijding. In de nacht brandde het papierpakhuis van de firma Van Reekum bij het Kanaal af terwijl er doden en gewonden zijn te betreuren. Allen snakken naar de beslissing. 's Middags verschenen enige toestellen die eensklaps zwaar mitrailleurvuur afgaven en bommen lieten vallen. De eerste keer kon ik nog hals over kop in de schuilkelder komen. De tweede maal moest ik stijf tegen de gangmuur gaan staan.
Het is half vier in de middag. De zon straalt en ronkend maakt het verkenningsvliegtuigje zijn rondjes boven Apeldoorn. Kort en scherp klinkt telkens het Canadese geschut. Fluitend vliegen de granaten over en slaan met een felle slag in. Stil en uitgestorven ligt de Hoofdstraat er bij. Bij het postkantoor [Deventerstraat hoek Markt] steekt een groepje Duitse soldaten voorzichtig de Deventerstraat over en trekt, dekking zoekend onder de bomen, in de richting van de brug. Een enkele Duitse wagen rammelt voorbij. In de avond was er telkens nog granaatvuur onder andere op de omgeving van de Asselsestraat. Tegen 6 uur proberen de Duitsers installaties op het postkantoor [antennes en draden] te vernielen. Dit lukte echter niet daar even tevoren de laatste kabels "verdwenen" waren. Even later passeren wat karren met koffers, moffen op fietsen en tandems richting Amersfoortseweg. Al vroeg in de schuilkelder en 's avonds zware ontploffingen die later veroorzaakt bleken te zijn door het opblazen van de munitie in Hoog Soeren.

VAN HOUTUM. Het Duitse artillerievuur gaat de hele nacht met tussenpozen van een kwartier door. Zo nu en dan staan zoeklichten boven Apeldoorn en beantwoorden de Britten het Duitse vuur. Een batterij kanonnen vertrekt 's morgens uit Ugchelen. Met het oog op Canadese tanks rijden aan deze colonne twee auto's met antitankgeschut voorop. Alle kanonnen worden naar Milligen overgeplaatst. Gisterenavond zijn bij mijn neef Arnold (1 1/2 kilometer verder) granaten ingeslagen. Eén viel om 6.30 uur op het afdak naast de garage. Daaronder had nog een kwartier geleden een kind vertoefd. In zijn omgeving zijn er samen 25 inslagen. Vele kraters zitten in zijn tuin. Er is geen menselijk letsel. Evenals op de Eendracht waar echter zeer grote materiële schade is aangericht. 's Nachts komen weer nieuwe soldaten op de fabriek. Er staan drie karren met allerlei rommel. De autoschuur was acht uur eerder nog een paardenstal. Daarin slapen nu ruim 40 moffen op stro dat over de uitwerpselen van de paarden is gelegd. In de fietsenschuur ligt een zwaar gewonde. Het zijn soldaten van verschillende eenheden. Onder hen bevinden zich veel douanebeambten. Zij hebben aan het kanaal in Beekbergen een huis moeten achterlaten. Daar was hun gehele aan de IJssel in beslaggenomen voedsel opgeslagen. Eén van hen deelt nog stukken spek uit. Dat was natuurlijk van hongerende westerlingen gestolen. Het lijkt ons echter erg vies. Eén kar is voor het paard te zwaar beladen. Daarna laden zij deze gedeeltelijk af. Zij geven alle matrassen weg. Daarna komen vier radio's en een naaimachine te voorschijn. Zij willen deze onder geen voorwaarde missen en camoufleren ze later met jassen en een stuk zeil. Deze wagen vertrekt om 10.30 uur in richting Hoog Buurlo. De gewonde zit naast de voerman. Zij zijn nog geen 200 meter verder of het paard kan de vracht niet trekken. Er wordt opnieuw het één en ander onder de burgers verdeeld maar nog geen radio's. De overigen uit de autoschuur wassen zich intussen goed en gaan vervolgens weer slapen. Om 9.30 uur passeert een colonne vrachtauto's met elf stukken geschut in richting Apeldoorn. Deze trekken terug. Op het geschut en in de auto's zitten veel soldaten om maar te kunnen meerijden. Waar blijven de Britse jagers? Wij zien de laatste dagen praktisch geen vliegtuigen meer. Kort hierop komen dwangarbeiders voorbij. Ze hebben geprobeerd via Otterlo naar het westen te kunnen lopen. In Eerbeek zou worden gevochten. Terwijl wij met hen staan te praten komen veel leden van de NSDAP (in uniform) en NSB (in burger) bepakt en bezakt per fiets in richting Apeldoorn voorbij. Deze vluchten ook. Het baat hen evenmin iets want ze zijn toch ingesloten. De eerste lopende groepen Duitse soldaten passeren intussen weer in richting Hoenderloo. Om tien uur gaat een groep het bos achter ons huis in. Drie kwartier later loopt een andere groep het fabrieksterrein op en vordert de kelder van mijn tante. Zij keuren deze echter af en gaan naar de Pakkamer. Deze weten gelukkig niets van een fabriekskelder af. Een vrachtauto houdt voor ons huis stil. De Duitsers laden er alle munitie in. Die hebben zij 's nachts in de garage van ons huis gebracht. Zij rollen bovendien enkele telefoonkabels op.
Geen van ons is in staat deze dag naar de radio te luisteren. Bij mevrouw Roosegaarde-Bisschop [weduwe geboren G. Kuijck, Hoog Buurloseweg 145] is inkwartiering. Er is een telefoonpost gevestigd. Rondom het huis liggen samen zes telefoonlijnen. Op het gazon voor de woning grazen paarden. De Duitsers slapen in de kelder. De hele [onverharde] Hoogbuurloseweg is 's nachts door de terugtrekkende Duitsers vernield. Het fietspad en alle betonnen paaltjes zijn vernield. Op enkele punten staan Duitse schildwachten bij zijwegen. Wat dit betekend is onbekend. Om 11.30 uur patrouilleren jagers. Zij mitrailleren om 1.45 uur vrij lang een doel in richting Apeldoorn. Op dat moment vertrekken de Duitsers uit de Pakkamer. Jagers schieten om vier uur opnieuw in richting Apeldoorn en laten twaalf bommen vallen. De Duitsers stellen achter de Bakenberg overal nieuw geschut op. Schildwachten zetten een groot terrein af. De kanonnen beginnen om vijf uur in richting Arnhem te schieten. Wij zien de hele middag grote bosbranden in richting Woeste Hoeve. Er verbranden bunders [hectares] bos en hei. De rookwolken stijgen ook uit het gebied van Otterlo op. Er is bijna geen verkeer over de weg. Twee officieren eisen een slaapkamer bij mijn tante op. Zij maken er geen gebruik van. 's Avonds om 6.30 uur komen weer een groot aantal soldaten (nieuwe) in de Pakkamer. Zij keren terug van graafwerk. Dit bestond uit het aanleggen van éénmansgaten en loopgraven in de omgeving. Zij slenteren nog wat op het fabrieksterrein rond tot plotseling een ordonnans verschijnt. Hij deelt mee dat de Canadezen zijn doorgebroken. Wij weten niet waar. Een onderofficier roept al zijn manschappen bij elkaar. Spoedig verdwijnen alle Duitsers lopend in richting Hoenderloo. Zij laten veel jassen achter. Deze soldaten raden ons aan in de komende nacht zo veel mogelijk in een kelder te verblijven. Er zal een grote strijd losbarsten.
Het is intussen 7.45 uur en mijn vader en oom Gerrit gaan uit nieuwsgierigheid aan de weg staan. Bij ons woonhuis is alles rustig. Daarna gaan wij allemaal de woning binnen. Er is werkelijk niemand meer. Alles is door elkaar gegooid. Wat op zolder lag ligt beneden en omgekeerd. Dozen zijn leeggegooid. Zo te zien zijn er grote voorwerpen gestolen. Op mijn bed heeft een mof geslapen. Hij heeft als matras een aantal kleedjes en de Nederlandse vlag gebruikt. Andere Duitsers hebben in de kelder op de schappen geslapen. Mijn bureau en boekenkast zijn losgebroken. Alles is nog aanwezig. Het ligt meestal elders in huis. De laden hangen er uit. Op mijn zolder zijn ze gelukkig niet geweest. Hierdoor zijn de albums met krantenknipsels intact gebleven. Zij hebben evenmin de bergplaats met weck, een gedemonteerde fiets en koper ontdekt. Britse kanonnen schieten om acht uur op onze omgeving. Het zijn er meestal drie tegelijk (of veelvoud ervan). Zij slaan tussen de Kooiberg en de fabriek in. Misschien denken de Britten dat er nog geschut staat. Dit staat er echter sinds 24 uur niet meer. Er vallen gemiddeld éénmaal per kwartier een reeks granaten. Het fluiten is duidelijk te horen. Zij vallen om 8.30 uur dichterbij. Wij zien ze in het land van Melissen inslaand. Kort daarop hangt een blauwe kruitdamp en een grote stofwolk over het veld. Na 9 uur vallen de granaten dichterbij echter langs de Van Golsteinlaan. Zij komen ook dan nog over de fabriek. Boven Apeldoorn staan twee zoeklichten. In westelijke richting woedt een grote brand. Zo nu en dan hangen er lichtfakkels. Om tien uur komen een aantal moffen bij de fabriek en zoeken de groep die in de Pakkamer was ingekwartierd. Zij gaan onverrichterzake weer weg. Om twaalf uur vallen de granaten nog alleen bij de Viersprong. Het schieten is veel minder dan voorheen. Wij zitten allemaal in de fabriekskelder. Mijn neef en ik maken een bed bij een binnenmuur.

BLOEM. De 16e een af en aanrijden van wagens en materiaal in beide richtingen. Hier op café "De Kar" is een Rode Kruis post ingericht waar de gewonden, die in hoofdzaak van het Noltheniusbos komen, verbonden worden. Een drietal gesneuvelden is op de Posterenk begraven. Ook bij Willem Mulder achter het huis liggen zes Canadezen begraven.

MOERMAN. Half zeven op en de schade opgenomen. De hele dag hard gewerkt. Nog granaatvuur maar in andere richting. 's Middags vliegtuigen, duiken, bominslag. Mien even uit geweest langs kraamvrouwen. Zeer mooi weer. Men zegt dat de Engelsen op Mariëndaal zitten en dat Groningen en Assen vrij zijn. We zitten nu al zes dagen in de frontlinie. Kelder in orde gemaakt om er te kunnen slapen. Vóór de avond komen drie Duitse soldaatjes om fietsen. Zien ons karretje in de garage staan. Willen het lenen en zullen het de volgende dag om 5 uur terug hebben! Slapen die nacht Mien, R...? en ik in de kelder gekleed op matrassen. Zeer benauwde ligging.

STERKEN. De D-compagnie van het RCR kon in de vroege morgen van 16 april een rapport uitbrengen over de toestand van de brug Molenstraat en de situatie van het kanaal. Men kon zich hier niet aan de oostzijde van het kanaal vertonen daar men direct door sluipschutters van de westoever onder vuur werd genomen. Om 16.00 uur werd door een Typhon jachtbommenwerper een aanval op de vijand aan de westoever tegenover de Molenstraatbrug uitgevoerd. Deze dwong de vijand zich van het kanaal te verwijderen. Spanning steeg ten top in de middaguren van 16 april. Wat was het geval. Bij de Divisiestaf was men enigszins ongerust over het langzame tempo waarmee de 1e Brigade voorwaarts kon gaan. Op de 16e april werd door verkenningseenheden van de Divisie om 11.00 uur tussen Dieren en Laag Soeren contact gemaakt met verkenningseenheden van de 49 (West Riding Divisie) de rechterflank van de operatie 'Cleanser'. Het was ook een verkenningseenheid van deze Divisie dat Loenen als eerste geallieerde eenheid binnenviel. Bovendien had de 2e Brigade kans gezien vlak voor zonsondergang het Apeldoornse Kanaal bij Lieren te overschrijden. De brigade was begonnen met een brug te slaan. De brug was om 22.00 uur gereed. Ernstig werd overwogen om de 3e brigade over deze brug te sturen en de aanval op Apeldoorn vanuit zuidelijke richting te laten uitvoeren. De bataljons HPE en 48th zouden dan te voet het kanaal oversteken en Apeldoorn Centrum en noord zuiveren van de vijand. Om 17.45 uur gelastte de Divisie deze actie af en zou het oorspronkelijke plan worden uitgevoerd.

POLITIE. 07.30 uur voormiddag. Geeft de heer Hoevenagel (blokhoofd LBD) wonende Asselsestraat kennis dat er bij bakker Robaard wonende Asselsestraat hoek Elsweg in de woning een niet ontplofte granaat is terechtgekomen en bij Sneep(?) wonende Brinkhorstweg 4 een niet ontplofte granaat in de tuin. LBD en Brandweer kennis gegeven. De Feldgendarmerie bleek niet meer aanwezig te zijn.

BRANDWEER. - 12 uur. Hevig granaatvuur op Loenen.
- 16.35 uur. Uitslaande brand aan de Koperpletterij aan de Vlijtseweg. Het granaatvuur was hier zo hevig dat we er niet bij konden komen.
- 16.45 uur werd een schuur aan de Beekbergerweg geblust die in brand geschoten was door Post 9 Wormen.
-- 17 uur werd het bos te Hoog Buurlo in brand geschoten. Deze werd spoedig door de bosbrandweer geblust.
-- 18 uur Zeven bommenwerpers kwamen uit westelijke richting aanvliegen. In de omgeving van het Station aangekomen doken ze achter elkaar naar beneden en lieten een bommenlast vallen in de Molenstraat nabij de Kanaalbrug. Het was een oorverdovend lawaai. Daarna geweldige zwarte stofwolken en even later brand. Ik zond direct een brandmeester uit om polshoogte te nemen. Het bleek al spoedig dat we daar niets konden uitrichten daar we niet aan het Kanaal konden komen. De Canadezen zaten aan de overkant en schoten alles weg wat zich aan deze zijde vertoonde. Alleen de fabrieksbrandweer van de firma Talens & Zoon kon wat doen. Deze ploeg met de blokbrandweer hebben zeer goed werk gedaan. Zij hebben belet dat de brand zich in westelijke richting kon uitbreiden. De firma Talens heeft een motorspuit die het water uit een brandput in een eigen brandleiding perst. Door de benodigde slangen aan te koppelen konden zij de brand bestrijden. Door het inschakelen van deze fabrieksbrandweer kon ik mijn mensen voor andere dingen in reserve houden.
- 19.16 uur. De vernietiging begon van het stationsemplacement. De seinwachterwoning bij het Kanaal werd in brand gestoken. De Spoorbrug vloog de lucht in. Daarna gingen de wissels en de watertoren dezelfde weg. Vervolgens kwamen de bruggen over het Kanaal aan de beurt. Ik heb de meeste de lucht in zien gaan.

SPOORWEGEN. In de maand april kwam de aanval van de geallieerde legers met het gevolg dat de spoorlijn Apeldoorn - Zutphen op 16 plaatsen, Apeldoorn - Barneveld op 12 plaatsen en de lijn naar Deventer ook op enige plaatsen zwaar vernield werd. Het station in Voorst en enige gebouwen werden in brand geschoten. Dan rest mij nog dat door de Duitsers moedwillig werd vernield. In Apeldoorn werd de spoorbrug opgeblazen, met inbegrip van de landhoofden, totaal vernield; 95% van de wissels, de watertoren, de waterkolommen met kelders opgeblazen en grondig vernield alsmede de draaischijf; de seinhuizen werden verbrand. Ook de seinbrug bij de Arnhemseweg werd opgeblazen maar van de seinbrug bij het einde van het 2e perron werd slechts de middelste draagsteun beschadigd. De derde seinbrug was onbeschadigd hoewel de ladingen wél aangebracht waren. Verder zijn vrijwel alle gebouwen min of meer moedwillig gedeeltelijk beschadigd. Ook de Lichttelefoon en Telegraafinstallatie werden vernield.
De brug nabij Voorst was maar gedeeltelijk beschadigd. Waarschijnlijk moesten de Duitsers hier vluchten met achterlating van een 400 tal zware granaten.

1945 ----- 17 april dinsdag.

HARDONK. Prachtige zonnige dag. Al vroeg uit de schuilkelder en stilletjes het gangetje overgestoken om te zien hoe mijn huis er vannacht is afgekomen. Behalve enkele salvo's artillerievuur was de nacht tamelijk rustig verlopen. Tussen vier en vijf uur was er wat geschiet in de straten. Daarna werd alles volkomen stil. Het loopt inmiddels tegen half zes in de ochtend. Plotseling komt iemand de Korenstraat uit, lustig fluitend "In naam van oranje, doe open de poort". Vreemd aandoend klinkt het lied door de stille straat! Dan hoor ik een overbuurman roepen: "Apeldoorn is bevrijd". Tegelijk klinkt een waarschuwing "Nog geen vlaggen uit de Duitsers zijn nog niet overal weg". Je wist niet of je droomde of waakte. Maar spoedig drong de werkelijkheid tot je door. Voorafgegaan door leden van de Binnenlandse Strijdkrachten verschenen de eerste Canadezen. Direct elkaar gelukwensen, blijde gezichten. Enige tijd later zag je overal de driekleur verschijnen. Wat een fijn iets weer de vlag te kunnen uitsteken. Deze had die bij mij al maandenlang klaargelegen. Plechtig werd de vlag op het Raadhuis gehesen gevolgd door het zingen van het Wilhelmus. Er was een enorme drukte op straat. Burgemeester Quarles van Ufford was weer terug. Hij werd voor mijn huis uit de auto gehaald en op de schouders gehesen. Toen kwam langzamerhand de eerste gevangen landverraders langs, handen boven het hoofd en sommigen in looppas. Onder gejoel van de samengepakte menigte werden ze naar het politiebureau gebracht. Daarna werden de "moffengrieten" opgespoord. Deze moesten door een haag van joelende en tierende mensen eveneens daarheen. Inmiddels hadden de Canadezen twee noodbruggen over het kanaal gelegd en spoedig verscheen het eigenlijke Canadese leger, pantserwagens, tanks en vrachtwagens. Hoe geheel anders dan de op houtgas lopende oude Duitse wagens of de tot vervelens toe passerende ouderwetse paardenkarretjes. En welk een geheel andere indruk maakten de troepen zelf, vrolijke kerels, niet de lawaaiige en pedante op commando brullende Duitsers! Tegen zo'n leger kon inderdaad een Hitler niet op. In snelle achtervolging werd de vijand uit Barneveld verjaagd. Vanmiddag was er bij Hoog Buurlo nog wat weerstand van fanatieke jonge Hitlerianen. Daarbij moesten zelfs vlammenwerpers te pas komen om ze uit de langs de wegen gegraven gaten te verdrijven. Wat een blijde stemming in de plaats! Overal worden de Canadezen door de juichende menigte begroet of de NSB-ers en grieten uitgejouwd. Sommigen werden kaalgeschoren of het haar in de vorm van een hakenkruis geknipt. Vanavond dankdiensten in alle kerken. Ik ben naar de Grote Kerk bij dominee Karres geweest. De dienst was zeer druk bezocht. De tekst was Psalm 126 vers 1. Gezongen werden Gezang 302 vers 1.2.3, Gezang 304 en gezang 301. 1.6 en 14 (ons Wilhelmus). De collecte was voor het herstel van de beschadigde Julianakerk.

VAN HOUTUM. Ik ga om half één gekleed slapen. De overige huisgenoten blijven nog een uur in de kelder. Ze gaan tenslotte weer op het kantoor slapen. Om vier uur is er een zeer intensief granaatvuur. Het duurt kort. Dit blijkt later de grootste schade in onze buurtschap te hebben aangericht. Mijn familie loopt 's nachts nog wel eens van het kantoor naar de kelder. Alles loopt gelukkig goed af. 's Morgens heerst een verdachte stilte. Het is niemand duidelijk hoe de situatie precies is. In onze omgeving zijn nog alleen Duitse patrouilles. Ze plunderen overal en maken mensen onder bedreiging van revolvers brood en fietsen afhandig. Van de fabriek is niets beschadigd. In onze Sprengen zijn veel granaten gevallen. Eikenbomen tot 40 centimeter dikte liggen tegen de grond. Daarnaast zijn vele andere bomen beschadigd. In de wei van Melissen ligt een dood veulen. Het is door een scherf getroffen. Het dier wordt later geslacht. Bij pension Eljo-Zamy en drie omliggende huizen is grote ravage. Het glas wordt er met de bezem opgeveegd. Dakpannen liggen op de grond. Eén huis heeft een voltreffer. De bewoners hebben de hele nacht in een dekkingsgat doorgebracht. Dat gat lag niet ver van enkele stapels door de Duitsers achtergelaten munitie. In het nabij zijnde dennenbos zijn ook veel granaten ingeslagen. De beheerder van het pension Eljo-Zamy probeert zich intussen als een goed vaderlander voor te doen. Overal in hun omgeving ligt munitie waaronder landmijnen. De kisten zijn door dennentakken gecamoufleerd. Mijn broer is 's nachts met vrouw en kind 300 meter verder naar de boswachter Van Mourik gevlucht [Mettaweg 44?]) terwijl granaatsplinters tegen zijn huis ketsten en enkele ruiten vernielden. In Ugchelen is de schade op twee punten nog groter. Eén kilometer van de fabriek zijn een groot aantal treffers. Onze kruidenier K. Van Baak [Ugchelseweg 151] heeft wel de grootste schade. Zijn woning met winkel kreeg gisterenmiddag al een voltreffer in de bijkeuken. De winkel werd vannacht totaal verwoest. Vier omliggende huizen hebben ernstige schade en vele andere licht. Eén kilometer verder (evenmin bij een kruispunt of ander doel) zijn ook veel granaten gevallen. Onze schoenmaker heeft er de ergste schade. In Ugchelen zijn gelukkig geen mensen gedood of gewond. Luchtbescherming en brandweer roepen de leden op om de getroffenen te helpen. Ik moet op een huis pannen leggen. De Duitsers beginnen intussen in westelijke richting weer met kanonnen te schieten. Daardoor moeten wij het werk staken. Wij horen in richting Apeldoorn (hoogstens 2 1/2 kilometer verder) enige ontploffingen. Daarna stijgen zwarte rookwolken op. Ik vind later bij ons woonhuis nog vrij grote scherven.
Intussen komen de eerste burgers uit Apeldoorn. Zij allen zeggen dat wij bevrijd zijn. Geen van ons heeft nog een Canadees gezien. Tankcolonnes trokken 's morgens al om 5.30 uur door Apeldoorn. De Ondergrondse verspreidde overal oranje krantjes met de afbeelding van de Koningin en de vijftien verzen van het Wilhelmus. In Apeldoorn is al grote feestvreugde. Politie en verzetsgroepen zijn druk bezig Duitsers, NSB-ers en andere verraders te arresteren. Tot hen behoren de Ortskommandant, een Duits generaal en burgemeester Pont. De echte burgervader Quarles van Ufford wordt juichend binnengehaald. Hij wordt op de schouders van enkele jongelui het stadhuis binnengedragen. NSB-ers worden op een kleinerende wijze naar de diverse gebouwen gebracht. Daar blijven zij gevangen. Grote tanks zoals wij ons niet kunnen voorstellen staan op de Jachtlaan en Eendrachtstraat geparkeerd. Oom Gerrit gaat hierdoor lopend naar Apeldoorn. Beekbergen is ook al bevrijd. Om tien uur komt een dertigtal Duitsers met drie stukken antitankgeschut lopend in richting Apeldoorn voorbij. Zij zijn van handgranaten en pantservuisten voorzien. De telefoon is weer in orde. Er wordt ons telefonisch gevraagd waar bij ons in de omgeving kanonnen staan opgesteld. Wij geven een positie op. Er bevinden zich nog bovendien veel Duitsers op de Ugchelseberg. Zij beschikken ook over kanonnen (zaterdag aangevoerd).
Ik kan om 11.45 uur weer bij T. Breller [Hoenderloseweg] naar de radio luisteren. Het toestel staat in zijn schuilkelder. Later luister ik nog weer naar Radio Oranje (1 uur). Terwijl ik daarna naar huis loop wijzen omwonenden me erop dat tanks in aantocht zijn. Het geratel is duidelijk vanuit richting Beekbergen te horen. Wij staan nog even te praten tot één van ons tussen de bomen door vier tanks over de Keienbergweg ziet rijden. We lopen allen naar de Hoenderloseweg. Iedereen komt het huis uit om de eerste tank het kruispunt (Viersprong) te zien passeren. Er verschijnt echter niets. We wachten nog een aantal minuten totdat een tank vanuit Apeldoorn nadert en hollen er naar toe. Enkele burgers zijn bang en keren weer terug. Tenslotte gaat iedereen er toch naar toe. Op de Keienbergweg staan vier tanks en op de Brouwersmolenweg nog veel meer. Het zijn huizenhoge gevaarten. Zoiets hadden wij ons nooit voorgesteld. Bij het zien van deze stalen kolossen kunnen we ons niet ten volle realiseren dat we bevrijd zijn. In tegendeel. Bij ons allemaal welt een gevoel op alsof we moeten huilen. Er is zelfbeheersing nodig om dit te voorkomen. Dit gevoel keert voortdurend terug wanner wij nieuwe tanks zien voorbijkomen. Lange kanonlopen steken uit de koepels van deze tanks. De soldaten delen enkele sigaretten uit. Echter niet veel. Onder hen bevindt zich een Apeldoorner. Hij is enige jaren geleden naar Engeland ontsnapt. Zij geven twee koperen hulzen (9,8 centimeter) aan de bevolking als herinnering. Motoren rijden door de menigte die uit enthousiasme de hele weg verspert. Alle soldaten zijn zwartig door het stof van de weg. Een eerste tank rijdt daarna in de richting van onze fabriek. Eerst volgen die van de Keienbergweg en later die van de Brouwersmolenweg. De bevrijders worden overal luid toegejuicht. Ieder zwaait zoals hij kan. De meeste met de zakdoek. De bemanning antwoordt met de V-groet. Intussen loop ik mee naar de fabriek. De tanks houden nog even stil. Voor het hek sla ik nog een keer de grote gevaarten gade. De kanonnen en de mitrailleurs blijven op de fabriek gericht. Ook als de weg een flauwe bocht maakt. Plotseling hoor ik mijn naam roepen. Burgers doen het niet. Ik begrijp er niets van totdat één van de soldaten van een gevechtswagen (ook wel Brenguncarriers genoemd) naar mij zwaait. Het is Tijs de Hartog, een Arnhemmer die nog een maand in Ugchelen was geëvacueerd. Hij wist in oktober naar bevrijd gebied te ontkomen. Ik moet zijn moeder (vindt als evacué bij familie Melissen onderdak) waarschuwen. Hij zal bij de fabriek blijven. Zijn moeder is zeer ontroerd als ik haar dit vertel. Alle overige huisgenoten hollen naar de Hoenderloseweg. De ontmoeting van moeder en zoon is onbeschrijflijk. Er is ook een tweede Arnhemmer in Canadees uniform bij. Beiden hebben 'Nederland Stoottroepen' op de mouw staan.
De tanks die enige honderden meters de Hoenderloseweg zijn opgereden keren al spoedig terug. Ze draaien de Van Golsteinlaan (grintweg) in. Een deel rijdt de Wezenweg over om het bouwland van Melissen te bereiken. Achter hen volgen gevechtswagens (alle op rupswielen). Het doel is niet duidelijk. Steeds meer burgers stromen toe. Daaronder patiënten uit het nabij zijnde sanatorium Caesarea. Velen knopen gesprekken aan met de Geallieerde soldaten. Men spreekt onbewust meer Duits dan Engels. De beruchte beheerder van pension Eljo-Zamy is ook van de partij en scheldt zo veel mogelijk als hij kan op de moffen. Die zouden bij hem een paard met wagen hebben gestolen. Twee moffenmeiden dragen grote oranjelinten. Eén van hen geeft de soldaten water. Ik geef één meid een klap in het gezicht en stel de soldaten van de situatie op de hoogte. Haar vader klaagt later bij de politie of ik daartoe wel was gerechtigd. Hij krijgt een passend antwoord en vertrekt zwijgend. Intussen komt de eerste gevangen Duitser aan. Hij loopt met de handen omhoog. Wat een prachtig gezicht is dat. De vrouw van de beruchte pensionhouder zegt dat hij een Fransman, zogenaamd uit Elzas-Lotharingen is. Hij moest bij het Duitse leger dienen. Dat zal wel! De mof wordt in een tank meegenomen. Oom Gerrit is intussen uit Apeldoorn terug, echter op de fiets. Hij reed op de Brouwersmolenweg (ongeveer één uur) toen de tanks er een haard van verzet met vlammenwerpers opruimden. Daardoor werd een huis totaal verwoest. Het omliggende bos en struikgewas staat nog in brand.
Het is in Apeldoorn groot feest. Overal hangen al vlaggen. Na een kwartier keren alle tanks weer uit de Wezenweg terug en rijden de Van Golsteinlaan verder op. Terwijl dit gebeurt, vormt zich een colonne met voorop tanks en daarachter de gevechtswagens met de stoottroepen. Andere colonnes sluiten hierop aan. Deze stonden al lange tijd voor de fabriek geparkeerd. Hiertoe behoren gevechtswagens, amfibietanks, ducks en jeeps. Daartussen bevinden zich weer tanks van zwaar en middelzwaar type en lichte tanks met vlammenwerpers (vrij groot aantal). Deze laatste zijn aan het reservoir te herkennen. Intussen cirkelt een verkenningsvliegtuig laag rond. Mijn neef en ik gaan daarna op de fiets naar Apeldoorn. Het rijdt nog steeds met auto's door. Meestal op een onderlinge afstand van tien meter. Wij moeten voortduren voor de juichende menigte uitwijken. Deze slaat de massale gemotoriseerde colonnes gade. Dat is eens iets anders dan Duitse huifkarren met gestolen paarden ervoor! We zien onderweg het bos branden waarover oom Gerrit sprak. Langs de Brouwersmolenweg liggen twee verbrande Duitse auto's en één stuk antitankgeschut (8,8 centimeter). Mijn neef bemachtigt onderweg nog een tiental sigaretten. We zien bij Van Gelder de eerste vlaggen wapperen. Het rijdt intussen nog steeds door. De colonnes komen van de Eendrachtstraat. Wij slaan de Brinklaan in. Op de Eendracht is grote schade door het inslaan van granaten. Er is geen menselijk letsel. De terugtrekkende moffen zijn er 's morgens een groot huis binnengegaan en hebben alle voorraden meegenomen.
Men heeft al in vele straten van Apeldoorn versieringen aangebracht. Als we familie ontmoeten is het eerste elkaar met de bevrijding te feliciteren. Daarna vertelt een ieder van zijn wederwaardigheden. Door het pakhuis van de firma Van Gerrevink is één der hoeken een granaat geslagen. Deze heeft weinig schade aangericht. De moffen hebben in de afgelopen nacht met kruiwagens (zij beschikken niet meer over vliegtuigen) in verschillende delen van Apeldoorn strooibiljetten verspreid. Ik krijg twee soorten. Eén drukt twee telegrammen van het Britse Ministerie van Oorlog af. Het tweede pamflet is ook in het Engels gedrukt. Wij blijven kort bij oom Reinier. Mijn tante heeft een snee Canadees wittebrood gekregen. Zij geeft een klein stukje. Het is net cake en sneeuwwit. Op enkele straten staan mensen geduldig te wachten. Zij weten zelf niet waarop. Er gaan namelijk geruchten dat Prins Bernhard Apeldoorn om 3.30 uur zal bezoeken. Genietroepen zijn op de Deventerstraat bezig de brug over het kanaal te versterken. Alles speelt zich binnen een kwartier af. De nieuwe verbinding bestaat uit een geheel ijzeren geraamte. Terwijl wij er zo staan te kijken wordt er een telefoonlijn door een vrachtauto gelegd. Het verkenningsvliegtuig cirkelt op dat moment boven het kanaal. Overal is veel verwoest. Vooral langs de wegen naar Deventer en Zutphen. Twee uitgebrande tanks staan aan de overkant. De grote gashouder [kanaal hoek Deventerstraat] is niet meer te herkennen. Grote stukken plaatijzer liggen inééngedrukt op de grond. Vele schepen liggen half onder water door de vernielingen. Een hijskraan is helemaal verwoest. Op straat ligt veel glas en puin. De grootste schade is echter in de Molenstraat. Deze is zo vernield omdat Duitse kanonnen van daaruit op de Canadezen schoten. Op zeker moment regende granaten en bommen op deze huizen. De meeste zijn tot de grond afgebrand of ingestort. Daarbij komt dat er nog overal mijnen liggen. Vervolgens fietsen we naar het station. Alles is er door de grote schade aan de rails afgezet. Er is ook sprake van mijnen. Dit schijnt op dat moment onderzocht te worden. Daarop gaan we weer terug naar huis. De schade bij onze schoenmaker is groter dan we ons voorgesteld hebben. De hoogspanningskabels zijn vernield en liggen over de Ugchelseweg.
Bij de Viersprong zien we dat een grote colonne auto's (allerlei soort, waaronder zware tanks) vanaf de Keienbergweg de Brouwersmolenweg inslaan. Enkele auto's rijden de Mettaweg op. Ze sluiten zich bij de groepen aan. Deze hebben op het bouwland van J. Luitjes [Mettaweg 18] en Melissen [Mettaweg 37] intussen 20 kanonnen (7,5 centimeter) hebben opgesteld. Alle lopen zijn naar Hoog Buurlo gericht. Er liggen al telefoonkabels langs de weg. In richting Radio Kootwijk woeden twee grote branden. Een derde rookzuil stijgt boven Hoenderloo op. Radio Oranje spreekt nog over zware gevechten in Apeldoorn. Er bieden delen van vier Duitse divisies tegenstand. De weg Arnhem - Zutphen is in Canadese handen. Eén tankspits rukt vanuit Otterlo op, snijdt de weg Amersfoort - Apeldoorn af en dringt door tot tien kilometer van Harderwijk (waarschijnlijk Putten). Tot de 1600 gevangenen op de Veluwe behoren een majoor en 30 leden van de 'Hollandse' SS. Nu Ugchelen bevrijd is is er een einde gekomen aan alle verraad. De politie en leden van de verzetsgroepen maken 's middags om 2.30 uur een begin met het arresteren van NSB-ers en moffenmeiden. Zij worden allemaal naar de Openbare School overgebracht. De verzetslieden (zij dragen een oranje armband met het woord Oranje) beschikken al over motoren, karabijnen, stenguns enzovoort. NSB-ers willen zich op twee adressen eerst niet melden. Daardoor moet in de lucht worden geschoten. Twee moffenmeiden zijn eerst onvindbaar. Ze komen tenslotte uit een kast te voorschijn. Om 4.30 uur komt de beheerder van het beruchte pension Eljo-Ramy met zijn oudste zoon voorbij. Zij lopen onder bewaking van een verzetsman hard met de handen in de nek. Zij krijgen van alles van de burgerij te horen. Eén spuwt hen in het gezicht. Tien minuten later volgt de dochter met de tweede zoon. Ook in looppas met de handen in de nek. Daarna volgt zijn vrouw echter zonder bewaking. Zij wordt door ons groepje (we staan bij het fabriekshek) hartelijk ontvangen. De zuster van wijlen dokter Duuring knipt goed wat haar van haar hoofd. Een ander trekt haar kleding gedeeltelijk kapot en zegt dat dit gestolen goed van de joden is. Zij gaat met de nodige klappen in haar gezicht en tegen haar lichaam onder begeleiding naar de school. Zij krijgt onderweg nog eens een flinke trap van een voorbijganger. Ze wordt bij de school onder honend gelach door de mensenmenigte begroet. Lang niet alle NSB-ers of moffenmeiden zijn thuis gevonden. De voornaamste zitten echter in de school.
Intussen komen uit richting Hoenderloo twaalf Duitsers. Ze zijn door de Canadezen gevangen genomen. Na zes uur begint het grote feest. Alle meiden worden in het openbaar voor de school kaalgeknipt. Twee kappers zijn druk bezig 15 personen van hun haardos te ontdoen. Daarna gaat er één met de teerpot rond en schildert iedere meid een hakenkruis op het hoofd. Enkele krijgen er nog een snor en een baard bij. Menigeen krijgt bovendien hevige klappen in het gezicht. Daarna moeten allen samen door Ugchelen lopen. Daarna worden ze vrijgelaten. Oorlogsmisdadigers zoals de beheerder van Eljo-Zamy blijven gevangen. Intussen vertrekken alle auto's en kanonnen van het bouwland van Luitjes en Melissen. Wij horen in richting Hoog Soeren artillerievuur. In Ugchelen staan overal groepjes auto's geparkeerd. We zien op één punt een kraanwagen met een aanhanger die over 16 wielen beschikt. Deze kan minstens 50 ton vervoeren en is waarschijnlijk bestemd voor vervoer van zware tanks. Eén auto beschikt over een radio. De hele omgeving komt er om 8.15 uur naar Radio Oranje luisteren. Het hele heideveld bij de Ugchelseberg staat door ingrijpen van vlammenwerpers tegen een daar opgesteld kanon in brand. De vlammen zijn zelfs bij de Openbare School te zien. Om 9 uur passeren een groot aantal vrachtauto's van de ravitaillering en rijden de Van Golsteinlaan op. Wij horen 's avonds nog al eens zware ontploffingen in westelijke richting. Er zou een felle strijd woeden bij Kootwijk. Om elf uur passeert en vrij grote formatie bommenwerpers op weg naar Duitsland.

BLOEM. De 17e zijn de hier verblijfhoudende Canadezen en ook de Rode Kruispost verder getrokken naar Apeldoorn. De volgende dagen een af en aanrijden van wagens.

MOERMAN. Half zeven op. Wordt toegeroepen dat we vrij zijn en dat de Canadezen op de markt zijn. Liggen inderdaad op schuilkelder op de markt. Met Mien rond 9 uur naar het kanaal. Zien daar een Baleybrug maken. In drie kwartier door rond 70 man het hele frame klaar en op de plaats. NSB-ers opgehaald en Duitse gevangenen. Zien 's middags op het Loo Schotse pijpers met doedelzakken. Hele dag eindeloze colonnes de Regentesselaan in naar het noorden.

KRANT (van 29-04-1995). De 17e april 1945 begon nog wel zo feestelijk. Feite Bongaarts herinnert zich de dag als gisteren. Een buurvrouw had hen in de vroege ochtend - terwijl het gezin nog in de kelder verbleef - verteld dat Apeldoorn was bevrijd. Gezamenlijk zag het gezin de bevrijders Apeldoorn binnentrekken. Voor het eerst kregen de kinderen Bongaarts een reepje chocola. In de middaguren kleedde moeder de kinderen netjes aan en toog het gezin, dat aan de Sikkellaan woonde, goed geluimd naar het centrum van het dorp. Daar viel vast wel het nodige te beleven. En dat klopte. Feite ziet nog de NSB'ers die werden opgebracht, evenals de vrouwen die een verhouding hadden gehad met een Duitse militair. "Die vrouwen waren kaal geschoren, hadden een hakenkruis op het hoofd geschilderd gekregen. Uit pure schaamte trokken zij hun rokken over het hoofd. Zodoende liepen zij in hun onderkleding. Ze werden uitgejouwd en nagewezen. Het was hun eerste veroordeling. Iedereen vond het mooi om er naar te kijken. Een sensatie. Tegen half vier maakte het gezin Bongaarts aanstalten om weer naar huis te gaan. Feite vertelt: "Mijn broer Johan liep nog even naar de Stationsstraat. Daar werden vlaggetjes uit gedeeld. Met rood/wit/blauw exemplaar rende hij over de schuilkelder weer in onze richting". Toen sloeg het noodlot toe. In de ingang van die schuilkelder verscheen een Canadese soldaat. Met zijn mond haalde hij de pen uit een handgranaat en wierp het projectiel vervolgens tussen het publiek. Vader Bongaarts zag het gebeuren. Hij riep: 'Lopen jongens', in een poging het dreigende onheil te voorkomen. Feite: "Ik draaide me om naar mijn vader. Op dat moment klonk een vreselijke knal. Een scherf schampte mijn borst. Johan stond slechts een meter van de ontploffing en kreeg de volle laag. Door de paniek die volgde raakten we de anderen kwijt. Moeder en ik liepen in de richting van de Marktstraat. Ik zag dat ze gewond was. Haar linkerarm hing er slap bij. Die was gebroken en er zat een scherf in. Bovendien ontdekte ik dat ik zelf enorm bloedde op mijn borst. In de Marktstraat zijn we opgevangen door mensen van de EHBO. Die hebben ons in de inham gelegd. 'Eerst die jongeman' hoorde ik nog. Daarna ben ik bewusteloos geraakt.
Mijn broer en ik zijn op ladders gelegd en met de cabriolet naar het ziekenhuis gebracht. Daar is Johan de volgende dag - 's morgens om acht uur - overleden. Ik heb hem nog gezien. Zijn hele lichaam zat vol met scherven". Zelf onderging Feite een operatie. Ook vader Johan en dochter Liesje hadden ontelbare scherven in hun benen. Broer Martin kwam er met een enkel schrammetje van af. Vader Bongaarts vroeg de volgende dag informatie bij de politie. Daar kreeg hij te horen dat 19 mensen bij het ongeval betrokken zijn geweest. Ook hoorde hij dat het ging om een dronken soldaat die zelf ook zwaar gewond raakte. Feite: "Maar later hebben we daar niets meer van vernomen. Ik denk dat er in die hectische tijd geen proces-verbaal is opgemaakt. Nergens in de archieven of waar dan ook is iets terug te vinden van het ongeval. Ik weet geen naam van die Canadees. Misschien is hij toen ook wel overleden". De oplossing van de gebeurtenissen ligt mogelijk verborgen in Canadese archieven. De militaire politie heeft vermoedelijk de zaak wel uitgezocht

POLITIE. 07.00 voormiddag. G. van Reekum wonende Looseweg 162 doet aangifte dat gisteravond omstreeks 8 uur een persoon in Duits uniform en een aantal andere personen (burgers) een roofoverval hebben gedaan in zijn huis. Onder bedreiging met vuurwapens hebben zij alles van waarde meegenomen zoals zilverwerk, kleren enzovoort. Hij verzoekt onderzoek.
09.00 uur. Door de heer Gongrijp aan de Jacobastraat werd aan het bureau gebracht een blindganger die hij in de Ruiterstraat heeft gevonden. Gedeponeerd in de tuin achter het recherchegebouw.
21.30 uur. Door de Officier van de Engelse inlichtingendienst is iemand in kamer 15 ingesloten. Woensdag 18 april wordt hij opgehaald door bovengenoemde officier.
22.00 uur. In bewaring in Cel 1: 12 Duitse militairen.

STERKEN. Tot 03.00 uur op 17 april waren alle compagnieën die aan het kanaal lagen betrokken bij vuurgevechten vanaf de overzijde tot het moment waarop het vijandelijk vuur plotseling stopte! Vóór dat een verkenningspatrouille kon worden uitgestuurd om de reden hiervan te ontdekken meldden 2 leden van de Nederlandse Ondergrondse aan commandant van de C-compagnie RCR dat de Duitsers zich uit de stad hadden teruggetrokken. De identiteit van deze twee partizanen werd op de bataljonscommandopost (Tac HQ) gecontroleerd en bevestigd. Daarna gaf de Brigadestaf toestemming om het kanaal met de infanterie over te steken. Dit is dus de bevestiging van Canadese zijde van het optreden van de 2 Apeldoornse verzetstrijders zoals beschreven is in het boekwerk ´Ik draag u op´. Even tevoren had een verkenningspatrouille van de via de sluis overgestoken C-compagnie 2 Duitsers krijgsgevangen gemaakt. Deze waren in het bezit van springmiddelen om de sluis op te blazen. Om 04.30 was de C-compagnie van RCR aan de overzijde van het kanaal bij de Deventerbrug direct gevolgd door de A-compagnie. Deze stootte meteen door naar de markt. Hierop volgde meteen het bataljon 48th dat met het zuiveren van de Parkenbuurt begon om voorlopig te eindigen bij Paleis het Loo. Het bataljon HPE overschreed het kanaal bij de Loobrug waar gedurende de nacht een brug was geslagen. Het bataljon arriveerde om 09.30 bij het Paleis Het Loo. De 1e Brigade zette zijn opmars langs de Amersfoortseweg richting Nieuw Milligen in de namiddag voort. Ook hier moesten langs deze weg nog enige hardnekkige weerstanden van de Duitsers worden opgeruimd. Vele Canadese eenheden maken in hun verslaglegging melding van de enthousiaste wijze waarop de bevolking van Apeldoorn hen ontving. Enkele citaten: "Het leek wel of de gehele bevolking uitgestroomd was om met vlaggen te wuiven, we werden massaal toegejuicht en natuurlijk werd om sigaretten gevraagd. De stad is bijzonder mooi en helder en heeft nauwelijks geleden van oorlogsvernielingen." "Om 12 uur trokken we Apeldoorn binnen; de inwoners waren bijna hysterisch van opwinding." "Het was moeilijk om door te gaan terwijl duizenden bevrijde inwoners de straten versperden en bloemen over ons uitstrooiden. Een knappe soldaat moest zijn geweer gebruiken om de meisjes van het lijf te houden. Vele kussen van meisjes werden op de wangen van onze jongens gedrukt."

BRANDWEER. - Half één. Een geweldige explosie in westelijke richting. Dan een vuurzee boven de bossen uit. De moffen hadden het munitielager in Hoog Soeren in brand gestoken. De ene explosie volgde de andere op. Ik heb nog nooit een dergelijk mooi schouwspel gezien. Het vuurwerk van Scheveningen was er niets bij. Duizenden vuurpijlen in allerlei kleuren vlogen de lucht in. Tegen twee uur behoorde ook dit weer tot het verleden.
- Om drie uur kwam uit de richting van het Kanaal hevig mitrailleurvuur dat zich naar mijn gehoor in de richting van het Marktplein verplaatste. Even later werd het stil en bleef het stil. Een beetje benauwend stil! Wat zou er aan de hand zijn?
- Om zeven uur merkten we het. We waren bevrijd. Het was haast niet te geloven. Ik had het mij heel anders voorgesteld. Zoals het nu gegaan was is het voor Apeldoorn en haar bewoners het beste geweest. Waarde vrienden, ik hoop niet dat ik jullie al te veel met de opsomming van mijn belevenissen met de brandweer heb verveeld, maar ik heb getracht jullie een overzicht te geven van de meeste belangrijkste gebeurtenissen op dit gebied.

1945 ----- 18 april woensdag.

HARDONK. Opnieuw prachtig en zonnig weer. Een voorjaar zoals slechts weinig voorkomt. Eiken, beuken en zelfs acacia's worden groen. Heerlijk om nu in vrijheid van al dat moois te genieten. Vanmiddag naar Ugchelen gefietst. In de verte nog schieten in de richting van Otterlo te horen. Vermoedelijk betreft dit het gevecht bij Otterlo waarbij de uit Apeldoorn en omgeving terugtrekkende Duitse troepen op het hoofdkwartier stootten van de 5e Canadese Tankdivisie. Men had daar op een overval niet gerekend. De Duitsers bemerkten dat en gingen tot de aanval over. Het werd een wild gevecht, een strijd van stafofficieren, koks, chauffeurs, schrijvers, verbindingspersoneel tegen de overmachtige vijand. Een van de officieren wist naar het dorp te ontkomen. Hij keerde terug met een genie-eenheid met bulldozers. Daarmee reed hij al schietend op de vijand in. Het ijlings te hulp gesnelde Irish Regiment of Canada wist tenslotte met vlammenwerpers de Duitsers te verspreiden en maakte daarbij honderden krijgsgevangen. Steeds passeerden door Apeldoorn lange colonnes auto's van het Canadese leger. Vanavond weer tot 10 uur op straat, welk een genot! Gefietst langs het paleis Het Loo, waar het vol stond met keukenwagens, enz. 's Middags was er muziek in het dorp van Schotse band doedelzakspelers, tamboers en hoornblazers.

VAN HOUTUM. Het is merkwaardig maar we slapen alle weer rustig. Zonder direct aan de spanning van de vorige dagen te denken. Het ophouden van deze spanning schijnt een gunstige invloed op ons allemaal te hebben. P. Bodemeyer (evacué bij oom Jan) probeert zijn woning te Heelsum te bereiken en vertrekt 's morgens om 6.30 uur. Hij wordt echter al halverwege Hoenderloo - Otterlo tegengehouden. De weg is versperd. Er wordt in Otterlo nog gevochten. Wij horen hetzelfde van iemand uit Harskamp die dwars door de schietterreinen en het Ugchelsebos naar Ugchelen is gefietst. Mijn neef Henk vertrekt een uur later en probeert in Velp te komen. Hij is om 12 uur weer thuis en heeft zijn doel evenmin bereikt. Bij Terlet stond een schildwacht. Daarop fietste hij door het bos naar Roosendaal. Daar werd hij evenmin doorgelaten. In Loenen worden vergunningen voor Velp uitgeschreven. Henk stond er enige tijd in de rij. Dit baatte ook niet. Vele evacués proberen naar hun woonplaats terug te keren. Echter alles mislukt. Rondom Arnhem staat een politiekordon die niemand doorlaat. Van Velp zou 60% zijn verwoest. De schade in Arnhem moet nog groter zijn. Het kruispunt bij Woeste Hoeve is zwaar gebombardeerd. De dijk in de weg naar Loenen is geheel verdwenen. Drie bulldozers zijn er bezig. Zij drukken de bomen opzij en scheppen de [bom]kraters vol met zand. Alles verloopt vrij snel. Langs de Arnhemseweg zijn overal linten gespannen door de landmijnen. De hei bij Deelen is helemaal afgebrand. Overal langs de wegen ligt munitie of weggegooid Duits materiaal. Er wordt een begin gemaakt met de schoonmaak van ons huis. Mijn ouders slapen de komende nacht nog alleen in de woning. De schoonmaak moet grondig. Het is een grote rotsooi. Om 11.30 uur komt een groot aantal auto's. Daaronder rijden zware tanks uit richting Beekbergen een gedeelte van de Brouwersmolenweg over. Ze slaan de Hoogbuurloseweg in. De beheerder van het pension Eljo-Zamy en andere beruchte NSB-ers worden van de Openbare School naar het Gesticht in Hoenderloo overgebracht.
Om één uur passeert via het zuiden een grote formatie bommenwerpers in richting Duitsland. Er is 's morgens over de weg naar Hoenderloo weinig verkeer. Het neemt 's middags toe. Om 1.30 uur komt een grote colonne auto's voor het merendeel reparatietroepen in richting Hoenderloo voorbij. Tien vrij grote wagens van het Rode Kruis rijden achter deze groep. Eén van de Canadezen gooit me een plak chocolade toe. We weten niet wat we proeven. Zo lekker is het! Zoiets kenden we niet meer. Mijn neef en ik gaan daarna op de fiets naar het bos. De Duitsers hebben er zoveel achtergelaten. Onderweg komt een nieuwe colonne auto's ons achterop. Eerst zijn het jeeps met motoren. Daarna weer grote wagens. Zo nu en dan met pantserwagens ertussen. Alle vrachtauto's hebben in de cabine een deksel [in het dak]. Enkele zijn open. In dat geval staat er een soldaat in. Deze kan een machinegeweer (op het cabinedak gemonteerd) bedienen. Een tiental auto's trekken zwaar veldgeschut. Ook deze zijn weer veel solider dan de Duitse. Op de Ugchelseberg staat een stuk Duits geschut (8.8 centimeter). Het is door de moffen zelf vernield. Overal ligt munitie zoals geweerpatronen, handgranaten, pantservuisten en landmijnen. Deze zijn alle achtergelaten. Langs de weg zijn kleine stellingen (door loopgraven verbonden) gemaakt. Tien meter verder liggen enkele rollen dikke kabels. Het heideveld is totaal afgebrand. Ruim 200 meter verder staat nog een zelfde kanon. Alle granaten zijn verschoten. De loop is vernield. Ook daar ligt veel munitie. Langs het fietspad ligt een dunne kabel die we oprollen. Intussen passeert een nieuwe colonne auto's ook in richting Hoenderloo. Naast de vele wagens van het Rode Kruis zijn het uitsluitend lichte auto's. Wij rijden door en slaan de weg naar de Waterberg in. Er liggen overal resten van Duitse wagens. Op een hoek staat een bandenwagen. Deze moet door paarden worden getrokken. Vele burgers zoeken al tussen de rommel. Overal ligt papier. Verder acht geweren en vele gasmaskers. Zo lopen we er enige tijd te zoeken tot twee jongens met een oranjeband verschijnen. Wij moeten verdwijnen en mogen niets oprapen. De krik die ik al op de fiets had gebonden moet er weer af. We ontmoeten daarna op de grote weg weer een grote colonne. Voorop rijden tien zware tanks gevolgd door jeeps en enkele pantserwagens. Daarna gaan we het Ugchelsebos in. Daar blijkt nog veel meer te liggen. De verzetslieden (Ugchelen) zijn niet vervelend zoals op de Noordweg. Daar speelt Hoenderloo de baas. Zij vinden het niet erg wanneer men iets opraapt. Burgers zoeken overal de resten na. Er liggen veel kisten met munitie. Daaronder 8,8 centimeter granaten, pantservuisten, handgranaten en patronen. Daarnaast liggen helmen, gasmaskers en vele zakboekjes van de soldaten. De meeste geweren zijn kapot. Men vindt in een keukenwagen nog het één en ander zoals een zak gort, pakjes kruiden en briketten. In twee dozen zit nog onbekende munitie. Het éne bevat flesjes met gele vloeistof (misschien picrinezuur) en een dop met tijdontsteking. Het doet dezelfde dienst als een handgranaat. Een andere kist zit vol met plaatjes. Zo te zien karton. Volgens de gebruiksaanwijzing ontploffen deze in aanraking met vuur. In deze bossen zijn 's morgens loslopende paarden gevonden. Wij ontdekken tussen een hoop rommel opeens een anodebatterij. Deze schijnt nog weinig gebruikt te zijn. Iets verder zijn mensen aan het rapen. Er ligt rogge en een groot aantal schoenspijkertjes. Er ligt ook een groot stuk vlees. Het is zwart van de vliegen. Wij rijden weer verder en vinden nog drie anodebatterijen. Daarop fietsen we een smal bospad in omdat de NBS bezig is op de Oude Barnevelderweg het één en ander in te laden.
De BBC deelt mee dat Apeldoorn is bevrijd. Het Paleis op Het Loo is onbeschadigd maar leeggeplunderd. In Ugchelen worden 's middags beide moffenmeiden opgepakt en kaalgeknipt. NBS arresteert bovendien twee Duitse soldaten en een NSB-er uit Arnhem. Het spoorwegpersoneel moet zich deze dag melden. Een lid van de Wolfsangel (ondergrondse NSB) zou in Apeldoorn twee Canadese officieren hebben doodgeschoten. De dader zou zijn gefusilleerd. Op het bord bij de Openbare School [Hoenderloseweg 2] zijn drie aanplakbiljetten aangebracht. Het éne is een proclamatie van de Koningin. Daarin wordt over onze bevrijding, de onderwerping aan Militair Gezag en de spoedige terugkeer van het vorstenhuis gesproken. De tweede is een proclamatie van generaal Eisenhouwer. Daarin raadt hij ons aan op het Geallieerde opperbevel te vertrouwen en mee te werken door de normale arbeid te hervatten. Het derde kondigt een spertijd (zogenaamde avondklok) van 20 - 7 uur aan. Deze wordt echter later veranderd in 22 - 5 uur.

MOERMAN. Hele dag hard gewerkt. Schotten weer gezien op de markt.
 POLITIE. 09.40 uur. F. Koopman wonende Marten Orgeslaan geeft kennis dat de Duitsers op vrijdag 13 april zijn paard, tuig en luchtbandenwagen gevorderd hebben.
11.30 uur. Door de wachtmeester is terzake plundering van huizen van NSB-ers in arrest gesteld een aantal, dat geplaatst is in Cel 4.
16.00 uur. Waldner wonende Stationsdwarsstraat 8 deelt mee dat hij van de Feldgendarmerie een radiotoestel heeft ontvangen van het merk Telefunken nr. 97510 (wisselstroom). Dit toestel is bij hem in huis ter beschikking van de recherche.
17.10 uur. Er wordt Mej. A.J. van Beek, wonende Duivenlaan 17, kennis gegeven van dat er in haar woning een niet ontplofte granaat ligt. De hoofdwachtmeester laat dit doorgeven aan de LBD.
17.45 uur. De heer Stolk Marktplein 17 geeft kennis dat de zegels aangebracht op perceel Loolaan 49 verbroken zijn. De kluis is geforceerd. Dit zou door Canadese militairen zijn gedaan. Hij geeft hiervan kennis omdat dit pand door de politie was verzegeld.
22.00 uur. In bewaring in een drietal cellen 15 Duitse militairen.

STERKEN. Toen de generaal Foulkes op 18 april op weg was naar de commandopost van de 1e Divisie werd hij door een Duitse militair aangehouden. Deze vroeg hem een lift. De generaal bracht hem met de mededeling ´Kennelijk hebben jullie je gebied nog niet voldoende ontluisd!´
NB. In het hoofdstuk ´De laatste uren van de strijd om Apeldoorn´ in het gedenkboek ´Ik draag U op´ wordt op bladzijde 34 gesproken over de staf van Tack Fifty Five van de eerste Divisie. Hiermee wordt bedoeld de Staf van het bataljon Royal Canadian Regiment. De drie tot de 1e Brigade behorende bataljons voerden op hun voertuigen de herkenningscijfers: 55-Royal Canadian Regiment, 56-Hastings and Prince Edward, 57-48th Highlanders of Canada. Het RCR gebruikte in zijn verslaglegging voor aanduiding van andere Brigade-eenheden de cijfers 56, 57 enz. De vooruitgeschoven commandopost van de bataljons werd aangegeven met Tac HQ of wel Tactical Head Quarter. RCR noemde zijn commandopost dus eenvoudigweg Tac 55.

1945 ----- 19 april donderdag.

HARDONK. Zonnig, meer wind. Van 7 tot 8 1/2 uur trok bijna zonder onderbreking één file pantserwagens en tanks langs. Welk een leger en wat een pracht materiaal, wel een heel verschil met dat van Hitler. Vandaag nog heel druk op straat, gezellig al die wapperende vlaggen in het zonlicht. De waterleiding werkt weer normaal. Oorlogsnieuws nog heel weinig. Volgende week meer brood, melk, enzovoort!

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren veel vrachtauto's bijna uitsluitend richting Hoenderloo. Van bewoners uit Ede horen wij dat deze stad is bevrijd. Om twaalf uur komen bommenwerpers recht over in richting Engeland. Wij tellen minstens 200 toestellen. Ik probeer 's middags met de fiets Kootwijk te bereiken. Alles verloopt goed tot Assel. Daar zoekt een patrouille Canadezen het bos af naar Duitsers. Zij houden mij aan en ik moet terug nadat ze mijn persoonsbewijs en fietstassen hebben gecontroleerd. Op de straatweg staan resten van twee Canadese lichte tanks. Een verbrande motor en het lijk van een Duits soldaat liggen in de berm. Ik hoor op de terugweg van inwoners uit Radio [Radio Kootwijk] dat Kootwijk via het fietspad langs het transformatorgebouw is te bereiken. Ik fiets deze weg over en kom zodoende aan mijn doel. Echter niet zonder hindernissen. Alle terreinen waar ik fiets zijn afgebrand. Masten van het zendstation liggen verbogen over de grond. Bij het transformatorgebouw is hard gevochten. Er is dan ook veel verwoest. Diepe sporen van tanks lopen langs de weg naar Kootwijk. Een officier van het Canadese leger vraagt me onderweg nog naar de route naar het zendstation. Het dorp is dinsdagavond [17 april] om 10.30 uur bevrijd. Er is nog even een felle strijd geleverd met 400 Duitsers. Deze waren in een bos verschanst. De gevangenen komen nog steeds binnen. In de omtrek ligt veel materiaal dat de moffen hebben achtergelaten. Het dorp mag nog niet vlaggen omdat zich in de omgeving nog ongeveer 200 Duitsers ophouden. Zij plunderen 's nachts. Om dit te voorkomen slapen vele leden van de NBD (gewapend) bij verschillende boeren. Ik fiets van Kootwijk naar Milligen en via de straatweg weer naar huis. Op dat moment is er weinig verkeer over de Amersfoortseweg. In Milligen zijn vrij veel huizen vernield. Even voor de Rijksweg is een groot kamp waar de Canadese tenten hebben geplaatst. Honderd meter verder is een ander tentenkamp. Het is wel een bewijs dat de bevrijders de voorkeur geven aan tenten in plaats van de burgers uit de huizen te trappen zoals de moffen gewoon waren. Langs de Amersfoortseweg zijn veel bomen voor versperringen opgeblazen. Zij liggen nu langs de weg. Fietspaden zijn door tanks vernield omdat zich in iedere Splitterboxe (onderkomen voor auto's bij luchtgevaar) een Duits mitrailleurnest bevond. Aan beide kanten van de weg is het gewas onder de dennen verbrand. In de zijwegen staan resten van Duitse auto's. Langs de weg liggen enkele uitgebrande wrakstukken. Onder de beukenbomen van het Kroondomein is een voorlopig krijgsgevangenenkamp. Daar staan nu de onoverwinnelijke Duitsers. Leden van een 'Herrenvolk'. Ze weten niet hoe onderdanig mogelijk men kan doen. Ik hoor in richting Hoog Soeren ontploffingen. Waarschijnlijk opblazen van munitie. Kanonnen bulderen in richting Elspeet.
Om zes uur passeert via het zuiden een grote formatie bommenwerpers richting Engeland. Canadese troepen bevrijden Harderwijk, Ede en Wageningen. Radio Oranje geeft bijzonderheden over de bloedige slag bij Otterlo. Beide partijen telden duizend man. De vanuit Harskamp oprukkende Duitsers drongen in Otterlo binnen. Vlammenwerpers beslisten de strijd. De vijand verloor 400 doden en 250 gevangenen. Arnhem is zwaar beschadigd. Alle grote gebouwen zijn verwoest. Er bestaat geen binnenstad meer. Apeldoorn is weinig beschadigd. De grootste vernielingen vindt men ten oosten van het kanaal. Mijn neef Henk weet deze dag in Velp te komen. Hij brengt er een bezoek aan onze familie. Zij zijn even voor het zware artillerievuur uit hun huizen gejaagd en vertoefden elders in Velp. Het huis van mijn neef heeft een granaattreffer maar het is nog bewoonbaar. De reis naar en terug van Velp verloopt niet zonder moeilijkheden. Henk wordt op de heenweg vijf maal aangehouden en moet zijn doel zeggen. Het fietsen vanaf Dieren is moeilijk (iedere vier seconden passeert een auto) omdat de helft van de Middagterallee is opgeblazen. De zware beuken zijn naar de berm geschoven en liggen over de landmijnen. Scherven liggen overal. In de weg zitten veel granaattrechters. Enige Duitsers houden zich nog steeds in de omgeving van Ugchelen verscholen. Hieronder bevinden zich minstens 20 leden van de 'Hollandse' SS Een grote formatie bommenwerpers komt na 9.45 uur recht over in richting Duitsland. Het geronk houdt tien minuten aan.

POLITIE. 00.30 uur voormiddag. Door enige Engelse soldaten is aan het bureau gebracht een Duitse soldaat en ingesloten in Cel 2. Wordt door hen op 20 april opgehaald.
08.00 uur. G.H. Schurink wonende Hoenderparkweg 7 doet aangifte dat in zijn woning die door granaatvuur was getroffen diefstal is gepleegd. Hij kan er dus niet meer wonen en verzoekt 's nachts toezicht.
10.00 uur. Doet G.J. Buisman wonende Hoenderparkweg 43 aangifte van beroving van geld enz. van zijn zoon die tijdens de beschieting is overleden.
14.00 uur. De heer Hageman (blokhoofd LBD) heeft in de afgelopen nacht op heterdaad enkele personen betrapt toen zij bezig waren een perceel aan de Loseweg 162 te plunderen. Dit perceel werd voorheen bewoond door een NSB-er. De daders namen de vlucht met achterlating van de ontvreemde goederen. Deze goederen zijn door Hageman meegenomen en opgeslagen in zijn woning. Hageman verzoekt of de politie deze goederen wil overnemen.

1945 ----- 20 april vrijdag.

HARDONK. Stralend lenteweer. Steeds erg druk militair verkeer. Weinig nieuws te bemachtigen.

VAN HOUTUM. Er is 's nachts weinig verkeer over de weg. De hele ochtend passeren vliegtuigen (meest jagers) in beide richtingen. In Ugchelen wordt een collecte gehouden voor de Ugchelse kinderen om deze te kunnen trakteren met het oog op de bevrijding. De opbrengst is 1.400 gulden, 184 kilo rogge, 138 kilo tarwe, meer dan 200 eieren en andere levensmiddelen zoals jam. Eén van de voornaamste gevers is Vega [A.J. Vega, Koudhoorn 5]. Hij is een Portugese jood die zeer moeilijke oorlogsjaren achter de rug heeft. Vega is als het ware dubbel bevrijd. Deze man zit ook in de commissie en draagt zeer veel bij tot het slagen van dit feest. Aan deze opbrengst wordt nog het een en ander toegevoegd dat de Duitsers in het bos hebben achtergelaten zoals 30 pond suiker, enkele schijven kaas en boter. Zondag aanstaande zal in bevrijd Nederland een biddag worden gehouden voor een spoedige bevrijding van het nog bezette gedeelte. Rondom Apeldoorn staan leden van de NBS en houden iedereen aan. De NBS is al op de bevrijdingsdag ontaard door gebrek aan leden. Daarom zijn velen, die in de oorlog op de verzetsgroepen hebben gescholden of collaborateurs zijn, plotseling tot verzetsman met de bewuste oranje armband gebombardeerd. Deze manier is fout. Dergelijke nieuwelingen behoorden een andere kleur band te dragen. De kern van de verzetsgroepen uit de oorlog is niet meer in de NBS terug te vinden. De meeste leden hebben veel bluf. Zij beroepen zich op gefantaseerde daden tijdens de oorlog en menen de overige burgerij op strenge wijze te mogen commanderen. Het dragen van een stengun of ander wapen versterkt hun positie nog meer. Zij overdonderen in vele gevallen ook hun collega's de ware verzetsmannen. Deze deinsden in de oorlog nergens voor terug en trekken zich nu liever terug. Deze kern van verzetsmannen vraagt niet om roem of uitbundige erkenning van hun daden. Zij blijven bescheiden en wensen in alle vergetelheid hun dagelijkse werk voort te zetten. Om 7.30 uur woedt een grote brand in richting Otterlo. Wij horen duidelijk kanonvuur. Op het bord bij de Openbare School zijn veel nieuwe aanplakbiljetten (ter vervanging van een krant) aangebracht. De scholen in Ugchelen zullen maandag aanstaande weer beginnen. Echter in noodvertrekken. Eerst nu stel ik de andere huisgenoten op de hoogte van dit dagboek. Het is sinds augustus 1940 geheimgehouden. Mijn plan is de kladschriften nog niet te laten lezen. Thans wacht me nog een groot werk, namelijk het overschrijven in bijzondere boeken, hetgeen ik hoop te volbrengen. Deze speciale boeken kunnen worden gelezen.

POLITIE. Capt. V.P. Birch, Chef van de Field Security, App'n, vordert hierbij dat alle vreemdelingen van Duitse nationaliteit waaronder begrepen alle Rijks-Duitsers, Sudeten-Duitsers, Oostenrijkers, Hongaren en andere personen behorende tot een nationaliteit die met de geallieerden in oorlog zijn zich met hun paspoorten melden aan het bureau van politie te Apeldoorn, afdeling Recherche, Deventerstraat 23 tussen 9 en 12 uur en 14.00 en 17.00 uur.
20.15 uur. Weduwe Pol wonende Molenstraat 93 heeft het lijk herkend van de 17 jarige Miep de Vries wonende Molenstraat 91. De moeder en broers van dit meisje zijn allemaal gewond en liggen in het Seminarie. Genoemd meisje is tijdens de beschieting om het leven gekomen.

1945 ----- 21 april zaterdag.

HARDONK. Guurder met regenbuien. 's Middags op clubhuis Valkenberglaan kon men zich opnieuw aanmelden voor de door de bezetter opgeheven padvinderij. Er was een enorme animo. Niet minder dan 250 jongens kwamen zich opgeven voor welp, verkenner of voortrekker. Gisterenavond nog in de verte duidelijk kanongebulder te horen. Bij de Grebbelinie bieden de Duitsers sterke tegenstand. Nog steeds zitten er Duitsers in de bossen en wordt er veel materiaal gevonden. Ook is gevaar voor mijnen niet denkbeeldig. Volgende week krijgen we Engelse biscuits op de bon. Ons melkrantsoen is verhoogd. Zo is er in alles vooruitgang.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 7.20 uur passeert in richting Apeldoorn een colonne auto's waaronder 20 zware tanks. Een half uur later volgt een file van minstens 30 vrachtauto's. De NBS vindt in het Ugchelsebos een complete installatie voor een dokter. Deze is door de Duitsers achtergelaten. De instrumenten zijn van de meest uiteenlopende aard. Onder de overige goederen bevinden zich 180 dekens. Deze dekens worden ter beschikking van de Vereniging Ugchelens Belang gesteld. Mijn broer is commandant van de NBS. Hij vraagt mij voortaan dagelijks een overzicht van de radioberichten samen te stellen om deze bij de fietsenmaker Pieters [Ugchelseweg 249] aan te plakken. Na lange tijd kan men de vleesbonnen weer bij de slager inwisselen. We krijgen nu of bevroren varkensvlees (125 gram per bon) of vlees in blik (90 gram per bon) dat van de Canadezen afkomstig is. In Apeldoorn wordt de eerste film vertoond. Alleen Canadezen en genodigden hebben toegang. Het zijn echter geen oorlogsfilms. Volgens geruchten is Seyss-Inquart gevangengenomen.

MOERMAN. Alles is dicht.

POLITIE. 15.00 uur. De Bruin wonende Klokstraat 27 doet aangifte van Majesteitsschennis contra een vrouwspersoon wonende Loenenseweg hoek Immenbergweg. Getuige is de heer Duin Loenenseweg hoek Immenbergweg.

1945 ----- 22 april zondag.

HARDONK. Stormachtige wind, guur met hagelbuien. Niets.

VAN HOUTUM. Een onafgebroken colonne auto's rijdt 's morgens vanaf vijf uur tot elf uur door Apeldoorn naar het oosten. Zij komen vanaf de Amersfoortseweg. Het voorbijtrekken van zware tanks duurt alleen al 1 1/2 uur. Alle dominees in de kerken in Apeldoorn wijzen er 's morgens op dat wij nu er een nieuwe bezetter is nuchter moeten blijven en moeten waken tegen verval. In dit verband richt iedere voorganger zich tot de meisjes om niet te veel omgang met de soldaten te hebben. Vele van hen zijn getrouwd. Radio Oranje waarschuwt opnieuw tegen voorbarig vlagvertoon. De vijand heeft in een dorp (waarschijnlijk Nijkerk) zijn woede op de burgerij gekoeld en vele van hen gedood. De gebouwen van de Kokosfabriek in Apeldoorn [Arnhemseweg] zijn voor opslag van levensmiddelen gevorderd. Alles is bestemd voor de gemeente Apeldoorn. De vrachtauto van Preller [Hoenderloseweg 145/147] moet morgen voor de repatriëring rijden. De eigenaar zal de auto zelf besturen en moet naar Nijmegen.

BLOEM. Tot 21 en 22 april dag en nacht een enorme hoeveelheid van tanks, gevechtswagens, wagens voor materiaal, Rode Kruis en complete bataljons in de richting Zutphen Vertrokken. Men zegt dat ze aan de Grebbe hebben gevochten en niet meer nodig zijn. De manschappen weten zelf niet waar ze heen gaan.  De 20e hebben de Duitsers de Hollandse waterlinie weer in actie gezet en tevens de Afsluitdijk op 20 meter doorschoten. De 22e hadden de Tommies Amersfoort nog niet bezet. Afgebrande huizen hier van Johan Menkveld, v.d. Alforst, weduwe Menkveld, Antoon te Winkel en Gerrit Hartgers. In de Withagen van Karel Dolman en de gebroeders Pelgrim. In de Wilpse Achterhoek van Jan Wichers Schreur, Antoon Elders (half afgebrand), Frans Bergman, Jan Streppel-Kophof, Jan ter Mate, Gradus de Haan, Jan Roes, Jan Borgonje, Hein Borgonje, Teunis Keurhorst, Dirk Klomp, Willem Hagen, Bernhard Klunder, Bussink-Vrijland en G. Sprengeman. Hiervan zijn een gedeelte op last van een Duits officier in brand gestoken toen ze terug moesten trekken. Deze officier is gevangengezet bij de fabriek van Linthorst, 2 dagen tentoongesteld en is toch doodgeschoten. Direct na het wegtrekken van de Canadezen staan de manschappen van de ondergrondse klaar om de NSB-ers op te halen en in gebouwen vast te zetten nadat ze eerst door het publiek bespot en beschimpt zijn.

MOERMAN. Hele nacht en zondagmorgen lange colonnes richting Deventer. Honderden tanks. Wat betekent dat? Regenachtig en koud. De serre lekt.

1945 ----- 23 april maandag.

HARDONK. Guur, veel wind en zon. 's Avonds Sint Joriskampvuur op het terrein aan de Valkenberglaan. Ds. Berkel declameerde het Sint Jorisverhaal.

VAN HOUTUM. Op het bord bij de Openbare School zijn nieuwe biljetten aangeplakt zoals samenstelling van de nieuwe gemeenteraad, verbod tot eigenhandige bestraffing van NSB-ers enzovoort. In Apeldoorn hangen aan vele ramen uittreksels van radioberichten (onder andere Ondergrondse Koerier) en kranten uit het bevrijde zuiden. De Apeldoornse krant geeft een kort stencil waarin onder meer nieuwe bonnen worden aangewezen. De rantsoenen zijn gelijk en wij krijgen extra 150 gram biscuits (echter geen Britse kwaliteit). In enkele winkels worden nieuwe tijdschriften verkocht. Zij heten: 'Kijk' en 'Envoy'. Het loopt storm. Iedereen probeert de exemplaren te krijgen. Kijk is een speciaal bevrijdingsnummer en wordt door de Amerikanen uitgegeven totdat heel Nederland bevrijd is en onze pers weer tijdschriften zal uitgeven. Wij hebben het huis weer zo goed als geheel ingericht. Er zijn een tuinstoel met tafel, een fiets (zonder banden) en een scheerkwast gestolen. Achter de piano stond een vrij goed tekenbord dat door hen achtergelaten is. In één van de spoorwegwoningen worden twee leden van de 'Hollandse' SS gevangengenomen. De NBS brengt ze over naar de kazernes. Kort daarvoor deden de zich overdag in bossen verschuilende moffen een aanval op een kazernegebouw. Dit is al eerder voorgekomen. Het is wel een bewijs hoe gevaarlijk het nog in de omtrek is. Preller is ook terug van zijn reis naar Nijmegen. Arnhem is een dode stad. De schade bestaat grotendeels uit kapotte ruiten en inwendige vernielingen.

MOERMAN. Lelietjes van Dalen bloeien in het bos. Dryas[?] bloemkastanjes vol in bloei en blad. Alles dit jaar bijzonder vroeg.

1945 ----- 24 april dinsdag.

HARDONK. Steeds kil droog weer. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. Alle munitie en materiaal in de omliggende bossen wordt op wagens geladen en naar Hoenderloo overgebracht. Deskundigen openen het massagraf (aanslag Rauter) op het nabij zijnde kerkhof. Zij proberen de lijken naar kleding, ringen, papieren enzovoort te identificeren. Ieder lijk wordt gekist en opnieuw begraven. De leider van de Jeugdstorm te Wageningen, die als evacué in Apeldoorn vertoeft, is nog steeds niet in hechtenis. Echter lukt het hem met een Canadees naar Arnhem en Nijmegen te reizen (voor een ander is dit onmogelijk). Hij beschikt ook over veel Engelse sigaretten. Een brutale heeft de halve wereld. Tien Duitse soldaten komen 's avonds in schemerdonker bij Hamer aan de pomp water drinken. Jammer dat er geen gewapende mannen in de buurt zijn!

1945 ----- 25 april woensdag.

HARDONK. Zonnig weer. Nog altijd huizen er Duitsers in de bossen. Telkens worden er gevangen genomen. Afgelegen boerderijen hebben nog al eens last van die lui. In de afgelopen nacht schietpartij bij de kazerne met ongure ondergrondse elementen. Het is te hopen dat aan dergelijke dingen spoedig een eind kan gemaakt worden. Gistermiddag was prins Bernhard in Apeldoorn, onder andere even op het Gemeentehuis.

VAN HOUTUM. Wij horen de hele nacht artillerievuur in richting Amersfoort. Overdag volgen nog al eens zware ontploffingen in westelijke richting. Als dank voor de bevrijding worden de Ugchelse kinderen 's middags getrakteerd. Voor dit feest is vrijdag gecollecteerd. Er worden samen 500 pakketten uitgedeeld. De muziek speelt enkele vaderlandslievende liederen. Enkele Canadezen richten op de nabij zijnde heuvel Bakenberg een meteorologische observatiepost. Deze werkt alleen 's nachts. Herrijzend Nederland deelt mee dat evacués, inclusief ambtenaren, onder geen voorwaarde zonder vergunning naar hun woning mogen terugkeren. Gebeurt dit toch dan worden betrokkenen naar een kamp gestuurd en vandaar naar hun evacuatieadres teruggestuurd. Prins Bernhard heeft zich in het nabij zijnde kasteel Spelderholt (vroeger Seyss-Inquart) gevestigd. De Prins rijdt in een blauwe jeep en brengt voortdurend een bezoek aan het Paleis. Daar is de Canadese staf gevestigd is. Enkele burgers herkenden ZKH [Zijne Koninklijke Hoogheid] nadat hij een bezoek aan het gemeentehuis had gebracht. In Apeldoorn is op enkele punten weer elektriciteit. Beide grote ziekenhuizen hebben nu stroom. De Apeldoornse krant wordt in beperkte oplage verkocht. In Ugchelen worden twee kaalgeknipte moffenmeiden met vader en broer gearresteerd omdat zij met wraak dreigen. De NBS brengt hen van Ugchelen naar Hoenderloo.

BURGEMEESTER QUARLES VAN UFFORD (brief van ene Koenraad aan het Gemeentehuis Loolaan 20 Apeldoorn). Mijne Heren. De verschillende werkzaamheden voor het schoonhouden van gebouwen en dergelijke geschiedt nu door gearresteerde collaborateurs. Tot nu toe kan een iedere instantie vrijelijk over deze mensen beschikken waardoor deze mensen niet efficiënt te werk konden worden gesteld. Thans gaat alles via één leider en als zodanig is benoemd J.W. Minderman (Bert), Commandopost NBS Loolaan 49. Een ieder die dus werkkrachten nodig heeft moet de avond voor het nodig zijn van deze werkkrachten een opgave doen aan de heer Minderman. Wij rekenen in deze op uw medewerking door ook uw aanvragen alleen over dit bureau te laten lopen.

POLITIE. 11.00 uur. T. Nijkamp Molenstraat 21 verzoekt opsporing van zijn schoonzuster Hendrika van der Ploeg, oud ongeveer 44 jaar en huisvrouw van Jan Nijkamp gewoond hebbende Snipweg 34. Bij de komst van het bevrijdingsleger vluchtte zij naar Drente en liet haar 14-jarige zoon hier achter die ten laste kwam van verzoeker. Hij kan dat kind niet langer verzorgen en wil dat weer onder de zorgen van de Moeder gesteld zien. De vader is in Duitsland. 21 uur. Op last van de Commandant van de Civil Affairs Loolaan 37 moeten morgenochtend 9 uur zich twee agenten van politie melden met twaalf arrestanten uit de kazerne Willem III voor schoonmaakwerkzaamheden. Hoofdagent bekend.

1945 ----- 26 april donderdag.

HARDONK. Alweer zonnig. De eiken worden al flink groen, alleen het eikenhakhout is nog dor. De brem begint te bloeien. Buiten is alles prachtig. Onze rantsoenen zijn al belangrijk verhoogd. We krijgen onder andere 1/2 pond [= 250 gram] boter in de 14 dagen, 1/2 pond biscuit, iets meer brood en 1/2 pond uien per persoon!

VAN HOUTUM. Overal hangen weer nieuwe aanplakbiljetten. Daar onder Proclamatie van Prins Bernhard tot de NBS en hun taak na de bevrijding, verordeningen van het Militair Gezag enzovoort. Verschillende bureaus uit Arnhem, die door de evacuatie in onze omgeving zijn gevestigd, moeten naar Apeldoorn worden verplaatst. Hiertoe behoort het hoofdbureau van de Rijksveldwacht. Apeldoorn krijgt over zes weken waarschijnlijk weer gas. Onze steenkolenvoorraad te Brouwersmolen wordt door de Gasfabriek in beslaggenomen. Mijn neef Jan moet op last van de NBS jongelui op hun rijvaardigheid controleren en hierover rapport uitbrengen. P. Bodemeyer (evacué oom Jan) gaat opnieuw naar Heelsum en bereikt het doel. Zijn tuin is helemaal opgegraven. Deuren en ramen zijn uit zijn woning verdwenen. De daar gelegerde Canadezen zeggen dat zij zo vaak kunnen terugkomen als ze willen.

POLITIE. 10.30 uur voormiddag. L.J. Haarman wonende Nijbroekseweg 41 geeft kennis dat een boerenwagen die door de Duitse Weermacht was gevorderd is blijven staan. 20.00 uur. Uit het massagraf op 'Heidehof' te Ugchelen zijn 25 en 26 april 19 lijken opgegraven, gekist en opnieuw ter aarde besteld. Een aantal zijn geïdentificeerd. De lijken verkeerden in verregaande staat van ontbinding zodat foto's en vingerafdrukken niet genomen konden worden. De op de meeste lijken gevonden goederen en voorwerpen wettigen de hoop dat de meeste lijken, ondanks de toestand waarin zij nu verkeren, toch geïdentificeerd kunnen worden. De opgraving en identificatie wordt voortgezet. De Rechercheur S. Adema.

1945 ----- 27 april vrijdag.

HARDONK. Bewolkt, iets regen. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. Er is de hele dag in beide richtingen een druk verkeer over de weg. Het lijkt ons bevoorrading van pakhuizen in Apeldoorn. Twee kaalgeschoren meiden, die een deel van de Openbare School (bureau NBS) moeten schoonmaken, verschijnen niet. Onderduiken verzwaart hun straf slechts. Wij krijgen een eerste krant. Er is slechts één exemplaar op een tiental abonnees.

POLITIE. De opperwachtmeester v.d. Klift meldt dat in perceel 'Veldzicht' voormalig Frontzorg een kachel brandt, dat in genoemd perceel veel papier van waarde ligt opgestapeld en dat niemand door hem daar aangetroffen werd, terwijl iedereen vrij kan binnentreden. Van bovenstaande is kennis gegeven aan het bureau NBS Deventerstraat.

1945 ----- 28 april zaterdag.

HARDONK. Eerst zonnig, later bewolkt met regen en koeler. Met de Canadese verkeersregelaar Italiaanse wijn gedronken! 's Middags de heer Moerman op bezoek. Erg veel militair vervoer. Weer eigen dagblad. Himmler biedt Amerika en Engeland onvoorwaardelijke overgave aan!

VAN HOUTUM. Er is de hele dag druk verkeer over de weg. Meest in richting Apeldoorn. Enkele colonnes gevechtswagens (minstens 20 per groep) passeren in richting Apeldoorn. Mijn neef gaat weer naar Velp. De families wonen weer in hun huizen. In Apeldoorn verschijnt met ingang van heden de krant 'Veluws Dagblad', de 'Ondergrondse Koerier' (blad van verzetsgroepen) bevat een scherp artikel tegen dit nieuwe dagblad omdat het zich tot de illegale bladen in de oorlog rekent. Deze krant geeft bijna alle nieuwe bepalingen en proclamaties. De distributielijst bevat hogere rantsoenen dan voorheen. Sinds de laatste rantsoenen onder de Duitse bezetting krijgen we nu extra (per 14 dagen) 600 gram biscuits, 400 gram brood, 250 gram boter (vroeger 40 gram olie), vijf liter taptemelk, 500 gram suiker (alleen voor kinderen) en twee chocoladerepen (ook alleen voor kinderen). Wij gaan weer bergopwaarts! Het meel waarvan het brood wordt gebakken is echter muf. Dit is ook in Velp het geval. De melkfabrieken produceren momenteel veel boter. Het meeste wordt voor de nog niet bevrijde hongerprovincies gereserveerd.
  BLOEM. Duitsland heeft aan Engeland en Amerika capitulatie gevraagd echter zonder Rusland er in te kennen omdat de Duitsers bang zijn dat hun volk naar Siberië zal worden gebracht. Ook zij hebben de Russen weggehaald uit de bezette gebieden van Rusland en in Duitsland zeer slecht behandeld. De Canadezen zitten in ons land voor de waterlinie omdat de Duitsers deze waterlinie in werking gezet hebben. De sluizen bij IJmuiden zijn open gezet en de dijken van de Wieringermeer kapotgeschoten over een afstand van 30 meter. Daardoor is het water wel 5 meter hoog komen te staan. In het westen is het treurig gesteld door de hongersnood.

POLITIE. 15.00 uur. Wederom zijn 18 lijken uit het massagraf op 'Heidehof' te Ugchelen opgegraven. Vier van deze lijken zijn zo goed als zeker geïdentificeerd. De opgraving en identificatie worden maandag voortgezet. Verschaffing van een hoeveelheid alcohol voor gravers en het personeel belast met de identificatie alsmede verschaffing van enig rookgerei in verband met de moeilijke omstandigheden waaronder gewerkt moet worden zeer aan te bevelen zijn.

1945 ----- 29 april zondag.

HARDONK. Koud weer, sneeuwbuitjes. Naar de kerkdienst in de Grote Kerk bij de zendeling Slump. Aan het slot zette het orgel het Wilhelmus (vers 1 en 6) in dat door allen werd meegezongen.

VAN HOUTUM. Het postverkeer in de bevrijde Nederlandse provincies is weer normaal. De hele dag is er druk verkeer in richting Apeldoorn. Wij zien naast de auto's voor de ravitaillering ook veel gevechtswagens.

BLOEM. Deze week hebben de Tommies pakketten met levensmiddelen uit willen gooien maar doordat de Duitsers de v1iegtuigen niet met rust wilden laten is dit weer stopgezet. In Rotterdam zou de zwarte pest zijn uitgebroken. In Amsterdam zat 20% van de mensen onder de luizen.

MOERMAN. Weer inbraak aan de Jachtlaan. Hitler zou stervende zijn.

1945 ----- 30 april maandag.

HARDONK. Koud weer, regenbuien. Verjaardag van Prinses Juliana. Na 5 jaar voor het eerst op haar verjaardag weer de vlag uit!

VAN HOUTUM. Een schoffelpantserwagen passeert 's morgens in richting Hoenderloo en keert 's avonds weer terug. De in het Gesticht in Hoenderloo zittende beheerder van het pension Eljo-Zamy krijgt een hartaanval. Hij blijft nog in leven.

MOERMAN. Koud en regen.

POLITIE. 19.30 uur. Heden 13 lijken van slachtoffers uit het massagraf op 'Heidehof' opgegraven. Hiervan zijn een aantal geïdentificeerd.

1945 ----- 1 mei dinsdag.

HARDONK. Koud, regen- en hagelbuien. We wachten de laatste dagen vol spanning op de capitulatie van Duitsland.

VAN HOUTUM. Het blaadje Trouw is nu legaal verkrijgbaar. Het is gedurende de oorlog in Apeldoorn gedrukt. Het krantje dat een voorwoord heeft van de burgemeester wordt aangeboden. Men hoeft dit eerste nummer niet te betalen. Men kan zich wel voor een abonnement opgeven. Vele etalages zijn voorzien van tekeningen die op de bouw van een nieuw Nederland betrekking hebben. Onze tuintafel en stoel zijn terecht. De moffen hebben die even voor de bevrijding meegenomen. Zij staan in de schuur van Maassen op de Ugchelse Berg. Er staat nog een tweede tafel. Deze blijkt ook van ons te zijn. Wij hebben deze nog niet gemist. 's Middags passeren twee schoffeltanks in richting Apeldoorn. Kort daarop volgt een groep lege gevechtswagens. Een jeep rijdt om 3.30 uur het fabrieksterrein op. De Canadezen zoeken een ruimte voor 100 man, dat wil zeggen ontspanningsruimte. Zij vorderen de pakkamer. Het eerste vertrek is voor de koks. De garage van oom Jan wordt bureau. Vijftien onderofficieren zullen in twee woonkamers eten. Wij moeten twee vertrekken afstaan voor eetgelegenheid voor vijf officieren. Zij slapen alle in tenten die om de fabriek zullen worden geplaatst. N. Melissen, één van de leden van de Ugchelse NBS, wordt bij het opgraven van munitie in het Ugchelse Bosch in zijn bovenarm gewond. Hij wordt naar het ziekenhuis overgebracht. Hij verliest onderweg vrij veel bloed. De munitie was zodanig gelegd dat bij het opruimen een revolver automatisch afging.

BLOEM. In mei hebben de Duitsers in ons land zich overgegeven. Met de hongersnood was het toen snel afgelopen omdat de Tommies en Canadezen zorgden voor voldoende aanvoer van levensmiddelen. Direct toen de Tommies hier waren zijn de NSB-ers gevangengenomen en naar verschillende verzamelplaatsen vervoerd nadat ze soms eerst nog door het publiek danig bespot en getreiterd waren. Niet één had de kans om te ontkomen daar de hele bevolking tegen hen was. Om de rust te kunnen handhaven gaven zich hiervoor vrijwilligers op die dan met hun tweeën dagelijks op en neer fietsten met geweer over de schouder. Maar er deden zich geen incidenten van betekenis voor.

1945 ----- 2 mei woensdag.

HARDONK. Koud weer, veel regenbuien. Verbazend veel militair verkeer.

VAN HOUTUM. 's Morgens om negen uur rijdt een groot aantal vrachtauto's met licht veldgeschut naar het heideveld bij de Bakenberg. Een uur later rijden andere auto's het fabrieksterrein op. Daar laden zij het één en ander uit en slaan het op in de Pakkamer. Het zijn bijna allemaal stoelen en benodigdheden voor de kok. Deze installeert zich in het eerste vertrek. In één hoek ligt een stapel echt wittebrood. Eén soldaat zet er een radio neer en wij kunnen om 11.45 uur naar de BBC luisteren. Over de herkomst van de stoelen is een meningsverschil. De soldaten zeggen dat ze uit Kleef en omgeving komen. Wij geloven dit niet en vinden dan ook op één stoel een naambordje van een Arnhemmer. De meeste auto's arriveren om 11.30 uur. Zij worden naast de fabrieksmuren bij de garage van mijn oom in een wei en in het plantsoen geparkeerd. Een lange colonne tanks slaat aan de voet van de Ugchelse Berg een bospad in. De colonne vernielt het fietspad, rijdt over de Van Golsteinlaan de Wezenweg in. Daar worden zij geparkeerd. Het zijn samen twaalf schoffeltanks (type Sherman van 45 ton) en vier gewone zware tanks. Zij laten overal sporen tot een halve meter diepte achter. Nog steeds komt auto na auto aan. De meeste laden hun vracht uit en vertrekken weer. Chauffeurs rijden twee auto's in de wei naast ons huis en parkeren deze naast de afrastering. Deze laden tentmateriaal uit. Binnen enige uren staan er drie vrij grote. Zij plaatsen er ook twee achter onze schuilkelder voor de officieren. De kok eist dat wij de garage ontruimen. Wanneer dit bijna klaar is komt een officier en zegt dat het overbodig is. De kok moet zich behelpen door een groot zeil van een autodak tot drie meter er naast te spannen. Daar binnen moet hij koken. Deze Schotten (het is een Schots regiment en is bij het eerste Canadese leger ingedeeld) zijn nog zeer terughoudend. Ze knippen het prikkeldraad nog niet door. Wij moeten dit schijnbaar doen. Eén scheurde er steeds zijn kleding aan. Onder de kleine kastanjeboom staat een auto die eerst nog door het bloemenpark is gereden. Eén soldaat is zelfs bezig een toilet in het bos te maken. Zoiets zouden de moffen nooit doen. Bij de fabriek staat een auto die 220 volt gelijkstroom opwekt. De chauffeur is bezig kabels naar de Pakkamer en ons woonhuis te leggen. In een wei naast de Pakkamer staan 17 grote en kleine tenten. Op het zogenaamde voetbalveld bevinden zich drie vrachtauto's met twee tenten. Het is een reparatieafdeling. Deze beschikt over veel gereedschap waaronder een lasapparaat. In iedere auto is een radiotoestel.
Al snel is er handel in sigaretten. De prijzen variëren van 15 tot 50 cent per stuk. Zeer zelden is een plak chocolade te koop. Mijn oom koopt er één voor een gulden. Dit is goedkoop. Men geeft er in Apeldoorn 10 tot 15 gulden voor. Deze troepen beschikken ook over een levend varken. Wij moeten er voor zorgen en krijgen de helft van het voer dat ons varken weer ten goede komt. Deze helft is nog meer dan wij gewoonlijk voerden. Het bevat nog meer voedingswaarde dan mensen eten. Er zitten hele broden en veel biscuits tussen. Wij krijgen tevens alle aardappelschillen (zeer dik) voor ons vee. De kanonnen schieten de hele ochtend en middag vanaf de hei bij de Bakenberg en Ugchelse Berg op een doel in de zandverstuivingen bij Harskamp. Het is oefenen. Alle kanonnen vertrekken om vijf uur in richting Hoenderloo. Radio Hamburg maakte gisterenavond om 10.30 uur met veel treurmuziek en tromgeroffel de dood van Hitler bekend. De Führer is 'al strijdend tegen het bolsjewisme den heldendood in de Rijkskanselarij gestorven'. Generaal Eisenhouwer weerlegt deze bewering. 's Middags om 4.30 uur eten alle Schotten in de Pakkamer. Naar schatting zijn het er 100 à 150. Twee bevrijde dwangarbeiders krijgen thee en biscuits. De soldaten eten de hele dag door biscuits. De Schotten koken hun eten op zogenaamde benzinebranders. Zij stoken overal tussen de tenten vuren voor verwarming. Ze verbruiken hiermee vrij veel benzine en zijn er dan ook niet zuinig op. Op één punt liggen enige honderden benzineblikken opgestapeld. Deze dienen ook voor vervoer van water. Radio Oranje is door mijn bemiddeling iedere avond bij één van de auto's van de reparatieafdeling te beluisteren. Ruim 30 burgers zijn dan ook deze avond aanwezig. P. Bodemeijer (evacué van oom Jan) komt weer terug. Hij meende vrijdag definitief naar zijn woning te Heelsum te kunnen vertrekken. Zij werden er door de nu bij ons zijnde Schotten gevoed. Hij is vanmiddag door het Militair Gezag uit huis gezet. Het is een gevolg van te veel gepraat onder evacués in Ede. Zijn tuin is helemaal open gegraven. Op enkele punten stonden stalen peilstokken. Deze hadden de moffen voor hun plunderwerk laten maken. De bewoners van Apeldoorn moeten voor zaterdag aanstaande een aantal bonnen voorinleveren. Deze geven recht op extra rantsoenen van 250 gram suiker, 250 gram peulvruchten, 100 gram zout, een pakje zeepvervangende wasmiddelen, een kwantum dadels en voor kinderen nog twee plakken chocola.

POLITIE. 20.00 uur. Heden 15 lijken van slachtoffers uit het massagraf op 'Heidehof' te Ugchelen opgegraven. Een aantal zijn geïdentificeerd.

1945 ----- 3 mei donderdag.

HARDONK. Wat beter weer, wel guur maar meer zon en minder regen. Op straat verbazend druk. Voortdurend passeren tanks, pantserwagens, vracht- en gewone auto's in alle richtingen. Steeds regelt een Canadese MP [Militaire Politie] het verkeer. We krijgen nu zout, suiker, peulvruchten, zeep(wasmiddel) en dadels. Telkens verschijnen ondergedoken joden.

VAN HOUTUM. De Schotten zetten hun parkeerterreinen met een wit lint af. Hierdoor is een gedeelte van de Van Golsteinlaan afgesloten. De soldaten laten bijna een uur lang de motoren van hun auto's en tanks razen. De jeugd vertoont veel belangstelling echter met het doel levensmiddelen te krijgen. Wij hebben van hen meer last dan van de soldaten. Onder deze kinderen bevinden er zich vele met lange vingers. Deze zijn dan ook het brutaalst. Enkele lopen zo maar de Pakkamer binnen. Wij jagen hen steeds van het terrein maar de soldaten werken niet mee. Zo bijvoorbeeld lokken de koks naast ons huis steeds een jongen die als hij kans ziet steelt. De elektricien legt nu ook kabels naar de verschillende tenten en de schoenmaker die zich in onze timmerschuur ophoudt. Naast enkele tenten staan parasols die vast in Arnhem zijn gestolen. De hele ochtend passeren lange colonnes vrachtauto's (meestal één soort). Daartussen ook gevechts- en pantserwagens. 's Middags volgen nog 14 zware vrachtauto's (type GMC) met steenkool. De Canadezen brengen bij de Bakenberg ook weer geschut in stelling. Echter dichterbij dan gisteren. De ontploffingen klinken dan ook harder. Wij zien duidelijk tussen de bomen door de steekvlam. Eén batterij vertrekt om twaalf uur. De overigen oefenen tot vier uur door. Daarna vertrekt ook dit in richting Hoenderloo. Stalin maakt in een dagorder bekend dat het garnizoen van Berlijn gisterenmiddag om drie uur onvoorwaardelijk heeft gecapituleerd. Er zijn tot heden 70.000 gevangenen geteld. Hij verklaart dat Hitler, Göbbels en een chef van de Staf zelfmoord hebben gepleegd. De regeringswijk is totaal verwoest. Op sommige punten liggen stapels lijken die alleen maar in massagraven kunnen worden ondergebracht. Moskou viert de val van Berlijn met 24 salvo's uit 324 kanonnen. De Schotten klagen 's middags bij de NBS over de vele kinderen die om hun auto's lopen. Op één punt is zelfs gestolen. Daarom zal er morgen een wacht van twee personen bij de fabriek komen. Het Veluws Dagblad bevat een eerste oproep voor vrijwilligers voor de Landmacht. Enkele legeronderdelen moeten zich melden. De NBS-wachtposten om Apeldoorn worden opgegeven. Men mag zich niet verder dan zes kilometer buiten zijn woonplaats begeven. Alle openbare vergaderingen en bijeenkomsten zijn verboden.

1945 ----- 4 mei vrijdag.

HARDONK. Koud, regenachtig. 's Avonds het grote nieuws ´GEHEEL NEDERLAND VRIJ!´ Direct vulden zich de straten met juichende jonge mensen. Deze bleven tot laat in de avond hossen en zingen. Wat zal dat morgen een vreugde geven in het bevrijde westen.

VAN HOUTUM. Er is van 's avonds zes uur weer elektrische stroom op het nabij zijnde sanatorium Caesarea. Oom Gerrit komt om 8.40 uur het huis binnen hollen en zegt: 'Algehele capitulatie'. Mijn oom heeft namelijk bij de Schotten naar de radio geluisterd. De klok van het sanatorium en de Ugchelse Kerk luiden. Ik luister om 9 uur naar de radio. Deze staat tegenwoordig op mijn kamer en wordt door twee anodebatterijen gevoed. Die batterijen heb ik in het Ugchelse Bosch gevonden. De omroeper herhaalt het volgende bericht zes maal 'Alle Duitse troepen in Nederland, Noordwest-Duitsland, Denemarken en de Noordzee-eilanden hebben onvoorwaardelijk gecapituleerd. De strijd wordt morgenochtend te acht uur gestaakt'. De Schotten vieren in de Pakkamer feest. De kok deelt saucijzenbroodjes uit. Burgers komen al hossend en zingend (vaderlandse liederen) over de weg. Van spertijd trekt men zich niets meer aan. Vier buren proberen met een auto naar Apeldoorn mee te rijden omdat daar veel lichtkogels worden afgeschoten. Om elf uur vertrekken een groot aantal Schotten per auto naar Apeldoorn. De meeste van hen zijn dronken. Enkele soldaten schieten bij de fabriek en ons huis lichtkogels af. Eén officier (ook dronken) rijdt met zijn Buick twee maal tegen de stenen post voordat hij de weg bereikt. Soldaten steken op één punt een groot aantal takkenbossen bij wijze van vreugdevuur in brand. Burgers en Schotten dansen er terwijl een burger met behulp van clandestiene stroom voor de nodige muziek zorgt.

1945 ----- 5 mei zaterdag.

HARDONK. Droog, zonnig weer. Overal opnieuw de vlaggen uit. De straten vol met opgewekt kijkende mensen. Een rij wagens met zingende schoolkinderen trekt door het dorp. Daartussen spoedt zich voortdurend het enorme gerij der Canadezen. Het verkeer is af en toe zo druk dat zelfs twee Canadese verkeersagenten (MP-ers) op het kruispunt staan. 's Middags naar de rede van minister Gerbrandy geluisterd. Straks komt Koningin Wilhelmina voor de radio. Een oranjepudding gemaakt. 's Avonds veel mensen op straat, jongelui waren erg vrolijk. Canadezen schoten gekleurde lichtkogels af. De rede van de Koningin gehoord. SS-troepen bij Hoevelaken in gevecht met andere Duitse troepen!

VAN HOUTUM. De soldaten komen om 1.30 uur weer allen terug. De overigen bij de fabriek zijn nog steeds in een feestroes. Eén van hen speelt op een doedelzak. Om twee uur is alles weer rustig. De Schotten plaatsen 's morgens aan de ingang van de Van Golsteinlaan een grote Nederlandse vlag. 's Morgens om tien uur passeert een auto met een nummerbord R.K.1 in richting Hoenderloo. Mijn oom herkent onder de inzittenden Prins Bernhard. De Prins keert twee uur later terug. De hele ochtend schieten kanonnen van het nabij zijnde heideveld. Het geschut vertrekt om vier uur. De soldaten gooien de hulzen weg. Ieder wil er graag één hebben. Kinderen zoeken dan ook alles af. Iedereen mag bij de oefeningen aanwezig zijn. Jongens zitten praktisch naast de kanonnen op een huls te wachten. De meeste liggen echter bij de Ugchelse Berg. Daar komen weinig burgers. Deze worden 's middags door Henk en mij alle opgehaald. Het zijn er rond 150. Op de fabriek komt een kantinewagen. De chauffeurs stallen het één en ander uit op onze walstafels. De soldaten kunnen er kopen en sparen vaak geld voor dit moment. Wij krijgen allen gratis een doosje sigaretten (10 stuks). We kunnen verder niets kopen. Alle BBC-uitzendingen in het Nederlands beginnen met klokgelui gevolgd door het capitulatiebericht en het Wilhelmus. Aan het einde hoort men 'Wilt heden nu treden'. In Apeldoorn is een Brits tijdschrift (in het Nederlands) te koop. Dat geeft een verslag van de Duitse luchtaanvallen op Engeland in 1940. Trouw geeft door de capitulatie een extra nummer uit. Prins Bernhard passeert 's avonds om zeven uur met zijn auto in richting Hoenderloo. Alle lijken uit het massagraf op Heidehof (overval op Rauter) [Woeste Hoeve] zijn gekist. Men kon vele identificeren. Een jonge man bijvoorbeeld zocht naar zijn vader, maar vond bovendien de lijken van zijn beide broers.

1945 ----- 6 mei zondag.

HARDONK. Stormachtige wind, met regen in de nacht. Overdag veel zon, veel wind maar zachter. De dankdienst in de Grote Kerk om 10 uur enorm bezocht. Alle plaatsen bezet. Veel mensen moesten staan. Voorganger dominee Karres. Gezongen Psalm 66.4.5. Gelezen Jesaja 34. Daarna voorgelezen het bevrijdingsmanifest opgesteld door de als gijzelaars opgesloten predikanten in het kamp Sint Michielsgestel. Tekst Zacharia 1.21. Verder gezongen Gezang 91.1.2. Gezang 302.1.3. Gezang 303.1.2. Bij het uitgaan speelde het orgel ons Wilhelmus (coupletten 1 en 6) dat allen meezongen.

VAN HOUTUM. 's Middags vertrekken ongeveer 30 Schotten. Zij moeten naar het front in Duitsland (waar?). Alle leden van de NBS worden opgeroepen omdat enkele moffenmeiden (geen kaalgeschoren hoofd) met voedsel het Orderbos bij het Kroondomein zijn ingelopen. Men vermoedt dat zij Duitsers van eten voorzien. De speurtocht heeft geen resultaat. Prins Bernhard komt 's middags om vier uur per auto in richting Hoenderloo voorbij. De Prins heeft op de Viersprong (kruispunt van weg naar Beekbergen) van auto verwisseld en schudde intussen nog enkele burgers de hand. Zijne Koninklijke Hoogheid keert om 7.15 uur weer terug en verwisselt bij de Viersprong opnieuw van auto. Gisterenavond is op de conferentie te Wageningen een nieuw capitulatiedocument overhandigd. Nieuwe bepalingen moesten erin worden opgenomen doordat de moffen in Amsterdam, Rotterdam, Dordrecht, Den Haag en Utrecht op de bevolking hebben geschoten. De Duitsers zullen voor de intocht van de Canadezen alle wegversperringen in West Nederland opruimen. De militairen moeten zich daarna in hun kazernes terugtrekken. Zij kunnen hun wapens behouden om eventueel de 'Hollandse' SS (8000 leden) in bedwang te kunnen houden. Hiervan zijn inmiddels 400 soldaten weer naar de cel teruggebracht. Ze waren wegens dienstneming bij de SS uit de gevangenis ontslagen. De moffen erkennen de Nederlandse Strijdkrachten (NBS). De moffen zullen na de bezetting van West-Nederland via de Afsluitdijk naar Duitsland worden overgebracht. Zij kunnen geen gebruik maken van andere transportmiddelen en voedselvoorraden dan van hun zelf. De ratificatie van de capitulatie vindt 's middags om vier uur in Wageningen plaats. De Duitsers vertrekken met de proclamaties van de Koningin en Prins Bernhard. Deze zullen zij overal laten opplakken. Seyss-Inquart geeft een proclamatie uit en zegt onder meer dat het geen capitulatie maar een wapenstilstand betreft. Hierdoor is hij mede verantwoordelijk voor de schietpartijen op de bevolking. 's Middags is er een voetbalwedstrijd tussen de Schotten en het Ugchelse elftal. De Schotten winnen met 8-0. De hele dag trekken transporten Duitse krijgsgevangenen door Apeldoorn. Zij komen vanuit Amersfoort en gaan naar het oosten. Een colonne amfibiewagens passeert tussen 5 en 6 uur Beekbergen in richting Apeldoorn. 's Avonds is er een levendige ruilhandel tussen de Schotten en burgers. De soldaten zijn gek op verse eieren. Zo bijvoorbeeld geeft één ruim een pond thee voor vijf eieren. Zij verruilen voorts zalm, sardientjes, smeerkaas, wittebrood en natuurlijk sigaretten. Om tien uur is er een vreugdevuur op de Hoogbuurloseweg. Schotten en burgers hossen mee.

1945 ----- 7 mei maandag.

HARDONK. Zonnig mooi weer. Enorme Canadese transporten. Tegen half zes kwam de bekroning van de 5 jarige strijd in Europa. "Duitsland heeft zich onvoorwaardelijk overgegeven". Zo is dan het trotse "duizendjarige rijk" van Adolf Hitler van de aardbodem weggevaagd. Moge ook de geest van het nationaal socialisme grondig uit de wereld verdwijnen en in een geest van geloof, goede trouw en samenwerking gewerkt worden aan de opbouw van een nieuwe wereld. Vandaag rukten Engelse troepen onder geweldig enthousiasme Utrecht binnen. Daar viel onder andere Mussert in hun handen. Morgen zal het 'overwinningsdag' zijn.

VAN HOUTUM. Om 9 uur vertrekt het personeel van de weerberichtendienst van de RAF naar Eindhoven. Ze had zich op de Bakenberg geïnstalleerd. Hun werk is niet meer nodig. 's Morgens passeert er een aantal lux wagens in jeeps in richting Hoenderloo. Daartussen rijden twee wagens met het Duitse nummerbord WH..... In deze auto's zitten naast Engelsen hoge Duitse officieren. Zij keren twee uur later terug. De Canadezen oefenen wel weer met licht veldgeschut. Alleen vanaf het terrein bij de Ugchelse Berg. Canadese troepen trekken 's morgens om zeven uur over de frontlijn in Nederland. Mussert wordt in zijn hoofdkwartier gevangengenomen. De bevolking begroet de Geallieerden nog uitbundiger dan in Parijs. Correspondenten berichten dat de onvoorwaardelijke overgave van Duitsland gisterenmiddag om 2.41 uur op het hoofdkwartier van generaal Eisenhower te Reims is getekend. Generaal Jodl trad als Duits gemachtigde op. De Russen vinden in Berlijn de lijken van Göbbels, zijn vrouw en zijn kinderen. Zij hebben alle vergif ingenomen. Er is de hele dag een druk verkeer over de weg. Meest in richting Hoenderloo. De auto van Prins Bernhard wordt op enkele punten in Ugchelen weer gezien. Vele zeggen dat de Prinses [Juliana] ook in de auto zit. In de krant staan twee doodsadvertenties van de gijzelaars van de overval op Rauter (uit massagraf op Heidehof). 's Middags krijg ik een Vliegende Hollander van 3 mei . Een deel van de Schotten gaat 's avonds naar een bioscoop in Deventer en een andere groep naar Nijmegen om zich te verschonen. Er zijn 's avonds op drie punten in Ugchelen vreugdevuren. Er is weinig belangstelling.

1945 ----- 8 mei dinsdag.

HARDONK. Zonnige dag. 's Morgens naar het Orderbos geweest om het bos te bekijken. Langs het Asselsepad is het een hopeloos gezicht, alles weggekapt. Verderop in de buurt van de grintgraverijen en sprengen is alles nog gespaard. Vanmiddag Churchill gehoord die officieel de onvoorwaardelijke overgave van Duitsland bekend maakte. De Duitsers hebben langs de lijn Amersfoort - Apeldoorn alles grondig vernield: seinpalen, telegraafverbindingen, enzovoort.

VAN HOUTUM. 's Middags om één uur passeren negen tweemotorige vliegtuigen laag in oostelijke richting. 's Avonds om acht uur keren er drie terug. Wij horen de hele middag ontploffingen waarvan alles dreunt. Het doet ons denken aan opblazen van munitie. De Canadezen vertrekken uit hotel Prinsen [Hoenderloseweg 44]. De eigenaar heeft na veel moeite in zijn woning mogen blijven. 's Avonds passeert tussen 8 en 8.30 uur een colonne met onder andere lichte tanks en veldgeschut in richting Hoenderloo. Om tien uur is er een groot vreugdevuur op het oude terrein van Ugchelens Belang. Burgers hebben hiervoor de hele dag vrijwillig takken verzameld. Schotse soldaten zijn ook aanwezig en schieten onafgebroken lichtkogels af. Sommige tonen zes lichtpunten. Eén hangt aan een parachute. Zoeklichten schijnen in richting Deelen en Harskamp.

1945 ----- 9 mei woensdag.

HARDONK. Stralende dag, zomers warm. Echt weer voor ´overwinningsdag nr.2´. Vanmiddag trokken muziekkorpsen door het dorp en speelden later gezamenlijk op het Marktplein. De zaken 's middags gesloten. Deze dag wordt echt als feestdag beschouwd. Een foto-opname van de Harmonie op de Deventerstraat genomen.

VAN HOUTUM. 's Morgens passeert een groot aantal particuliere vrachtauto's met meel in richting Hoenderloo. De hele middag en avond komen Britse viermotorige bommenwerpers (niet in formaties, altijd alleen) recht over in westelijke richting. Zij vliegen laag. De cirkels zijn vaak goed te zien. Men viert in Apeldoorn de Vrijheidsdag. Canadese en plaatselijke verenigingen zorgen voor muziek. Enkele corpsen marcheren door de straten.

1945 ----- 10 mei donderdag Hemelvaartsdag.

HARDONK. Opnieuw schitterend weer. Vijf jaar geleden viel Hitler ons land aan. Nu zijn we weer vrij.

VAN HOUTUM. Gisterenavond om 10.30 uur arriveerde bij oom Jan een kennis uit Haarlem. Hij was met de fiets en heeft 16 1/2 uur over de reis gedaan. Zo'n tocht is officieel verboden. Daardoor had hij dan ook veel vertraging door straatcontrole vooral in Hilversum ( 1 1/2 uur). Onderweg waren veel inundaties [onder water zetten van land], wegversperringen en vernielde bruggen. 's Middags passeren weer zo nu en dan viermotorige bommenwerpers in westelijke richting. De Russen vinden in Berlijn het verbrande lijk van Bormann (chef van de NSDAP). Zij vinden in de onderaardse gangen van de Rijkskanselarij drie verbrande lijken. Misschien wel van Hitler. Mijn vader en zuster gaan deze dag naar familie in Velp. De toestand is weinig veranderd. Zij fietsen op de terugweg langs vaten olie. Deze zijn over drie kilometer afstand tussen Dieren en Laag Soeren langs de weg neergezet. De weg is er voor de halve breedte in beslaggenomen. De vaten worden aangevoerd met een klein type landingsvaartuig (10 meter lang) dat op een grote amfibiewagen lijkt. In die omgeving zijn miljoenen liters benzine opgeslagen. De Canadezen behandelen in Apeldoorn de zwaarste gevallen van oorlogsmisdaad. Voornamelijk NSB-ers moeten aan hen worden uitgeleverd. De Kringleider is waarschijnlijk al dood. De beruchte pensionhouder van Eljo-Zamy staat ook op hun lijst. De Canadezen handelen snel en ranselen de misdadigers goed. Men kan ze soms buiten het kazernegebouw horen schreeuwen. Zo bijvoorbeeld zijn twee SD-mannen terechtgesteld die onder andere Reinier van Gerrevink hebben mishandeld. Eén van hen begon nog te huilen. Eigenlijk moest dit een teken zijn om hem te folteren op de manier zoals hij anderen deed. De Schotten op de fabriek bij wie wij wel eens verse eieren waren te ruilen krijgen 400 eieren uit het zuiden. Hiermee is de ruilhandel erg verminderd. Voor ons zijn er praktisch weinig ruilmiddelen. Zij geven weinig om zilvergeld.

1945 ----- 11 mei vrijdag.

HARDONK. Warm en zonnig. Ons broodrantsoen is nog niet verhoogd maar we krijgen boter, vet, margarine, biscuits en beschuit. Langs het overblijfsel van de Stinkmolen gefietst. Het oude papiermakerswoonhuis uit 1778 is door de gevechtshandelingen erg beschadigd.

VAN HOUTUM. De zondag naar het front vertrokken Schotten zijn teruggekeerd. 's Middags passeren enkele viermotorige vliegtuigen in westelijke richting. De leider van het Arbeidsfront wordt gevangengenomen. Het Militair Gezag (kortweg MG) roept vrijwilligers op voor het opruimen van landmijnen. Deze zullen per dag 6 plus 4 gulden als gevarentoelage verdienen. De verduisteringsplicht wordt opgeheven. De nieuwe bonnenlijst geeft nogal verandering vergeleken met die van 28 april. De rantsoenen voor brood zijn met 400 gram (voor B-kaarten gehalveerd, dit is tot 600 gram) en voor peulvruchten met 125 gram verminderd. Het rantsoen suiker is voor A en B-kaarten gehalveerd. Volwassenen krijgen 350 gram biscuits. Men krijgt op kinderbonnen (B, C, D en E) bovendien 225 gram huishoudzeep, 125 gram margarine, drie liter gestandaardiseerde en vier liter taptemelk. Nieuwe rantsoenen voor volwassenen zijn 100 gram scheepsbeschuit, 56 gram chocolade, 100 gram vet en 50 gram koffie. Men kan op de vleesbon ook visconserven kopen. Voor aardappels is geen nieuwe bon bekendgemaakt. Het schijnt dat er voor Apeldoorn voldoende voedsel in Deventer ligt. De Schotten schieten 's avonds weer met lichtkogels.

1945 ----- 12 mei zaterdag.

HARDONK. Opnieuw volop zomerse dag. In de bossen zwerven nog telkens NSB-ers. Begin deze week zijn er nog een paar honderd uit Amersfoort ontsnapt. Het is te hopen dat ze gauw ingepikt worden.

VAN HOUTUM. 's Morgens komt mijn neef Jaap uit Velp weer. Gisteren passeerden daar honderden viermotorige vliegtuigen in richting Duitsland. Enkele van deze toestellen komen 's middags in westelijke richting over Ugchelen. Een burger uit Rotterdam krijgt van de Schotten op de fabriek eten. Hij heeft vergunning naar Steenwijk te reizen. Bij de fabriek worden twee personen gearresteerd. Zij hebben geen papieren en gaan onder geleide naar de kazernes. Zij worden onderweg voor landverraders enzovoort (nog niet bewezen) uitgescholden. De Schotten vertrekken dinsdag of woensdag aanstaande naar het gebied Bremen - Hamburg.

1945 ----- 13 mei zondag.

HARDONK. Zacht en warm, meer wind. Om half tien naar de Grote Kerk voor de Canadese dankdienst voor de behaalde overwinning. Een korte dienst die heel duidelijk te volgen was en zeer plechtig verliep. Correct kwamen de soldaten binnen en rustig namen ze plaats (programma van deze dienst in het bezit van het Historisch Museum Moerman).

VAN HOUTUM. 's Morgens is er in de Grote Kerk in Apeldoorn een speciale dienst voor Canadese troepen. Bijna alle Schotten van de fabriek gaan er heen. Zij worden voor hun vertrek nauwkeurig door een majoor geïnspecteerd. De troepen gaan na afloop in marsverband naar het Paleis. Om vier uur passeren ruim 50 viermotorige bommenwerpers in westelijke richting. Er is 's middags in Apeldoorn een voetbalwedstrijd tussen Britse soldaten en AGOVV. Het is een eerste klas spel. Het eindigt met 2-2. Ondertussen wordt een collecte gehouden (doel onbekend). Alle Schotten gaan er heen. De Schotten hebben 's avonds in de Pakkamer een groot diner. Hun varken is geslacht. Echter niet door een deskundige. Velen zijn na afloop dronken.

1945 ----- 14 mei maandag.

HARDONK. Zonnig weer, met veel wind. Guur. Veel verkeer, kanonnen, pantserwagentjes enz. Telkens komen hier transporten beruchte NSB-ers langs naar de kazerne.
VAN HOUTUM. Het Veluws Dagblad zal in de komende dagen enkele artikelen publiceren over het leven in concentratiekampen zoals een plaatsgenoot dit heeft meegemaakt. De Schotten hebben 's avonds een dansavond in hotel Prinsen. Zij nodigen hiervoor Ugchelse meisjes uit. Zij parkeren hun dynamoauto naast het gebouw en zorgen zodoende voor licht. Het duurt tot één uur.

1945 ----- 15 mei dinsdag.

HARDONK. Zelfde weer als gisteren. Asperges in vrije verkoop nu afgeslagen van 7,80 op 2,25 gulden per kilo. 's Avonds enorm druk militair verkeer. Van 9 tot 11 uur en telkens in de nacht lange rijen auto's, lichte tanks, enz.

VAN HOUTUM. De eigenaar van dit hotel moet vanmiddag alles ontruimen voor inkwartiering van Canadese troepen. Prinsen weigert het en er ontbrandt een fel twistgesprek. Daarbij treedt één lid van de Apeldoornse NBS onbeschoft op. Een in het hotel vertoevende geëvacueerde treedt als bemiddelaar op. Hij weet de ontruiming een dag uit te stellen. Het hotel werd in de oorlog door de moffen gebruikt en staat zodoende op het stadhuis geboekt. Dit is na de bevrijding niet veranderd. Daardoor mag Prinsen nog niet in zijn woning vertoeven. Waarom de gemeente zich zo precies aan de letter houdt is niet bekend. Deze Canadezen treden nog brutaler op dan destijds de Duitsers. De Canadese politie arresteert 's middags een Ugchelse winkelier voor verkoop van te dure wijn. Hij is beter bekend onder de naam 'Zwarte Kees' en wordt na 24 uur weer vrijgelaten. 's Avonds om elf uur passeren ruim 50 gevechtswagens in richting Hoenderloo.

1945 ----- 16 mei woensdag.

HARDONK. Bewolkt en kil. De gehele dag nog verbazend veel pantserwagens, vrachtauto's en auto's met troepen uit Duitsland terug door de nederlaag der Duitsers.

VAN HOUTUM. Er is de hele nacht druk verkeer over de weg naar Hoenderloo. Prinsen hoeft zijn hotel niet te ontruimen. De kwestie is zodanig opgelost dat de troepen in tenten op het oude terrein van Ugchelens Belang zullen slapen. Zij zullen echter in het hotel eten. Met enig overleg kan het dus ook. Als aanvulling op de bonnenlijst voor Apeldoorn worden de rantsoenen voor aardappels vier kilo, peulvruchten 125 gram, suiker 250 gram (alleen voor kinderen), kaas 100 gram en huishoudzeep 112 1/2 gram. Het rantsoen dadels wordt op 200 gram vastgesteld. De post bezorgt 's middags twee brieven uit Amsterdam en Heiloo. Deze waren nog voor de bevrijding (begin april) geschreven. 's Avonds om 10.15 uur passeert een lange colonne vrachtauto's en gevechtswagens in richting Hoenderloo. Het gaat een uur door.

1945 ----- 17 mei donderdag.

HARDONK. Zonnig, warm weer met in de middag regen en onweer, later iets koeler. Vandaag ook dadels gekregen. Sinds eergisteren regelen onze "oude" verkeersagenten hier weer het verkeer.

VAN HOUTUM. 's Nachts arriveren bezettingstroepen bij het nabij zijnde Patertehuis. Eén van de Schotten heeft gisteren de fiets van mijn neef gestolen. De sergeant spreekt er 's morgens op het appel over. Enige tijd later is de fiets weer terecht. 's Middags passeren enkele trailers met steenkolen in richting Apeldoorn. Er is de hele dag een druk verkeer over de weg in beide richtingen. Het zijn meestal dieselvrachtauto's. De militaire commissaris voor Gelderland verklaart onze provincie tot evacuatiezone. Daarin mag niemand langer dan één dag buiten zijn gemeente vertoeven. Evacués mogen niet zonder oproep naar hun woonplaats terugkeren.

1945 ----- 18 mei vrijdag.

HARDONK. Koel weer, geen nieuws.

VAN HOUTUM. 's Middags om 1.15 uur cirkelt een Liberator op geringe hoogte rond. Wij begrijpen de reden niet goed. We horen later dat er Vliegende Hollanders zijn gevallen. Ik ga direct op zoek in de Goudvink en omgeving. Een houthakker geeft me een exemplaar. Zelf vind ik er geen. Een uur later brengt een neef er ook één mee. Het is het laatste nummer van de Vliegende Hollander (dd. 10 mei 1945). Een zware dieselvrachtauto houdt 's avonds om 7.15 uur voor de fabriek stil achter deze auto zit een aanhangwagen met 24 wielen. Deze dient voor het vervoer van tanks. Een schoffelpantser van 45 ton arriveert intussen en zal er op rijden. Voordat dit gebeurt wordt de as met de kettingen schuin naar boven gedraaid. Deze tank rijdt er om 7.40 uur achteruit op. Alles verloopt goed. Om acht uur vertrekt de auto met aanhangwagen. Een Schotse officier en de bedieningsmanschappen rijden mee. De tank is niet kapot maar zal voor demonstratie op de aanhangwagen door het Westen rijden. Mijn neef Henk komt om 9.40 uur van een fietstocht naar Velp terug. Zijn doel was een vergunning voor Arnhem te krijgen. Hij is na lang wachten geslaagd en heeft bijna de hele middag in de rij moeten staan of werd van het kastje naar de muur gestuurd. Hij kreeg eindelijk om 5.30 uur een toegangsvergunning voor onbepaalde tijd. Hij werd voordat hij in de stad kon komen nog driemaal gecontroleerd. Henk kan terug over de Arnhemseweg en hoeft de grote omweg over Dieren niet meer te maken.

1945 ----- 19 mei zaterdag.

HARDONK. Koele ochtend, later helder en warm. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 7.30 uur passeren twaalf schoffeltanks in richting Apeldoorn. Zij maken een enorm lawaai. Een uur later volgt een file zwaar beladen vrachtauto's en gevechtswagens. Het nabij zijnde sanatorium krijgt met ingang van vandaag weer de hele dag elektrische stroom.

1945 ----- 20 mei zondag (eerste Pinksterdag).

HARDONK. Stralende zonnedag. 's Avonds echter onweer met veel regen.

1945 ----- 21 mei maandag (tweede Pinksterdag).

HARDONK. Regenachtig, in de avond droog. Veel weggevoerden uit Duitsland komen hier door.

1945 ----- 22 mei dinsdag.

HARDONK. Bewolkte lucht, af en toe opklaringen, zachter. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Het personeel van de Brouwersmolen weigert te werken. Zolang zij hun daggeld met twee doosjes sigaretten kunnen verdienen (dit is dus zwarte handel) werken zij niet. Aldus enkele arbeiders. Door de houding van deze opruiers blijven ook de anderen weg. Britse troepen vorderen de twee grote loodsen. daar zullen 200 soldaten slapen die bij twee legerwasserijen zijn ingedeeld. Hun machines worden bij Van Gelder [Eendrachtstraat hoek Jachtlaan] opgesteld. Nationaal Herstel neemt de derde loods voor opslagplaats in beslag. In de fabriek zijn de hele oorlog twee Studebakers verstopt. Deze zijn nu door het Militaire Gezag gevorderd. De auto's zullen morgen worden opgehaald. Het afscheid van de wagens is natuurlijk niet prettig vooral daar het MG tot nu toe nog alle sporen van organisatie mist. Een half jaar ervaring is niet te bespeuren. Daarbij komt dat de meeste chauffeurs avontuurlijke eigenschappen bezitten. Men noemt dan ook het MG veelal 'Misgeboorte'. Het Veluws Dagblad dat in Apeldoorn verschijnt wordt verboden. Voor deze neutrale krant komen de dagbladen Trouw (Antirevolutionaire Partij, Het Vrijde Volk (SDAP) en de Waarheid (communistisch). Volgens het Persbesluit mogen alleen die kranten verschijnen die tijdens de oorlog illegaal zijn verschenen. Stencils tellen evenmin. Daardoor is de Ondergrondse Courier in Trouw opgenomen. Het Veluws Dagblad voldoet niet aan deze eisen. Maar voldoet het Vrije Volk daar wel aan? Dit is noch in gedrukte noch in gestencilde vorm tijdens de oorlog verschenen. Zo'n blad mag echter wel verschijnen. Het Persbesluit is dus door socialisten samengesteld en geeft waarschijnlijk opzettelijk de oude partijstrijd nieuwe adem. Wij abonneren ons op Trouw. 's Morgens kunnen zich de eerste vrijwilligers voor het Nederlandse Leger melden. De aanmelding is zo groot dat er volgnummers moeten worden uitgegeven. De telefoondienst in Apeldoorn wordt op beperkte schaal hervat. Ons toestel is voor de brandweer aangesloten.

1945 ----- 23 mei woensdag.

HARDONK. Mooi weer. Gisteren is hier weer een nieuwe gruweldaad der SD [Sicherheitsdienst] ontdekt. In het Kruisjesdal bij Hoog Soeren heeft men in enige kuilen de deerlijk verminkte lijken gevonden van een dertiental personen. Deze zijn op 2 april gevangen genomen en kort vóór onze bevrijding door deze bandieten daar vermoord. Verscheidene Apeldoorners bevonden zich onder de slachtoffers, onder meer wethouder Gosker en diens zoon. De lijken waren met een slechts 5 cm dikke zandlaag bedekt.

VAN HOUTUM. De politie [op aangeven van bosarbeiders] van Apeldoorn vindt in het Kruisjesdal in de bossen bij Hoog Soeren tussen twee munitieopslagplaatsen graven met 15 personen. Bijna alle Apeldoorners. Eén van deze is het lijk van Jan Huygen uit Ugchelen. Twee andere slachtoffers zijn de vroegere loco-burgemeester Gosker en zijn zoon. De NBS uit Ugchelen houdt voortdurend wilde controle op persoonsbewijzen. Zij staan vandaag enkele uren bij de fabriek te controleren. Een jood uit Apeldoorn komt op dat moment nat bezweet aanhollen en zegt dat zij zojuist een SD-man (met persoonsbewijs) hebben doorgelaten. Deze heeft twee van zijn broers verraden. Mijn neef Jan herinnert de persoon nog en weet hem te wonen. Hij is bij zijn moeder die bij Hendrik geëvacueerd is. De jongeman wordt er dan ook gearresteerd. Wij kenden hem allen goed. We wisten niet dat hij bij de SD was. Hij zit na een half uur al op de kazernes. Bij huiszoeking van zijn woning (de moeder werd uitgehoord) vindt de NBS veel bezwarend materiaal (allerlei papieren) en gestolen goed van joden (onder ander bontjassen). Bij de rekeningen liggen enige kwitanties waaruit blijkt dat hij al andere jassen in Duitsland heeft verkocht. 's Middags komt er een Britse kapitein bij de Brouwersmolen en vraagt inkwartiering voor nog honderd manschappen. De officier ziet zelf in dat het onmogelijk is. Iedere krant in Apeldoorn probeert zo veel mogelijk abonnees te krijgen en verspreidt daarom huis aan huis een blad. Zo vinden wij Het Vrije Volk in de bus. Naar wij eerst nu horen hielden de verzetsgroepen in Heerde even voor de bevrijding een vergadering bij een brug. De Duitsers wisten dit waardoor bijna alle leden zijn vermoord.

POLITIE. 17.00 uur. De rechercheurs Adema en Muda rapporteren dat door hen in het Kruisjesdal te Hoog Soeren de lijken zijn opgegraven van 16 personen die op of omstreeks 12 april 1945 door de SD alhier zijn vermoord.

1945 ----- 24 mei donderdag.

HARDONK. Wisselende bewolking, droog. Onze rantsoenen een stuk hoger. Brood 2000 gram, aardappels 4 kilo per week, verder boter, peulvruchten en melk (geen taptemelk!). Een juffrouw hier op de hoek [Korenstraat hoek Hoofdstraat] aangereden en binnengebracht, later per ponytax naar huis vervoerd.

VAN HOUTUM. 's Morgens om elf uur komen alle Ugchelse NSB-ers die te Hoenderloo gevangen zaten lopend voorbij op weg naar de kazernes. Deze overbrenging is niet bekendgemaakt. Maar iedereen weet ervan. Vooral toen één jongen vooruitging en al slaande met een stok op een biscuitblik hen aankondigde. Drie NSB-ers komen achteraan. Eén van hen wil steeds midden op de weg lopen en krijgt voortdurend ransel. Dit wordt met genoegen gegeven. Heel Ugchelen is onder de indruk van de vondst in het Kruisjesdal. Tot de slachtoffers behoren twee Ugchelsen, namelijk B.J.A. Huygen [Hoogbuurloseweg 41] en A. van Velsen. De politie is op het spoor gekomen door de arrestatie van een SD-man te Utrecht. Hij wilde eerst niets over deze Apeldoorners vertellen maar bekende na enige martelingen. Hij noemde het massagraf in het Kroondomein dat te midden van mijnenvelden is aangelegd. Het lijkt erop of de slachtoffers zelf hun graf hebben moeten graven. Van de zestien personen vertoonden twaalf een verbrijzelde schedel. De lezingen over dit graf zijn zeer verschillend maar bovenstaande wordt algemeen verteld. Alle slachtoffers zijn op 14 april [in de avond van 12 en 13 april] gedood. Ieder is het er over eens dat het hier één van de grootste gruwelen betreft. In Huygen is één van die burgers uit ons midden weggerukt die altijd, ook in de donkerste dagen, klaar stond zijn medemensen te helpen. Nooit versaagde hij en nooit beoogde hij winst of ander voordeel. Hij was niet bij een verzetsgroep aangesloten. Hij verdient wel als zodanig gerangschikt te worden. In de dagen dat er geen elektriciteit meer was kon men bij hem naar de radio luisteren (door windcharger). Na zijn arrestatie (voor vondst van een defecte vliegtuigzender) heeft Huygen nog ruim 40 uur geleefd. Daarna is hij door het verbrijzelen van zijn schedel een einde aan zijn leven gemaakt.
De Canadezen laden in Apeldoorn 124 ton chocola voor de bevolking van de Veluwe uit. Trouw bevat een artikel naar aanleiding van de bepaling dat werkgevers niet meer dan 125% van het loon van 9 mei 1940 aan hun personeel mogen uitkeren. De nieuwe distributielijst is veel gunstiger dan 14 dagen gelden. Het broodrantsoen wordt tot 2000 gram per week verhoogd. Er is bovendien nog een bon voor 200 gram brood of bloem per 14 dagen. Voorts zijn verhoogd: peulvruchten van 125 tot 250 gram; boter tot 250 gram (voorheen 125 gram boter en 125 gram margarine, er is geen aparte margarinebon); zout van 50 gram tot 100 gram. Het rantsoen vet blijft 100 gram. Men kan op deze bon ook 125 gram margarine krijgen. Het melkrantsoen wordt helemaal gewijzigd. Van taptemelk is geen sprake meer. Alles is gestandaardiseerd. Voor volwassenen vier liter en kinderen elf liter met voor de jongste leeftijdsgroep een extra rantsoen van zeven liter. Helemaal nieuw is het rantsoen voor 250 gram paling en 150 gram spiering. Het rantsoen biscuits is voor volwassenen van 950 tot 500 gram teruggebracht. Kinderen krijgen echter nog 1000 gram. Er is geen bon voor scheepsbeschuit. De overige rantsoenen blijven gelijk. Oom Gerrit komt 's avonds uit Arnhem terug. Zijn woonhuis is volgens hem nog allen geschikt voor afbraak. De chaos is enorm

1945 ----- 25 mei vrijdag.

HARDONK. Bewolkt, kil weer. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Huygen wordt 's morgens om elf uur begraven. Het is een korte maar aangrijpende plechtigheid. Door de schaarste van de kransen (tevens duur) maak ik er één voor de Luchtbescherming. Huygen was er namelijk ook lid van. Hij is de eerste van de slachtoffers van Kruisjesdal die wordt begraven. De overigen zullen de volgende dagen ter aarde worden besteld. De doodsadvertenties in de kranten hebben deze dag bijna uitsluitend betrekking op deze groep vermoorden.

1945 ----- 26 mei zaterdag.

HARDONK. Zelfde weer. Niets.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 11.30 uur wordt het stoffelijk overschot van A. van Velsen (tweede Ugchelse van de moord in Kruisjesdal) op Heidehof begraven. De Ugchelse NBS lost voor zijn aandeel in het verzetswerk drie schoten aan zijn graf. Om 12 uur arriveert een kolossale kraanwagen op het fabrieksterrein. Van één van de auto's is de motor defect. De kraanwagen moet deze eruit hijsen en vervangen door een intussen in een kist aangekomen nieuwe. De meeste tijd gaat verloren met het bevestigen van enkele onderdelen van de oude aan de nieuwe motor. De kraanwagen vertrekt na drie uur weer. Wij ontvangen 's middags een brief van de familie uit Amsterdam. De Canadezen doen alle moeite de burgers weer zoveel mogelijk levensmiddelen te verschaffen. Wij zijn via kennissen in Apeldoorn in de gelegenheid een pakket naar de familie in Amsterdam te zenden. In de stad heerst voornamelijk gebrek aan brood. Wij doen dan ook een wittebrood in het pakket. Dit is afkomstig van de Schotten. In tegenstelling tot de radioberichten komt echter 's middags een vrij lange file auto's met Duitse officieren door Apeldoorn. Deze slaan de weg naar Deventer in. Zo nu en dan rijdt een Canadese pantserwagen tussen de Duitse auto's. Tot onze grote verwondering komt 's middags om vijf uur mijn neef Jaap (uit Arnhem naar Heiloo geëvacueerd) per fiets aan. Zijn doel is een vergunning voor Arnhem te verkrijgen en de rommel in hun huis op te ruimen.

1945 ----- 27 mei zondag.

HARDONK. Eerst bewolkt, later iets zon. Rondgefietst langs de Wildernislaan. Hier bleek in de afgelopen winter alles te zijn weggekapt. Nu waren de Canadezen druk bezig daar een groot kamp in te richten.

VAN HOUTUM. 's Morgens vertrekken vijf schoffeltanks in richting Apeldoorn. Zij rijden de hele Golsteinlaan kapot. De tanks keren 's middags tussen 1.30 en 3.30 uur terug. Er arriveert een nieuwe Schotse officier. Hij laat achter ons huis een derde tent plaatsen. De andere officieren zijn de laatste dagen rumoeriger nu hun majoor met verlof naar België is.

1945 ----- 28 mei maandag.

HARDONK. Droog en af en toe zon. Niets.

VAN HOUTUM. Parool verschijnt nu ook in Apeldoorn. Het is mooier dan de al bekende drie dagbladen. Het is echter zeer socialistisch. De bioscoop is weer open voor burgers. Het programma bevat een film over het bezoek van Hare Majesteit aan Zeeland, de opmars van het derde leger naar Frankfort en een hoofdfilm. Daarbij melden zich vijf broers die alle samen sneuvelen bij de ondergang van hun kruiser in de Salomons Archipel.

1945 ----- 29 mei dinsdag.

HARDONK. Prachtige zonnige dag maar in de avond bewolkt met regen. In de middag veel Nederlandse soldaten uit Duitsland op vrachtauto's hier langs. Later passeerden ook talrijke Canadese tanks en lichte pantserwagens. Vanavond fotonegatieven in het donker ontwikkeld daar we nog steeds zonder stroom zitten!

VAN HOUTUM. 's Morgens om acht uur keert dokter Piekema weer in Ugchelen terug. Hij zat als Nederlands beroepsmilitair gevangen in Neubrandenburg. Zaterdag moest een Ugchelse jongeman voor het Rode Kruis per auto een gewonde uit dat kamp halen. Mevrouw Piekema maakte van de gelegenheid gebruik en ging mee. Het ging niet zonder moeilijkheden gepaard. Mevrouw Piekema moest eerst de nodige grenspapieren zien te krijgen. Dat werd door de ambtenarij vertraagd. De Britten en Amerikanen waren zeer behulpzaam en zorgden voor verschillende formaliteiten en voor benzine. Het grootste oponthoud vond bij de Elbe plaats. Daar is het begin van de Russische. Een Russische soldaat moest zelfs een eind meerijden om doortocht door volgende douaneposten te krijgen. Deze zijn tientallen kilometers ten oosten van de Elbe. Zij mochten dan ook tenslotte weer alleen doorrijden. Dokter Piekema geloofde zijn ogen niet toen hij zijn vrouw in het kamp ontmoette. Hij mocht zodoende eerder vertrekken dan op het programma stond. De auto heeft in totaal 1700 kilometer moeten afleggen. Zij zagen niets dan verwoeste steden, opgeblazen bruggen en zeer slechte wegen. Onze dokter heeft natuurlijk zeer veel te vertellen. Hij is de eerste voor ons die uit de Russische zone terugkeert. Ik krijg 's middags een pakket kranten van de familie uit Amsterdam. 's Middags om 4.30 uur passeren zeven schoffeltanks met een groot aantal vrachtauto's in richting Hoenderloo. Mijn neef Jaap komt uit Arnhem terug. Hij heeft nu ook een vergunning voor de stad. Hun huis is weinig beschadigd (op enkele kapotte ruiten na) maar de chaos is zeer groot. Eén van de Schotse officieren wordt gedecoreerd. Hierdoor vieren alle overige tot laat in de nacht feest in de twee kamers van onze woning. Zij nodigen nog meisjes uit om te dansen.

1945 ----- 30 mei woensdag.

HARDONK. Bewolkt met opklaringen. Volop karnemelk geheel vrij te koop.

VAN HOUTUM. Jongens van het Gesticht in Hoenderloo hebben gisterenmiddag om vijf uur 400 sigaretten, een paar schoenen en wat ondergoed uit een tent bij de fabriek gestolen. Alles is weer teruggevonden door een overval in hun tehuis aan de Brinklaan in Apeldoorn. De stadscommandant van Apeldoorn (Canadees) komt op Brouwersmolen en wilde drie loodsen vorderen voor voedselopslagplaats. Hij beslist nog niet maar het personeel van de wasserijen zou er in zo'n geval moeten uitgaan. De commandant zegt dat er 20.000 man bezettingstroepen in Apeldoorn zullen worden ondergebracht.

1945 ----- 31 mei donderdag.

HARDONK. Koele ochtend, bewolkt tegen de middag. Niets.

VAN HOUTUM. Ik krijg 's middags een groot aantal nieuwe tijdschriften. Daarvan is slechts een deel in de handel. Eén van de Schotse officieren (Lord) keert van zijn reis door het westen terug. Hij heeft zijn pantserwagen zwart laten lakken. 's Middags worden er uit een tent bij ons huis een paar schoenen en een aantal sigaretten gestolen. De daders zijn onbekend. Het is de Schotten hun eigen schuld. Zij lokken door hun zwarte handel te veel burgers. Mijn neef Jan keert terug van een tocht door Noord-Brabant. daar heerst grote ontevredenheid door het slappe bestuur. Er passeert nog veel oorlogsmateriaal in oostelijke richting. Dit bericht ondersteunt de algemene fluistercampagne dat een oorlog tegen Rusland niet lang op zich zal laten wachten. Het gekanker is echter in Apeldoorn ook veelvuldig. Men moppert over collaborateurs met oranje banden maar wil zo'n geval nooit bij de betreffende instantie aangeven. Er gaan geruchten dat de leider van Zwart Front uit de gevangenis is ontsnapt en dat Volk en Vaderland weer illegaal verschijnt. Onder de evacués hoort men vaak zeggen 'Bevrijd ons van de bevrijders'. 's Avonds passeren tussen elf uur en middernacht een groot aantal zware bommenwerpers in westelijke richting. Deze zullen wel krijgsgevangenen overbrengen.

1945 ----- 1 juni vrijdag.

HARDONK. Zonnige morgen. Druk met militair verkeer. Er staat hier nu weer een Canadese M.P.[Militaire Politie]. In de krant las ik dat mijn vroegere welp Rijkslof van Goens, oud 30 jaar, op 17 augustus 1944 als vlieger bij de RAF [Royal Air Force] boven Frankrijk neergeschoten was. In de advertentie staat ´Hij gaf het hoogste offer voor zijn Vaderland´.

VAN HOUTUM. In Nederland kunnen weer brieven tot 200 gram worden verzonden. Correspondentie naar het buitenland is nog onmogelijk. Het verkeer naar de provincies Utrecht, Zuid-Holland en Noord-Holland (tot lijn Amsterdam - Haarlem) is vrij. Er passeren de hele dag viermotorige Britse vliegtuigen (niet in formatie) zowel in oostelijke als westelijke richting. Dit is niet alleen hier maar ook boven Arnhem.

1945 ----- 2 juni zaterdag.

HARDONK. Bewolkt, later zonnig. Niets.

VAN HOUTUM. Alle Schotten moeten 's morgens om 7.30 uur aantreden. De majoor controleert ieder nauwkeurig. Een uur later marcheren zij naar het voetbalterrein. Daar inspecteert een generaal hen. Daarna neemt de naast zijn auto staande generaal een parade aan de verkeersweg af. Een vrij groot aantal Schotten zorgt voor muziek onder andere met de doedelzak. 's Middags om 3.30 uur komen vijf formatie jagers (samen 58 vliegtuigen) recht over in westelijke richting. Mijn neef Jaap ziet honderden jagers. Hij bevindt zich op dat moment bij Woeste Hoeve. Radio Oranje geeft 's avonds als zodanig zijn laatste uitzending. De tijden blijven onveranderd maar de uitzendingen komen geheel in het kader van Herrijzend Nederland. Radio Oranje besluit de uitzending met het spelen van het Britse en Nederlandse volkslied. 's Middags rijden Canadese officieren door Ugchelen en zoeken inkwartieringsgelegenheden. Een evacué uit Heelsum is tolk. Zij keuren het huis van de beheerder van pension Eljo-Zamy af maar hebben een oog op onze woning. Als wij in de oorlog met de moffen geheuld hadden was het huis gevorderd. Zij rijden ook langs de fabrieksgebouwen maar zeggen hierover niets.

1945 ----- 3 juni zondag.

HARDONK. Zonnige dag, mooi warm weer. Geen nieuws.

1945 ----- 4 juni maandag.

HARDONK. Wisselende bewolking, toch veel zon. Tegen half tien een groot transport Duitse gevangenen hierdoor op weg naar hun Heimat. Fijn zo de moffen te zien gaan nu niet meer als "heersers". Algemeen wekte het grote verontwaardiging dat de heren moffen fijn in auto's en met sigaren in hun snuit, Feldgendarmerie op motorfietsen. Veel AUTOBUSSEN met lekker lui liggende manschappen. Er kwam zelfs een auto vol fietsen (nota bene van ons gestolen fietsen) langstrekken richting Duitsland. In plaats van al dat gestolen goed hier te houden konden de heren de buit lekker meenemen! Onze arme gevangenen uit de concentratiekampen, onze officieren en werkslaven moesten met oude vrachtauto's of lopend maar terug zien te komen. Het was meer dan schandalig.

VAN HOUTUM. 's Middags is de eerste bonkaartenuitreiking na de bevrijding. De kaart is van het oude model. Alleen de kleur verschilt. De ambtenaren houden één van de inlegvellen (hiervan zijn al bonnen voor melk enzovoort ingewisseld) achter en noteren de naam van de houder op. Alle scholen in Nederland zullen van 1 juli tot 1 september vakantie hebben. Het schijnt dat de Schotten binnenkort vertrekken. De bemanningen verwijderen alle overtollige delen van de tanks en vetten de rest zeer goed in.

1945 ----- 5 juni dinsdag.

VAN HOUTUM. De Schotten verwijderen ook de radio's uit de tanks en pakken deze in. Er gaan geruchten dat deze schoffelpantsers naar Engeland terugkeren en daar zullen worden opgeslagen. De vaste brug in Arnhem (twee Bailey bruggen) is klaar. Gewoonlijk moesten lange rijen auto's voor de pontonbruggen wachten. Ik zie 's avonds de Britse film 'Desert Victory' (woestijn overwinning). Deze geeft een overzicht van de strijd in Noord-Afrika van El Alamein tot de overwinning bij Tripolis. In het geheel is een Duitse film (onder meer bezoek van Rommel aan Hitler) gevoegd. Deze werd op één van de krijgsgevangenen gevonden. Van het voorprogramma handelen drie films over de oorlog en wel 'De brug te Remagen stort in' (veel Amerikaanse slachtoffers); Mac-Arthur bezoekt de bevrijde gevangenen te Manilla; landingen op Ywojima. Een vierde geeft de reis van de Nederlandse kinderen in Coventry naar een Amerikaans legerkamp in de omgeving.

1945 ----- 6 juni woensdag.

VAN HOUTUM. Er komen de laatste dagen veel transporten met evacués (meestal bewoners uit Limburg) door Apeldoorn. Apeldoorn zal volgens de PGEM [nu NUON] begin juli weer elektrische stroom voor huishoudelijk gebruik krijgen. De elektriciteit die nu in Apeldoorn aan enkele instellingen wordt verschaft is afkomstig van de AKU [Arnhemse Kunstzijde Unie] te Arnhem.

1945 ----- 7 juni donderdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens vertrekken zes auto's met soldaten en twee officieren. Zij nemen hun volledige uitrusting mee. De Canadezen bouwen rondom Apeldoorn drie kleine vliegvelden en wel te Beekbergen, Het Loo en Vaassen. Het terrein te Vaassen is al gereed. Er staan 20 toestellen. Het vliegveld in Beekbergen wordt voor Prins Bernhard aangelegd. Hij vertoeft veel in het kasteel Spelderholt. Twee door zware tractoren getrokken graafmachines zijn bezig het terrein gelijk te maken. Verder zijn twee kleine stoomwalsen in bedrijf. NSB-ers moeten stobben rooien. Enkele van hen hebben kale koppen (onder andere SS en Landwachters). Zij worden goed getreiterd en geranseld. Deze verraders krijgen als weinig eten en proberen het één en ander als aanvulling van de burgers te verkrijgen. Er zijn altijd weer van die gekken die hun dan eten geven.

1945 -----, 8 juni vrijdag.

VAN HOUTUM. De nieuwe distributielijst geeft enkele wijzigingen. De lijst heeft voortaan betrekking op de hele Veluwe. Rantsoenvermeerderingen zijn (per 14 dagen) voor brood 200 gram, melk drie liter (voor C kaarten echter drie liter minder) terwijl het rantsoen peulvruchten met 125 gram is verminderd. Nieuwe rantsoenen zijn 100 gram aardappelmeel en 70 gram eierpoeder. Er zijn geen nieuwe bonnen voor zeep, groente of vis. In de lijst staat ook dat men op de bon A-11 (voor volwassenen) van het inlegvel chocola kan krijgen. Dit inlegvel is ons echter maandag bij de uitreiking van de nieuwe bonkaart afgenomen. Het Arnhemse Dagblad (andere kranten niet) deelt mee dat men dit inlegvel morgen bij de uitreikposten kan terughalen. Dit inlegvel is voor zover bekend slechts bij drie uitreiklokalen achtergehouden. Maandag bijvoorbeeld in Ugchelen. De Ugchelsen die echter dinsdag de bonkaart kregen hoefden het inlegvel niet af te staan. De reden hiervoor is onbekend. Nu moeten wij morgen weer in de rij staan alleen maar om het idee van een gekke ambtenaar. In het Arnhems Dagblad staat een kleine advertentie van een joods chemicus die zijn zoon Flipje (9 jaar) en zijn dochter Elsje (6 jaar) zoekt. Dit dochtertje wordt verzorgd door mevrouw Jonker. Dit is een evacué die bij oom Jan onderdak vindt. Naast deze gelukkige tijding leeft mevrouw Jonker nog steeds in onzekerheid over haar man. Van hem heeft ze het laatst bericht uit het concentratiekamp Dachau ontvangen. Zijn naam werd nog nooit over de radio afgeroepen. Hij is destijds gearresteerd voor hulp aan joden, onder andere verschaffen van onderdak, verstrekken van persoonsbewijzen en levensmiddelenkaarten enzovoort.

1945 ----- 9 juni zaterdag.

HARDONK. Warm weer, veel zon. De schepen in het kanaal zijn weer gerepareerd en het Kanaal is opnieuw gevuld [EINDE van het manuscript van HARDONK].

VAN HOUTUM. De Schotten bij de fabriek kunnen hun Hollandse geld tegen Belgische francs inwisselen. Het begint er toch op te lijken dat zij spoedig zullen vertrekken. 's Morgens kan men de inlegvellen weer ophalen. Om 9 uur staat er al een rij van tien meter. Het behaagt de heren ambtenaren een kwartier later te beginnen. De rij is intussen tweemaal zo lang geworden. Zij noemen de namen alfabetisch. Het in de rij staan is dus overbodig. Dit vergroot echter het gemopper. Wij lopen dan ook allen de zaal binnen en gaan om de twee tafeltjes staan. Enkele ambtenaren zijn zo wijs een aantal inlegvellen met dezelfde beginletter mee te nemen en aan een apart tafeltje te gaan zitten. Zodoende krijg ik al gauw alle benodigde inlegvellen met de letter H terwijl de gelegenheid tot stelen groot genoeg is. Enkele inlegvellen zijn gescheurd of missen door de slordige sortering een aantal nummers. Zij zijn wel gerangschikt naar de eerste letter van de achternaam maar niet naar de volgende. Kortom het is één grote chaos. Deze kan opgelost worden als alle mensen eerlijk handelen. Dit staat nog te bezien. Daarna moet ik nog twee inlegvellen met de letter M en W zien te krijgen. Ik kan ook deze zelf uitzoeken en kom na een kwartier weer thuis. Vele mensen staan er nog om 12.30 uur al de ambtenaren naar huis gaan. Wij krijgen op naam van de fabriek binnen 1 1/2 minuut na de aanvraag toezegging tot twee autovergunningen. Dit gebeurt kort nadat de inspecteur van de Rijksverkeersinspectie (deze rijdt in de Studebaker van oom Hendrik Palm terwijl hij voordien altijd met een Citroén reisde) verantwoording moet afleggen bij het Militair Gezag. Daar kwam aan het licht dat hij vele steekpenningen voor autovergunningen (onder andere aan grote collaborateurs) aannam en ook de benzine ten nadele van de voedselvoorziening distribueerde. Mevrouw Jonker gaat 's middags naar Doornspijk. Daar woont een vriend van haar man. Deze deelt mee dat haar man op 28 maart door algehele verzwakking te Dachau is overleden. Hij overhandigt haar zijn portefeuille, foto's van haar dochter Elsje en een dagboek over zijn gezondheidstoestand en tewerkstelling tijdens de gevangenschap. Om zes uur arriveren in Ugchelen 23 auto's (met bedden) met aanhangwagens. Daarop kunnen tanks worden vervoerd. Zij parkeren tussen de Openbare School en de Hoogbuurloseweg (dit is over 300 meter lengte). 's Avonds komen mijn neven Henk en Jaap weer uit Arnhem terug.

1945 ----- 10 juni zondag.

VAN HOUTUM. 's Morgens om acht uur vertrekken een aantal Schotten met vrachtauto's. Twee uur later arriveren acht tanks uit Hoenderloo en houden voor de fabriek stil. Zij vertrekken spoedig in richting Apeldoorn gevolgd door de schoffelpantsers uit onze omgeving. De 'transporteurs' zijn nu verspreid langs de weg geparkeerd. De tanks rijden er op en vernielen hierbij het wegdek. Dit neemt nog toe wanneer de tanks er niet in één keer kunnen oprijden. Zo moet één transporter schuin over de ronde weg worden gezet alvorens de tank er kan oprijden. Alle auto's vertrekken via Beekbergen in richting Arnhem. 's Morgens komen de ouders van Elsje bij mevrouw Jonker. De ontmoeting is nog wat vreemd. Het glasprobleem in ons land wordt door enkele zaken opgelost. Een kartonfabriek in Eerbeek maakt in platen karton ronde gaten en plakt hierachter scherven glas die het onder andere van de gemeente Arnhem krijgt. Een andere fabriek maakt kunstglas. Het is wel doorschijnend maar niet doorzichtig. Generaal Crerar bevindt zich op het kasteel Sint Hubertus (tussen Hoenderloo en Otterlo). Het is een ontspanningscentrum voor hoge officieren. Er gaan geruchten het oude museum op de Hoge Veluwe op te bouwen. Daarvan liggen alle stenen ter plaatse onder het stuifzand. De bedoeling is onbekend. Het zal verstandiger zijn eerst Arnhem op te bouwen.

1945 ----- 12 juni dinsdag.

VAN HOUTUM. De Schotten zijn de hele dag in actie hun eigendommen in te pakken. 's Middags breken zij de tenten af. De officieren slapen 's nachts bij ons in de salon en hun koks in de garage. Alle auto's staan 's avonds geparkeerd langs de grintweg. De soldaten geven nog wel wat weg maar geen dingen van hoge waarde. De achtergelaten benzineblikken zijn niet helemaal leeg. Ze bevatten nog gemiddeld één liter benzine. In Apeldoorn zijn nieuwe tijdschriften te koop en wel 'Kijk' (nr.19) en 'Big Ben' (nr.1).

1945 ----- 13 juni dinsdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 7.13 uur passeert een lange colonne vrachtauto's. Deze behoort tot hetzelfde onderdeel als de soldaten bij de fabriek en waren in Hoenderloo ondergebracht. Alle officieren uit ons huis, behalve de kapitein, sluiten zich met hun auto's achter deze colonne aan. Een kwartier later vertrekken ook alle soldaten. Daarvan stonden de auto's al langs de Golsteinlaan geparkeerd. Zij gaan allen naar Bremen of Hamburg. Een deel van hen zal na een week met groot verlof naar Schotland terugkeren. Zij hebben op het fabrieksterrein een grote rommel achtergelaten. Vooral daar waar de keuken was. Het meeste bestaat uit lege flessen, blikken, kisten enzovoort. In de pakkamer liggen nog twee broeken, twee shirts, een doos met zeer fijn meel en nog enkele blikken met groenten. In de weiden is het meeste begraven. Dit wordt voor het behoud van het weiland opgegraven. De arbeiders vinden naast veel rommel een rugtas (nog met schaar en garen), een stuk zeil met enkele lepels en vorken erin. Zij halen op één punt zes mitrailleurbanden en drie eierhandgranaten uit de grond. In het gras liggen nog drie granaten. Uit alles blijkt dat de soldaten niet zoals wij de betekenis van schaarste kennen. Wij hebben tijdens de inkwartiering wel eens het één en ander gehad maar wanneer zij eten over hadden verdween dit in de vuilnisbak. Zo gebeurde het vele malen dat het waswater afgesloten was door een laag vet van enkele millimeters dikte. Daar tussen lagen sneden wittebrood met een dikke laag margarine en goede belegging. Iedere zaterdag lagen er stukken ham en spek in. Aan het begin van de inkwartieringstijd gebeurde het nog al eens dat er te veel blikken losgemaakt werden. Het overtollige ging de vuilnisbak in. De koks dachten er in zo'n geval niet aan het voor de burgers te reserveren. Wij moesten dit iedere dag opnieuw vragen maar het lag meestal al tussen het afval. Daardoor lustte men het niet meer. Tenslotte bereikten wij dat de overblijvende pap voor het personeel werd bewaard maar dat was ook alles. Hoeveel eten zij in blik aangevoerd kregen blijkt wel uit het feit dat er iedere dag een kruiwagen met lege blikken werd opgeruimd. Zij aten alleen 's zondags geconserveerde aardappels.
Narda Terwisga (zogenaamde juffrouw Jansen) leeft nog. Zij is op 1 oktober [1944] tegelijk met Reinier van Gerrevink en anderen gearresteerd voor illegale actie. Zij is naar Duitsland naar het beruchte vrouwenkamp Ravensbrück gedeporteerd en vertoeft nu in een Zweeds hospitaal. De Distributiedienst deelt mee dat voor het aanstaande seizoen voor de inmaak geen extra rantsoen zout ter beschikking zal worden gesteld. En dat in Nederland dat over eigen zoutmijnen beschikt. Apeldoorn is gedurende acht uur zonder stroom. De AKU-centrale viel door overbelasting uit maar schijnt weer spoedig te zijn hersteld. Oom Gerrit keert 's avonds via Deelen vanuit Arnhem terug. Op het voormalige vliegveld staan eindeloze rijen vrachtauto's. Startbanen zijn tientallen meters breed. De oude asfaltweg is ter vergelijking een smal weggetje. Overal zijn resten van hangars en kazernes als boerderijen gecamoufleerd.

1945 ----- 14 juni donderdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens arriveren zestien trucs met 'transporters' voor tanks in Ugchelen. Ze parkeren opnieuw tussen de Openbare School en de Hoogbuurloseweg. Zij zullen de laatste tanks uit Hoenderloo vervoeren.

1945 ----- 15 juni vrijdag.

VAN HOUTUM. 's Middags om 1.45 uur komen de transporters in richting Hoenderloo voorbij. Zij keren om drie uur terug. Ieder beladen met een zware tank. Deze waren in Hoenderloo geparkeerd.

1945 ----- 16 juni zaterdag.

VAN HOUTUM. In 'Trouw' staat een artikel over de aanmelding van vrijwilligers. Alleen al de eerste dag meldde er zich 1200 in Apeldoorn. De Distributiedienst stelt op een bon van de kinderkaart een pond sinaasappels beschikbaar.

1945 ----- 17 juni zondag.

VAN HOUTUM. Wij horen de hele dag ontploffingen in noordelijke richting. In de loop van de middag passeert generaal Crerar. Eerst in richting Apeldoorn en later weer terug in een auto. Hij wordt begeleid door een tweede en drie motorrijders. Op de motoren staan bordjes met het woord 'Priority' (voorrang) terwijl zij een speciale sirene hebben. Zij rijden zeer snel. 's Avonds landt Prins Bernhard ten aanschouwe van vele mensen met een sportvliegtuig op het kleine vliegveld in Beekbergen. Om acht uur arriveren zeven Schotten met drie auto's bij de fabriek. Zij komen uit Frankrijk en moeten naar Deventer maar willen persé in Ugchelen overnachten. Zij beschikken over enkele dekens en verder niets. In de auto's staan vele kisten met cognac. Vier slapen er bij mijn broer en zijn schoonmoeder, drie gaan er in de auto's als wacht liggen. Wat is cognac belangrijk!

1945 ----- 18 juni maandag.

VAN HOUTUM. Mijn neef Arnold gaat 's middags met zijn vader en hun evacué Bodemeijer naar diens huis in Heelsum. Parool geeft een extra nummer uit met uitsluitend foto's over Arnhem. In de bioscoop is een film over de strijd in deze vernielde hoofdstad te zien. De NBS (verzetsgroepen) geven in samenwerking met onze militairen het weekblad 'Pen Gun' uit. Verzetsmannen krijgen het gratis toegestuurd.

1945 ----- 19 juni dinsdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens vertrekken de evacués bij ons. Mijn neef Henk rijdt om zeven uur met paard en beladen wagen weg. Zijn vader volgt twee uur later per fiets. Een taxi brengt tante Ali om elf uur weg. Voor hen begint nu een zeer moeilijke tijd. Zij nemen hun intrek in de woning van mevrouw Jonker. Deze woonde in de tweede helft van hun huis. Hun deel is zwaar beschadigd. Ook het huis van mevrouw Jonker is zonder ruiten en vol met rommel. Kortom een chaos. Naast de schoonmaak komen de lasten van de inkopen (vaak op grote afstand) gepaard gaande met het lange wachten in een rij.

1945 ----- 20 juni woensdag.

VAN HOUTUM. Men is te Deventer bezig een Baileybrug te bouwen. In de uiterwaarden is een vaargeul voor kleine schepen gegraven.

POLITIE. Aan de ambtenaren van politie
Wij zijn bevrijd! De druk die gedurende de lange jaren van de bezetting op ons volk rustte is weggenomen. Een nieuwe toekomst ligt voor ons open. Maar het blijde gevoel van opluchting wordt getemperd door de gedachte aan de velen van ons onderdrukte volk, die of hebben moeten bukken voor brute overmacht of in gevangenissen en kampen zo zeer hebben geleden door wrede mishandelingen of het leven hebben moeten geven hier en in den vreemde. Onder de laatsten waren ook ambtenaren van de Nederlandse politie. Met eerbied en weemoed zullen wij allen steeds gedenken die politiemannen die in de strijd voor onze Nederlandse zaak zijn gevallen. Zij zullen nimmer weerkeren in de kring van hun familie. Moge de gedachten aan hen ons steeds inspireren tot lofwaardige vervulling van onze plichten als politie ambtenaar en steun aan hunne nagelaten betrekkingen.
Een geordende maatschappij dient hersteld te worden. Een stevig staatsgezag is voor de reconstructie van ons maatschappelijk leven een noodzakelijkheid en hierbij is een betrouwbaar beleidvol en krachtig politiecorps een onmisbare schakel. Veel in ons land is uit het lood geslagen. Veel mensen hebben bij herhaling daden gedaan die eigenlijk niet toelaatbaar waren maar noodzakelijk leken door de omstandigheden van de bezetting en grote moeilijkheden die daarmede samenhingen. Het zal soms moeilijk blijken die personen te doen breken met die verkeerde gewoonten die tijdens het nu geëindigde regiem ingang hebben gevonden en niet als strafwaardig werden beschouwd. De Nederlandse politie heeft ten deze mede een taak te vervullen! Met onbevangenheid, trouw en plichtsbetrachting moet de politie die taak vervullen. Handhaving van wetten en wettelijke verordeningen is noodzakelijk. De zorg voor handhaving van de openbare orde, rust en veiligheid is mede een allereerste plicht!
Daarom moeten wij onze taak weer opvatten met een groot gevoel van verantwoording voor het werk dat aan ons is toevertrouwd. De politie is de paladijn [beschermer] van de Overheid! Ieder van ons moet op de plaats waarop hij is gesteld in het politiecorps van de gemeente Apeldoorn daarom steeds en overal zijn werk doen met grote toewijding. Maar ook met lust in de arbeid! Dat geeft ook die voldoening die noodzakelijk is om de belangen der gemeenschap op de juiste wijze te dienen. Ook ten bate van ons zelf en ons gezin!
ALGEMENE GEDRAGSREGELS.
 1. Wij moeten steeds bedenken ambtenaren te zijn van een politiecorps van een gemeente die gedurende sommige tijden van het jaar de residentie is van Hare Majesteit de Koningen en de leden van Haar Huis. Dat legt aan ons bijzondere verplichtingen op. Plichten van bijzondere waakzaamheid. Als ook plichten omtrent gedrag en houding. Niet alleen bij het optreden in ons ambt of functie in het openbaar maar ook daar buiten.
 2. De ambtenaar van politie zij, vooral in deze bijzondere tijd, steeds indachtig de positie welke het Instituut 'politie' inneemt in de samenleving.
 3. De politie geve hieraan onder meer uiting door in de vervulling van haar plichten gestreng maar rechtvaardig te zijn.
 4. Ieder dient zich te hoeden voor aanstoot gevend of met de aard van de politiedienst onverenigbaar persoonlijk of huiselijk leven. Men zij voorzichtig in de keuze van zijn vrienden en kennissen. Men vermijde alle die inrichtingen waar een goed politieman niet behoort te komen.
 5. Door goed gedrag, waardige houding en nauwgezette plichtsbetrachting trachtte men het vertrouwen en de achting van het publiek te winnen en te behouden.
 6. Men zij tegenover het publiek steeds correct, beleefd en voorkomend. In spreken, doen en laten zij men steeds behoorlijk. Niet ruw en onverschillig.
 7. Tijdens de dienst op straat behoren wij niet nodeloos met het publiek te staan praten.
 8. Men bedenke dat voor een groot aantal personen in de gemeente Apeldoorn de politie steeds in het blikpunt van de belangstelling staat!
 9. Ieder geve steeds grote zorg aan zijn uniform en kleding. Ook in de wijze van dragen daarvan.
 10. Onderling moeten we streven naar een goede verstandhouding en het aankweken van kameraadschap. Wij moeten bedenken leden te zijn van een bepaald geheel met eigen gemeenschappelijke belangen en zorgen. Onderlinge waardering moet worden bevorderd.
 11. Bij de dienst aan het bureau van politie moeten wij allen streven naar een grote mate van orde netheid en zindelijkheid. Ook hier geldt dat het corps mede naar uiterlijkheden wordt beoordeeld.
 12. Bij het opmaken van ons schriftelijk werk moeten we, wat de uiterlijke vorm betreft, de netheid betrachten. Eveneens nauwkeurigheid en wat de inhoud aangaat: eerlijkheid en waarheid.
Een goede indeling bij het op schrift stellen en typen bevordert de overzichtelijkheid en duidelijkheid.
DE POLITIE MOET OPMERKZAAM WAARNEMEN.
 1. In de uitoefening van haar dienst moet de politie steeds opmerkzaam zijn en blijven. Een krachtig 'willen opmerken' moet daarbij steeds van ons uitgaan. Wij moeten aandacht schenken aan personen, voorwerpen, handelingen enzovoort. Alles wat we waarnemen moeten we zo goed en getrouw mogelijk in het geheugen vast te leggen. Goed waarnemen is een voorname zaak.
 2. Wij nemen waar door zien, horen, proeven, ruiken en voelen (tasten). Wij doen zulks met onze zintuigen, het oog, het oor, enzovoort. De meeste zelfstandigheden leren wij voornamelijk kennen door te zien (de kleur, vorm, afmetingen, aantal, de werkingen, de handelingen van mensen, dieren en dingen).
 3. Om goed waar te nemen is het niet alleen nodig dat we over goede zintuigen beschikken. Ook dat wij opmerkzaam zijn ten aanzien van al datgene wat waargenomen moet worden. Wij moeten ons zelf steeds oefenen in het opzettelijk waarnemen. Tijdens de surveillancedienst bestaat daartoe steeds gelegenheid.
 4. De mens heeft geheugen. Dat geheugen moet vooral bij de politieman getrouw zijn (dingen die hij gezien of gehoord heeft en voor de uitoefening van de dienst van belang zijn moeten hem tot in bijzonderheden helder voor den geest blijven staan). Tevens moet dat geheugen duurzaam zijn (dingen die hij lang geleden heeft waargenomen moet hij te juister tijd zich goed kunnen herinneren). Het is een voorrecht als het geheugen van een politieman bovendien rijk, vaardig en vlug is. Als Iemand véél beelden van waarnemingen tot zijn beschikking heeft noemt men dat geheugen rijk. Als iemand die beelden onder allerlei omstandigheden voor de geest kan halen noemt men dat geheugen vaardig. Als bij iemand die beelden aan welke vorming hij betrekkelijk weinig tijd besteed heeft met voldoende helderheid voortduren, zegt men dat hij een vlug geheugen heeft.
 5. Tussen het voortbestaan van en het bewust worden van de beelden bestaat een nauw verband. Wij dienen ons voortdurend te oefenen in de juiste 'weergave' van datgene wat we hebben waargenomen. Een goed geheugen is een belangrijk iets!
De waarnemend commissaris van politie

1945 ----- 21 juni donderdag.

VAN HOUTUM. Prins Bernhard brengt 's avonds een bezoek aan het hoofdkwartier van de NBS in Apeldoorn.

1945 ----- 22 juni vrijdag.

VAN HOUTUM. Hare Majesteit Koningin Wilhelmina neemt haar intrek in een huis bij het Paleis Het Loo. De weg voor deze woning is afgesloten. Prins Bernhard en Prinses Juliana vertoeven nog op het kasteel Spelderholt. Flipje, het broertje van Elsje (pleegkind van mevrouw Jonker) is ook terecht. Hij bevond zich in Apeldoorn. Hun gezin is nu weer volledig. Het zal wel één van de zeer weinige voorbeelden in Nederland zijn waar geen van de joden is gedood. 's Middags maken mijn neef Arnold, vader en ik een autotocht langs de Veluwezoom. We zien de eerste vernielingen in Otterlo. Naast enkele totaal verwoeste huizen vertonen alle overige vrij grote schade van scherven. De weg is overal vernield. Zijn er geen gerepareerde granaattrechters dan zijn er nog vele kuiltjes van mitrailleurvuur uit vliegtuigen. De kazernes in Ede zijn met de tegenover liggende huizenblokken en de AKU helemaal verwoest. Bennekom heeft veel schade door twee V-1's. De woningen zijn op de weg naar Heelsum om de ander uitgebrand. Meubels liggen vernield langs de weg. De bewoners gooien het huisvuil aan de kant van de straat. Een controlepost laat ons zonder meer door. Het huis en de wasserij van de familie Bodemeijer (evacués oom Jan) vallen erg mee. De schade is niet zo groot als wij verwachten. In de omgeving zijn overal de resten van de luchtlandingenoperatie te zien. Op het bouwland groeit weer rogge. Maar het is opslag. Enkele stukken zijn omgeploegd. Men durft het meeste niet te bebouwen uit vrees voor landmijnen. Wij zien vier uitgebrande zweefvliegtuigen met de resten van jeeps erin. Overal liggen wrakstukken van de Gliders. In de struiken bevinden zich enkele graven zowel van Duitsers als Engelsen. Terwijl wij daar wandelen cirkelen twee Halifax-vliegtuigen boven ons rond. We gaan daarna via de grote weg naar Arnhem. Overal zijn de sporen van de oorlog te zien. In tuinen en langs de wegen zijn graven. Vele huizen zijn totaal verwoest. Het biedt een troosteloze aanblik. Een tijgertank ligt vernield langs de weg. Wij worden even voor Arnhem gecontroleerd. De controleur is gemakkelijk en laat ons vrij gauw doorrijden. De weg is daar aan de Rijnkant met rietmatten afgeschermd met het oog op observatie vanuit de Betuwe. Alle gebouwen waarlangs wij rijden zijn uitgebrand. Huis na huis bestaat nog maar uit kale muren. Daarna volgt een gedeelte dat uitwendig weinig geleden schijnt te hebben maar het daaraan grenzende station en omgeving doen ons denken aan zwaar gebombardeerde steden. Er is letterlijk alles verwoest. Overal liggen uitgebrande trams. Hotel Royal en de Willemskazerne bestaan nog uit afgebrokkelde muren. Wij gaan lopend naar de binnenstad. Op de eens zo drukke Rijnstraat heerst nu een beklemmende stilte. Enkele kinderen zoeken in de vuilnishopen. Deze liggen aaneengesloten langs iedere straat. In de binnenstad is de verwoesting zo enorm dat foto's dit niet goed duidelijk kunnen maken. Beide kerken zijn verwoest. De Rijnkade is één bunker met prikkeldraad versperringen. NSB-ers zijn bezig er puin te ruimen. Wij gaan daarna naar het huis van tante Mien. Dat heeft weinig schade geleden. Inwendig is het een grote chaos doordat de moffen alles door elkaar hebben gegooid. Het huis van oom Gerrit (onze evacué) heeft de grootste schade. Het dak is er voor de helft af. Men waant zich op de tweede verdieping op een plat dak. Alles is verrot door de instromende regen. Muren zijn gebarsten en overal ligt puin. Het nabij zijnde Diaconessenziekenhuis is met een blok huizen totaal uitgebrand. Velp heeft ook grote schade. Hoewel er weinig huizen geheel afgebrand zijn. Tijdens onze rit langs de Veluwezoom horen wij bijna onafgebroken ontploffingen uit de Betuwe. Het is afkomstig van de landmijnen. Deze worden door Duitse krijgsgevangenen opgeblazen. Wij rijden terug door de wijk Alterveer die ook grote schade heeft. Het voormalige vliegveld Deelen is onherkenbaar. Overal lopen grote brede wegen waarop men gauw verdwaalt. In het centrum staan lange rijen auto's en kanonnen. Het zijn meest wagens die niet geschikt zijn voor het burgerverkeer zoals pantserauto's, gevechtswagens, auto's met rupsbanden over de achterwielen enzovoort. Zij staan alle in visgraatvorm geparkeerd. Men ziet tussen deze rijen door de resten van de hangars met hun camouflagenetten. De wegen zitten vol bomkraters zodat wij enigszins moeten zigzaggen. Overal groeit tussen de startbanen gras. De nieuwe distributielijst (over 14 dagen) geeft voor volwassenen verhoging van het rantsoen eierpoeder met 70 gram. De wijzigingen voor kinderen zijn als volgt. Toeslag brood met 3600 gram, rijst tot 250 gram en jam of stroop tot 70 gram. Het rantsoen aardappels wordt voor hen van vier tot drie kilo verminderd. Er wordt voor de volgende periode een groentebon bekendgemaakt. Volwassenen krijgen opnieuw een tablet chocola.

1945 ----- 23 juni zaterdag.

VAN HOUTUM. Met ingang van 15 juli aanstaande komt er voor ons land een uniforme bonkaart. De rantsoenen zullen dan per week bedragen: 2400 gram brood, vier kilo aardappels, 200 gram vet, 250 gram vlees, 200 gram suiker, 150 gram peulvruchten, 62 gram jam, 50 gram kaas en twee liter gestandaardiseerde melk. Alle rantsoenen komen samen overeen met 1850 calorieën per dag. Generaal Montgomery maakte gisteren bekend dat de Duitsers 2000 calorieën per dag zullen krijgen. Het is om uit je vel te springen! Of vrezen de Engelsen het communisme? Er is weer de hele dag geen elektrische stroom in Apeldoorn.

1945 ----- 25 juni maandag.

VAN HOUTUM. Hare Majesteit Koningin Wilhelmina beëdigt 's morgens om 11.30 uur de nieuwe ministers op het Paleis Het Loo. In Noord-Apeldoorn gebeurt een ernstig ongeluk. NSB-ers en burgers zijn bezig daar munitie te vervoeren. Drie burgers (onder andere twee Ugchelsen) en vier NSB-ers worden door de ontploffing gedood. Het is opnieuw een bewijs dat dergelijk werk niet door burgers maar door moffen of NSB-ers moet worden gedaan. Deze laatsten heulden met Hitler en moeten dan ook de consequenties dragen waaronder het opknappen van levensgevaarlijke karweitjes. Daarvoor hoeven in vredestijd geen onschuldige burgers te boeten.

1945 ----- 26 juni dinsdag.

VAN HOUTUM. Het postverkeer met het buitenland is weer hersteld.

1945 ----- 27 juni woensdag.

VAN HOUTUM. Coloradokevers zitten voor het eerst in de aardappels bij ons en in de omgeving. Hun aantal neemt onrustbarend toe. De Brandstoffencommissie te Apeldoorn stelt op een bon 20 turven en één takkenbos beschikbaar. Op zo'n manier blijft houtdiefstal onvermijdelijk hoewel de politie de laatste maanden actief en streng optreedt. Onze fabrieken worden weer op het elektrische net aangesloten. Beide moeten zo snel mogelijk bankpapier produceren. De voornaamste hindernissen zijn nog steenkolen en personeel. Mannen staken omdat zij in de zwarte handel meer kunnen verdienen. Meisjes willen meestal niet werken. Zij vrijen dan met een Canadees van wie zij wel eens een doosje sigaretten krijgen. Zij hebben hun weekgeld door dit zwart te verkopen. Te Brouwersmolen confereert een vertegenwoordiger van de SDAP oom loonsverhoging. Onze NV staat echter wat lonen betreft het best aangeschreven. Deze bemiddelaars krijgt dan ook te horen dat wanneer het oude personeel doorgaat met staken wij wel nieuwe arbeidskrachten zullen zoeken. Alle ambtenaren hebben ook al gestaakt als protest tegen vrijlaten van een berucht collaborateur.

1945 ----- 28 juni donderdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens passeert een lange colonne vrachtauto's in richting Apeldoorn. Het voorbijtrekken duurt tien minuten. De wagens vervoeren onder andere acht stukken twaalf centimeter geschut. 's Middags volgt een aantal legertransporters in dezelfde richting. Wij krijgen voor de luxe wagen van de fabriek 50 liter benzine extra (rantsoen is 40 liter per maand). De NV staat bij de Rijksverkeersinspectie vooraan op de lijst voor een nieuwe vrachtauto, dat wil zeggen of een Duitse of een Amerikaanse. Het Militair Gezag verzegelt het huis van de beruchte beheerder van het pension Eljo-Zamy en neemt de inboedel op. Degenen die er nog wonen, moeten het huis verlaten. Wij zien hen dan ook met een schamel bezit op een paard en wagen voorbijkomen. In de gemeente Apeldoorn wordt de spertijd voor volwassenen (10.30 uur) opgeheven. Voor kinderen (9 uur) blijft die nog bestaan.

1945 ----- 29 juni vrijdag (verjaardag van Prins Bernhard)

VAN HOUTUM. Eén van de joden die in 1943 uit het pension Eljo-Zamy na het verraad zijn ontsnapt bevindt zich in Ugchelen. Hij geeft aan de POD een nauwkeurig verslag van de beheerder van dat pension hem te vergiftigen.

1945 ----- 30 juni zaterdag.
 KRANT [22, 25 en 26 februari 1992: familie Hendriksen aan de Hogekampweg 28]. Het moet omstreeks juni zijn geweest toen het buurtje in Apeldoorn-Noord in 1945 nadrukkelijk kreeg te maken met de vredesactiviteiten van de Canadezen. Grote bulldozers van de genietroepen verschenen. Zonder mededogen walsten ze het goudgele koren plat en woelden de jonge aardappels uit de grond. Uit het schaarse Engels dat de hoofdzakelijk agrarische bevolking verstond bleek al gauw 'Er komt een vliegveld'. Het was zonde van de gewassen, maar aan de andere kant was een verzetje ook niet weg. Het was sensatie van de bovenste plank, afleiding na donkere tijden. Al spoedig verschenen achter de woning van Hendriksen ook machines die een asfaltlaag plaveiden. En vervolgens werden de banen afgewerkt met een soort matten van betonijzer. Grof gemaasd met grote haken vastgeketend in de grond. En toen - na een paar dagen - kwamen de eerste vliegtuigjes. Kleine machientjes die waren gebruikt om de Canadese artillerie ogen te verschaffen tijdens de bombardementen op Duitse stellingen. Nu gingen ze dienst doen als post- en koeriervliegtuigen. De komst van het vliegveld bracht vanzelfsprekend veel leven in de brouwerij. Want naast de bemanning van de vliegtuigjes kwam er ook een complete bewakingsdienst die huisde in een tentenkamp. Het was er een komen en gaan van toestellen, en op de zondagen was het er regelmatig zwart van de mensen die nieuwsgierige blikken wierpen op het stukje militaire basis. Na een aantal maanden dienst gedaan te hebben en de geallieerden zich teruggetrokken hadden werden stukken van de stalen matten - die waren gebruikt als verharding van de airstrip - door de boeren gebruikt als afrastering.

GEMEENTEBESTUUR. Uit de nota 'De Geschiedenis van de Gemeentehuishouding in Oorlogstijd' [daarvan het eerste deel, gedateerd 30 juni 1945]. Hoewel het wellicht de moeite zou lonen de geschiedenis van het gemeentelijke bestuursapparaat in al zijn geledingen gedurende de bezettingstijd en het tijdvak van de bevrijding af tot heden zo volledig mogelijk te boek te stellen moet hiervan ter wille van kosten- en arbeidsbesparing worden afgezien. Ook zou daarmede worden voorbijgestreefd het doel dat met deze nota wordt beoogd namelijk dit om de leden van uw raad in die mate op de hoogte te brengen van dat sinds 1 september 1941 in de gemeentelijke huishouding is voorgevallen. Dit is nodig om hun voldoende vaste grond onder de voeten te geven ten einde met kennis van zaken weer aan het werk te kunnen gaan. Bij deze opzet is het onvermijdelijk dat de vermelding van vele details achterwege blijft. Menig onderwerp waaraan in deze nota aandacht wordt gewijd zal aan uw leden niet of niet geheel onbekend zijn.
Op 1 september 1941, het tijdstip waarop ingevolge voorschrift van de bezetter de gemeenteraden hun werkzaamheden moesten staken was burgemeester de NSB-er mr. C. den Besten. De gemeente was met hem in zoverre goed af dat zijn bewind zich niet kenmerkte door extremistische neigingen. Dit was waarschijnlijk de oorzaak dat zijn politieke vrienden hem al spoedig ten val brachten. Gedurende zijn burgemeesterschap deed hij enige malen een poging de ambtenaren te bewegen tot bijwoning van vergaderingen onder de auspiciën van de Nederlandse Volksdienst. Op zeer weinige uitzonderingen na gaf echter niemand aan de uitnodigingen gehoor.
In augustus 1942 verdween den Besten van het toneel en begon het interregnum van de wethouder G. Stempher, die in 1941 tot de NSB was toegetreden. Deze gezagsdrager begon al spoedig met het instellen van zogenaamde bedrijfsappels. Daarbij werden de ambtenaren in diensttijd, dus als dienst, verplicht tot het aanwezig zijn op vergaderingen belegd door het NEDERLANDS ARBEIDS FRONT en de Winterhulp Nederland. Rondom deze bedrijfsappèls, waaraan de ambtenaren, op straffe van ontslag moesten deelnemen, is heel wat tumult ontstaan. Stempher heeft er weinig plezier van beleefd en heeft dan ook van herhaling afgezien. Erger was het dat hij con amore volle medewerking verleende aan de eerste opvordering van gemeentepersoneel voor de arbeidsinzet in Duitsland. Zonder de geringste poging te doen om althans enige verzachting van de maatregel van de bezetter te verkrijgen heeft hij de vijand het volle pond gegeven.
In dit opzicht vertoonde de tweede NSB-burgemeester met wie Apeldoorn gezegend werd mr. D. F. Pont, SS-man en oud-burgemeester van Hillegom, die in december 1942 zijn intrede deed, een andere mentaliteit. Hij heeft bij volgende vorderingen van gemeentepersoneel zich zoveel mogelijk daartegen verzet, althans toegelaten dat daartegen verzet werd gepleegd en dit met gunstig resultaat. Ook deze burgemeester was geen persona grata bij zijn politieke vrienden en talrijke pogingen zijn gedaan hem ten val te brengen. Hij hield evenwel stand tot de dag van de bevrijding....
Ten tijde van de installatie van mr. Pont waren wethouders de heren R. Groeneveld en W. J. Klein Lankhorst alsmede de NSB-ers E. F. Buitenhuis en G. Stempher. Dit college werd door mr. Pont weldra met een vijfde wethouder, de NSB-er P. van der Roer, uitgebreid. Tevens werd een scheiding ingevoerd tussen zogenaamde bezoldigde wethouders en andere. De eerstgenoemden werden geacht hun ambt als hoofdberoep te vervullen. Het spreekt wel vanzelf dat de NSB-wethouders werden aangewezen als bezoldigde wethouders. Hun salaris werd door het ´toezichthoudend orgaan´ (de Commissaris der provincie Gelderland) naar een daarvoor ontworpen schaal bepaald op, om en nabij 7000 gulden per jaar. De twee niet bezoldigde wethouders behielden hun oude salaris van 2800 gulden per bij wijze van tegemoetkoming. Intussen namen de terreurmaatregelen van de Duitsers toe in hevigheid en wreedheid. Als gevolg van nieuwe vorderingen van mannen voor de arbeidsinzet braken op 30 april 1943 in verschillende delen van het land stakingen uit. Ook een gedeelte van het gemeentepersoneel ging een korte tijd in staking, gelukkig zonder funeste gevolgen. Aan een bevel aan de hoofden van dienst om de belhamels aan te geven voldeed slechts de leider van de distributiedienst. De door hem vermelde personen werden ontslagen.
In de nacht van 17 op 18 mei 1943 volgt dan de brand van het gemeentehuis. Het voor de hand liggende vermoeden dat deze brand, begonnen in de raadszaal (tijdelijke verblijfplaats van het bevolkingsregister) moedwillig zou zijn aangestoken bleek niet juist te zijn. Het hieromtrent ingediende rapport van de inspectie van het brandweerwezen was zóó overtuigend dat zelfs de Duitsers hun wantrouwen lieten varen. Hierdoor bleven represailles achterwege. Intussen veroorzaakte deze brand groot ongerief. Talrijke bescheiden gingen verloren. Het grootste gedeelte van de secretarie werd dakloos. Gelukkig bleef het archief, ondergebracht in de kelderruimten van het gebouw, gespaard. Op korte termijn moesten talrijke voorzieningen worden getroffen om het apparaat weer draaiende te krijgen. Het gebouw Loolaan 20, gevorderd maar nog niet gebruikt door de bezetter, werd vrijgegeven en ingericht voor burgemeester, secretaris en dat deel van de secretarie dat in het oude gemeentehuis op de verdieping was gehuisvest. Bevolking werd, met het deerlijk gehavende bevolkingsregister, tijdelijk ondergebracht in het Notarishuis aan de Stationsstraat. De burgerlijke stand zag zich gastvrij ontvangen door de Nederlandsche Handel Maatschappij. Militaire zaken met het archief tenslotte vonden een onderkomen in ´Onder het stroodak´ v.d. Houven van Oordtlaan 22. Krachtdadige hulp werd ondervonden van de Rijksgebouwendienst te Deventer bij de vervanging van verbrande kantoormeubelen en andere outillage. Een woord van dank is hier voorts stellig op zijn plaats aan de directies van banken en andere ondernemingen. Deze waren zo welwillend schrijfmachines in bruikleen af te staan. Het restant van het verbrande gemeentehuis werd door de dienst Gemeentewerken in korte tijd weer bewoonbaar gemaakt. Daarbij werd tevens een modernisering van de ruimte-indeling en van de inrichting tot stand gebracht.
In maart 1943 was door het overlijden van de heer G.J. Hardick de functie van gemeentesecretaris vacant gekomen. Mr. Pont benoemde per 1 augustus 1943 als gemeentesecretaris de heer L.H. van Schelt, waarnemend hoofd van de afdeling bevolking van de Haagse secretarie. In de verdere loop van dit jaar en in 1944 werden enige verdere aanvallen gedaan op het gemeentepersoneel voor de arbeidsinzet in Duitsland. Deze aanvallen zijn, zoals boven al werd gememoreerd, met succes afgeslagen. Minder gunstig verliepen de door de vijand ondernomen razzia's op 2 oktober en op 2 december 1944. Hoewel het mocht gelukken een deel van het gemeentepersoneel uit de klauwen van de Duitsers te redden werden toch verscheidene leden van dit personeel de dupe van de slavenjacht. Wel wisten zij grotendeels vroeger of later te ontsnappen. De minder fortuinlijken hadden een harde tijd te verduren. Vooral in het berucht geworden Rees hebben helaas enige ambtenaren de ontberingen en wreedheden niet overleefd. In totaal zijn tengevolge van Duitse maatregelen 8 ambtenaren overleden, drie worden vermist. Tot de overledenen behoren, wat de secretarie betreft, de ambtenaren J.W. Hartstra en J. Koops.
Inmiddels waren op 'Dolle Dinsdag' de drie NSB-wethouders gaan lopen en door hun kameraad Pont wegens deze vlucht prompt ontslagen. Dit was zeer ten vermake van alle goedgezinde ingezetenen. Pogingen van Pont om het college aan te vullen door benoeming van enige hoofden van dienst mislukten door hun afwijzende houding. Pont vond daarop een tussenweg door hen als adviseurs te laten deelnemen aan de vergaderingen van hem met de twee nog overgebleven wethouders. De Duitse heren vonden deze toestand echter niet bevredigend en zonden via hun handlanger, de N.S.B Commissaris der provincie Gelderland, ir. Hondius, twee NSB-ers, weggevlucht uit Limburg, ter completering van het gezelschap. Het waren A.C. de Ley en W.J. Beckers. Niet lang hebben deze heren plezier gehad van hun nieuwe baantje. Van de laatstgenoemde moet eerlijkheidshalve worden getuigd dat hij zich onder moeilijke omstandigheden veel moeite heeft gegeven ter verzachting van het lijden van de naar Rees gedeporteerde ambtenaren. Beiden waren op den dag van de bevrijding spoorloos verdwenen.
Het gemeentebestuur, dat op 10 mei 1940 aanwezig was, leed in de bezettingsjaren de volgende verliezen. De heren D. Gosker en Th. Westhoff werden door de Duitsers vermoord. Aangenomen moet worden, ofschoon het niet officieel bekend is, dat een zelfde lot heeft getroffen Mevrouw Hoogstraal-de Haan. Voorts overleden, beide na een langdurig ziekbed, de raadsleden J. Dekker en J. van Westerlaak.

1945 ----- 4 juli woensdag.

VAN HOUTUM. De beruchte B., die Apeldoorn vijf jaar heeft geterroriseerd, zit ook in de kazernes gevangen. Hij is echter een prachtig instrument van de POD omdat hij nu iedere NSB-er en Duitser verraadt.

1945 ----- 5 juli donderdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens om elf uur rijden twee jeeps het fabrieksterrein op. Twee kapiteins en twee majoors (één met een buldog) van het Canadese Leger stappen uit. Zij lopen direct naar de Pakkamer. Daar ontmoet mijn vader hen. Zij eisen het hele gebouw voor inkwartiering op hoewel er al weer gewerkt wordt. Het gebouw was niet vrijgegeven zodat wij er niet mochten werken. Aldus de officieren. Hiervan was ons niets bekend. Wij zouden er de acht machines zelfs moeten verwijderen. Al onze pogingen inkwartiering te voorkomen (voor het werk in de fabriek) baten niet. De Canadezen lopen daarna naar ons huis en vorderen weer de salon met erker en een slaapkamer voor drie officieren. Zij beschikken over een kaartjessysteem met bijzonderheden van ieder huis. Vervolgens lopen de officieren weer naar de fabriek en willen de zolders zien. Dit is niet naar hun zin. Daarna moppert een majoor mijn vader af op een manier zoals wij van de Duitsers gewend zijn. Wij moesten begrijpen dat het om onderdak van 85 Canadese soldaten gaat. Bevrijd uit Duitse kampen. De inkwartiering zal een maand duren. Na enig gepraat een geloop om de fabriek blijven de officieren toch op hun standpunt. In de wei naast ons huis zal een tentenkamp komen. Zij vertrekken om twaalf uur. Ze keren een uur later terug met de mededeling dat de vordering van de Pakkamer niet doorgaat. Voor dit doel is het huis van het Pension Eljo-Zamy gevorderd. Het is enige dagen gelden door Militair Gezag verzegeld. De bewoners zijn naar elders vertrokken. De officieren zullen wel in ons huis komen. De Centrale Keuken in Apeldoorn verstrekt nu ook weer bonloos eten aan fabriekspersoneel.

1945 ----- 6 juli vrijdag.

VAN HOUTUM. De Canadese officieren komen 's middags opnieuw bij de fabriek. Zij protesteren omdat Nederlands Volksherstel de meubels uit het pension Eljo-Zamy haalt. Wij moeten enkele instanties opbellen om te proberen dat de meubels weer worden teruggebracht. Hierin slagen wij niet. Volgens deze officieren zou Eljo-Zamy ook al gevorderd zijn door een Britse muziekvereniging voor repetitie. De nieuwe distributielijst geeft rantsoenvermeerderingen voor brood (300 gram), suiker (125 gram, voor kinderen 150 gram) en melk (voor kinderen zeven liter). Er is weer een rantsoen koffie van 50 gram. Volwassenen krijgen geen chocola. Vermindering heeft betrekking op kindermeel (250 gram), bloem (nu 100 gram), eierpoeder (nu 70 gram), kaas (voortaan 100 gram). Er is ook ditmaal rijst op een kinderbon verkrijgbaar maar het rantsoen van de vorige periode is nog niet afgeleverd.

1945 ----- 9 juli maandag.

VAN HOUTUM. Op vele punten in Apeldoorn zijn aanplakbiljetten aangebracht met de mededeling dat de bank- en muntbiljetten van 100 gulden ongeldig zijn verklaard. Ze moeten voor aanstaande zaterdag worden ingeleverd. Dit kan bij alle handelsbanken waar een renteloze lening wordt geopend. Daarmee zullen later belastingschulden worden verrekend. Voor bonafide eigenaren is geen vrees voor geldverlies. Zwarte handelaren proberen de briefjes voor 75 gulden te verkopen. Alle groepjes zwarte handelaren zijn plotseling van het marktplein verdwenen. Het was er een centrum van handel met de Canadezen. De straatweg tussen Apeldoorn en Deventer is de hele week tussen zes en 18 uur voor burgerlijk verkeer gesloten. Het Britse tweede leger beweegt zich over deze weg in richting Amersfoort. De Amersfoortseweg is echter niet afgesloten. Er passeren dan ook kolossale transporten.

1945 ----- 10 juli dinsdag.

VAN HOUTUM. Enkele bakkers in Apeldoorn verkopen brood bereid uit nieuw meel. Het zijn nog alleen bakkers die hun oude voorraad verwerkt hebben. Men kan nu ook weer luxe broodjes kopen. In Ugchelen rijdt een Canadese vrachtauto rond. De chauffeur daarvan verkoopt veel sigaretten tegen zwarte prijs. Een zwarte handelaar koopt voor 400 gulden en probeert met briefjes van 110 gulden te betalen. Dit mislukt. 's Avonds komt één van de Canadezen van donderdag bij ons en deelt mee dat zij morgen zullen komen. Hij inspecteert beide woonkamers en de slaapkamer van ons huis.

1945 ----- 11 juli woensdag.

VAN HOUTUM. Ik moet de hele morgen in de rij staan. Allereerst bij de bioscoop. Daarna bij de bank. Voor de bioscoop staan twee rijen van ruim 20 meter voor de voorstelling van vijf en 9.30 uur. Ik sta er drie kwartier te wachten. De film heet 'D-day' en bestaat uit aaneen geplakte opnamen vanaf 6 juni (invasie) tot en met de strijd om Parijs. De film duurt bijna een uur. Bij alle handelsbanken staat een lange rij burgers. Zij komen hun biljetten van 100 gulden inleveren. Bij de Boerenleenbank staat een rij van 40 meter. Zwarte handelaren proberen deze bankbiljetten van 100 gulden al voor 50 gulden van de hand te doen. De Canadezen arriveren om 9 uur in twee jeeps en vijf vrachtauto's. De soldaten beginnen met de schoonmaak van Eljo-Zamy. Het resultaat is na enige uren al goed te zien. De grote vuiligheid was afstotend. De kamers lijken nu niet meer zo oud. De Canadezen zijn veel vlotter dan de Schotten die wij gehad hebben. Wij praten dan ook meer met hen. De spoorbrug over het kanaal in Apeldoorn is weer klaar. Een locomotief maakt de eerste proefrit van Amersfoort naar de IJssel. De bruggen over de rivier zijn nog niet hersteld.

1945 ----- 13 juli vrijdag.

VAN HOUTUM. Wij krijgen voor ons vee al het afval van de Canadezen. Het bestaat uit veel gave broden. De buitenkant is beschimmeld maar van binnen goed. Een mand vol sneden brood en een bak met resten van het warme eten. Zij gooien ook bijzonder veel weg. Enkele Canadezen rijden met hun auto's het bos in en gaan bomen hakken. Deze verdwijnen naar een ander punt. Wij vermoeden zwarte handel.

1945 ----- 15 juli zondag.

VAN HOUTUM. Ik maak 's middags een begin met het overschrijven van dit dagboek. Het vordert niet snel. Daardoor schat ik zo ongeveer dat het geheel minstens twee jaar zal duren. Ik hoop het onder alle omstandigheden te kunnen voltooien. Tot zover deze mededeling die ik op 15 juli 1945 in dit dagboek schreef. Deze regels schrijf ik neer op 2 februari 1947. Dit is 81 weken nadat ik met het overschrijven ben begonnen.

1945 ----- 16 juli maandag.

VAN HOUTUM. De Canadezen leggen 's middags een telefoonkabel van ons huis naar Eljo-Zamy. Een deel van de keuken van dit gebouw wordt door de hittegolf naar onze Sprengen overgebracht. Daar staan nu vier tenten. De soldaten leggen er twee nieuwe bruggen aan.

1945 ----- 18 juli woensdag.

VAN HOUTUM. Vele burgers melden zich bij de Arbeidsbeurs voor het inhalen van de oogst. Onder hen bevinden zich ook Canadezen. Enkele soldaten van Eljo-Zamy geven zich op bij de landbouwer Melissen. Het is voor gerepatrieerden mogelijk hun geld dat hen bij de grens werd afgenomen bij de fiscus terug te halen.

1945 ----- 20 juli vrijdag.

VAN HOUTUM. Er is een nieuw rantsoen en wel 250 gram grutterswaren. Voorts krijgt men 112 1/2 gram zeep en één doosje lucifers. Vermeerderingen zijn voor boter met 125 gram, vlees met 100 gram (of 70 gram vleeswaren). Het rantsoen vlees bedraagt nu 300 gram zonder been. Voorheen was het gewicht van beenderen altijd inbegrepen. Het rantsoen melk wordt op de A- en C-kaarten met drie liter verminderd. Kinderen krijgen 150 gram suiker minder. De handelsbanken moeten alle bankbiljetten van 100 gulden ponsen. Met andere woorden zij zijn definitief ongeldig.

1945 ----- 21 juli zaterdag.

VNA HOUTUM. 's Middags vindt een eenvoudige plechtigheid plaats bij de Woeste Hoeve. De commandant van de NBS onthult er een monument ter herinnering aan de 117 slachtoffers van Rauter. Het bestaat uit een groot houten kruis met daaromheen enkel struiken. Men ent in Almelo de bevolking gratis in tegen tyfus.

1945 ----- 23 juli maandag.

VAN HOUTUM. De hele ochtend passeren lange colonnes gevechtswagens en auto's met kanonnen (tot 15 centimeter) in richting Hoenderloo. Zij gaan alle naar Deelen. Van daar zullen deze naar Birma worden overgebracht. Prinses Juliana komt per vliegtuig in Teuge aan. Daarna begeeft Hare Koninklijke Hoogheid zich naar Het Loo. Mijn broer is op dat moment voor de woning van de Koningin en moet enige tijd in de houding staan. Prins Bernhard is ook aanwezig. 's Avonds rijdt een onschuldige oude DKW zonder nummerborden door Ugchelen naar Beekbergen. Er zitten twee dames in. Daarvan één is Prinses Juliana. Enige minuten later volgt een Mercedes-Benz bestuurd door Prins Bernhard. De Muziekvereniging in Ugchelen mag weer vrij spelen. Zij maakt een tocht door ons dorp.

1945 ----- 25 juli woensdag.

VAN HOUTUM. 's Middags om vijf uur arriveren op Eljo-Zamy drie vrachtauto's met Duitse krijgsgevangenen. Iedereen gaat 's avonds naar het kamp kijken. Men zegt nog wel het één en ander tegen de moffen of beduidt hen dat zij opgehangen moeten worden. Het zijn er samen ongeveer 70. Zo te zien zijn ze ouder dan 40 jaar en in rang hoger dan kapitein. Er zouden zelfs enkele generaals bij zijn. Schildwachten verbieden het stilstaan bij het kamp.

1945 ----- 26 juli donderdag.

VAN HOUTUM. De Duitsers vertrekken 's morgens om zeven uur en worden naar Ostende overgebracht. Er zijn werkelijk enkele generaals onder. Het zijn alle oorlogsmisdadigers. Daaronder leiders van concentratiekampen. De meeste krijgen de kogel en de overige gaan naar een eiland. Toppunt is echter dat deze moffen nog zeven sigaretten per dag krijgen en grote koffers mogen meenemen. De Canadezen breken 's avonds hun tenten in onze Sprengen af. Zij laten de twee nieuwe bruggen liggen.

1945 ----- 27 juli vrijdag.

VAN HOUTUM. 's Avonds hebben de Canadese officieren een afscheidsdiner in ons huis. Drie onbekenden nemen er aan deel. Daaronder een kolonel. Een dronken Canadees loopt 's avonds door de Nieuwstraat in Apeldoorn. Hij is door het dolle heen en valt iedereen aan. De politie is bang en komt niet. Later arriveert de Canadese politie. Deze kan hem ook nauwelijks baas.

1945 ----- 28 juli zaterdag.

VAN HOUTUM. De Canadezen breken 's morgens bij ons huis beide tenten af. De kok vertrekt al vrij vroeg en gaat met groot verlof naar Parijs. De soldaten bij Eljo-Zamy maken zich ook klaar voor vertrek. Een officier jaagt 's middags alle burgers van het terrein af. Alle soldaten vertrekken om vijf uur. De officieren blijven nog één nacht.

1945 ----- 30 juli maandag.

VAN HOUTUM. De stadscommandant wil Eljo-Zamy nog niet vrijgeven. Hij zal binnen 14 dagen zijn besluit nemen. Als Apeldoorn winterkwartier wordt blijft het gevorderd. Een buurjongen keert na twee jaar gedwongen werk in Duitsland in Ugchelen terug. Hij bevond zich onder de Russen en is via Parijs naar Nederland teruggekeerd. Hij mist alles. Zelfs de meeste kleren die hij droeg. De Russen hebben goede kleren van hem gestolen en door slechtere vervangen.

1945 ----- 1 augustus woensdag.

VAN HOUTUM. Jan Schol uit Hoenderloo vindt de dood door een motorongeluk veroorzaakt door een dronken Canadees. Deze jonge man behoorde tot de allerbeste uit de verzetsbeweging. Hij heeft in de oorlog zo'n durf getoond dat het iedereen verbaasde. Hij werd vele malen door de SD gezocht en heeft aan de bevrijding van Hoenderloo een voornaam aandeel gehad. Het is jammer dat zo'n jongen na de bevrijding de dood moet vinden.

1945 ----- 2 augustus donderdag.

VAN HOUTUM. 's Middags arriveren op Teuge twee vliegtuigen met respectievelijk Prinses Juliana met prinses Margriet en de prinsessen Beatrix en Irene. De reportage over de radio is niet erg duidelijk. De gemeente Apeldoorn adopteert Elst. In het ziekenhuis van Apeldoorn liggen enkele gewonden van de 'Hollandse' SS. Het is het toppunt dat deze nog sinaasappels krijgen. De kogel is voldoende.

1945 ----- 4 augustus zaterdag.

VAN HOUTUM. Jan Schol wordt 's middags onder grote belangstelling in Hoenderloo begraven. Er is eerst een rouwdienst van 1 1/2 uur. Vervolgens dragen oorlogsvrijwilligers de kist naar het kerkhof. Achter deze stoet volgt een rij belangstellenden van honderd meter. In de kerk spreken onder andere een kapitein en drie leden van de verzetsgroepen. Op het graf worden ruim tien kransen gelegd. De koers van de gulden wordt vastgesteld op: 1 Engels pond = 10,69 gulden en 1 Dollar = 2,66 gulden. De politie in Apeldoorn arresteert vele handelaren in methylalcohol. Er zijn al drie doden. Daaronder een Canadese kolonel. De dronken Canadees van vrijdag 27 juli had dit vergif ook gedronken.

1945 ----- 10 augustus vrijdag.

VAN HOUTUM. Ik luister 's middags om 14 uur naar de radio om meer bijzonderheden van de rede van Truman [president van Amerika] te horen. Ik heb me 's morgens verslapen en mistte de uitzending van acht uur. De omroeper onderbreekt plotseling zijn programma en deelt mee: 'De Japanse regering heeft de voorwaarden van Potsdam aangenomen.' [Dit betekent het begin van het einde van de oorlog in de Stille Oceaan]. Ik vertel het snel aan de huisgenoten en schreeuw het later op straat aan voorbijgangers. Men steekt in Apeldoorn de vlaggen uit. We moeten deze voor we het kunnen doen eerst nog repareren (ligt uit elkaar door wassen). Iedereen is zeer verheugd. Mijn zuster maakt een extra cake volgens recept van de Canadese kok. De Canadezen vorderen in Apeldoorn het hele Seminarium voor een half jaar nadat het sinds september 1944 ziekenhuis is geweest.

1945 ----- 13 augustus maandag.

VAN HOUTUM. De zender Kootwijk is weer in functie voor uitzendingen naar New York. Tijdens de oorlog is een tweede zender in het geheim gebouwd. Deze is niet door de moffen gevonden.

1945 ----- 14 augustus dinsdag.

VAN HOUTUM. De gevangenen van de kazernes in Apeldoorn moeten meestal stobben rooien. Een van de NSB-ers saboteerde de laatste tijd zo dat een van de bewakers hem heeft doodgeschoten. Zoiets moest vaker voorkomen!

1945 ----- 15 augustus woensdag.

VAN HOUTUM. De ochtenduitzending van herrijzend Nederland van acht uur zal in de historie een belangrijke plaats innemen. Japan heeft gecapituleerd. Vervolgens wijdt de omroeper enige woorden aan Nederlands Oost-Indië en merkt op: 'Ons gehele Koninkrijk is bevrijd. Het is niet met woorden te omschrijven.' Het 'Wilhelmus' besluit deze korte beschouwing. De verrader van de overleden Reinier van Gerrevink ('E.') bekent. Hij ontkende lange tijd en werd zodoende vreselijk geranseld. Hij raakte drie maal bewusteloos. Hij wordt schijnbaar opzettelijk na de bekentenis op de gang gezet. Passerende marechaussees geven hem daar vele harde slagen. Daarvan houdt de verrader twee blauwe ogen over. Hij zit sinds enige tijd op de marechausseekazernes [Willem III kazerne] en werd in Amsterdam gearresteerd. De bekentenis is een gevolg van de uitlatingen van de enige overlevende uit die groep, Narda Terwisga. Zij ontsprong de kogel maar werd naar Duitsland overgebracht. Zij is in het kamp Ravensbrück vreselijk gemarteld. Zij vertoefde na de capitulatie enige tijd in Zweden en ontving bij haar terugkomst in Apeldoorn vele bloemen. Waarom E. mijn broer en Arie Melissen met wie hij samen wapens heeft vervoerd niet heeft verraden is onbekend. E. zou in november 1944 in de omgeving door twee leden van de verzetsgroep in Apeldoorn in opdracht van Engeland worden doodgeschoten. Het is door gebrek aan bewijs niet doorgegaan. Jammer! Voor een ieder is het thans nog een grote vraag of deze verrader bij de huidige slappe rechtspraak nog de kogel zal krijgen.

1945 ----- 16 augustus donderdag.

VAN HOUTUM. Nationale feestdag. 's Morgens hangen een groot aantal plakkaten op winkels waarvan de eigenaren in de oorlog veel aan de moffen hebben verkocht. Ieder biljet is 1 vierkante meter groot en bevat de woorden 'Wij leverden aan de moffen.' Alle betrokken winkeliers zijn druk bezig deze biljetten te verwijderen.

1945 ----- 17 augustus vrijdag.

VAN HOUTUM. Men vormt in Apeldoorn een comité genaamd BRUL (comité voor bevredigende rechtspraak en uitwijzing van landverraders) dat door alle redacties wordt gesteund. Mijn broer heeft 's middags samen met vele oud-illegalen in de kazernes te Ermelo een koffiemaaltijd met Prins Bernhard.

1945 ----- 20 augustus maandag.

VAN HOUTUM. De politie in Apeldoorn houdt onder de zwarte handelaren (ook agenten) op de markt een razzia en arresteert zestien personen.

1945 ----- 21 augustus dinsdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens vertrekt de eerste trein uit Apeldoorn naar Deventer (tot IJssel) en om 11.10 uur de eerste naar Amsterdam. Voor deze gelegenheid is het station versierd.

1945 ----- 23 augustus donderdag.

VAN HOUTUM. Een aantal illegale werkers (twaalf) uit Apeldoorn brengen een bezoek aan Hare Majesteit de Koningin. De REME (een Nederlands legeronderdeel) vestigt in Apeldoorn een kantine en vraagt aan de bevolking om kopjes en schoteltjes.

1945 ----- 25 augustus zaterdag.

VAN HOUTUM. Sinds enige dagen maken Canadezen opnieuw het gebouw Eljo-Zamy schoon. Wij hebben nog een officiële aanzegging van inkwartiering. Er komen 's morgens vier vrachtauto's aan met bedden. Deze worden uitgeladen. 's Middags arriveren een dertigtal soldaten. Er is sprake van 90 man.

1945 ----- 27 augustus maandag.

VAN HOUTUM. Bij de landbouwer Melissen worden elf NSB-ers voor aardappels rooien tewerkgesteld. Onder hen bevindt zich een groothandelaar in lompen en oud papier van buiten Apeldoorn. Wij kennen hem goed. Zij vragen 's middags om eten en krijgen het niet voordat de commandant van de kazernes er toestemming voor verleent. Deze vindt het goed maar de landverraders krijgen naar hun zin nog te weinig. Ze werken 's middags zeer langzaam. Zij gaan om vijf uur lopend terug naar de kazernes.

1945 ----- 28 augustus dinsdag.

VAN HOUTUM. De bij Melissen werkende NSB-ers krijgen meer eten en werken ook harder. Zij worden 's avonds met een auto opgehaald. Daarin zitten andere landverraders die in Beekbergen aardappels moeten rooien.

1945 ----- 29 augustus woensdag.

VAN HOUTUM. Apeldoorn heeft sinds 's morgens elf uur weer gas. Er zit echter nog veel lucht tussen.

1945 ----- 30 augustus donderdag.

VAN HOUTUM. Men is in de gemeente Apeldoorn in verband met de drie nationale feestdagen druk bezig versieringen aan te brengen. Het regent deze dag in tegenstelling met de vorige dagen echter pijpenstelen. Ter herdenking van de oorlogsslachtoffers vindt 's avonds om zes uur een plechtigheid plaats op het nabij zijnde kerkhof Heidehof. Op het centrale plein is een eenvoudig kruis aangebracht met de woorden 'Ter nagedachtenis aan dr. Duuring' (omdat het lijk van deze dokter nog steeds niet is gevonden). De voorzitter van de feestcommissie te Apeldoorn opent met een kort woord. Daarna hangt de NBS uit Ugchelen een eigengemaakte krans (op het lint staat 'Uw leven zal steeds in onze gedachtenis blijven') over het kruis. Daarna leggen zijn nabestaanden en mevrouw Kaars Seypesteyn uit Beekbergen (het lijk van haar man is ook nog onvindbaar) kransen neer. Vervolgens gaan leden van het bestuur van Ugchelens Belang de graven rond. Zij leggen op ieder graf dat in aanmerking komt een tuiltje bloemen. Zo zijn er 350 graven waarvan 180 Engelsen. Ondanks de stromende regen is een grote menigte aanwezig. Om zes uur vindt in Apeldoorn voor de Grote Kerk een nog veel grootser plechtigheid plaats. Daar is opgericht een zes meter hoog houten monument voor de oorlogsslachtoffers waarvan de lijken nog niet zijn teruggevonden. De burgemeester opent met een kort woord. Het is jammer dat de organisatie faalt. De nabestaanden van hen die geëerd worden staan temidden van het publiek en soms zo ver van het monument dat zij de sprekers niet kunnen horen. Om acht uur vinden in alle kerken dankdiensten plaats.

1945 ----- 31 augustus vrijdag (verjaardag van Koningin Wilhelmina).

VAN HOUTUM. 's Morgens vindt een aubade plaats van 7.000 schoolkinderen. Om elf uur volgt een militaire parade en om 2.30 uur een historische optocht. Intussen cirkelt een sportvliegtuig boven Apeldoorn en werpt strooibiljetten af over de straatcollecte van Nederlands Volksherstel. Deze zal morgen gehouden worden. Op vele punten spelen weer jongens op hun harmonica. Dit was tijdens de oorlog verboden. Zij halen nog vrij veel geld op.

1945 ----- 5 september dinsdag.

VAN HOUTUM. Tijdens de oorlog zijn in de gemeente Apeldoorn door oorlogsgeweld (ook fusillering bij Woeste Hoeve) 325 mensen gedood. Hierin zijn niet de Apeldoorners begrepen die elders zijn gestorven. Van velen krijgt men eerst nu het doodsbericht. Zo van Oosterbaan (leraar HBS) en zijn zoon. De SD berichtte na hun arrestatie aan zijn vrouw dat de zoon op een veilig adres was ondergedoken. Dit was zuiver pesterij. Van weer anderen is nog helemaal geen bericht. De gevangenen in de kazernes in Apeldoorn zijn onlangs naar Wezepe overgebracht. Enkele wisten te ontsnappen. Zodoende zwerft een lid van de 'Hollandse' SS in de bossen rond Ugchelen. Daar wordt hij door zijn ouders gevoed. De POD in Apeldoorn arresteert 'M.'. Hij is bekend door zijn grote diefstallen en plunderingen van evacués. Tegen hem is een stapel beschuldigingen. Hij wist door omkoperij (onder andere boter en jenever) van de corrupte Rijksverkeersinspectie zeven autovergunningen te verkrijgen. Zijn kornuiten zitten echter nog niet.

1945 ----- 10 september maandag.
VAN HOUTUM. Tot de bij Melissen aardappels rooiende NSB-ers behoort nu ook de beheerder van het pension Eljo-Zamy. Hij werkt op 150 meter afstand van zijn vroegere woning. Er is weer een autobusdienst Apeldoorn - Beekbergen - Arnhem. Echter met één bus. Deze rijdt zeven maal heen en weer. Op kinderbonnen in Nederland zullen gedroogde bananen worden verstrekt.

1945 ----- 11 september dinsdag.

VAN HOUTUM. De Canadezen ontruimen de loodsen van Brouwersmolen en vertrekken naar elders. Zij laten zeer veel rommel achter. Hun officier eiste voor het transport tijdens hun inkwartiering éénrichtingverkeer. Daarvoor heeft hij een grote weg dwars door weiland laten aanleggen.

1945 ----- 26 september woensdag.

BLOEM. Krantenberichten meldden dat al het oude geld ingeleverd moest zijn. Toen waren er mensen die voor de oorlog niets hadden maar nu soms 40-50 duizend gulden kwamen inleveren. Soms ook nog grotere bedragen. Dit geld nu wordt vastgezet tot de oorsprong bekend is. Het nieuwe geld namelijk wordt in beperkte omvang uitgegeven. Voor 26 september was er 5 1/2 miljard aan papiergeld in omloop. Nu wordt 1 1/2 miljard uitgegeven wat men ontvangt aan loonvoortbrengselen. Hiervan kan men betalen.
Eerst kregen we f 10,-. Dit was 26 september en 3 oktober. Daarna is er f 100,- vrijgegeven van het ingeleverde geld. Heeft men hieraan niet genoeg dan kan men van de bank meer krijgen. Maar slechts f 1000,- en 25 % van het tegoed. Het geld wat men heeft aangevraagd blijft op de bank en wordt zo overgeschreven zodat men het niet in handen krijgt. Dus is het geld van de zwarthandelaren altijd na te speuren waar het gebleven is.

1945 ----- 27 september donderdag.

VAN HOUTUM. In de krant staat een doodsadvertentie van Oxener. Hij was een van de Beekbergenaren die op 18 januari 1943 voor wapenbezit gearresteerd zijn. Hij is in december 1944 in Duitsland overleden.

1945 ----- 1 oktober maandag.

VAN HOUTUM. Op het vliegveld Deelen gebeurt een ongeluk. Een jongeman loopt verboden terrein op. Hij komt in aanraking met de hoogspanningsleiding (2.000 Volt) om de dump waarop hij doodslaat.

1945 ----- 2 oktober dinsdag.

VAN HOUTUM. De BS legt ter herdenking van de razzia van verleden jaar in Apeldoorn op punten waar toen lijken hebben gelegen (acht) een wit kruis. Dat zal er ieder jaar op deze dag worden neergelegd. Zo liggen 's avonds bij het kruis van Reinier van Gerrevink (Piet Joubertstraat) ruim 80 boeketten Deze worden later door de BS naar zijn graf overgebracht. Er zijn in Apeldoorn overal stencils aangeplakt met de mededeling dat de burgerij iedere week twee moffenmeiden zal kaalknippen tot de regering ook tegen deze moffenvrienden zal optreden.

1945 ----- 7 oktober zondag.

VAN HOUTUM. De POD in Apeldoorn houdt een SD-beambte (uit Schoonhoven overgebracht) in arrest. Hij heeft vier massamoorden te Apeldoorn (onder andere van 2 oktober 1944) opgehelderd. Hij beweert slechts chauffeur te zijn geweest. R. van Gerrevink is op het jodenbos [aan de Zutphensestraat] doodgeschoten. Het geval Huygen is ook opgehelderd.

1945 ----- 14 oktober zondag.

VAN HOUTUM. In de afgelopen nacht was er groot alarm in het SS-kamp te Harskamp. Gisterenavond kwamen er veel vrouwen en kennissen van geïnterneerden pakjes geld enzovoort brengen. Het ging zo ver tot de bewakers eigen oordeel velden. Ze schoten met hun machinepistolen enige tijd tussen de barakken. Er werden vele landverraders gedood.

1945 ----- 17 oktober woensdag.

VAN HOUTUM. In Apeldoorn wordt een herinneringsalbum over de bevrijding van de stad verkocht. Het geheel is zeer mooi uitgevoerd. De schrijver herdenkt ook hen die voor de Duitse vuurpelotons zijn gevallen. Het is jammer dat hij bepaalde gevallen heeft overdreven en weer andere fout of half heeft voorgesteld. Het geheel is met veel foto's geïllustreerd. Daaronder die van de slachtoffers die op 2 oktober 1944 op straat hebben gelegen.

1945 ----- 19 oktober vrijdag.

VAN HOUTUM. In Apeldoorn trouwen vier Russische vrouwen met Nederlanders. Zij weigeren naar Rusland terug te gaan. Men zegt dat zij daar bij aankomst gevangen worden genomen. Zij echter beweren dat het een grote chaos in Rusland is vergeleken met hier.

1945 ----- 25 oktober donderdag.

VAN HOUTUM. In de Grote Kerk te Apeldoorn spreekt een dominee over de behandeling van NSB-ers. Hij is tegen de doodstraf en wil Mussert en Blokzijl hoogstens 20 jaar geven Als protest verlaten vele aanwezigen de kerk. Het is beter dat dergelijke dominees hun mond houden.

1945 ----- 28 oktober zondag.

VAN HOUTUM. In alle Nederlandse Kerken wordt een boodschap tot het Nederlandse volk voorgelezen. Hierin wordt aangedrongen op behandeling naar recht en niet naar wraak.

BLOEM. In de kerken werden kerkdiensten gehouden voor de verkregen vrijheid. Daar echter in ons land zeer vee1 gestolen was door de Duitsers in de vijf jaren van bezetting is er geen materiaal meer. Kranten en dagbladen kwamen met een enkel blaadje uit omdat er geen papier meer was. Dit is nu op 28 oktober 1945 nog zo. Veel mensen in de stad en ook daarbuiten leefden van de zwarte handel. Men zei dat, wanneer ze in Rotterdam bijvoorbeeld een doosje sigaretten verkochten, ze van de winst een week konden leven.
Deze zomer kon men gedurig zware ontploffingen horen. Het meest richting Betuwe, ook richting Amersfoort en enkele malen richting Zutphen. Dit kwam van het landmijnen opgraven door achtergebleven Duitsers onder leiding van geallieerde soldaten. Ze hadden er in de Betuwe in een maand tijds 900 stuks uitgegraven die ze dan, op hopen deden springen. Daarbij moest soms weer menig ruit het ontgelden.
Op de Paasberg in Arnhem vonden bewoners een viertal landmijnen nog in huis. De politie deponeerde ze zolang op de hoek van de straat. Kleine jongens gingen er mee aan het spelen. Gevolg een ontploffing en een kind gedood. Een huis waar met veel moeite weer pannen opgehangen waren en glas ingezet was werd half vernield. Dat wil zeggen onbewoonbaar gemaakt. Verder was er rond 31 augustus overal uitbundige feestvieringen. Apeldoorn 3 dagen, Klarenbeek 2 dagen, Twello 2 dagen. De 1e dag een gedenkdag voor de gevallenen. Verder historisch allegorische optochten, vuurwerk en schitterende versieringen. Toen kwamen de buurtschapsfeesten. Ook hier in de boerderij van Beekman waren een 80-tal huisgezinnen uitgenodigd. Er werd 's avonds eerst een krans gelegd op de zeven graven van de Canadezen, die achter het café van Willem Mulder begraven zijn. Van deze zeven zijn er vier gevallen bij Schuilenburg waar een zogenaamde wipwagen [kleine carrier] getroffen werd door een granaat. De manschappen werden gedood en de wagen is uitgebrand. Een Canadees is bij Boerkamp getroffen door een granaat en is doodgebloed.
Het feest bij Beekman begon 's avonds om 7 uur. Er werd volop getrakteerd op bier, gebakjes, sigaretten en volop kadetjes, afgewisseld door een gezelschap voordrachtgevers uit Apeldoorn. 's Nachts werd er nog gedanst en het eindigde om half 7 de volgende morgen. Zo hield ieder buurtschap zijn feest, in het Hooiland een grote tent bij gebouw Samuel, Achterhoek - het pakhuis van Bosgoed, Withagen - de boerderij van Tinus Hekkelman, Broekstraat - het slachthuis. Al deze feesten waren nog zonder sterke drank. Veel geld gaf men. Voor buurtschap "de Kar" bijvoorbeeld is f 1300,- opgehaald.
Nu de 28e oktober is behalve het eten nog heel weinig te koop. Lucifers bijvoorbeeld, 1 doosje in de 14 dagen. Voor textiel b.v. zijn er nu voor het eerst punten geldig verklaard waar men dan nog maar een klosje garen, band en kleinigheden op kan krijgen. Fietsbanden, vorige week de eerste 20 stuks over de hele gemeente Voorst te verdelen. Nieuwe fietsen zijn er niet, schoenen zijn er niet. Glas (wat er is) komt van de tuinders en kost f 2,50 tot f 2,80 per ruit. Fabricage hiervan is er nog niet. Timmerhout begint te komen (echter nog niet gezien). Rozijnen nu éénmaal gehad op de bon (1 ons). Tabak, de ene week 20 sigaretten en de andere week 40 stuks. Jenever is er nu ook, 2 borrels per man per week is het rantsoen. Kolen nog niet voorradig, voor 8 bonnen 160 stuks lange turf ontvangen.
Ongeveer augustus is de trein Apeldoorn - Zutphen hier weer gaan rijden. Hij werd op station Klarenbeek met een krans behangen en rijdt nu tot de Hoven bij Zutphen nu de brug nog kapot is. Men is er wel mee bezig te bouwen. Apeldoorn - Deventer rijdt tot de Bandijk. Deze brug zou in november gereed zijn. De stedelingen moeten ook nu nog veel taptemelk tot zich nemen. Maar er komt nog veel te weinig melk aan de fabriek. Dit omdat er nog een groot gebrek aan melkvee is. De afgebrande boerderijen worden nu voortgeholpen door het bouwen van noodwoningen en stallen. Meest van oud materiaal van de afgebrande huizen waardoor de noodwoningen ook veel kleiner worden. Het meest wordt met stro gedekt omdat er geen riet en geen pannen zijn. Het verkeer op de weg is nu al veel kalmer geworden omdat al veel Canadezen, die ook al enkele jaren hier in Europa waren, nu weer naar hun home zijn teruggekeerd. Gebrek aan scheepsruimte moet de oorzaak zijn dat dit terugtrekken zo lang duurt.

1945 ----- 1 november donderdag.

VAN HOUTUM. De spoorbrug bij Deventer wordt geopend. Het is een groot soort Baileybrug. Deze bruggen waren bestemd voor het Verre Oosten. Het is dan ook de eerste die in Europa werd gebouwd.

1945 ----- 26 november maandag.

VAN HOUTUM. Herrijzend Nederland roept tot tweemaal tot rond dat de beruchte J.v.d.B. uit de kazerne te Apeldoorn is ontsnapt. Hij woonde altijd in Ugchelen. In de oorlog doken vele joden bij hem onder. Hij heeft er op deze wijze acht verraden. Hij wist gisteren tijdens het luchten te ontsnappen.

1945 ----- 5 december woensdag.

VAN HOUTUM. De Canadezen op Deelen verkopen de benzine zwart voor 0,50 tot 1 gulden per liter. Zij tappen die uit de vernielde wagens. Dit vliegveld is nu een groot autokerkhof. Men zegt dat Nederland alles voor gemiddeld 1.200 gulden per auto heeft gekocht. Kraanwagens voeren dag in dag uit vernielde auto's aan uit alle streken tot in de omliggende provincies toe. Per dag passeren langs ons huis acht vrachten. Meestal twee à drie auto's op sleeptouw. De politie in Apeldoorn houdt een razzia onder de zwarte handelaren. Deze houden zich regelmatig bij het gemeentehuis op. Er worden er 40 gearresteerd. Twee zware jongens weten uit de marechausseekazerne te ontsnappen. De beruchte J.v.d.B. is nog niet terecht. Een naamgenoot wel.

1945 ----- 6 december donderdag.

VAN HOUTUM. De sper-uren voor gas worden in de gemeente Apeldoorn opgeheven.

1945 ----- 13 december donderdag.

VAN HOUTUM. De beruchte J. v.d. B. wordt in Apeldoorn in zijn woning gearresteerd.

1945 ----- 15 december zaterdag.

VAN HOUTUM. De laatste maanden zijn veel Amerikanen en Canadezen op het kerkhof in Ugchelen opgegraven. Hun lijken worden naar Oosterbeek en Groesbeek overgebracht. Tot hen behoren ook enige Engelsen. Alle luchtlandingstroepen. De gesneuvelde vliegers schijnen hier te blijven.

1945 ----- 29 december zaterdag.

VAN HOUTUM. Op het plein voor de Grote Kerk In Apeldoorn wordt 's middags door generaal Simmonds een esdoornboom geplant als dank van Apeldoorn aan zijn bevrijders. Daarna vindt nog in de Holland-club een plechtigheid plaats waarbij de generaal een zelfportret en een album wordt aangeboden. De Canadezen zijn nog slechts enige dagen in onze gemeente. De meeste zijn al vertrokken en door Amerikanen (thans 400) vervangen. De 'Holland-club' en de 'Brass Hat' (Hoge Veluwe) worden binnenkort ontbonden. De Hoge Veluwe (slot Sint Hubertus) waar de hoge officieren elkaar ontmoetten zal voortaan het middelpunt worden van voorname regeringsconferenties.

1945 ----- 31 december maandag.

VAN HOUTUM. Het Nieuwjaarschieten is niet van de lucht. Eerst denken wij dat de Amerikanen met lichtkogels schieten. Later blijkt dat burgers deze patronen afvuren. Het zijn dus nog voorraden uit de bevrijdingsdagen. Toen lagen er voor iedereen stapels munitie in de bossen voor het oprapen. Wij horen ook vele geweerschoten en tot twee maal toe mitrailleurvuur. Hieruit blijkt voldoende hoeveel wapens er nog in burgerhanden zijn.

Read More

1944-II

08/03/2017
/ /
in
/
Comments Closed

1944-II

1944 ----- 1 juli zaterdag.

HARDONK. Eerst zon, later weer bewolkt. Vanmiddag de meeste Duitsers vertrokken zodat het gelukkig weer veel stiller is.

1944 ----- 2 juli zondag.

HARDONK. Wisselend bewolkt, lekker warm, tegen de avond een flinke kletsbui. 's Middags gefietst door het Willemsbos en Orderbos. De eerste bosbessen gegeten.

1944 ----- 3 juli maandag.

HARDONK. Warm zoel weer, enkele onweersbuien. Geen nieuws.

1944 ----- 4 juli dinsdag.

HARDONK. Somber weer, telkens regen, kouder. Men blijft spreken over beperking reizen per trein.

1944 ----- 5 juli woensdag.

HARDONK. Eindelijk beter weer, tegen de middag zon. Niets.

1944 ----- 6 juli donderdag.

HARDONK. Zonnig, prachtig zomerweer. Vanavond kwartier luchtalarm, niets gebeurd. De Duitsers komen op alle fronten in steeds moeilijker omstandigheden maar vooral in Rusland. Volgende week in Oost Pruisen?

1944 ----- 7 juli vrijdag.

HARDONK. Zonnig warm weer. In de avond iets koeler en regen. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 5.20 uur passeren twee Duitse kabelballonnen. De hoogspanningsleiding bij Beekbergen is doorgebrand.

BLOEM. De Russen vechten hard aan de Wilga in Oost Pruisen in Polen. De Engelsen vechten hard om Caen in Frankrijk. In Italië schiet het niet op. Ze vechten hard aan de Ligurische Zee.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Om 18.10 uur ´Luchtalarm´, 18.26 uur ´Luchtalarm Geëindigd´.

1944 ----- 8 juli zaterdag.

HARDONK. Mooi weer, in de avond licht onweer en wat regen. Nieuws ontbreekt.

VAN HOUTUM. De eerste vliegtuigen passeren 's nachts om 2.45 uur. Enkele cirkelen rond en de deuren rammelen af en toe. Om 3.10 uur valt een bom in de richting Hoog Buurlo. Op de aardappelbonnen worden nieuwe aardappelen beschikbaar gesteld. De Duitsers doen daarom hun voorraad winteraardappelen van de hand en stellen deze zonder bon beschikbaar. De meeste zijn echter verrot. De moffen wisten van tevoren dat zij deze voorraden zouden overhouden. Daarom zijn zij schuldig voor de aardappelnood van de laatste maanden. Maar ja een mof en een ploertenstreek zijn synoniem.

BLOEM. 7 en 8 juli heeft de politie van Apeldoorn hier gepost om controle te houden op auto's en vrachtwagens omdat 3 mannen van de bewakingsdienst van het kamp Ommen door achterop rijdende mannen aangeschoten zijn. Ze vervoerden 8 joden en jodinnen, die zich ergens op een boerderij schuil hadden gehouden. Van de bewakingsmanschappen is er één zwaar gewond en één gedood terwijl de joden en jodinnen zijn ontkomen. Ook zegt men dat in Arnhem een NSB-man neergeschoten is. Wie weet men niet. Dit jaar, voor het eerst, de haver, rogge en gerst enzovoort op het land geschat in 3 klassen. De geschatte hoeveelheid moet geleverd worden. Van het overschot moet de helft geleverd worden en de rest mag men houden. De slachtingen worden minder. De meesten mogen maar 1 stuks meer slachten.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 06.00 uur werd door overdrijvende kabelballon een draad van het hoogspanningsnet Apeldoorn - Kootwijk en Apeldoorn - Arnhem afgebroken. Er ontstond geen stoornis aan het licht.
Omstreeks 15.00 uur twee lege benzinetanks gevonden achter perceel Loenenseweg 44² te Beekbergen.
Omstreeks 15.30 uur lege benzinetank gevonden in bosperceel achter het Sanatorium te Beekbergen.

SPOORWEGEN. In Assel viel vandaag ´s nachts om 3 uur een bom. Deze veroorzaakte echter geen schade aan het spoor.

1944 ----- 9 juli zondag.

HARDONK. Opname in Ugchelen van kamperfoelie gemaakt. Veel bosbessen onder langs de beek. Geen bijzonders.

1944 ----- 10 juli maandag.

HARDONK. Slecht zomerweer, veel wind en kouder. De Apeldoornsche Courant zal woensdag op halve grootte verschijnen en 1 dag in de week niet. Je mist weinig want in de krant staat meestal niet veel soeps. Alleen tussen de regels door valt nog wel eens iets te lezen.

POLITIE (rapport). In verband met het schrijven van personen werkzaam bij de SS-Kraftfahrschule I te Apeldoorn over het niet opnemen van genoemde personen door de Autobusdienst van de Stadsdienst, die om 17.00 uur uit Loenen vertrekt, door de politie een onderzoek ingesteld. Gebleken is dat de autobus die op genoemde tijd uit Loenen vertrekt meestal in Loenen al overvol is. Meer dan 40 personen mogen niet worden toegelaten. Dat de busbestuurders opzettelijk niet stoppen komt onwaarschijnlijk voor. In burgerkleding is het een en ander gecontroleerd. Dergelijke afwijkingen zijn niet waargenomen. Dat de bus wel eens te laat is komt meermalen voor, maar ze is nimmer te vroeg. Dat de autobussen wel eens stoppen tussen de haltes kan wel plaatsvinden voor gebrekkige of oude personen. Thans lopen adressant en de anderen van hun werk naar huis. Als zij alsnog met de bus uit Loenen willen meerijden, doen ze verstandig zich met de Directie van de Stadsdienst te verstaan. De eerste bus die om 7.15 uur uit Apeldoorn naar Loenen vertrekt is gevorderd voor arbeiders werkzaam bij de Duitse weermacht. Hiermee kunnen geen andere passagiers worden meegenomen. De grieven zijn sterk overdreven. Het is momenteel zeer moeilijk een busdienst normaal te doen lopen temeer daar de firma Van der Ende nog nimmer nieuwe banden enz. heeft ontvangen.

1944 ----- 11 juli dinsdag.

HARDONK. Regenachtige dag, kil weer. 's Avonds bij M.[Moerman] geweest. Vandaag geen krant.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 14.00 uur lege benzinetank gevonden op heideperceel aan de Groenendaalseweg te Loenen.

1944 ----- 12 juli woensdag.

HARDONK. Wisselende bewolking met regenbuien, koud weer. Nog weer een deken extra over. Vandaag maar een krant van 1 blad!

1944 ----- 13 juli donderdag.

HARDONK. Droog weer, af en toe zon tot in de middag. De Duitsers vrezen blijkbaar dat de druk van de bondgenoten in hun te sterk zal worden. In Rusland loopt het voor hen op een catastrofe uit! Nog een paar dagen en de Russen zitten in Oost Pruisen. Wie had zoiets voor 6 weken kunnen denken. Bij T.[Terwel] geweest.

VAN HOUTUM. Een lid van de NSKK komt 's middags bij ons op het kantoor en geeft formulieren af. Daaruit blijkt dat onze vrachtauto nu ´sichergestellt´ is voor de Ortskommandantur. Wij moeten onder meer een vodje papier invullen met bijzonderheden over de chauffeur zoals aan wie het geld moet worden uitbetaald enzovoort. De auto moet altijd zoveel brandstof meevoeren dat hij naar de verzamelplaats voor gevorderde auto's in Berg en Bos kan rijden. Het is overduidelijk dat ook deze auto voor transport in Frankrijk zal worden gevorderd.

1944 ----- 14 juli vrijdag.

HARDONK. Zelfde weer. De Reichspost wordt uit den Haag overgeplaatst naar Apeldoorn en komt in ´de Bijenkorf´ [vroeger warenhuis aan de Hoofdstraat]. Apeldoorn is dichter bij de grens, dan ben je in geval van nood gauwer in Duitsland.

VAN HOUTUM. De laatste dagen passeren dagelijks (zowel heen als terug) een dertigtal paarden met Tsjechen. Deze moeten op het schietterrein tussen Hoenderloo en de Harskamp hout van een omgekapt bos naar een berijdbare weg slepen. Zij werken er hoogstens twee uur per dag en vertrekken daarna weer naar de stallen bij de Julianatoren ongeveer 15 km verder. Dat is nu Duitse economie! In onze omgeving wordt zeer veel bos omgehakt. Het meeste gebeurt op last van de Duitsers. Daarnaast zaagt de Gemeente een groot dennenbos bij Hoenderloo om. Deze heeft 300 m³ voor de schuilkelders nodig. Het vellen van een bos in het Leesten gebeurt noch op last van de moffen noch op last van de Gemeente. Het behoort tot het afgesloten gebied (zogenaamd oefenterrein) en wekt dan ook de nodige argwaan.

POLITIE. 15 juni tot en met 14 juli 1944. Bij een aan het station van de Nederlandse Spoorwegen alhier gehouden controle bleek door een particulier, die niet gerechtigd is om in fruit te handelen, een partij kersen te zijn aangevoerd op een Bezugschein afgegeven door de Oberzahlmeister van het Kriegslazarett ´Het Loo´. Bij het deswege ingestelde onderzoek deden de betrokken opsporingsambtenaren zeer onaangename ervaringen op. Tegen bedoelde particulier (Nederlander) wordt proces-verbaal opgemaakt waarvan afschrift wordt gestuurd aan de Sicherheitspolizei te Arnhem en Ortskommandant alhier. In verband hiermee is het gewenst te bevorderen dat Gezugscheine door Weermachtsinstanties alleen aan erkende handelaren worden afgegeven. Er werden 14 aangiften gedaan ter zake van rijwieldiefstal.

1944 ----- 15 juli zaterdag.

HARDONK. Bewolkt, in de middag weer wat regen. Geen nieuws.

1944 ----- 16 juli zondag.

HARDONK. Wisselende bewolking, weer wat regen. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. De hele dag passeren Weermachttreinen Apeldoorn in de richting Deventer. Gemiddeld ieder kwartier één.

1944 ----- 17 juli maandag.

HARDONK. Prachtige zomerdag. Weer geen nieuws.

VAN HOUTUM. Er passeren 's nachts tegen één uur gedurende vijf minuten een groot aantal Britse vliegtuigen Kort daarna valt een bom in noordelijke richting. Een zoeklicht en een lichtfakkel (kerstboom) verlichten de hemel. De Landwacht houdt 's avonds na een uitvoering in Tivoli een razzia onder de aanwezigen. Zij hebben geen resultaat. Ondanks waarschuwingen zijn toch enkele onderduikers naar de uitvoering gegaan. Zij wisten zich te verstoppen en waren genoodzaakt tot de volgende morgen vier uur in het gebouw te blijven.

1944 ----- 18 juli dinsdag.

HARDONK. Bewolkte morgen, later zonnig, koude wind. Gisteravond razzia bij jazzavond in Tivoli door landwacht. Enkele lui opgepikt.

1944 ----- 19 juli woensdag.

HARDONK. Goed zomerweer, wind nog koud. 's Avonds bij mijn tante v.G. buiten gezeten. Volgende week dinsdag mogen we nog maar tot 10 uur op straat. Alweer vrijheidsbeperking. Gelukkig verliest Duitsland op alle fronten.

VAN HOUTUM. Sinds enige weken laten de Duitsers langs alle wegen mitrailleurnesten en zogenaamde éénmans- of dekkingsgaten graven. Dit geschiedt nu ook langs onze weg. Echter niet door burgers door een strafmaatregel. Het is hier stukwerk. Het zijn arbeiders uit de omgeving van Ede. Ze verdienen per gat 1,25 gulden en hebben zo'n grote geldzucht dat zij voor een kei of een wortel bang zijn. Dat is oponthoud en betekent minder verdienste. Zo kiezen zij bijvoorbeeld een bestaande kuil van een uitgegraven fosforbom en diepen deze uit tot 1,60 meter. Alweer 1,25 gulden! Zij zoeken de gemakkelijkste plaatsen uit. Dat is de reden dat zij in één van onze weiden de gaten ongeveer zes meter van de boomstammen graven. Daardoor wordt de hele wei vernield. Het gevolg is dat mijn vader tenslotte met de werkbaas contact opneemt. Na enig overleg wordt bereikt dat de gaten tussen de weg en het hek worden gegraven. Het is wel moeilijker maar wat hindert het. Zij hoeven geen lonen van 100 à 150 gulden per week te verdienen. Eén graver wordt bang doordat wij hem waarschuwen voor een gasleiding, een telefoonkabel en een hoogspanningkabel van 10.000 volt. Hij graaft verderop in de richting Hoenderloo. Het komt ook voor dat in een aantal gaten het grondwater opwelt. De opstellingen van de dekkingsgaten is bovendien onzinnig en wordt door de gravers zelf bepaald. Ieder systeem ontbreekt. Later vernemen wij dat de werkbaas naar de Weermacht is geweest en opdracht heeft gekregen dat er achter het fabriekshek geen gaten mogen worden gegraven. Volgens onbevestigde berichten zouden de eenmansgaten door de grote kans op ongelukken in Den Haag al weer worden dichtgegooid.

BURGEMEESTER PONT (Politie). Naar aanleiding van bij de heer burgemeester te Apeldoorn binnengekomen klachten aangaande minder goede behandeling van in het Ziekenhuis aan de Sprengenweg te Apeldoorn opgenomen geslachtszieke vrouwen en meisjes, heb ik (A.) Opperwachtmeester bij de Gemeentepolitie te Apeldoorn, de eer U Edel Gestrenge het navolgende te rapporteren.
Door of vanwege de Feldgendarmerie te Apeldoorn worden vrouwen, waarvan gemeld wordt, dat zij deze of gene Duitse Militair met een geslachtsziekte hebben besmet, aangehouden, gefotografeerd en ter behandeling overgebracht naar het Ziekenhuis aan de Sprengenweg te Apeldoorn. Zij worden in het Ziekenhuis behandeld door Dr. Dethmers, specialist in huid- en geslachtsziekten en worden verpleegd op zaal 1. Zaal 1 geeft uitzicht op de Sprengenweg en Koning Lodewijklaan, terwijl de tuin door de Spreng, rasterwerk en heg van de openbare weg is afgerasterd. Meerdere malen werd door het verplegend personeel geklaagd dat deze vrouwen, op wie generlei strafmaatregel kon worden toegepast, zich in het Ziekenhuis en in de tuin misdroegen terwijl het voorkwam dat zij zich langs clandestiene weg voor langere of kortere tijd uit het Ziekenhuis verwijderden. Zij doen dat vermoedelijk met hulp van buiten en verlaten het Ziekenhuis via tuin en afrastering. Daardoor is het plantsoen op sommige plaatsen vernield of beschadigd. Ook kunnen zij op deze wijze wederom contact hebben met militairen en burgers. Iets wat natuurlijk voorkomen moet worden. Toen dan ook voor plusminus 14 dagen terug weer 2 vrouwen waren weggelopen, die daarna te Harderwijk aangehouden werden en teruggetransporteerd, heeft rapporteur zich naar zaal 1 begeven en de betrokken vrouwen gewaarschuwd niet meer weg te lopen en uit de nabijheid van de afrastering vandaan te blijven. Kortom om zich ter plaatse behoorlijk te gedragen daar zij zich bij niet-opvolging van die waarschuwing aan strafmaatregelen zouden blootstellen. Desondanks verwijderden zich enige dagen daarna wederom 3 vrouwen via de afrastering uit het Ziekenhuis om zich enige uren daarna weer te melden. Deze toestand bleek onhoudbaar, ook al omdat de vrouwen zich op andere wijze misdroegen en nagenoeg niet naar het verplegend personeel luisterden. In overleg met de Feldgendarmerie en de heer Majoor van de Gemeente Politie te Apeldoorn, zijn de 3 weggelopen vrouwen door mij maandag, 3 juli 1944 naar het bureau overgebracht en daar op water en brood opgesloten in cel 5. Op dinsdag, 4 juli 1944 kreeg een van deze vrouwen, te weten mejuffrouw W., een bloedspuwing (ze kunnen bloedspuwingen krijgen op commando). Op dinsdag 4 juli 1944, 's avonds zijn de vrouwen wederom naar het Ziekenhuis teruggebracht in overleg met de voornoemde Majoor, omdat ze beloofd hadden, in het vervolg beter te zullen oppassen. De volgende dag bleek dat de meisjes W. en van 't S., 2 der gestrafte vrouwen, wederom contact hadden gehad via de heg met personen van buiten. In dit geval familie die haar een pakje deed toekomen. Beide meisjes zijn daarna wederom door mij opgehaald op woensdag, 5 juli 1944 en tot maandag, 10 juli 1944 in cel 5 in bewaring gesteld, eveneens in overleg met de heer Majoor voornoemd. Tijdens het overbrengen van de meisjes, verzekerde W. mij al 'dat ik er wel meer van zou horen'. Ze zou de Ortskommandant wel eens inlichten. De directrice, dr. Rodbard en ik, moesten maar voorzichtig zijn. Ze zou ons wel krijgen. Prompt daarop volgde een klacht bij de heer Burgemeester te Apeldoorn en bij de Ortskommandant te Apeldoorn. Dit als dank voor de goede behandeling tegen venerische ziekten.
Rapporteur heeft zelf meermalen geconstateerd, terwijl hij voor ziekenbezoek in het Ziekenhuis aanwezig was, dat deze vrouwen zich onmogelijk aanstelden, dikwijls contact zochten met op de weg zich bevindende Duitse militairen of leden van de Nederlandse Arbeidsdienst. Ook heb ik gezien dat een meisje, dat zelf eerder verpleegd is geworden terzake geslachtsziekte, zich via heg en tuin naar zaal 1 begaf om de vrouwen te bezoeken. Zij is door mij uit het Ziekenhuis verwijderd.
Nadat de meisjes gestraft zijn is het op zaal 1 veel rustiger geworden en worden de voorschriften beter nageleefd.
In verband met het vorenstaande hoorde ik op 15 juli 1944 de Geneesheer-directeur van het Ziekenhuis, J.J.A. Rodbard. Hij verklaarde 'Wij staan op het standpunt, dat alle opgenomen patiënten op dezelfde wijze worden behandeld, ongeacht ras, geloof of politieke gezindheid en ongeacht de ziekte waarvoor zij worden opgenomen. Daartegenover verwachten wij dat alle patiënten zich ordelijk en behoorlijk gedragen'.
Het betreft hier meisjes en vrouwen lijdende aan geslachtziekten, die op last van de Duitse Weermacht door de Feldgendarmerie in het Ziekenhuis worden gebracht voor opname en behandeling, zogenaamde 'gedwongen opname'. Deze patiënten worden verpleegd op een afzonderlijke zaal op de 3e klasse vrouwenafdeling.
Vele van de patiënten in kwestie gedragen zich echter hoogst onbehoorlijk, zijn brutaal en onhebbelijk. Zodra de dienstdoende zuster van de zaal af is zetten zij de boel op stelten, maken lawaai, bedenken allerlei dingen die in een ziekenhuis onduldbaar zijn. Zo waren zij onder andere onlangs bezig elkaar op een matras over de vloer te slepen. Kortom zij gedragen zich als een troep ondeugende schooljongens.
Herhaaldelijk zijn meerdere van deze vrouwen weggelopen. Zij ontvluchten dan ´s avonds in schemerdonker door de tuin, ontmoeten aan de omrastering van de tuin personen, die in het tevoren gesmede complot betrokken zijn.
Herhaaldelijk is het gebeurd dat Duitse Militairen daarbij behulpzaam waren. Op mijn verzoek heeft de politie deze vrouwen dan weer opgespoord en teruggebracht. Meerdere malen zijn deze patiënten voor hun wangedrag vermaand, zowel door de adjunct directrice als door mijzelf en hebben wij gedreigd de politie te verzoeken strafmaatregelen op hen toe te passen. Verscheidene malen heb ik mij met de geneeskundig inspecteur voor de Volksgezondheid in verbinding gesteld om te vragen waarheen ik bij wangedrag deze patiënten kon laten overbrengen. Altijd weer zonder resultaat. Op mijn verzoek heeft de politie een paar maanden geleden, ik meen 2 van deze vrouwen, op een zondag overgebracht naar het Hospitaal te Utrecht om daar voor straf te worden opgenomen. Helaas bracht de politie deze beide patiënten ´s avonds weer terug met het bericht dat Utrecht door plaatsgebrek deze vrouwen niet kan opnemen. Aangezien het zogenaamde 'gedwongen opnamen' betrof, moest ik deze vrouwen wel weer in het Ziekenhuis opnemen. Gevolg van een dergelijke gang van zaken is vanzelfsprekend funest voor ons prestige ten aanzien van deze patiënten. Uzelf hebt persoonlijk deze vrouwen toegesproken op de zaal en hen nog eens gedreigd met straf maatregelen bij wangedrag. Toen nu voor plusminus 2 weken geleden opnieuw 2 vrouwen waren uitgebroken met behulp van Duitse militairen heb ik de politie verzocht deze patiënten in het Politiebureau enige dagen en nachten op te sluiten. Dit is enige dagen later opnieuw nodig gebleken.
Met de Majoor van Politie heb ik nu afgesproken dat ik hem onmiddellijk zal doen waarschuwen wanneer Duitse militairen binnendringen op het terrein van het Ziekenhuis, ondermeer door vernieling van het hekwerk dat de tuin afgrenst. Hij zal dan de Ortskommandant opbellen die terstond de Feldgendarmerie zal zenden. Vermoedelijk hebben deze vrouwen thans uit zucht tot wraak voor hun opsluiting op het politiebureau een klacht tegen ons ingediend over slechte behandeling.
De lasten en moeilijkheden, die zich met dit soort patiënten in ons Ziekenhuis voordoen, worden ook elders ondervonden. Het ontvluchten uit het Ziekenhuis is bij ons niet te voorkomen doordat alle patiënten verpleegd worden in vertrekken die overal gemakkelijk toegang geven tot den tuin. Afsluiting van deuren en ramen is niet mogelijk en ook niet te maken. Over strafmaatregelen beschikken wij zelf niet. Van overheidswege zijn geen of onvoldoende voorschriften gegeven over strafmaatregelen die toegepast kunnen worden bij wangedrag van deze patiënten. Ondermeer zou volgens mij een strafkamp of strafziekenhuis moeten worden ingericht. Daarheen zouden deze vrouwen bij wangedrag kunnen worden overgebracht.
- Verpleegster R. geboren te Enschede, 3 september 1902, wonende Sprengenweg 68 te Apeldoorn verklaarde: 'Ik ben hoofdverpleegster van de vrouwenafdeling in het Ziekenhuis aan de Sprengenweg te Apeldoorn. Zaal 1 van die afdeling is in gebruik voor de verpleging van geslachtszieke vrouwen en meisjes. De meeste van deze patiënten worden door of vanwege de Feldgendarmerie in het Ziekenhuis gebracht. Deze patiënten worden bij ons behandeld zoals alle andere patiënten worden behandeld. Onderscheid wordt niet gemaakt. Alleen wordt van hen verwacht dat ze hun eigen zaal schoonhouden. Wat ten opzichte van hun ziekte niet het minste bezwaar oplevert. Feitelijk kunnen deze patiënten poliklinisch behandeld worden en thuis hun normale bezigheden verrichten. De voeding die deze patiënten krijgen is gelijk aan onze voeding en van de andere patiënten. Zo krijgen wij bijvoorbeeld 3 keer in de week vlees. Het gedrag van de patiënten was gedurende de laatste tijd zeer slecht. Ze gedroegen zich onbehoorlijk, deden precies wat ze zelf verkozen en luisterden niet naar waarschuwingen. Eén van de hoofdverpleegsters nam eens waar dat ze glijbaantje speelden met matrassen. Ook voerden ze soms een stoelendans uit. Kortom ze deden dingen die in een ziekenhuis niet thuis horen. Meermalen is het voorgenomen dat zij met hulp van buiten uit het Ziekenhuis wegliepen om later door de politie teruggebracht te worden of uit zichzelf terug te komen. Volgens mededelingen van andere patiënten hadden ze meermalen contact met Duitse militairen. Zo als de toestand in die tijd was was het onhoudbaar. Er werd dan ook herhaaldelijk door patiënten van andere zalen geklaagd. Enige weken terug zijn weer enige meisjes weggelopen, die daarna met opsluiting aan het politiebureau gestraft zijn. Nadien is het rustiger geworden. Ze maken nog wel eens kabaal en weigeren te werken. Maar de toestand is aardig verbeterd. Ze klagen soms over te weinig eten en willen dan eten mee laten brengen door het bezoek. Dat voedsel moet dan in het Ziekenhuis opgewarmd worden. Dit wordt natuurlijk niet toegelaten ook al in verband met de gasrantsoenering. De meisjes de H. en W. zijn de grootste belhamels'.
- Verpleegster K. geboren te Almelo, op 23 december 1912, wonende Sprengenweg 68 te Apeldoorn verklaarde:
'Ik ben verpleegster in het Ziekenhuis aan de Sprengenweg te Apeldoorn. Voor enige weken terug heb ik dienst gedaan op zaal 1. Wij werken om beurten op deze zaal. De voeding, die de patiënten op deze zaal krijgen, is gelijk aan de voeding van de patiënten van andere zalen. Minder krijgen ze nooit. Wel eens iets meer, als er brood enzovoort over is. De zaal moeten de vrouwen zelf schoon houden. Het spoelhok wordt schoongemaakt door de dienstdoende zuster met één van de patiënten. De voorschriften worden door deze patiënten slecht opgevolgd. In de regel volgden ze hun eigen zin. Ik verbood hun bijvoorbeeld niet verder te gaan dan de waranda. Toch moest ik hen, vooral tijdens de late dienst, vaak uit de tuin halen. Daar zochten ze contact met Duitse militairen of familie. Ook worden ze op deze wijze van buiten af geholpen om te ontvluchten. Want de eigen kleding is achter slot opgeborgen. Op de zaal werd veelal kabaal gemaakt. Dat gaf aanleiding tot klachten van andere patiënten. Ook is het meermalen voorgevallen dat enige meisjes uit het Ziekenhuis wegliepen. Terwijl ik er dienst deed is het 2 maal gebeurd. De meisjes zijn daarna gestraft met opsluiting in het Politiebureau. Nadien is de toestand veel beter geworden. De meisjes de H., W. en van 't S. zijn de grootste belhamels'.
- Ik, rapporteur, verklaar dat de geslachtszieke vrouwen, W., geboren 16 juli 1924 te Oldebroek, H., geboren 4 februari 1922 te Deventer en van 't S., geboren 1 augustus 1924 te Epe, nog steeds in het Ziekenhuis verpleegd worden. Het zijn 3 belhamels, drie vrouwen die gedurende hun aanwezigheid daar de atmosfeer hebben verpest. Indien de mogelijkheid bestaat deze vrouwen voor straf in één of ander werkkamp te kunnen doen opnemen, zou dit volgens mij een heilzame invloed hebben op de verdere gang van zaken en zeer preventief werken.
Mogelijk kan aan dit drietal nog worden toegevoegd N., geboren te Isselburg (D) huisvrouw van G. wonende te Apeldoorn, zijnde een publieke vrouw. Zij oefent al jaren dit bedrijf te Apeldoorn uit. Een zeer a-sociaal element dat ook abortus pleegt bij daarvoor in aanmerking komende vrouwen en meisjes. Enige weken terug is deze vrouw door mij, op last van de Duitse overheid (ze is al 3 tot 4 maal geslachtsziek geweest en een gevaar voor de Maatschappij) aangehouden en overgebracht naar den SD te den Haag teneinde voor enigen tijd uit de Maatschappij te worden verwijderd.
In verband met andere beslommeringen (de inval in Frankrijk had net plaats gevonden) is zij na plusminus 3 weken wederom in vrijheid gesteld.
Waarvan door mij, rapporteur, is opgemaakt dit rapport te Apeldoorn, op 19 juli 1944,
de Opperwachtmeester A. Gezien de Majoor der Gemeente Politie, bij afwezigheid de Kapitein Politie de F.

POLITIE. Vandaag is een aanslag gepleegd op de heer Mees met dodelijke afloop. Het onderzoek heeft tot op heden geen resultaat gehad.

1944 ----- 20 juli donderdag.

HARDONK. Zelfde weer als gisteren, toch nog koud. Gisteravond laat de heer Mees, Genistalaan, door onbekende daders in een tweetal auto's op gemene manier doodgeschoten.

VAN HOUTUM. Naar aanleiding van een moord staat een oproep van de politie in de NAC-krant. Gisterenavond verschenen twee auto's voor een huis aan de Genistalaan. Er stapten twee personen uit. Ze schoten de huiseigenaar Mees aan. De zwaargewonde overleed in het ziekenhuis. Hij is Oranjegezind en staat bij de NSB-ers op de zwarte lijst sinds de aanslag op Dobbelman. Mees is directeur van een ijzergieterij in Vaassen. Hij is er door de Duitse beheerder uitgetrapt.

BURGEMEESTER PONT. Een aanslag werd gepleegd op een Apeldoornse ingezetene die de dood tengevolge had. De vermoorde was geen lid van enige politieke Beweging en bewoog zich ook nimmer op politiek terrein. Gedacht wordt aan een politieke wraakneming door de aanslag op de directeur van het GAB. Als dit inderdaad het geval is kan ik slechts mijn afschuw uitspreken over dergelijke methodes waarvan onschuldigen het slachtoffer worden.

1944 ----- 21 juli vrijdag.

HARDONK. Zonnige dag, tegen de avond verandering. Onweer op afstand, kouder. Het onderwerp der belangstelling is de aanslag van de ´generaals´ op Hitler. Afwachten!

1944 ----- 22 juli zaterdag.

HARDONK. Regen en onweersachtig, later opklarend. Een NSB-er prees 's middags ´Volk en Vaderland´ aan met de volgende woorden ´weggetrapte redacteur van de Telegraaf wordt bijltjesdagminister in Londen´. Of de heren ook nattigheid voelen! Het kan geen kwaad.

1944 ----- 23 juli zondag.  HARDONK. Bewolkt, later opklarend en zonnig. Geen nieuws.

1944 ----- 24 juli maandag.

HARDONK. Regenachtig, later droog, maar somber. Volgens de krant moet Duitsland in Rusland weer flink verliezen.

VAN HOUTUM. Britse vliegtuigen passeren 's nachts tussen 12 en 1.30 uur in kleinere groepen. Eén toestel stort in zuidelijke richting neer. Er worden veel lichtfakkels afgeworpen.

1944 ----- 25 juli dinsdag.

HARDONK. Jammer genoeg steeds bewolkt. Niets.

1944 ----- 26 juli woensdag.

HARDONK. Prachtig zomerweer. Met ons drieën naar de Joolhut geweest. Het huisje was geweldig vervallen, maar het terrein was even schitterend als vroeger. We gingen over Assel langs de spoorlijn terug en waren tegen 6 uur thuis. Op straat was de landwacht weer slavenjagerswerk aan het verrichten.

VAN HOUTUM. 's Morgens houden de Duitsers weer oefeningen rondom de fabriek. Zij vernielen veel in de groentetuin en lopen dwars door het aardappel- en roggeveld. Het is toch van een ander!

1944 ----- 27 juli donderdag.

HARDONK. Onweer in de nacht. Overdag af en toe regenbuien. Niets te vermelden.

1944 ----- 28 juli vrijdag.

HARDONK. Zelfde weer als gisteren en geen nieuws.

BLOEM. De Russen vechten hard om Warschau. Ze zouden daar de laatste week 80 kilometer opgerukt zijn. In Frankrijk schiet men van beide kanten weinig op.

1944 ----- 29 juli zaterdag.

HARDONK. Mooi weer. In de morgen even luchtalarm.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Om 11.09 uur ´Luchtalarm´, 11.50 uur ´Luchtalarm Geëindigd´.

1944 ----- 30 juli zondag.

HARDONK. Bewolkt met regenbuien. Geen bijzonders.

BURGEMEESTER PONT (1 - 31 juli). Op zijn tournee door Nederland heeft het Indische Gamelan-, Krontjong en Hawaiian Kunstgezelschap ´Sinar Laoet´ op 29 en 30 juli een drietal zeer geslaagde uitvoeringen gegeven in het openluchttheater ´Berg en Bosch´ te Apeldoorn.
Nog steeds blijft het produceren van de benodigde hoeveelheid gas zorgen baren. Het productiemateriaal wordt bij de dag slechter en aan reparatie en vernieuwing komen de Technische Bedrijven niet toe. Met de bouw van de nieuwe oven is men ook niet verder gekomen. Men wacht nog steeds op de toewijzing van het nieuwe ijzer. De Duitse ovenbouwfirma blijkt niet te kunnen aanvangen zonder de vereiste toewijzingen.
Bij het bureau Openbare Nutsbedrijven en de Vakgroep Gasbedrijven zijn door de directeur van de Technische Bedrijven voor de zoveelste maal aangedrongen op de toewijzing van het benodigde ijzer. Tot heden echter zonder resultaat.
Van de Rüstungsinspektion, Abteilung Gewerbliche Wirtschaft, werd mededeling ontvangen dat door Technische Bedrijven in de lopende en volgende periode een verhoogd kwantum gas moet worden geleverd aan de ´Industrie´ te Vaassen en opnieuw aan de Junckers rijwielfabriek te Apeldoorn. Beide fabrieken zijn geheel voor de Weermacht ingeschakeld. In den Haag wordt overwogen om, als Technische Bedrijven niet in staat mochten zijn de vereiste hoeveelheid gas te leveren, de gaslevering aan de civiele bevolking strenger te rantsoeneren. Daartoe werden technische bedrijven verplicht een enquête in te stellen in het gehele verzorgingsgebied (17.000 verbruikers). Daarna zullen door de Rüstungsinspektion maatregelen worden beraamd. Tot heden is daarop nog geen beslissing genomen.
De kwaliteit van de ontvangen kolen is goed zodat Technische Bedrijven daarmee het gevaar van strengere rantsoenering ten dele kunnen keren. Aan de slijtage van het productieapparaat, met name de ovens, kan men echter niets doen en dit zal zich op de geproduceerde hoeveelheid wreken.
Meerdere moeilijkheden zijn nog te verwachten. Er is bericht ontvangen dat de smeeroliën geblokkeerd zijn en de Technische Bedrijven daarvan zoo goed als niets meer zullen ontvangen. De aanvoer van kolen stagneert zeer sterk, per 1 augustus reikt de voorraad slechts voor 10 dagen. Een hoeveelheid van 500 ton Belgische kolen zullen Technische Bedrijven buiten hun toewijzing om ontvangen. Deze hoeveelheid moet worden beschouwd als een voorraad voor tijden van nood waarover men dan zelf kan beschikken en die eventueel beschikbaar gesteld moet worden voor levensmiddelenbedrijven.
Eind juli zijn de beide werklieden die Technische Bedrijven voor de hulpactie in Duitsland hebben moeten afstaan weer teruggekeerd.
Technische Bedrijven te Apeldoorn zijn aangewezen, om 800 gaskomforen op te slaan. Deze zullen vanuit hier gedistribueerd worden op aanwijzing van het Bureau voor de Metalenverwerkende Industrie, te dienste van gebombardeerde steden.
Voor de voorziening in noodgevallen, wanneer de waterleiding op een of andere wijze niet meer zou functioneren, is aan elk der waterverbruikers een circulaire ter hand gesteld. Daarin wordt uiteengezet hoe zij hebben te handelen, wanneer deze toestand intreedt.
Voor de ontzuring van het water gebruiken Technische Bedrijven nu ´Magno´ in plaats van het marmer dat men niet meer kon verkrijgen. De ontzuring is daarom nu weer hervat.
Over de Bad- en Zweminrichtingen en over het Volksbadhuis zijn geen bijzonderheden te vermelden alleen dat bij het afwezig zijn van een voorraad gas ook die inrichtingen op dat ogenblik gebrek hebben aan warm water.

1944 ----- 31 juli maandag.

HARDONK. Wisselend bewolkt, zacht weer. Met Paul langs het Kanaal naar Vaassen gefietst en bij wasserij Bos opname van molenwijer genomen. Hier is pas weer een rad in gebruik genomen. Lange jaren was daar geen rad geweest. Bij de boerin op bezoek en bij de Smaldert enkele opnamen gemaakt. In de zaken is men bezig met de beruchte ´Z Karte´ nog meer personeel naar Duitsland weg te persen.

BURGEMEESTER PONT (1 - 31 juli). De werkzaamheden in opdracht van de Duitse Weermacht door ingezetenen van de gemeente Apeldoorn vinden normaal voortgang en leveren vele moeilijkheden op.
Volgens de wethouder van Sociale Zaken het volgende.
De kledingvoorziening is zeer slecht te noemen ondanks de omstandigheid dat door de gemeente al gedurende een groot aantal jaren voor 1940 zeer bijzondere maatregelen zijn getroffen om in deze nood onder de minstdraagkrachtigen te voorzien.
Thans is de toestand aldus te kenschetsen dat niet alleen onder de arbeidende bevolking maar ook in tal van andere kringen een tekort is ontstaan aan onder- en bovenkleding en schoeisel. Dit tekort stijgt met de dag.
Met het voorzien van klompen aan hen die daar behoefte aan hebben is het alles behalve rooskleurig gesteld. Door middel van door de burgemeester ingevoerde regeling tot distributie van klompen wordt getracht enige regelmaat in de chaos te scheppen. Daarbij si de kleinhandel ingeschakeld. De distributie heft echter het tekort van klompen niet op. Ook de reparatie van klompen ondervindt grote moeilijkheden als gevolg van gebrek aan hout.
Alle pogingen om langs deze weg enige verlichting te brengen in het zo moeilijke probleem zijn tot heden niet geslaagd.
Ook aan schoeisel is er een nijpend tekort onder de bevolking. Vooral zij die dit schoeisel voor hun werk nodig hebben.
Het schoolverzuim onder de kinderen stijgt onrustbarend omdat zowel schoenen als klompen ontbreken bij de schoolgaande jeugd. Het verstrekken van klompen aan schippers is een probleem op zich zelf. Een oplossing is daarvoor nog niet gevonden.
De voedselvoorziening is in het algemeen gezien de tijdsomstandigheden niet slecht te noemen maar zou beter kunnen als dit mogelijk is.
De aardappelenvoorziening baart de laatste tijd zorg. In de periode van 10 tot en met 20 juli zijn er gezinnen geweest die tot 4 dagen toe zonder aardappelen zijn geweest.
De groentevoorziening van de Rijksduitsers (burgers) die overvloedig is te noemen ten opzichte van wat de Nederlandse bevolking krijgt geeft aanleiding tot ontstemming. Arbeidersvrouwen die uren in de rij staan en soms met niets of met een onvoldoende portie groenten als spinazie en dergelijke worden afgescheept zien de vrouwen van Rijksduitsers met ruime porties bloemkool uit de groentewinkels komen.
De fruitvoorziening geeft een zelfde beeld te zien. De Nederlandse bevolking krijgt niets of in zeer onvoldoende mate fruit bij de groentehandelaar terwijl alweer de vrouwen van de Rijksduitsers ruim worden voorzien van fruit als aardbeien, kersen en dergelijke. Men ziet Duitse huismoeders met hun kind in de wagen over de weg gaan terwijl een mandje met aardbeien of kersen tussen de kinderen in staat. Zij snoepen er naar hartelust uit terwijl de Nederlandse jeugd het toe kijken heeft.
Hoewel wij de Rijksduitsers van harte gunnen dat zij ontvangen is het vanzelfsprekend dat ook de Nederlanders gaarne hun portie in ontvangst willen nemen.
Gevreesd moet worden dat een en ander nu tot ontstemming aanleiding geeft en op den duur tot ongeregeldheden zal leiden.
De gemeente doet op het gebied van de voedselvoorziening in het geval van de groentevoorziening wat redelijkerwijze van haar kan worden verwacht. Met inschakeling van de Heide Maatschappij zijn ongeveer 120 hectare grond met groenten en vroege aardappelen beplant.
Veel last wordt ondervonden van een tekort aan personeel bij het zaaien, planten en oogsten. Ook de wildschade is buitengewoon groot.
Maatregelen zijn getroffen waardoor het houden van volkstuinen en van de bedrijfsvolkstuinen worden aangemoedigd.
Ten opzichte van de volksgezondheid ontbreekt in onze gemeente een goed ingerichte en goed werkende geneeskundige dienst. Dit is een voelbare leemte in onze bijna 80.000 inwoners tellende gemeente. Het Rooms Katholieke Ziekenhuis en het Algemeen Ziekenhuis hoe goed ook ingericht zijn daartoe onvoldoende geoutilleerd. Bovendien is het een ongewenste toestand dat het Algemeen Ziekenhuis hier ter plaatse een particuliere stichting is. Daarbij worden de tekorten op de exploitatie praktisch volledig door de gemeente betaald maar waarbij de medezeggenschap van de gemeente onevenredig klein is.

1944 ----- 1 augustus dinsdag.

HARDONK. Bewolkt, later zonnige dag. Niets.

1944 ----- 2 augustus woensdag.

HARDONK. Prachtige heldere zonnige dag. Krijg bevel om aanstaande zaterdag van 6 - 8 uur te posten bij houtstapels aan de Hofstraat waar hout voor schuilkelders gestolen is. Zal zien er af te komen. 's Avonds even rondgefietst. Aan de overweg Asselsestraat stond een vijftal landwachters met geweer om te proberen landgenoten in te pikken.

1944 ----- 3 augustus donderdag.  HARDONK. Prachtig zomerweer. De gehele morgen bezig geweest om het wacht staan eraf te krijgen. Tot nu lukt het niet. 's Avonds wat ´cake en limonade´ om de gunstige stemming nog te verhogen. Verovering Rennes [in Frankrijk].

1944 ----- 4 augustus vrijdag.

HARDONK. Opnieuw schitterende zomerdag. Bericht ´niet op wacht hoeven te staan´. Fijn! Weinig nieuws.

1944 ----- 5 augustus zaterdag.

HARDONK. Alweer schitterende dag. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. De gemeente Apeldoorn stelt wegens het aardappelentekort een extra rantsoen van één kilogram beschikbaar. Er zijn echter al veel aardappels van de gemeentegronden (soms midden in de stad) gestolen. Dit is te begrijpen. Iedereen is van mening dat deze aardappels na de oogst naar de moffen zullen verdwijnen.

1944 ----- 6 augustus zondag.

HARDONK. Fraai weer houdt aan. Naar Kapel geweest bij zendeling Slump. Hoorde 's avonds over hevige ruzie in de Wilhelminaschool aan de Parkweg [nu Prof. Röntgenstraat] tussen enige ´wachtmannen´ die bezigwaren elkaar eens fris uit te schelden!

VAN HOUTUM. In Beekbergen nemen eenheden van een wachtbataljon intrek in de school die al enige tijd door vakantie is gesloten. Deze landverraders hebben tot taak te voorkomen dat werken van de Duitse Weermacht, zoals kabels en dekkingsgaten, niet worden vernield.

1944 ----- 7 augustus maandag.

HARDONK. Opnieuw echt zomerweer. Met logé naar Niersen geweest. Erg gesukkeld met de slechte banden. Toch op tijd terug. Niets.

VAN HOUTUM. De PTT [nu KPN] maakt een begin met het slopen van telefoontoestellen met geblokkeerde nummers. De families Palm moeten op één na hun toestellen missen. De NAC [krant] geeft een verslag van een NSB-vergadering op de markt in Apeldoorn. Spreker legt de nadruk op de Russische gruwelen. Tot zover de krant. In werkelijkheid begon toen de aardigheid pas. Twee Duitse soldaten zeiden openlijk tegen de spreker dat hij alles loog. Daarop ontstond een worsteling waaraan de burgerij graag deelnam. Het slot was dat de NSB-ers zoveel ransel kregen als ze zelf maar wilden. Eén NSB-er bijvoorbeeld werd over de tafel van een kraamtent gesmeten. Zoiets mag echter niet in de krant staan.

1944 ----- 8 augustus dinsdag.

HARDONK. Lekker zomerweer. In de middag onweer op afstand. Geen nieuws.

1944 ----- 9 augustus woensdag.

HARDONK. 's Morgens mistig, later zonnige dag. De krant mag niet meer met behulp van een kaart de situatie aangeven!

VAN HOUTUM. Het taxiverkeer is aan nieuwe regels gebonden. Men mag hoogstens tot tien kilometer buiten de gemeente personen vervoeren als het geen ziekentransport betreft. Alle uitstapjes met taxi's of andere nog rijdende auto's zijn verboden.

POLITIE. De op 14-5-1944 door de SD te Arnhem gearresteerde wachtmeester van de gemeentepolitie (H.Klein) is blijkens het door zijn vrouw op 28-8-1944 ontvangen bericht op 9 augustus 1944 terechtgesteld.

1944 ----- 10 augustus donderdag.

HARDONK. Bewolkt, in de middag veel wind, toch goed weer. Met logé naar spoorlijn Orderbos geweest en bramen geplukt. Er zitten daar volop. Jammer dat langs de lijn een hoop braamstruiken, eiken- en berkenboompjes afgemaaid moesten worden. De Duitsers zijn bang dat parachutisten zich daaronder zullen verbergen. Nou die zullen wel oppassen. Ze kunnen wel een beter plekje vinden!

BLOEM. Wederom zijn 24 Nederlanders, uit 's Hertogenbosch en omgeving, ter dood veroordeeld wegens verboden wapenbezit, sabotage en moord op NSB-ers en Duitse militairen. Acht personen die de aanslag op Hitler door middel van een tijdbom voorbereid hadden zijn ter dood gebracht door de strop.

1944 ----- 11 augustus vrijdag.

HARDONK. Zonnig. Geen nieuws.

1944 ----- 12 augustus zaterdag.

HARDONK. Wisselende bewolking. Niets.

1944 ----- 13 augustus zondag.

HARDONK. Prachtige zonnige dag. Iets koeler. Om half twaalf 's avond 5 minuten luchtalarm.

1944 ----- 14 augustus maandag.

HARDONK. Zomerweer. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Om 12 uur is er luchtalarm. Kort daarop begint Deelen te schieten. De wolkjes zijn duidelijk te zien. We zien met de verrekijker vlak boven de bosrand een groot aantal vliegtuigen naar het westen vliegen. Deze formaties draaien bij en komen even later recht over. Het afweergeschut wordt steeds intensiever en schiet één bommenwerper uit de formatie. Eerst zien we een grote rode wolk en vervolgens zwarte rook terwijl het vliegtuig uit elkaar spat. Alles in een fractie van een seconde. De bommen schijnen geëxplodeerd te zijn. Bijna tegelijkertijd staat het vliegveld aan een zwaar bombardement bloot. De ontploffingen houden minuten aan. Na de aanval veranderen de formaties opnieuw van koers en vliegen naar het noorden. De toestellen zijn vanwege de zon moeilijk te tellen. Het zijn er in ieder geval 100 en ze vliegen laag. De motoren zijn wel maar de kentekenen niet te onderscheiden. Enige minuten later passeren terugkerende jagers. Er vallen drie benzinetanks in de richting Assel. Een drietal jagers vliegt laag boven de spoorlijn en mitrailleert een rangerende locomotief op het station in Assel. Het luchtalarm duurt tot 12.45 uur. Naar wij later horen zijn op Deelen de kruispunten van de startbanen getroffen. Bovendien vloog een opslagplaats van teer in de lucht. Rondom het vliegveld liggen resten van drie vliegtuigen waaronder ook Duitse jagers. Op het vliegveld schijnt slechts één burger gedood te zijn. Later hangt boven het vliegveld een grote wolkenbank door de grote stofwolken en rookontwikkeling. De Apeldoornse brandweer haalt in totaal zeven benzinetanks op. Eén viel achter het ijzerterrein van mijn oom aan de Nieuwstraat en vernielde een appelboom. De Duitsers rekwireren [vorderen] in Apeldoorn een aantal vrachtauto's voor Deelen. De Technische Noodhulp wordt opgeroepen.

POLITIE (15 juli tot en met 14 augustus 1944).
- De groentevoorziening verliep over de afgelopen periode vrij gunstig. De fruitvoorziening daarentegen liet zeer veel te wensen over. Ook de aardappelenvoorziening ondervond aanzienlijke stagnatie. Het natuurlijke gevolg hiervan is dat de bevolking zelf voorzieningen van deze producten ter hand neemt en in groten getale er op uit trekt om zich van het nodige te voorzien wat de distributie weer niet ten goede komt.
- De geslachtszieke vrouwen, die in het ziekenhuis voor verplichte behandeling zijn opgenomen, geven door wangedrag en herhaaldelijk ontvluchten voortdurend moeilijkheden terwijl geen afdoende strafmaatregelen tegen hen zijn te nemen. Met de Sicherheitspolizei is nu een regeling getroffen dat zij, die ontvluchten nadat zij weer zijn opgespoord en aangehouden, en de belhamels van de onrustverwekkers aan de Sicherheitspolizei worden overgegeven.
- Wegens rijwieldiefstal werden 5 personen aangehouden.

1944 ----- 15 augustus dinsdag.

HARDONK. Zonnig. Naar het Willemsbos geweest. In de lucht begon het steeds rumoeriger te worden. Grote aantallen vliegtuigen verschenen, luchtafweergeschut op Deelen kwam in actie en al gauw zagen we een vliegtuig in brand staan. Even tevoren was er een losse locomotief langs gekomen en een lange trein vol Duitsers en materiaal. De machine werd bij Assel stukgeschoten. De troepentrein bij Stroe aangevallen waarbij veel Duitsers gedood moeten zijn. In Apeldoorn gekomen hoor ik op straat over de landingen in Zuid-Frankrijk. Er komt schot in. 's Avonds bij M.[Moerman] geweest.

SPOORWEGEN. Op 15 augustus 1944 was Assel weer aan de beurt. Toen werd een trein door vliegmachines onder vuur genomen met het gevolg dat de locomotief defect geraakte. Het spoor liep lichte beschadigingen op. Diezelfde dag werd bij Stroe (km 65.250) een militaire trein aangevallen door Mosquitos met een zelfde gevolg als te Assel.

1944 ----- 16 augustus woensdag.

HARDONK. Mooi zomerweer. Om half negen met beide logés naar Joolhut geweest. Bij de Julianatoren luchtalarm, maar doorgefietst naar Joolhut en daar om 10 uur aangekomen. Op de terugweg op de lijn bij Assel veel treinen gezien. Tegen 7 uur thuis. Mooie dag, gelukkig ook geen bandenpech.

VAN HOUTUM. 's Nachts om één uur vallen een zestal bommen in Schaarbergen. De school en de kerk hebben schade. Om drie uur stijgen enige jagers van vliegveld Deelen op.

1944 ----- 17 augustus donderdag.

HARDONK. Iets minder mooi weer, veel wind. Het nieuws uit Frankrijk blijkt heel goed te zijn. In de krant staat onder andere ´er zullen van onze zijde zeer handige operaties nodig zijn om aan dit gevaar het hoofd te bieden´. Het betreft hier de omsingeling van de Duitse troepen aan het front in Normandië.

BLOEM. De Amerikanen landen nu ook bij Toulon in Zuid-Frankrijk. Eerst hadden ze ergens anders poppen uitgegooid aan parachutes om daarna bij Toulon te landen.

1944 ----- 18 augustus vrijdag.

HARDONK. Zonnig weer, met af en toe enige bewolking. Niets.

VAN HOUTUM. Met ingang van 20 augustus aanstaande wordt het tabaksrantsoen tot tweederde van het huidige teruggebracht.

1944 ----- 19 augustus zaterdag.
HARDONK. Warm weer. Het front in Normandië ´geliquideerd´. Vorige nacht veel vliegtuigen over.  VAN HOUTUM. 's Nachts om 0.15 uur worden we allemaal wakker door het rammelen van de deuren. Vijf minuten later wordt het heviger. Daarna kunnen wij gedurende een kwartier ook nog de bomontploffingen horen. Het gerammel van de deuren houdt om 0.45 uur op. Gedurende die tijd zien we in de richting van het Ruhrgebied lichtflitsen. Bij Deelen, Zutphen (voor het eerst) en Deventer (idem) schijnen zoeklichten en boven Harskamp hangen zo nu en dan lichtfakkels. De eerste vliegtuigen passeren om 0.50 uur via het noorden. Vijf minuten later komen zij ook recht over. Dit gaat een uur door. Enkele formaties vliegen zo laag dat de silhouetten van de vliegtuigen goed zichtbaar zijn.

1944 ----- 20 augustus zondag.

HARDONK. Zoel warm weer. Geen nieuws.

1944 ----- 21 augustus maandag.

HARDONK. Mooi zonnig weer. Nieuws ontbreekt.

VAN HOUTUM. Alle kranten dringen er bij de lezers op aan hun eigen verbouwde tabak bij erkende instanties te laten fermenteren. Alle pogingen om zelf te gaan fermenteren worden afgekeurd. Hiervoor wordt geen reden opgegeven. Iedereen weet dat men na het fermenteren door een erkende instantie nog de verschuldigde belasting moet betalen. Door het opzenden van de eigenbouw loopt men bovendien het risico dat de moffen er beslag op leggen of dat transporteurs het grootste gedeelte stelen.

1944 ----- 22 augustus dinsdag.

HARDONK. Zomers weer. Geen nieuws.

BLOEM. Roemenië trekt zich terug van Duitsland en sluit zich bij de Russen aan waartegen hij eerst vocht in vereniging met Duitsland. In Frankrijk zijn de Engelsen Parijs genaderd.

1944 ----- 23 augustus woensdag.

HARDONK. Warme zomerdag. Op straat wordt het bericht verteld dat Parijs bevrijd zou zijn, heerlijk!

1944 ----- 24 augustus donderdag.

HARDONK. Prachtig zomerweer. Naar Assel gefietst. Bij de Dassenberg aan de rand van de heuvelrug gegeten met het gezicht op het prachtige panorama in de richting van Assel. Ook de weg over de Dassenberg is nog steeds een der mooiste van Apeldoorn. Het is te hopen dat de alles vernielende kapwoede van de Duitsers aan dit terrein voorbij gaat! Onderweg hoorde ik van iemand het grote nieuws over Roemenië. Wat een goede tijdingen de laatste dagen.

VAN HOUTUM. Op Paleis Het Loo wordt een tentoonstelling van schilderijen van Veluwse schilders gehouden. Het zijn alle NSB-producten zodat er niemand naar toe gaat ook al was het maar om te zien hoe de Duitsers het Paleis vernield hebben.

1944 ----- 25 augustus vrijdag.

HARDONK. Eerst bewolkt en koeler, later weer zon. Vandaag ontbreekt het nieuws.

1944 ----- 26 augustus zaterdag.

HARDONK. Bewolkt, later zonnig. De berichten uit de krant zijn niet slecht.

VAN HOUTUM. Om 12.35 uur horen we bomontploffingen in de richting Zutphen. Tien minuten later komen er vliegtuigen recht over. Op dezelfde tijd begint het luchtdoelgeschut van Deelen te vuren. Het wordt gevolgd door een kort maar zwaar bombardement van het terrein om het vliegveld. Wij tellen zestien vliegtuigen. Zij zijn zeer hoog. Plotseling horen we een scherpe fluittoon gevolgd door een knal. In de lucht hangt een zwarte rookpluim. Wij denken aan een neergestort vliegtuig maar naar we later vernemen is het een bom die bij Beekbergen is gevallen. Om 12.55 uur volgen nieuwe bomontploffingen in de richting Zutphen. Er vielen naast gewone bommen ook raketbommen op Deelen. Deze lieten een witte rookstreep achter. Ten noorden van Epe maakt een bommenwerper een noodlanding. De tien inzittenden weten te ontkomen.

1944 ----- 27 augustus zondag.

HARDONK. In de nacht regen, later opklarend en overdag fraai zomerweer. Naar de vroege jeugddienst in Grote Kerk bij ds. Krop uit Geldermalsen. De predikant sprak ook over de gebeurtenissen van de laatste dagen die de vrijheid van ons land dichterbij brachten. Hij bad voor onze Koningin die aanstaande donderdag haar verjaardag hoopt te vieren.

1944 ----- 28 augustus maandag.

HARDONK. Regenbui 's morgens. In de middag weer zon, koel en winderig. Niet uit kunnen gaan wegens bandenpech. Niets.

VAN HOUTUM. De rantsoenen gas en elektriciteit worden met 15 % verminderd. Dit is voor elektriciteit te verklaren omdat onze centrales veel stroom aan Duitsland moeten leveren. Door aankoppeling op het 'net' Keulen lopen alle elektrische klokken ongelijk. Eerst liepen zij per dag 20 minuten achter maar nu lopen ze 10 minuten voor. Op een openluchtvergadering van de NSB in Apeldoorn spreekt de wethouder van onderwijs. Hij daast zoals te verwachten was. Hij zegt letterlijk: ´Juicht Nederland, juicht! De bolsjewieken naderen snel onze grenzen en met hen heerlijkheden als koffie en thee´. Volgens geruchten wordt er op Deelen een V-1-startplaats gebouwd. Er gebeurt wel iets. Er komen dagelijks een veertigtal wagons aan. Deze worden ´s nachts gelost. Over de lading is niets bekend. Mijn neef Jaap uit Arnhem krijgt een oproep om op het vliegveld [Deelen] herstellingswerk te verrichten. Hij duikt voorlopig onder. Alle Ausweise van de arbeidsinzet worden afgestempeld op de datum 30 september 1944. Twee neven, die een Ausweis voor onbepaalde tijd hebben vallen er ook onder. De RAF werpt de laatste nachten nieuwe stannioolstroken af van groot formaat. De lengte is 150 cm en de breedte 5 cm.

1944 ----- 29 augustus dinsdag.

HARDONK. Bewolkt, koeler. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Op het station in Apeldoorn komen vijf treinen met gewonden aan. Eén hiervan is een hospitaaltrein. De overigen bestaan uit goederenwagons. Naast gewonden worden er ook al enige lijken uitgehaald. Al deze Duitse gewonden worden met trailers en Rode Kruis auto's (als nog aanwezig) naar Paleis Het Loo en de Sint Jozefstichting [aan de Deventerstraat] vervoerd. Enkele burgers lachen om deze transporten en worden door de Duitsers afgeranseld.

1944 ----- 30 augustus woensdag.
HARDONK. Bewolkt, af en toe wat regen. Niets.  VAN HOUTUM. Er kwamen gisteren 1.700 gewonde Duitse soldaten in Apeldoorn aan. Zij hebben, wegens gebrek aan bedden de hele nacht op de vloeren in de zalen gelegen. De bedden worden 's morgens per vrachtauto gebracht. Over enige vordering is niets bekend. Alleen al op het Paleis zijn 14 artsen aangesteld. Vele gewonden kwamen slecht verbonden aan. Ook bij het vervoer wordt niet voorzichtig met hen omgegaan. Welke reden de Duitsers ermee hebben om de zwaargewonden alleen 's nachts te vervoeren is niet bekend. De tentoonstelling met werken van Veluwse schilders is afgelast. De gezondheidstoestand in Nederland gaat snel achteruit. Er zijn veel gevallen van dysenterie met dodelijke afloop. In Drenthe komen 62 gevallen van kinderverlamming voor. Het aantal TBC-sterfgevallen neemt met 15 % toe.

1944 ----- 31 augustus donderdag.

HARDONK. Verjaardag van onze Koningin. Heb direct 's morgens een paar platen gedraaid. Veel gewonden uit Frankrijk komen op de Sint Jozef Stichting [nu Psychiatrisch Ziekenhuis aan de Deventerstraat].

VAN HOUTUM. Gisteren passeerde over de spoorlijn naar Amersfoort een trein beladen met een groot type bommen. Deze stonden rechtop en staken boven de wagons uit. Dit zijn hoogstwaarschijnlijk gasbommen geweest. Bij Dieren is een opslagplaats van dit soort projectielen. De geruchten over vliegende bommen op Deelen hebben hierop misschien ook wel betrekking. In Apeldoorn komen opnieuw grote transporten gewonden aan. De Landwacht zet alle wegen af. Het gaat tot diep in de nacht door. Het grootste gedeelte van deze moffen is gewond door acties van partizanen. Volgens geruchten plaatsen de Duitsers op Deelen vele nieuwe stukken zwaar luchtdoelgeschut. Bovendien zou het aantal nachtjagers worden uitgebreid.

BURGEMEESTER PONT (1 - 31 augustus). In de maand augustus zijn maatregelen genomen opdat het onderwijs aan het gymnasium, de gemeentelijke Hogere Burger School en de Uitgebreid Lager Onderwijsscholen in deze gemeente zo volledig mogelijk kan worden gegeven. Daarvoor werd de ambtswoning Nieuwstraat 65 gevorderd. In dit perceel zal het gymnasium worden ondergebracht. Het gebouw van het gymnasium aan de Kastanjelaan komt geheel ter beschikking van de Hogere Burger School. Het schoolgebouw aan de Nieuwstraat zal worden gebruikt door de Van Kinsbergenschool en de christelijke ULO-school.
De maand augustus vormde een periode van grote moeilijkheden in het Gasbedrijf. Met de kolenaanvoer was het zodanig gesteld dat men op een gegeven ogenblik nog een voorraad had voor 2 x 24 uur. Ter elfder ure werd echter door het Rijkskolenbureau ingegrepen. Dit nam niet weg dat de gasfabriek meerdere dagen met totaal lege gashouders heeft gezeten en daardoor de druk op het leidingnet aanzienlijk moest verminderen. De buitengemeenten hebben bij herhaling zonder gas gezeten terwijl er voor de weermachtbedrijven meerdere uren van stilstand zijn geweest. De kwaliteit van de kolen liet eveneens te wensen over zodat er minder gas werd geproduceerd.
In de afgelopen maand heeft de gasfabriek met 2 ovens grote moeilijkheden gehad met het gevolg dat deze beide ovens meerdere uren buiten werking moesten worden gesteld met opnieuw een mindere gasproductie.
Met het transportmateriaal heeft de gasfabriek in de afgelopen maand eveneens moeilijkheden gehad. Een van de grijpers raakte defect en het heeft meerdere weken geduurd alvorens het euvel kon worden verholpen. Dit had tot gevolg dat twee schepen met kolen gedurende die tijd voor de wal [in het Kanaal] hebben gelegen zonder dat deze gelost konden worden.
De gehele apparatuur in de fabriek begint slijtage te vertonen in die mate dat ieder ogenblik grote storingen zijn te verwachten. Met de beperkte middelen waarover men beschikt wordt alle mogelijke moeite gedaan om deze stoornissen te voorkomen. Door het opraken van de voorraad gas moest ook aan het gastankstation op meerdere dagen het leveren van tankgas gedeeltelijk worden stopgezet.
De verkoop van veenkluiten is een teleurstelling geworden. Het publiek had er te grote voorstelling van en werd bij het zien van die brandstof teleurgesteld. Hierdoor zijn in verschillende gevallen de al gestorte gelden terugbetaald.
De beide fitters, die Technische Bedrijven voor de hulpactie in Duitsland in de maand juli zijn uitgezonden, zijn na de verplichte termijn van 6 weken weer in het bedrijf teruggekeerd. In de loop van de afgelopen maand moesten Technische Bedrijven opnieuw twee fitters en een stoker voor de hulpactie in Arnhem afstaan.
Gedurende de warme dagen in augustus nam het watergebruik enorm toe. Aan deze behoefte kon worden voldaan door de inschakeling van meerdere pompen. Wat betreft de watervoorziening in tijden van nood kan worden meegedeeld dat in de afgelopen maand een verbinding tot stand kwam met de waterwinning van de papierfabriek ´De Eendracht´ te Ugchelen. Hierdoor kunnen bij voorkomende gebeurtenissen aan het Apeldoorns pompstation of het buizennet de pompen van ´De Eendracht´ ingeschakeld worden en het Apeldoorns netgedeelte van water kunnen voorzien. Het water daar opgepompt wijkt in samenstelling zo goed als niet af van het Apeldoorns leidingwater zodat men zonder enig bezwaar dit water voor consumptie kan gebruiken. Voorts heeft de directeur van de Technische Bedrijven in de afgelopen maand bezoek gehad van Dokter Bloemendaal, Inspecteur van de Volksgezondheid te Arnhem. Met hem zijn besprekingen gevoerd over de hier ter plaatse zijnde brandputten om eveneens bij voorkomende gebeurtenissen uit deze brandputten aan de bevolking water te verstrekken.

1944 ----- 1 september vrijdag.

HARDONK. Bewolkt, later opklarend en zonnig. 's Middags per bus naar Loenen geweest. Bij de Vrijenberg wat gebruikt. Een gedeelte van het hotel door Duitse oude lieden in beslag genomen.

VAN HOUTUM. De installaties in de Tricotfabriek worden afgebroken. De fabrieksgebouwen zouden binnen drie dagen moeten worden ontruimd. Er is sprake van lazaret [ziekenhuis]. Het suikerrantsoen wordt in september gehalveerd door het voorschot in het voorjaar van 1944. Het rantsoen is dus 250 gram. Het wordt gelukkig nog niet helemaal ingetrokken. 's Avonds om 7.30 uur ontploffen een aantal bommen in de richting Deelen. Zij vallen waarschijnlijk nog zuidelijker dan het vliegveld. Wij zien zeven vliegtuigen. Om 10.15 uur komen Britse toestellen recht over. Het geronk houdt tien minuten aan.

1944 ----- 2 september zaterdag.

HARDONK. Reizen per trein naar Limburg en Brabant niet meer mogelijk. De vliegtuigenfabriek [in de voormalige Timafabriek aan de Fabrieksstraat] schijnt ook weg te gaan. Telkens passeren auto's met machines en onderdelen. Vermoedelijk zullen er gewonden inkomen. Ook de Duitse vrouwen hebben bericht gekregen op het eerste sein te vertrekken. Vanmiddag werd ´Volk en Vaderland´ op de volgende merkwaardige manier aanbevolen. ´Leest Volk en Vaderland - steekt nu de oranjevlag uit - ogen dicht - het duurt toch zo lang niet meer - nog veertien dagen en het is gedaan met de NSB - wordt wakker, het oranjezonnetje gaat op´. Vanmorgen een groot aantal bussen gevorderd door de Duitsers.

VAN HOUTUM. De toevoer van elektriciteit is 's morgens van 6.40 tot 7.30 uur onderbroken. Ook het telefoonverkeer is lange tijd met enkele gemeenten geblokkeerd. In beide gevallen zijn bommen de oorzaak. Op de centrale van Oss vallen een aantal bommen waardoor de hoofdcentrale in Nijmegen uitvalt. Ons net is om 7.30 uur op Utrecht gekoppeld. In Eindhoven en Zwolle vallen bommen op zogenaamde putten waar grote telefoonkabels gekoppeld zijn. De Duitsers vorderen in Apeldoorn autobussen. Het busverkeer ligt hierdoor stil. Om 2.45 uur passeren acht van deze bussen. Zij rijden naar Wageningen en hebben voorts opdracht om vandaar naar Rotterdam door te rijden. Zij zullen wel voor vervoer van infanterie naar het front worden ingezet. De Duitsers beginnen al in Arnhem hun archieven te verbranden. Om tijd te winnen laten de Duitsers in België en Nederland grote stukken grond onder water lopen.

1944 ----- 3 september zondag.

HARDONK. Regenachtige nacht, overdag droog kil weer. Tegen 6 uur luchtalarm, veel vliegtuigen, zware ontploffingen. Deelen in brand, bommen op de Arnhemseweg.

VAN HOUTUM. Wij horen 's middags om 5.15 uur het eerste vliegtuiggeronk. Iedereen denkt aan Duitse machines. Kort daarop zien we enige strepen in de lucht. Tien minuten later is er luchtalarm. Het geronk neemt maar steeds toe. Op een zeker moment onderscheiden we tussen de wolken 25 bommenwerpers die bijdraaien en waarvan er enkelen recht overvliegen. De luchtafweer op Deelen begint te schieten. Het wordt een oorverdovend lawaai. Het gaat zo hard dat wij geen bomontploffingen kunnen onderscheiden. Van bomexplosies is misschien ook geen sprake omdat de deuren niet rammelen. Het is evenmin duidelijk of de vliegtuigen voorbijtrekken. Hiervan is door de (niet gesloten) bewolking weinig te zien. De luchtafweer duurt tot 5.50 uur. Het luchtalarm eindigt om zes uur. Op dat moment horen wij zware ontploffingen in de richting Deelen. Bij iedere explosie is een rookzuil te zien. Het gaat onafgebroken tot 7.15 uur door terwijl de deuren rammelen. Het zijn dus allemaal tijdbommen. De explosies gaan met tussenpozen tot tien uur door. Ruim 30 seconden voor iedere ontploffing zien we een lichtflits. 's Avonds horen wij dat Soesterberg in dezelfde tijd met tijdbommen is bestrooid. De BBC deelt in de avond uitzendingen mee dat de RAF 's middags zes Nederlandse vliegvelden heeft gebombardeerd.

BLOEM. De Amerikanen hebben in de namiddag het vliegveld Deelen bij Arnhem gebombardeerd en hierbij munitie-opslagplaatsen geraakt. Want 's avonds en 's nachts was het een geregeld dreunen van ontploffingen. Ook zegt men dat er tijdbommen gegooid zijn die iedere keer ontploffen. Ook zegt men dat de Duitsers ondergrondse schuilplaatsen voor vliegtuigen, die met een zeer dikke laag beton afgedekt waren, in de lucht hebben laten vliegen.

1944 ----- 4 september maandag.

HARDONK. De grote gebeurtenis komt in zicht. Vanmiddag het bericht. ´Amerikanen zijn in Eysden en Gulpen´, later ´Tilburg bezet´. Zoiets hadden we toch nog niet verwacht. We kunnen het ons nog niet realiseren. Het gaat alles zo verbazend snel. Wanneer zal het ´Apeldoorn´ zijn? De hele dag rijden gecamoufleerde Duitse wagens af en aan. Een groot aantal NSB-ers is per autobus naar Rotterdam vertrokken. Het treinverkeer is telkens gestremd. Vanmorgen was reizen naar Deventer en Apeldoorn niet mogelijk. Er komt een blijde stemming onder de mensen, overal staan groepjes te praten.

VAN HOUTUM. Ons huis dreunt 's nachts nog zes maal van tijdbommen die op Deelen exploderen. De Nederlandse Spoorwegen staken als eerste antwoord op de waarschuwingen van het Geallieerde opperbevel. Er rijden nog wel treinen maar deze zijn grotendeels met Duits personeel bemand. De NSB-Landstorm verdwijnt uit Apeldoorn. Een ander contingent (van elders) wordt in onze gemeente ondergebracht. Wat de Duitsers bezielt weet ik niet. Zij zijn erg van streek. Dit komt het duidelijks in Arnhem (sleutelstad voor vlucht naar Duitsland) tot uitdrukking. Zij verkopen er al hun luxe bezit waaronder radio's, fietsen enzovoort voor spotprijzen. Zij verkopen zelfs ook sigaretten. Alles gebeurt met de bedoeling om een burgerpak te kopen en om gemakkelijk naar Duitsland te kunnen ontsnappen. Rauter zou volgens onbevestigde berichten al per trein door Apeldoorn zijn gekomen. 's Middags om twee uur ziet men in onze gemeente de eerste auto's met vluchtende Duitsers op weg naar Duitsland. Overal staan Duitse soldaten die de vluchtelingen de weg wijzen. Mijn neef Arnold weet nog juist op tijd zijn luxe auto te redden. Anders zouden de moffen hem gevorderd hebben. Het optimisme bij de Nederlanders wordt groter door het telexbericht dat Amerikaanse troepen de Nederlandse grens bij Eysden zijn overgestoken en dit dorp en Gulpen bevrijden. Volgens hetzelfde bericht vinden straatgevechten in Maastricht plaats. De directeur van de Christelijke Hogere Burger School geeft door het wegblijven van de leraren zijn leerlingen vrij ´tot na de oorlog´[?]
Om 12.15, 4.15, 4.30, 4.40 en 5.30 uur vinden er bijzonder zware ontploffingen op Deelen plaats. Wij denken niet meer aan tijdbommen maar (door ons optimisme) aan het opblazen van de nog onbeschadigde gebouwen bij het vliegveld. De BBC deelt om 11.45 uur tussen de gewone nieuwsberichten door dat Brussel is bevrijd en dat Britse tanks oprukken naar Antwerpen. Nu de Geallieerde troepen de Nederlandse grens hebben overschreden acht Rauter het nodig enige nieuwe bepalingen aan zijn bewind toe te voegen. Het uitgaansverbod wordt van tien tot 9.30 uur vervroegd. De Ausweise voor de zogenaamde spergebieden worden ongeldig en moeten door nieuwe worden vervangen. Alle niet meer in krijgsgevangenschap bevindende Nederlandse militairen worden gefusilleerd als zij bij eventuele operaties opnieuw gevangen worden genomen.

1944 ----- 5 september dinsdag (Dolle Dinsdag).

HARDONK. Bewolkt met een enkel buitje. Vanmorgen al vroeg bij het station geweest. Het verkeer was hopeloos in de war. Treinen uit Zwolle en Amersfoort kwamen niet. Alleen nog verkeer met Eerbeek mogelijk. Het was vannacht en verder de gehele dag een drukte van jewelste. Onafgebroken reden Duitse luxe- en vrachtauto's af en aan. Zwaar bepakt met soldaten, materiaal, koffers, dozen, matrassen, enz. Vanmiddag was het een ware uittocht van Duitse vrouwen. Een voortdurende stoet naar de trein. Beladen met koffers, kinderen aan de hand. Drukkend achter volle kinderwagens of lopend en duwend achter zwaar beladen bakfietsen, met ponytax, koetsjes. Ja, zelfs in een begrafenisvolgrijtuig met een grote plank waarop koffers enz. lagen. Zo zeulden en sloften de vrouwen naar het station. Daar was weldra het hele stationsplein met deze ´Tijdbommen´ bezaaid. Treinverbindingen waren er niet. De treinen op de lijn Amersfoort waren bij Assel en Stroe beschoten. Bij Assel werden zeventien Rijksduitsers gedood. Een trein bij ´Alba´ eveneens, locomotief in de sloot, drie wagons uit de rails. Eveneens bij Emst een trein tot staan gebracht. Met stil genoegen en leedvermaak slaan de Apeldoorners de overhaaste vlucht van de roemruchte natie gade. De veldgendarmerie was weer bezig met het inpikken van fietsen. Om 8 uur moeten we vanavond binnen zijn. Ook nu om 9 uur gaat de uittocht verder. Overal vluchten de Germanen en hun handlangers. Over vorderingen van de Engelsen en Amerikanen in ons land weten we niets. De vlag ligt echter klaar.

VAN HOUTUM. Militaire treinen rijden gedurende de hele nacht met veel materiaal Nederland binnen. Er passeert gemiddeld per half uur één trein van Apeldoorn naar Amersfoort. Waarom dit gebeurt, is een raadsel omdat het OKW alle controle over de troepen in Nederland heeft verloren. Het telefoonverkeer is verbroken. De storing over de radio is praktisch verdwenen. De Arbeidsdienst uit Hoenderloo krijgt groot verlof. De mensen die in de bossen voor de vijand werken staken. Het personeel van de Tricotfabriek moet zich bij het Arbeidsbureau aanmelden. Niemand verschijnt. De directie van de PGEM [nu NUON] in Apeldoorn volgt de Geallieerde bevelen op door alle bedrijven die voor de Duitsers werken van de stroomvoorziening af te sluiten. Door de snelle opeenvolging van berichten over de Geallieerde opmars gaat over Nederland een golf van gevaarlijk optimisme. Wij menen dat we 's nachts of misschien 's avonds al bevrijd worden. Om tien uur gaan er geruchten dat Amerikaanse tanks Deelen hebben bezet en naar Hoenderloo oprukken. Zij zouden zich op dat moment bij hotel ´De witte Raaf´ bevinden. Hierdoor denkt menigeen spoedig zijn geheimen te kunnen prijsgeven maar dit gebeurt gelukkig nog niet. Wij horen 's middags om 1.30 uur in de richting Assel twee maal mitrailleervuur dat door licht afweergeschut wordt beantwoord. Kort daarop horen wij hetzelfde in de richting Deelen. Naar later blijkt zijn bij Assel en Otterlo een trein en een aantal lesauto's van de Fahrschule beschoten. In Assel zijn 19 doden en veel gewonden en in Otterlo een aantal gewonden. In de trein bevonden zich vluchtende NSB-ers of Rijksduitsers zodat alles raak was.

BLOEM. In de middag is op het station Klarenbeek een aanval gedaan door 12 Engelse jagers en op 2 goederentreinen. Daarbij 2 doden en een kind gewond. In de trein zaten Duitse soldaten en NSB-ers die richting grens vertrokken. De gehele dag zijn de Duitsers bezig zich terug te trekken. Daarbij rijden hier een massa Duitse legerwagens telkens op en neer met takken behangen, voor de vliegtuigen afgeschermd om weer materiaal aan te halen. Maar ook wel manschappen die tot voor op de motorkap van de wagen zitten. Verder volgepropt vertrekken ze in de richting Zutphen. Ook op de Deventerweg en de Zwolseweg moet het enorm druk zijn. Ook is thans de uitzonderlijkheidstoestand afgekondigd waarbij men 's avonds om 8 uur al binnen moet zijn. Naar men zegt trekken thans ook de NSB-ers weg. Ook hier kwamen ze over de weg fietsend en lopend in de richting van de grens.

ZIEKENHUIS. Treinbeschieting. Op 5 en 6 september nam dit grotere afmetingen aan doordat treinen met burgers op de Veluwe beschoten werden. In het RK-ziekenhuis kwamen kort na elkaar omtrent 18 zwaargewonden. Daarvan overleden er enkele. Dr. Wiersema en ik hadden veel werk aan de verzorging van de zware verwondingen. Na enkele dagen vertrok een groot deel van de patiënten naar Duitsland. De Ortskommandant, majoor Von Oldershausen, bemoeide zich persoonlijk met hun vertrek.

BRANDWEER. Ik kreeg opdracht om ten gevolge van de gespannen toestand de brandweerposten Hoofdpost Apeldoorn en Eendracht permanent te bezetten. De geallieerden kwamen namelijk hard opzetten. Dit was de Dolle Dinsdag, de vlucht van de moffen en de NSB-ers. 's Middags om 2 uur werd een trein bij Assel beschoten. Hierbij werden vele van die Dolle NSB-ers gedood of gewond. Om 2.05 uur werd een trein beschoten bij Beekbergen. De locomotief maakte zich zo kwaad dat hij uit de rails sprong en tot zijn assen in het zand wegzakte. Een persoon werd niet ernstig gewond.

SPOORWEGEN. Vandaag werd weer te Assel een personentrein beschoten.

[DOLLE DINSDAG. Dit is de naam voor dinsdag 5 september 1944 toen Radio Oranje meldde dat Britse troepen Breda hadden bereikt. De term is afkomstig uit het door de Duitsers gefinancierde satirische blad `De Gril' en werd verzonnen door Willy van Houten (auteur van de bekende Bob Eversserie). De dag daarvoor was door rijkscommissaris Seyss-Inquart de uitzonderingstoestand afgekondigd. Een en ander deed het gerucht ontstaan dat de geallieerden al over de grote rivieren waren. De Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) raakte in hevige paniek en de bevolking bereidde zich al voor op de ontvangst van de bevrijders. Aan de komst van de geallieerden zou voor het westen van het land echter nog de hongerwinter voorafgaan. In het bezette deel van Nederland heerste op 5 september 1944 een uitgelaten stemming. De geallieerden waren in aantocht en men vermoedde dat zij ieder moment ook West-Nederland zouden bevrijden. NSB-ers sloegen overhaast op de vlucht en alles wees erop dat de bevrijding slechts een kwestie van dagen zou zijn. Roodwitblauwe vlaggen werden uitgestoken, zelfs oranje wimpels waren her en der waarneembaar. Maar het optimisme werd in die dagen volledig de grond ingeslagen omdat de geallieerde opmars steeds moeizamer verliep (Encarta Encyclopedie)].

1944 ----- 6 september woensdag.

HARDONK. Meest helder vanmorgen met veel zon, later meer bewolking. De aftocht nog steeds in volle gang. Fietsen overal gestolen. 's Morgens een contingent NSB-ers naar Doetinchem vertrokken op fietsen en karren. Bij het Gymnasium werd verzameld, mannen vrouwen en kinderen. In de middag is weer zo'n stel vertrokken. In de nacht Duitse D-trein bij Stroe getroffen, doden en gewonden. Wethouder Buitenhuis, De Buck, v.d. Roer, Stempher en andere nationaal socialisten vertrokken. Buitenhuis dacht over 14 dagen weer terug te komen! De leiding van de politie berust nu bij hoofdinspecteur Helder. Om 5 uur vanmorgen bij Vaassen de beruchte K., genaamd ´Hoedje´ en nog een NSB-er doodgeschoten. Een gewonde aanvaller die naar het ziekenhuis te Apeldoorn was overgebracht, is sindsdien weer ´verdwenen´. Ook de lui van de rijkscommissaris beginnen te vertrekken. Vannacht moeten Mussert en Van Geelkercken hier overnacht hebben. Ik dacht dat eerstgenoemd mannetje onder ´alle´ omstandigheden in Utrecht zou blijven. Het vervoer der machines van de vliegtuigenfabriek ligt stil. Het kan toch niet meer met de trein en de arbeiders zijn bovendien weggelopen. De Duitsers zouden van plan zijn straks de fabriek in brand te steken en ook de munitie in Soeren in de lucht te laten vliegen. Men hoort maar niets over de opmars der Engelsen en Amerikanen. Het voedsel zal voor ons wel moeilijkheden veroorzaken, daar nu alle vervoer stil komt te liggen.

VAN HOUTUM. 's Nachts valt er een bom op een D-trein bij Stroe. Er zijn veel doden en gewonden. De trein brandt totaal uit. De NSB-ers in Apeldoorn worden ook bang. De commissaris van de politie schrijft een afscheidsbrief om, zoals hij letterlijk zegt, aan de wrekende hand van de bevolking te ontkomen. Tot zijn opvolger wordt Helder (al ontslagen) benoemd. Burgemeester Pont blijft en stelt zich ter beschikking van de Krijgsraad. Alle NSB-ers moeten op een plein samenkomen. Van daar worden zij naar elders overgebracht. Waarschijnlijk een kamp bij Doetinchem. Eén van de landverraders uit Ugchelen (vrij met gezin) gaat met een kruiwagen, vrouw en kleindochter weg. Dat noemden zich voorheen helden die voortdurend scholden op onze Regering in Engeland. Wat doen zij nu zelf? In Vaassen worden twee leden van de Landwacht gedood. Daaronder de beruchte marktkoopman K. Zij wilden illegale werkers controleren maar keken plotseling in een revolver. De dader raakte gewond en wordt gearresteerd. De Duitsers brengen hem naar het ziekenhuis in Apeldoorn over en stellen hem onder bewaking van een agent. Hij wordt 's avonds door drie van zijn vrienden bevrijd terwijl deze de agent bewusteloos slaan. De fietsenvorderingen in Apeldoorn gaan gewoon door. De moffen gaan zelfs de huizen langs. Alles gebeurt op eigen initiatief. Men kan dikwijls de fiets houden door met de Ortskommandant te dreigen. Alle rijwielen gaan naar de kazernes. De veldgendarmerie arresteert een aantal dat fietsen vorderde. Om drie uur 's middags vliegen boven het station enige Britse vliegtuigen. Het wordt zelfs per microfoon op het perron aangekondigd. De mensen zoeken direct dekking. De vliegtuigen trekken echter voorbij. Op dezelfde tijd vliegen boven Hoenderloo eerst twaalf en later zestien Britse jagers. Zij schieten op een colonne boerenwagens met ossen. Er worden vijf ossen gewond. Men slacht deze direct ter plaatse. Het wordt een grote diefstal. De burgers staan bijna letterlijk in de ossen en de slager trekt er het vet uit terwijl een ander het probeert te ontvreemden. Hij wil nog één en ander voor zijn winkel bewaren en legt het in zijn slagersmand. Deze mand wordt echter ook gestolen. De overige ossen en paarden worden onder de boeren van Hoenderloo verloot. Dit gaat ook met de nodige ruzie gepaard. In Hoenderloo liggen nu 600 Duitsers, die allemaal in de Gestichtgebouwen zijn ondergebracht. Er gaat de hele dag weinig verkeer over de weg. De Duitsers blijven zenuwachtig. Zij overgieten een machine in de Tricotfabriek met olie en steken deze daarna in brand. Boven Apeldoorn hangt een zwarte rookwolk. Men is bang dat de hele fabriek zal afbranden. De Telegraaf verschijnt met vertraging. In de berichtgeving is ook enige stagnatie geweest. De edities van dinsdag en woensdag hebben grotendeels dezelfde berichten. Het blijkt dat men dinsdag in het westen ook zo optimistisch is geweest. Velen noemen het, nu er van geen bevrijding sprake is geweest, dan ook Dolle Dinsdag.

BLOEM. Geen bijzonderheden als alleen verkeer richting grens.

SPOORWEGEN. Vandaag werd de D-trein naar Duitsland vol vluchtende Duitsers en NSB-ers tussen Barneveld en Stroe (km 65.100) door vliegtuigen aangevallen. De bagagewagen werd getroffen en geraakte in brand. Men schatte ongeveer 100 doden. Ook het aantal gewonden was zeer hoog. De trein werd zwaar beschadigd terwijl ook de beide sporen bij km 63.288 vernield werden. Eén en ander veroorzaakte veel vertraging voor de treinenloop.

ZIEKENHUIS. Nachtpermissie. Toen ik op de Ortskommandantur een nachtpermissie in orde liet maken verzocht men mij daar een soortgelijk bewijs voor alle artsen te Apeldoorn te verzorgen.

BURGEMEESTER PONT. Op 5 september hebben verschillende leden van de NSB hun post verlaten daardoor werd de Wethouder van Sociale Zaken, G. Stempher, met ingang van 6 september 1944 ontslagen en waardoor het NVD- en WHN-werk kwam stil te liggen. Ook kon geen contact worden verkregen met de Krankenkasse te Den Haag. De Krankenkasse heeft haar belangen overgedragen aan het departement van Sociale Zaken te Amsterdam dat echter van de lopende zaken niet op de hoogte bleek te zijn. Daardoor kwam ook op dit gebied een chaotische toestand te heersen. Sinds korte tijd is de Duitse Krankenkasse in den Niederlanden gehuisvest in Groningen, Noorderstationstraat 80. Door de spoorwegstaking is de verzending van poststukken een tijdlang onmogelijk geweest. Ook nu werkt de postdienst nog met veel vertraging. Hierdoor zijn eveneens talrijke moeilijkheden ontstaan waarbij de Dienst hulp moest verlenen. Gestrande personen werden geholpen door voorschotten op hun salaris, pensioen of andere inkomsten. In enkele gevallen werd contact tot stand gebracht met familieleden elders. Ook moest een enkele maal met (gebruikte) kleding geholpen worden.

1944 ----- 7 september donderdag.

HARDONK. Stormachtige wind, een twaalftal bomen was op de wegen gewaaid. Nog steeds duurt de aftocht der Duitsers voort. Volgeladen vrachtwagens en luxe auto's rijden af en aan. Hele colonnes auto's passeren telkens het kruispunt [Hoofdstraat - Deventerstraat]. Alles met groen gemaskeerd, soms heel slecht, wel aan de zijkanten en niet bovenop. Een trein met Hollandse gevangenen heeft hier lang aan het station gestaan. Het lukte nog wat brood enz. in de trein te krijgen. Helaas is de trein vandaag weer verder gegaan. Hoever is niet bekend. Verderop was de lijn weer vernield door het opblazen van kleine bruggen door het binnenlandse front. Telkens komen berichten binnen over vernielingen aan rails en het beschieten van Duitse treinen. Verscheidene doden en gewonden hier overgebracht.

VAN HOUTUM. De Duitse colonnes trekken nog steeds in alle richtingen door Apeldoorn. Zij nemen zoveel mee als zij kunnen. Duitse soldaten houden auto's aan en vragen of zij mee mogen rijden. Het is één grote wilde vlucht. Er passeert een trein met wagons die nog niet eens zijn afgebouwd. De metalen ribben zijn wel aanwezig maar het tussenliggende hout niet. 's Morgens komt een afdeling van het Rode Kruis in Ugchelen. Zij eisen het Verenigingsgebouw ´Ugchelens Belang´ op. Een andere groep (de Weermacht) vordert het naburige Paterhuis. Ook zij bezitten vrachtauto's die overal onder de bomen worden gezet. Er zouden in totaal 200 Duitse auto's in Ugchelen staan geparkeerd. Op de Eendracht staat een bord met de woorden: ´Tieffliegerangriffe. Nur des Nachts fahren.´ Het heeft betrekking op de weg Ede. In Beekbergen zijn Duitsers bij burgers ingekwartierd. De veldgendarmerie wijst in Ugchelen de huizen aan waar Duitsers onderdak moet worden verschaft. Van inkwartiering is op deze dag nog geen sprake. De serre van het huis van mijn neef Arnold wordt als lazaret gevorderd. De moffen willen van de fabriek een deel in beslag nemen voor herstelplaatsen voor auto's. Het gaat gelukkig niet door. Deze Duitse troepen komen uit Calais en zijn via Brussel, Hasselt en Aken naar Apeldoorn gereden. Hun eerste vragen zijn: ´Hoe ver zijn we hier van de Amerikanen? Hoever is de Duitse grens?´ Het is te begrijpen dat deze moffen verkeerde antwoorden worden gegeven. De meeste hebben genoeg van de oorlog. Er zijn echter ook nog veel Nazi's bij. Zij verkopen veel levensmiddelen, dranken en sigaretten. Het komt zelfs voor dat burgers en moffen dronken worden. Veel burgers geven deze soldaten te grote gastvrijheid en vergeten dat het onze vijand is. De verbroedering neemt grote vormen aan. Seyss-Inquart verblijft in Apeldoorn. Nu eens aan de Loolaan dan weer op Spelderholt. Zijn auto's hebben allemaal lekke banden wegens een soort spijker met twee scherpe punten die in drie richtingen is gebogen. De politie in Apeldoorn neemt op last van de Duitsers de beruchte B. gevangen. Deze stond het meest op het station en schoot voortdurend met de revolver in de lucht. Op het kerkhof in Ugchelen zijn 20 arbeiders bezig gaten te graven voor de slachtoffers van de beschoten treinen in Stroe en Assel. Bovendien zullen er moffen worden begraven, die op het Paleis zijn gestorven.

BLOEM. Inkwartiering van 10-12 Duitsers en 2 stuks 20 mm afweerkanonnen. Nog steeds vertrek richting grens.

SPOORWEGEN. Op 7 september 1944 werd ik geroepen omdat bij Heerde door sabotage een trein tot ontsporing was gebracht. Ook tussen Beekbergen en Loenen had zich hetzelfde afgespeeld. In beide gevallen werd het herstellen zo lang mogelijk gerekt en legden wij het zo aan dat de machines bleven liggen. Dit had tot gevolg dat die beide locomotieven na de bevrijding nog in het land aanwezig waren. Enige dagen later werd de opruimingswagen met een locomotief beschoten met het gevolg dat de wagen totaal verbrandde en de locomotief defect raakte.

1944 ----- 8 september vrijdag.

HARDONK. Opnieuw een dag vol belevenissen. 's Morgens komen op de weg Deelen - Hoenderloo vijf wagens met Duitsers, waarvan een door paarden en de andere vier door ossen worden getrokken. Plotseling verschijnen 15 Amerikaanse vliegtuigen, cirkelen boven het transport en één duikt direct naar beneden en mitrailleert de kleine colonne. Vol schrik vluchten de inzittenden het bos in. Als ze eindelijk terug durven komen blijken de paarden op hol te zijn geslagen. Enige ossen liggen dood langs de weg. Even later verschijnen al mensen uit Hoenderloo met bijlen en messen. Ze snijden aan de dode dieren en trekken met de buit af terwijl de verschrikte Duitsers hen laten geworden. Dan ontdekken de Duitsers dat twee machinegeweren ontbreken. Ze dreigen Hoenderloo uit te moorden wanneer deze niet terechtkomen. Een poosje daarna worden beide wapens gevonden en drijft de bui over. Die dag heeft menigeen in Hoenderloo zich aan ossenvlees tegoed gedaan.
Tegen 12 uur verschijnen in Apeldoorn manschappen van de divisie ´Hermann Göring´. Zulke verlopen kerels hebben we hier nog niet gezien. Geen fiets is voor hen veilig, damesfietsen, tandems, jongensfietsjes, alles is van hun gading. Een fraaie bende! Om 6 uur trekken ze af, lange rijen op gestolen fietsen. Even later verschijnt een afdeling infanterie, blijkbaar uit Amersfoort, tenminste volgens de opschriften op de gevorderde bakfietsen, waarop soldaten zaten. Zij konden vermoedelijk niet meer op eigen kracht de tocht volhouden. Een glorieuze intocht van het beroemde Duitse leger. Voor een groot deel schijnt alle discipline zoek te zijn. Officieren zie je niet behalve voorbijsnellend in luxe auto's. Van alle kanten rijden vrachtauto's voorbij met troepen en materiaal. Onafgebroken rijden zware wagens langs, bedekt met groene takken, camouflagenetten. Bij de wielen bossen hei om ´kopspijkers´ van de wegen te vegen! Nu ik dit schrijf (half elf) passeert juist een lange stoet op gevorderde fietsen met goede banden, houten banden of zonder. Ze rijden de Korenstraat in. Vermoedelijk blijven ze vannacht hier. Om fietsen te bemachtigen werden zelfs de schuurdeuren ingetrapt. En maar steeds passeren vrachtauto's. Het lijkt of het hele Duitse leger als een ongeordende massa op Duitsland terugtrekt. Het gerucht gaat dat een tweetal NSB-ers gedood is. De belangstelling van de ingezetenen concentreert zich in hoofdzaak op de voedselvoorziening, de fietsenstelerij en het passeren van het ´leger´ van het ´Herrenvolk´.

VAN HOUTUM. De NAC [krant] drukt een mededeling van de NSB af. Deze tracht de wilde vlucht van zijn leden goed te praten door de evacuatie van vrouwen en kinderen. Daarna zullen de mannen terugkeren. Ze zullen hun werk hervatten om (dit staat er letterlijk) de bevelen van de Leider op te volgen rond wie zij zich juist nu in onverbrekelijke trouw scharen. De burgemeester van Apeldoorn maakt bekend dat de gasdruk van 6.30-8.30 uur, 11-13 uur en van 17-19 uur normaal zal zijn. In de overige uren zal er geen gas zijn. Pont doet in een tweede mededeling een oproep tot bezinning en orde. In een derde waarschuwt hij de bevolking voor het strooien van spijkers en glas op straten en wegen. Dit met het oog op de Duitse represaille maatregelen. Onder andere het verbranden van naburige huizen. In Ugchelen is bijna overal inkwartiering tot zelfs 150 meter nabij ons huis. Wij rollen er nog net door. De Duitsers gaan in Apeldoorn weer tot massale fietsenvorderingen over. Een valschermdivisie, die van Amersfoort naar Bentheim wordt overgebracht, verschaft zich de fietsen en haalt bovendien nog bij de bakkers het brood uit de manden. Bij een wasserij worden alle aanwezige fietsen in een auto geladen. Naar de banden wordt niet gekeken. Op de kazernes zijn toch luchtbanden genoeg! Om 11.30 uur 's morgens komt een Brits vliegtuig over dat snel hoogte verliest. Het landt op een bouwland in de buurt. De circa dertig jarige piloot is overstuur en vernielt het toestel niet. De Duitsers die op het Patertehuis ingekwartierd zijn arresteren hem direct. Hij krijgt echter een nette behandeling. Men is het nog niet eens over het type van de jager. Naar de raketinstallaties te oordelen is het een Typhoon. 's Avonds rijdt er door Apeldoorn een lange colonne boerenwagens met paarden bespannen. Deze komt vanuit Arnhem en rijdt naar Zutphen. Zowel de wagens en paarden zijn gestolen van boeren in Noord Brabant.

1944 ----- 9 september zaterdag.

HARDONK. Koud weer, denk er over de kachel aan te maken! Deze dag wat rustiger. Enkele afdelingen troepen voorbijgekomen. Het waren er niet veel. Nu om half elf rijden er weer enige wagens voorbij. Door de fietsenstelerij van gisteren kunnen de bakkers vanaf maandag geen brood meer rondbrengen en moet dit aan de winkels afgehaald worden. De beweging van de rijkscommissaris gaat hier ook vertrekken. De beruchte afdeling ´Kirche und Erziehung´ is al verdwenen. Gisteravond om 7 uur vielen enige vliegtuigen de verdedigingswerken van de organisatie Todt bij Brummen aan. De arbeiders sloegen op de vlucht. De werken werden gebombardeerd.

VAN HOUTUM. 's Morgens brengt een dronken Duits officier de sleutel van ´Ugchels Belang´ bij mijn oom terug. Wij denken dat zij vertrekken maar integendeel. Soldaten vernielden het slot en nu hebben zij de deur maar uit het scharnier genomen. Enige Duitsers komen de garage bij de fabriek keuren. Waarschijnlijk voor een opslagplaats. De schuur is hun gelukkig te klein. De Duitsers in Ugchelen ontvangen hun soldij. Alleen in ons dorp wordt voor 650 soldaten al 13.000 gulden uitbetaald. En dan nog de officieren. 's Middags worden op het kerkhof [Heidehof] 16 Duitse soldaten en NSB-ers (waaronder K.) en 21 Duitse en ´Nederlandse´ burgers (allemaal vluchtelingen) begraven. De meeste zijn afkomstig van de gebombardeerde treinen bij Assel en Stroe. Tot de Duitsers behoren gewonden, die op het Paleis zijn gestorven. Soldaten lossen drie salvo's. De NSB-wethouder Buitenhuis zou ook gesproken hebben. Deze is op Dolle Dinsdag echter ook naar Doetinchem gevlucht. Met ingang van heden zal in iedere avonduitzending van Radio Oranje een speciale verslaggever van het Algemeen Nederlands Persbureau spreken over de strijd van het Nederlandse leger. De burgemeester wijst er op dat de voedselpositie in onze gemeente is gewaarborgd. Men zal echter voortaan (in verband met Duitse plunderingen) zelf het brood bij de bakker moeten afhalen. In twee andere verklaringen wordt toegegeven dat de commissaris van politie, de loco-burgemeester en drie wethouders (allemaal NSB-ers) hun posten hebben verlaten.

POLITIE. Op 9 september 1944 te omstreeks 22.00 uur is op de Arnhemseweg in de gemeente Apeldoorn de te Arnhem woonachtige Carel Wilhelm Gersdorff, directeur-generaal van de Turmacfabrieken, die blijkens telefonische mededeling van de Sicherheitspolizei te Arnhem per auto werd overgebracht naar het concentratiekamp te Amersfoort, ter plaatse bij een poging tot ontvluchting, doodgeschoten.

SPOORWEGEN. Alweer tussen Stroe en Barneveld (bij km 63.400) vond de volgende gebeurtenis plaats. Op 9 september ontspoorde om ongeveer 2.30 uur een trein doordat de lasplaat losgenomen was. Het spoor werd over een lengte van plusminus 36 meter vernield.

BURGEMEESTER PONT. Er werden door de Gemeente op de begraafplaats Heidehof begraven de stoffelijke overschotten van 21 slachtoffers van de treinaanslag bij Assel op 5 september.

KRANT: met ingang van heden zal door de transportmoeilijkheden de bezorging van brood aan huis tot nader bericht voorlopig niet meer plaats hebben. De huisvrouwen zullen zich dus een wandeling naar de bakker moeten getroosten om in het bezit van brood te komen. Met nadruk vestig ik er de aandacht op dat een te grote opeenhoping van personen bij de bakkerswinkels onder alle omstandigheden moet worden vermeden. Er is brood voor iedereen op zijn bonnen verkrijgbaar zodat gedurende de hele dag de huisvrouwen voor brood bij de bakkers terechtkunnen.

1944 ----- 10 september zondag.

HARDONK. Koud, droog weer met veel zon. De mensen vinden het prachtig dat alleen op het gerucht van de nadering van de Engelsen en Amerikanen het grootste deel van de NSB-ers met vrouwen en kinderen de benen genomen heeft. Alle anderen, die eveneens met de bezetter in verband stonden, wisten ook niets beters te doen dan zo snel mogelijk er vandoor te gaan. Een belachelijke figuur hebben heel die NSB- en NSDAP-bewegingen geslagen [Nationaal Socialistische Arbeiders Partij]. Dat waren nog eens lui met ruggengraat! Landgenoten bekladden, aanbrengen en uitschelden voor slampampers. Dat konden ze! Voorgoed hebben die lieden zich onmogelijk gemaakt. En de bezetters liepen al even hard. Er zijn nu weer veel soldaten hier. Een deel is in Ugchelen ingekwartierd. De nieuwe regeling in de Grote Kerk in geval van luchtgevaar werkt best. Overal geven borden en pijlen de richting aan waarlangs de kerk moet worden verlaten.

VAN HOUTUM. De Duitsers vervoeren 's morgens het vliegtuig dat vrijdagmorgen op het bouwland van N. Melissen is geland per auto naar Deelen. Beide wagens zijn gecamoufleerd. Rondom Apeldoorn staan aan alle hoofdwegen Duitse officieren. Deze controleren alle Duitse militairen naar de papieren. Op deze manier worden de zogenaamde zwervers weer naar hun legeronderdeel teruggebracht. Zo nu en dan komen Duitse soldaten lopend voorbij. Deze zijn meestal onderweg naar Otterlo en door bovengenoemde officieren naar hun regiment verwezen. Op deze manier neemt het aantal Duitsers op het Paterstehuis steeds weer toe. Hieruit blijkt dat het OKW weer controle krijgt over de gedesorganiseerde troepen. Een Duits legeronderdeel legt beslag op het zogenaamde koetshuis dat door de beruchte beheerder van pension Eljo-Zamy is gehuurd. Het wordt een opslagplaats voor autobanden. Het depot wordt van Culemborg naar Ugchelen verplaatst en twaalf vrachtauto's rijden er dag en nacht voor.

BLOEM. Geregeld nog trekken auto's en wagens en fietsen in de richting van de grens. De fietsen die ze hebben worden bij de burgerbevolking gehaald en de mensen op de weg afgenomen. Daardoor ziet men dan ook allerhande fietsen op de weg met goede, surrogaat en ook zonder banden. Gepakt en gezakt gaat het in oostelijke richting. De Duitsers die hier zijn, komen na 4 dagen reizen zo van het Franse front. Daar zijn ze op 15 augustus 1944 ingesloten geweest ten zuiden van Caen waar, als enigste uitweg, langs de Seine een brede strook van 15 kilometer nog vrij was. De 19 afdelingen waren al uit de ring toen zij als de laatste afdeling in de ring ingesloten werden. Hieruit was men met veel moeite vrij gekomen. Onder andere waren 2 jongens, die met 8 man samen gingen, van de troep verdwaald doordat ze aan het fruit plukken waren. Ze kropen in een kapotte Engelse tank en werden door de geallieerden opgemerkt. Links en rechts met batterijvuur bewerkt. Ze zijn er toch heelhuids afkwamen. 's Nachts hadden ze in de pantserwagen geslapen waar ze, toen ze erin gingen, nog met de jas achter een hendel bleven haken en hiermee het afweerkanon in werkring kwam. Hier hadden ze anderhalve dag in geslapen toen Duitse valschermjagers, die geland waren, hun de weg hadden gewezen. En daar aan een weg was een boerderij met één post om zich te melden voor hergroepering. Ook hadden ze meegemaakt hoe voor een grote rivier 2.000 auto's stonden die het water niet over konden omdat de brug vernield was en er geen tijd was om een nieuwe te bouwen omdat de volgende dag de Engelsen daar reeds zouden zijn. Ze moesten alles achter laten. Ze hadden gezien dat op het slagveld mensen, zonder arm of been, nog levend onder een tank kwamen en vermalen werden. Ook mensen die, omdat ze verminkt waren, op zichzelf schoten om maar niet in de handen van de vijand te vallen. Ze hadden gevochten 2-3 dagen zonder rust of eten aan het front. Gewonde kameraden werden wel 3 km (vanaf het slagveld) op de schouders gedragen en soms onder het vuur van de vijand naar de lazaretten gebracht. Ze hadden, om zich tegen de luchtaanvallen te beschermen, een gat in de grond moeten hakken, ieder voor zich, in de zeer harde en steenachtige bodem van Frankrijk. Een gat van anderhalve meter lang en vijfenzeventig centimeter breed. Daar groef men een halve dag over en dan nog onder voortdurende aanvallen uit de lucht. Ze zijn via Noord-Frankrijk en België en in ons land via Maastricht en Venlo, waar ze nog een Diamond van 90 PK (zware vrachtwagen) meegenomen hadden, over Arnhem hierheen gekomen waar ze een standplaats hebben. Honderd en dertig man ongeveer en 6 stuks, 2 cm luchtafweerkanonnen. De eerste 4 dagen behoefden ze geen dienst te doen. Toen kwam een week van marcheren, het poetsen van de kanonnen en een dag naar het zwembad. De 2e zaterdag hadden ze een kameraadschappelijke avond hier op de deel. Er zaten 21 man en een hakenkruisvlag hing aan de bedstede. 's Avonds om 8 uur begonnen ze met warm eten, aardappelen enzovoort, toen brood, gebak en toen drinken cognac enzovoort. Tot 2 uur doorgefeest. 's Zondags daarop is een gedeelte van de manschappen naar Arnhem vertrokken om hulp te verlenen tegen Engelse valschermtroepen die in de Betuwe en omgeving van Arnhem geland zouden zijn. Hierbij zijn 2 van de Duitsers hier gesneuveld die op het kerkhof te Klarenbeek begraven zijn. 's Maandags, een dag later dus, stond de rest klaar om te vertrekken. Ze zijn om 1 uur vertrokken, naar ze zeiden, naar Klarenbeek. Maar een uur later waren ze er al weer. Verder de gehele week weer oefeningen met de kanonnen en marcheren. Op de deel hier af en toe ook theoretisch onderricht. Maandag en zaterdag hebben ze hier de kanonnen in het aardappelland opgesteld en bij nadering van vliegtuigen hebben ze nu een honderd kogels verschoten zonder iets te treffen. Ook de andere afweerkanonnen hebben er nog geen neergeschoten. De gehele week is er bijzonder veel verkeer van weermachtauto's, paarden en paard en wagens over de straatweg, richting Zutphen.

SPOORWEGEN. Op 10 september 1944 werden tussen Barneveld en Stroe (bij post 63) doorlopend treinen vanuit vliegtuigen beschoten. Diverse locomotieven liepen schade op. Ook bij Voorst werd die dag een trein onder vuur genomen.

1944 ----- 11 september maandag.

HARDONK. Opnieuw helder weer, toch koud. Vanmorgen een plakkaat aan mijn raam. Een oproep tot de Nationaal Socialisten om te strijden voor Hitler. Het komt wel wat laat. Enkele van die lui zie je opnieuw lopen. Nu er nog zoveel Duitsers hier zijn durven ze weer. Wanneer straks de Engelsen en Amerikanen komen zullen ze wel snel verdwenen zijn. Er komt gebrek aan de voornaamste levensbehoeften.

VAN HOUTUM. Alle scholen moeten weer worden geopend. De burgemeester adviseert iedere inwoner een dekkingsgat bij zijn huis te graven wegens het grote nut ervan. De melkbon wordt door transportmoeilijkheden verlengd. Men verklaart de kaasbonnen ongeldig. Geallieerde jagers beschieten op de Arnhemseweg een aantal, dat banden naar het depot in Ugchelen vervoert. Eén wagen staat in brand. De Duitsers zijn bijzonder bang als er vliegtuigen in de lucht zijn. Zij rijden de auto's snel onder de bomen en zoeken dekking. Ook al vliegen de toestellen gewoon over. Bij decreet van de Brandstoffencommissie mag men geen brandstoffen meer verbruiken of vervoeren. Iedereen vermoedt dat ambtenaren de kolenvoorraden bij ondernemingen en particulieren zullen opmeten. Dit met als doel deze te vorderen voor de gasfabriek, elektriciteitscentrale en ziekenhuizen

BURGEMEESTER PONT. Bij het beschieten van treinen en anders voertuigen werden civiele personen gedood of gewond. Speciaal de beschieting op 11 september van de trein waarin talrijke NSB-gezinnen zich op weg naar het Oosten bevonden heeft moeilijkheden berokkend bij de onderbrenging van een aantal kinderen, waarvan begeleiders gedood of zwaar gewond werden opgenomen in het ziekenhuis aan de Sprengenweg. Deze kinderen van wie enkele ouders zich zeer onbehoorlijk gedroegen konden in de kindertehuizen waarin zij aanvankelijk waren ondergebracht niet gehandhaafd worden en moesten naar elders worden overgebracht. Het gebrek aan verbinding met de plaatsen van herkomst en met familieleden maakte een langer oponthoud in deze gemeente noodzakelijk. Door het staken van de NVD-werkzaamheden was van die zijde geen medewerking te verkrijgen.

1944 ----- 12 september dinsdag.  HARDONK. Mooi septemberweer. Jammer dat je bij huis moet blijven met het oog op de banden. Ik vertrouw die Duitsers niet. Bij de kapper vernam ik dat de Engelsen in Brabant over de grens zijn gekomen. Afgelopen nacht was hier veel militair verkeer maar overdag minder dan vorige dagen.

VAN HOUTUM. De directie van de PGEM [nu NUON] deelt ons 's middags mee dat morgen voor beide fabrieken de stroom zal worden afgesloten. Een controleur van de Brandstoffencommissie meet bij Brouwersmolen de aanwezige voorraad steenkolen op. Het brood mag weer in Apeldoorn aan huis bezorgd worden. Twee Duitsers, die 's avond om elf uur over de weg komen, houden mijn neef Jan aan. Zij zeggen dat zij in ons huis willen overnachten. Zij vragen Jan of er bij ons ook inkwartiering is. Mijn neef weet deze zelfstandige inkwartiering gelukkig te voorkomen.

1944 ----- 13 september woensdag.

HARDONK. Opnieuw beste najaarsdag. Op straat razen Duitse wagens in alle richtingen. Telkens hoog in de lucht vliegtuigen. Om 6 en 9 uur een paar flinke ontploffingen. De ramen trilden, vermoedelijk veraf. Vandaag opnieuw fietsenjacht.

VAN HOUTUM. Alle bedrijven die niet direct voor de Duitsers of de voedselvoorziening werken, moeten 's morgens om 10.30 uur worden stilgelegd. 's Middags komt een monteur van de PGEM [nu NUON] op de fabriek in Ugchelen. Hij rantsoeneert ons voor 80% door de zekeringen van 500 Ampère te verwisselen voor nieuwe van 100 Ampère. Men begraaft 's middags om twaalf uur Duitsers op het nabij gelegen kerkhof Heidehof. Soldaten lossen hierbij drie salvo's af. Vier Britse jagers beschieten om 13 uur een grote trein foeragewagens bij Klarenbeek. Ieder vliegtuig maakt tien duikvluchten. Er zijn veel doden. Ook een groot aantal paarden is hierbij doodgeschoten. De burgemeester waarschuwt een ieder die zich toegang verschaft tot de verlaten huizen van NSB-ers of Rijksduitsers. De omwonende moeten dergelijke huizen bewaken en van hen zullen soortelijke goederen worden gevorderd als uit de huizen ontvreemd zijn. Bij vernieling kan een omwonende gedwongen worden zijn huis te verlaten. De familieleden van de landwachters K. en Van G. (vorige week in Noord Apeldoorn doodgeschoten en zaterdag begraven) zetten eerst nu de doodsadvertenties in de krant. Deze gaan vergezeld van zinsneden zoals: door laffe moordenaarshand enz.´ 's Avonds komen twee Duitsers voorbij op weg naar Otterloo. Eén bezit een fiets, de ander niet. Deze loopt het fabrieksterrein op en is opzoek naar een fiets. Hij verdwijnt echter wanneer wij komen aanlopen. Even later steelt deze mof een fiets van een buurvrouw die onbeheerd voor het huis stond.

1944 ----- 14 september donderdag.

HARDONK. Somber, heel iets regen. In de afgelopen nacht weer een leuk geval dat met de eerder genoemde B. iets te maken had. B. was met zijn gezin niet thuis. Hij had zeker op Dolle Dinsdag de benen genomen. Nu sliepen er 5 met geweren, NSB-ers. Opeens gestommel achter het huis. ´Partizanen´ schreeuwde een der helden. Het vijftal begon in de richting van het geluid te schieten. Even later hetzelfde gestommel. Nu werd geschoten met een handmitrailleur. Opnieuw dat vreemde geluid. Dan wordt gegooid met een handgranaat. Zeer juist gemikt. Het komt precies terecht op een plat waaronder Duitse soldaten slapen! Slot van het drama is dat de vijf helden door de Duitsers worden ´ein-gesperrt´. Commentaar van een der soldaten ´Zulke lui kan men zelfs nog geen geweer in de hand geven´. En het gestommel? De buurman hield konijnen en die beestjes waren blijkbaar wat onrustig en maakten telkens enig lawaai! Geen van de viervoetige partizanen werd echter geraakt. Nieuwe aanplakbiljetten van de bezetter. Doodstraf voor hulp aan Engelsen en Amerikanen. Verbranding van huizen bij geval van sabotage enzovoort. Kortom te veel om op te noemen.

VAN HOUTUM. Radio Oranje geeft 's avond een volledig verslag van de bevrijding van Maastricht en Eysden. Het is eerst nu bekend geworden dat de vluchtende NSB-ers verleden week dinsdag veel boerderijen aan de overzijde van het Apeldoornse kanaal hebben geplunderd. We horen 's avonds in de richting van Deelen veel zware ontploffingen. Volgens geruchten zou het gaan om het afschieten van vliegende bommen. Over een startplaats is niets met zekerheid bekend. Ik krijg 's middags twee nieuwe strooibiljetten. Beide zijn in de omgeving van Deelen gevonden.

POLITIE (15 augustus tot en met 14 september 1944).
- De vermoedelijk aan tbc [tuberculose] lijdende onderwachtmeester H. heeft zijn dienst hervat maar de onderwachtmeester S. zal zijn dienst voorlopig niet kunnen hervatten.
- De geschorste Hoofdwachtmeester te P. en de tijdelijk buiten dienst gestelde wachtmeester v.d. Z. verrichten wegens de nu heersende toestand normaal hun dienst in opdracht van Majoor de Buck. Nadere goedkeuring is gevraagd.
- De verschuivingen van de fronten, gepaard gaande met het doortrekken van vele groepen Duitse militairen, de vorderingen van rijwielen door Duitse militairen en door leden van de Politieofficierschool, het vertrek van vele leden der NSB en van de in de gemeente ondergebrachte Duitse vrouwen hebben gedurende de laatste weken een enigszins nerveuze stemming doen ontstaan.
- Momenteel is de stemming van de bevolking vrij rustig hoewel het verloop van de krijgsverrichtingen met aandacht wordt gevolgd.
- Een gedeelte van de landwacht is in de gemeente terruggekeerd en schijnt haar werkzaamheden te hebben hervat.
- De goederenverzorging en aanvoer en bevoorrading van levensmiddelen en grondstoffen heeft tengevolge van de toestand nagenoeg geheel opgehouden. Vooral de brandstoffenpositie in deze gemeente is zorgwekkend.
- De discipline van de bevolking ten opzichte van distributie en prijscontrole geeft geen aanleiding tot opmerkingen.

1944 ----- 15 september vrijdag.

HARDONK. Zacht mooi septemberweer. De bewoners van de Holthuizerweg moeten ergens graven.

VAN HOUTUM. Rauter maakt bekend dat de Duitse politie alle 16-50-jarige Nederlanders zal arresteren die hun tijd zogenaamd op straat doorbrengen en langs de weg lanterfanten. Er vonden al razzia's plaats voor het publiceren van deze maatregel. In Apeldoorn vindt vanmiddag de eerste razzia plaats. De Duitsers eisen in Harskamp 700 burgers op voor graafwerk. Er melden zich slechts 100 mannen. De overigen duiken onder. De burgemeester stelt een commissie voor de noodtoestand samen. Hierin heeft geen NSB-er zitting. Pont deelt naar aanleiding van de fietsenvorderingen mee dat van schadevergoeding geen sprake kan zijn. In een derde bekendmaking wordt gezegd dat de klanten van een gevluchte NSB-er (schoenmaker) bij zijn collega's zullen worden ingedeeld. Alle winkels moeten op de voorgeschreven tijden open zijn. De burgemeester eist voor een goed overzicht van de bevolking van iedere vreemdeling, die niet naar zijn woonplaats kan terugkeren, onmiddellijke inschrijving in het bevolkingsregister. De directie van de PGEM [nu NUON] verzoekt iedereen zo zuinig mogelijk met de elektrische stroom om te gaan.

1944 ----- 16 september zaterdag.

HARDONK. Mooie zonnige dag. Voor veel jonge mensen echter een treurige dag. Tegen half een organiseerden de Duitsers plotseling een jacht op jonge mannen. Ieder die op straat liep werd door de slavenjagers gegrepen, in auto's gesleurd en weggevoerd. Eerst naar Amersfoort later vermoedelijk naar Duitsland. Dit alles behoort bij de ´Germaanse cultuur´. Laat in de avond veel ontploffingen op grote afstand gehoord.

VAN HOUTUM. Een Duitse overvalwagen rijdt 's morgens om 11.20 uur het fabrieksterrein op. Ik vlucht het bos in uit angst voor een soort razzia. De Duitsers willen de luxe auto van oom Jan hebben. Maar één mof begint op het antwoord dat hij al gevorderd is (smoesje, want de auto staat 100 meter verder in een wei) binnensmonds te mompelen en zegt onder meer enige malen Schweinhunde. Zij keren onverrichterzake terug. Ik wil om 11.45 uur naar de BBC-uitzending luisteren maar er hapert iets. De zekeringen zijn ook niet doorgebrand. Al spoedig blijkt dat de elektrische stroom is verbroken. Daarom ga ik maar weer naar buiten. Familie uit Apeldoorn belt ons op en deelt mee dat er het laatste uur grote formaties bommenwerpers in de richting Duitsland zijn overgevlogen. Er vallen op dat moment veel stannioolstroken. Men vindt in Ugchelen slechts enkele pakken. Deze stroken zijn van een nieuw model. Ze zijn allemaal zeer smal en vertonen over de lengte een rillijn (dus in V-vorm gevouwen). Om 13.30 uur komen elf tweemotorige bommenwerpers laag over. Zij zijn op de terugweg. Als zij boven Radio[Kootwijk] vliegen begint het luchtdoelgeschut daar intensief te schieten. De vliegtuigen wijzigen hun koers er niet door. Om 13.45 uur volgen 37 Lightnings die verspreid vliegen. Radio[Kootwijk] schiet ook nu weer. Zonder resultaat. Intussen is er weer stroom. Het was van 11.20-12.45 verbroken. Ik hoor de nieuwsberichten van 14.00 uur. Het is de laatste keer want de stroom wordt om 14.05 uur opnieuw verbroken en niet meer hersteld.
Om 5.30 uur namiddag loopt een Duitse soldaat ons terrein op. Hij draagt een zogenaamd kikkerpak. Hij houdt in de ene hand een machinepistool en in de andere een beschilderde plank met de naam van een kapitein (Franke). Hij vraagt of deze Franke in ons huis ´woont´. Wij antwoorden met nee. Daarop zegt hij dat deze persoon in ons huis komt. Dit is de manier van inkwartieren. Een kwartier later komt een officier met dezelfde soldaat op het terrein. Hij zegt niets en op de vraag van mijn vader of hij de betrokken officier is antwoordt hij kortaf ´Ja´. Deze kapitein vraagt om een bescheiden kamer voor besprekingen. Wij staan de salon af. Even later rijdt een kleine auto voor met twee soldaten (chauffeur en ordonnans). Zij eisen de garage op. Deze (er staat gelukkig niet veel in) wordt ontruimd. Zij vragen al spoedig naar de kamer van de kapitein en laten merken dat zij ook bij ons moeten slapen. Het wordt zo opgelost dat de soldaten op de logeerkamer komen terwijl Franke in de salon op een divan bij de telefoon de nacht zal doorbrengen. Eén soldaat smeert intussen het brood. Op onze vraag waarom hij er een halve centimeter boter opsmeert antwoordt hij dat dit overgehouden is uit Frankrijk. Wij moeten hun echter koffie geven. De soldaat in het kikkerpak gaat aan de weg staan en noteert alle nummers van de voorbijtrekkende auto's. De kapitein krijgt de hele avond bezoek van andere officieren of ordonnansen. Overal in onze omgeving zijn auto's van deze verbindingsafdeling (bij de SS ingedeeld) onder de bomen geparkeerd. Bij oom Jan staat een wagen met een zenderinstallatie onder de acacia. De auto's staan het meest bij huizen. Bij één woning heeft men een aantal paarden ondergebracht. Op het appèl dat 's avonds wordt gehouden ontbreken twee soldaten. De bewoners van de nabijgelegen Keienberg krijgen geen water meer omdat de druk van de waterleiding er af is. Zij besluiten daarop met een melkauto water uit een beek te scheppen. Terwijl zij bezig zijn de 3000 litertank te vullen passeren op dat punt (een zandweg) een groot aantal Duitse auto's die uit het bos komen en er de hele middag geparkeerd stonden. De officieren spreken over slapen in het aangrenzende dennenbos (van oom Andries) maar hierin wordt niet direct beslist. De soldaten van deze groep zijn zwaar bewapend. Zij dragen gemiddeld per drie man een mitrailleur en beschikken allemaal over een geweer en een aantal handgranaten. Enkele dragen een pantservuist. De auto's hebben de gekste modellen. Overal in de omgeving zijn schildwachten opgesteld. Zij graven voor zichzelf een smalle geul, leggen er stro in en gaan daarop liggen. Oom Reinier wil 's avonds nog eens met ons telefoneren. Mijn vader vindt het beter van niet omdat de kapitein nog eerder bij de telefoon is dan wij. Hij is praktisch voor ons geblokkeerd. Tegen de avond komen meer soldaten op ons terrein. Zij eisen het schuurtje op voor de berging van hun kisten en ander materiaal. Enkelen halen de rietenstoelen eruit en zitten er de verdere avond op. Een soldaat brengt Franke vier appels. Deze moeten echter in een schaal, die hij van ons vraagt, opgediend worden. Nu de elektriciteit is verbroken vragen de moffen bovendien aan ons twee kaarsen en lucifers. Het gaat zelfs zover dat een andere officier (die elders is ingekwartierd) ook recht meent te hebben op lucifers, kaars en kaarsenhouder. Hij krijgt gelukkig niets. Wij zitten de hele avond bij de carbidlamp en gaan met de kaars naar bed.
In het ketelhuis en twee kleine gebouwen bij de fabriek slapen Duitsers al zittende om op het eerste bevel gereed te kunnen staan. Een grote groep heeft de mitrailleurs naast zich staan. Wij horen de meest uiteenlopende berichten van hen over luchtlandingen bij Arnhem. Er zouden 15.000 Amerikanen zijn afgeworpen bij Nijmegen en Renkum. De brandweer van Apeldoorn wijst er als voorzorgsmaatregel op dat bij grote branden eerst ziekenhuizen, daarna voedselbedrijven en vervolgens fabrieken en woningen zullen worden geblust. 's Avonds om 9.40 uur passeren de eerste vliegtuigen Het geronk houdt tien minuten aan. Om tien uur komen opnieuw grote formaties in de richting Duitsland over. Op dat moment ga ik naar buiten of er nog luchtgevechten zijn. Een Duitser spreekt me echter met een smoesje aan en vraagt naar de soldaten die bij ons slapen (ze zijn om 9.30 uur naar bed gegaan). De mof loopt al spoedig weg en het lijkt me dat ook hij bij ons wil slapen. Wij moeten één buitendeur openhouden omdat de officier nog steeds bezoek krijgt. Wij doen alle kamers op slot tegen diefstal of ongehoord bezoek. Om elf uur loopt een Duitser naar boven, naar de kamer waar de soldaten liggen. Een kwartier later volgt een tweede en om 11.30 uur loopt een derde naar boven. Zij gaan allemaal in de kamer op de grond slapen.

1944 ----- 17 september zondag.

HARDONK. Weer goed weer. De gehele morgen geronk van vliegtuigen. Het slot van dit verhaal moet ik bij kaarslicht en een noodlamp schrijven. Sinds hedenmorgen is zoveel gebeurd. Het elektrische licht gaf het na 2 uur op en toen kwamen van alle kanten de berichten binnen. De kunstzijdefabriek te Ede bij Arnhem en Nijmegen gebombardeerd. Maas- en Waalkanaal eveneens. Aanval op zendstation Kootwijk en toen opeens het verrassende bericht. Engelse valschermtroepen zijn in Nederland geland. Vliegveld Deelen gebombardeerd. Verwoesting bij station Amersfoort. De bevrijding van Nederland is begonnen. En nu komen de Duitse vrachtauto's hier [Hoofdstraat] weer langs daveren bedolven onder het groen van afgerukte takken. Allen in de richting Deventer. Overal in huis staan nu kaarsen. Telkens wil je de schakelaars omdraaien en dan denk je opeens, o ja er is geen stroom!

VAN HOUTUM. ´s Nachts om 1.15 uur komt plotseling een mof ons huis binnenlopen en spreekt met de kapitein en belt daarna op. Hij schreeuwt zo hard dat wij denken dat hij dronken is. Daarna worden de soldaten gewekt. De kapitein telefoneert gedurende een half uur met één nummer. Om twee uur vertrekt de auto en een kwartier later zijn alle moffen uit ons huis verdwenen. Mijn vader loopt daarop ter controle het hele huis door en blaast in de salon nog een kaars uit. Hij komt weer boven en zegt vergenoegd tegen ons: ´Alles is weg´. Het hele legeronderdeel vertrekt in de richting Apeldoorn. Slecht vijf Duitsers van het luchtwapen slapen nog in de fabriek. Op dezelfde tijd passeert een groot aantal auto's met zwaar geschut in de richting Hoenderloo. Het is nu weer rustig in huis. Om vier uur vallen we eindelijk in slaap. 's Morgens blijkt dat de moffen 's nachts overhaast zijn gevlucht. Van ons is niets gestolen. Integendeel, zij hebben wat achtergelaten. Tegen de buitenmuur staat een fiets met massieve banden. Wij geven deze aan een buurvrouw van wie woensdagavond een rijwiel door de moffen is gestolen. In de garage staat een benzineblik (20 liter). Dit is nog gedeeltelijk gevuld. In huis staan twee leeggedronken wijnflessen met een glas. De wijn is van Franse burgers gestolen. Een leeg doosje toont aan dat de moffen nog Karel I sigaren rookten. Men vindt in de fabriek een compleet gasmasker. Personeel vindt in de bos nog een schop en enige messen. Bij de buren is het echter anders. Bij drietal van hen wordt een schop vermist. De Duitsers die in Ugchels Belang verbleven vertrokken 's morgens. Eén van hen zegt tegen mijn vader dat de Nederlanders niet openhartig zijn want zij praten uit twee monden. De vijf Duitsers die nog in de fabriek waren vertrekken om 8.30 uur. De Duitsers jagen op het zendstation Radio Kootwijk alle Nederlanders weg. Zij treffen voorbereidingen tot de totale vernieling van de zendinstallatie en brengen onder de betonblokken springlading aan. Daaraan zijn de spandraden voor de 212 meter hoge masten bevestigd.

BRANDWEER. 15.02 uur. De Rijksinspecteur te Arnhem meldt vele branden in Arnhem. Hij geeft order alle posten met motormateriaal in gereedheid te brengen zodat ze dadelijk konden uitrukken.
Om 16.16 uur werden in Loenen 4 brisantbommen afgeworpen die gelukkig niet veel schade aanrichtten.
16.16 uur meldt de Rijksinspecteur dat de posten kunnen inrukken. De branden te Arnhem zijn ze meester.

SPOORWEGEN. Vandaag was het spoor bij kilometer 92.486 bij Klarenbeek opgeblazen. Hierdoor ontstond grote vertraging voor de treinenloop. Hierop volgde de periode van de Staking van de Nederlandse Spoorwegen.

ZIEKENHUIS. Luchtlandingen. De ziekenhuizen werden leeg gehouden. De praktijk was bijna niets. Alleen de lopende patiënten kwamen nog. Intussen was er een belangrijke wijziging in de gevechtshandelingen gekomen. Doordat op zondag 17 september en volgende dagen grote luchtlandingen van de Engelsen plaatsvonden: Terlet, Deelen, Wolfheze, Oosterbeek, Wageningen, Ede enz. De Rijnbrug bij Arnhem was gedurende korte tijd in Engelse handen.

BURGEMEESTER. Op de begraafplaats ´Heidehof´ te Ugchelen werden de stoffelijke overschotten van 20 leden van de Duitse Weermacht begraven.

1944 ----- 18 september maandag.

HARDONK. Mooi septemberweer. In de nacht geweldig veel verkeer op het kruispunt [Deventerstraat-Hoofdstraat-Korenstraat]. De pastorie van ds. Visser naast de kerk, waarin nu de ´Baustelle Teuge´, is vannacht afgebrand. Duitse vrouwen en beambten sprongen uit de ramen. Vanmorgen was het hier nog rustig. Alleen een aantal Schalkhaar-politie zetelde op het politiebureau maar is vanmiddag gelukkig vertrokken. De beruchte K., de leider van de ´Technische Noodhulp´, is er met de auto vandoor zodat de Noodhulp nu uit elkaar ligt en zelf in nood is. Er trekt een afdeling SS langs uit de richting van Deventer naar Arnhem. Vanavond komt een bericht dat Arnhem geheel vrij zou zijn. Bij Oud Reemst nabij Otterlo zouden valschermtroepen geland zijn. Wat van dit alles waar is valt niet na te gaan. Je mag niet verder dan Beekbergen en Otterlo. Vanmiddag passeerde hier ook een ´Tigertank´.

VAN HOUTUM. Mevrouw weduwe P.J. Roosegaarde-Bisschop-Kuyck stelt me in de gelegenheid om de komende dagen bij haar naar de radio te komen luisteren. De eerste uitzending is voor mij om 11.45 uur. Terwijl ik veel opschrijf merken de anderen op dat de meeste berichten (in het bijzonder de waarschuwingen) al eerder zijn bekendgemaakt. Voor mij is het echter allemaal nieuw. De bakkers bakken wegens gebrek aan elektriciteit geen clandestien roggebrood meer. Zij die bij een bakker een tegoed aan rogge hebben krijgen alleen nog roggebrood. Om 9.30 uur 's avonds vertrekken de Duitsers uit het nabijgelegen Patertehuis. Hiermee zijn alle moffen uit Ugchelen weg behalve twee die zich in de bos met een Volkswagen schuilhouden om zich daar aan de Geallieerde troepen te kunnen overgeven. De Apeldoornse krant verschijnt wegens gebrek aan stroom in beperkt aantal en op klein formaat. Het verschijnt onder de naam Mededelingenblad. Per 14 abonnees wordt een exemplaar uitgereikt. De directie van de gasfabriek wijst erop dat men zeer zuinig met gas moet omgaan. Er zal een concentratie in de bakkersbedrijven plaatsvinden door het afsnijden van de elektriciteit.

BLOEM. De gehele nacht door is er verkeer geweest.

SPOORWEGEN. Vandaag werden bommen op Assel geworpen. Te Loenen werd die dag vermoedelijk door bominslag een stuk rails weggeslagen. Ook te Klarenbeek (bij km 92.500) werd een stuk rail van ongeveer 1 meter lengte opgeblazen.

POLITIE. De Wachtmeester van de gemeentepolitie O. is op 18 september 1944 overgegaan naar de Politieofficierschool, waar hij zich gemeld heeft bij de SS en daarna met dit onderdeel vertrokken.

BURGEMEESTER. Met de uitkeringen van de evacuatievergoedingen kon eerst begonnen worden nadat de uitreiking van de zogenaamde noodschadekaarten had plaatsgevonden. Deze noodschadekaarten waren op de Dienst voor Sociale Zaken al ontworpen voor het gebruik bij een eventueel bombardement binnen de gemeente en konden met enige wijzigingen voor deze evacuatie worden ingevoerd. Door het feit dat deze noodschadekaarten eerst na verloop van 4 weken na de evacuatie waren uitgereikt ontstond bij de uitkering van de evacuatie vergoedingen al een achterstand. Deze werd door verschillende omstandigheden (her-evacuatie, ongeschoold personeel, moeilijkheden met drukwerken, razzia's gebrek aan kunstmatige verlichting en brandstoffen) niet kon worden ingehaald maar eerder vergroot.
Er zijn maatregelen genomen om de achterstand zo spoedig mogelijk in te halen. Zag de luchtbeschermingsdienst zich oorspronkelijk een taak toebedeeld bij de inkwartiering en huisvesting van de evacués, sinds 18 december 1944 [is waarschijnlijk 18 september] is in overleg met Ir. N. besloten, deze werkzaamheden in te voeren bij de Dienst voor Sociale Zaken zij het ook dat de uitvoering hiervan berust bij speciaal uit de Luchtbeschermingsdienst gerekruteerde ambtenaren die hun opdrachten van de Evacuatiecommissaris ontvangen. Deze samensmelting heeft ook plaats gevonden op een ander terrein namelijk bij het verstrekken van hulp in natura (textiel, emailwaren, schoeisel enzovoort).

1944 ----- 19 september dinsdag.

HARDONK. Verbazend prachtig weer. Opnieuw zit ik bij een kaarsje over deze dag te schrijven. Overal waar je komt hoor je steeds de vraag ´weet je iets definitiefs?´ En dat weet juist geen een. Men beweert opnieuw dat Arnhem en Nijmegen vrij zijn en nu onder Duits geschutvuur liggen. Hier komen telkens auto's met gewonden langs en vanavond om 6 uur wat krijgsgevangenen. Het telefoonverkeer met Uddel is verbroken. Laat op de middag kwamen wat vliegtuigen over. Deze raakten boven Deventer in gevecht met Duitse toestellen. We wachten maar af wat de nacht en de dag van morgen brengen zullen.

VAN HOUTUM. Om 9 uur passeren tientallen groen beschilderde bussen. Deze rijden naar het front. Even later komen weer auto's vanuit Hoenderloo. Meestal wagens van de Duitse posterijen. Op de Viersprong staan twee moffen die de weg wijzen. Eén kijkt voortdurend met een verrekijker. Het lijkt ons of hij de Geallieerden spoedig verwacht. Duitse troepen brengen bij Hoenderloo mitrailleurs langs de weg in stelling. We horen uit Apeldoorn dat er grote files auto's doorkomen, soms in twee rijen. Op een boerenwagen, die ook naar het noorden rijdt, zitten een aantal Duitse soldaten terwijl twee meiden het paard sturen. Over de Hoenderloseweg lopen veel Duitsers in de richting Apeldoorn voorbij. Zij vorderen hierbij nogal eens fietsen.
's Avonds komen veel leden van de ´Nederlandse´ SS voorbij. Zij vragen bij enkele mensen om burgerkleding en delen mee dat de AKU [fabriek] in Ede nog in brand staat. Dit wordt later door de Duitsers deserteurs bevestigd. Deze vragen om onderdak maar willen niet naar de kazernes omdat zij daar worden vastgehouden. Enkele leden van de SS willen een bakkersmand plunderen. Een toeschouwer weet dit te verhinderen. Het tweede Mededelingenblad van de NAC bezat een bericht van de PGEM [nu NUON] dat er voorlopig nog geen stroom geleverd kan worden. Voorts bevat het een verordening van Rauter waarbij van alle kerkelijke bladen, die naar Nederlandse arbeiders in Duitsland worden verzonden, op drie na de uitgifte verboden wordt. Tegen elf uur 's avonds hangen er lichtfakkels boven Assel en kort daarop brandt het ook in die streek.

BURGEMEESTER. In de nacht van 18 op 19 september werd mijn wagen (merk DKW) uit mijn garage (Eikenhorstweg 10 in Apeldoorn-Wiesel) gestolen. Een ter zake door de gemeentepolitie ingediend rapport luidt als volgt:
´Na daartoe bekomen opdracht stelde ik: H.J. van der Linde, Opperwachtmeester van Politie te Apeldoorn, een onderzoek in, nabij de woning en garage van den Burgemeester, die ten politie-burele alhier kennis had gegeven, dat in den nacht van 18 op 19 September 1944 zijn auto was ontvreemd. Ter plaatse, zijnde bij perceel Eikenhorstweg nr. 10 te Wiesel, gemeente Apeldoorn, constateerde ik, dat voetsporen aanwezig waren van personen die schoenen droegen, die waren voorzien van spijkers en ijzeren hakken, daarom ik vermoed, dat de daders vermoedelijk Duitse militairen zijn geweest. Sporen van braak of andere sporen zijn door mij niet gevonden. Aangenomen moet worden, dat de deuren van de garage geopend zijn geworden met een valse sleutel, of dat degene, die de garage afsloot, deze met sleutel en slot niet goed heeft afgesloten, zodat de deur niet afgesloten is geweest. Verder ontdekte ik op den Eikenhorstweg te Apeldoorn, in de nabijheid van bedoelde woning, sporen van op den weg stuk gevallen eieren.
De tuinman van de burgemeester, genaamd Aart Lubbers [moet zijn Marten Lubberts geboren 24-04-1910 te Ede en overleden in een van de kampen in Duitsland], deelde mij mee dat hem ter ore was gekomen dat Duitse militairen met de auto waren gezien plusminus 200 meter van de hoek Zwolseweg - Eikenhorstweg, bij het hoenderpark van de heer H. Deze heer deelde mij mede dat hij vermoed had dat de Burgemeester met Duitse militairen gereden had. Des morgens echter ontdekte hij dat er 500 eieren uit zijn inrichting waren ontvreemd, zodat hij bij die ontdekking reden had te vermoeden dat de dieven van de eieren met den wagen van den Burgemeester gereden hadden. Deze waren volgens zijn mening onder de invloed van sterke drank geweest. Bovendien heeft hij duidelijk de Duitse taal horen spreken. Hij durfde zich vanzelfsprekend niet te laten zien. Zij zijn daarop met die auto weggereden in de richting van de Zwolseweg en verder in de richting Apeldoorn. Verder heb ik ter plaatse een onderzoek ingesteld, waaruit niet is komen vast te staan dat de auto in Apeldoorn is gebleven en ik vermoed dat deze is ontvreemd door enige Duitse militairen, die op enigerlei wijze aan het dwalen zijn geraakt. Dit rapport zal worden doorgegeven aan de Feldgendarmerie hier ter plaatse, opdat deze zaak verder, naast mijn onderzoek, door de Feldgendarmerie kan worden onderzocht.
Ik zal ter plaatse het onderzoek voortzetten en bij gunstig resultaat daarvan doen blijken. Het signalement van de ontvreemde auto is als volgt: merk DKW, Cabriolet, type 1940, chassisnummer 3164998, motornummer 1020772, crème van kleur, zwart linnen kap, kenteken M-62682, waarboven een blauw plaatje met opschrift: ´Politie´, banden merk Pirelli.
Waarvan door mij is opgemaakt dit rapport en gesloten te Apeldoorn, de 20-9-1944.´

1944 ----- 20 september woensdag.

HARDONK. Somber weer, later iets helder. Vanmorgen kwam het verrassende bericht dat de Engelsen in snelle opmars van Eindhoven de stad Nijmegen hadden bereikt en de overgangen over de rivier in handen hadden. Nog veel auto's komen voorbij, soms met gewonden. Later op de middag vliegen telkens groepjes vliegtuigen over. Vannacht zijn de spoorlijnen van Amersfoort en naar Vaassen opgeblazen. De eerste bij Assel, de tweede bij de Hogekampweg in Noord-Apeldoorn. Een groot aantal mensen is vanmorgen tussen 5 en 7 uur uit het bed geklopt om te helpen met herstelwerkzaamheden. Telkens worden er nog fietsen geroofd. Vanmorgen stalen de Duitsers zelfs de rijwieltassen aan de fietsen voor het distributiekantoor (sociëteit) aan de Kerklaan!

VAN HOUTUM. 's Morgens om zeven uur worden wij opgebeld met de mededeling: ´In Apeldoorn worden jongelui van de straat opgepakt, waarschuw iedereen´. Later horen wij dat de eerste auto's met opgepikte jongens bij het station staan te wachten voor verder vervoer. De razzia duurt niet lang. Er zouden 200 jongens zijn gearresteerd. De spoorrails zijn voor Assel op twee plaatsen opgeblazen, 50 meter van elkaar. Bovengenoemde jongens moeten deze repareren. De razzia geeft echter zo'n opschudding dat bijna iedere man zich in de bos verstopt. Enkele fabrieken geven hun personeel zelfs vrij. Onze arbeiders blijven de hele dag in de bos verscholen terwijl de meisjes 's middags het eten brengen. Twee Duitsers doen 's morgens bij buurman Jansen huiszoeking. Drie zoons uit dat gezin zijn bij de spoordijk heide aan het snijden. De Duitsers verdenken hen van de vernieling van de rails. Twee worden daar gegrepen maar de derde (behoort wegens arbeidsinzet onder te duiken) weet te ontsnappen. De moffen onderzoeken daarop hun woning. Tegen zes uur stromen de bossen weer leeg van mannen die zich daar overdag hebben verscholen. Uit één bos komen ongeveer 200 personen te voorschijn.

1944 ----- 21 september donderdag.

HARDONK. Eerst bewolkt, later zonnig. Vanmorgen het bericht dat er zeer zware gevechten gaande waren tussen Nijmegen en Arnhem. Daar zou de vijand wanhopige pogingen doen de opmars der geallieerden tegen te houden. Arnhem moet heel erg getroffen zijn. De gehele binnenstad zou vernield zijn. Vanmorgen zag ik gevangen parachutisten langs komen en nogal wat gewonden. Vanaf vannacht twee uur tot tegen zessen hoor je in de verte het schieten. In de loop van de middag zijn weer luchttroepen geland in de buurt van Deelen. Koken wordt moeilijker nu er geen gas is. Doordat er geen stroom is komt de ondermelk meestal zuur aan. Vlees moet direct verkocht worden (koelkasten werken niet!) zo dat overal spek en varkensvlees geleverd wordt.

VAN HOUTUM. Een auto van de Ortskommandant zoekt 's morgens de bossen in onze omgeving af naar deserteurs. Het is naar aanleiding van een telefoontje van een Ugchelse hotelhouder aangaande drie Duitsers die gisterenavond bij ons waren. Overal heerst een pessimistische stemming. De strijd om de rivieren verloopt niet gunstig. Veel radioberichten worden verkeerd verteld. Volgens de BBC vlucht Seyss-Inquart naar Duitsland. Wij geloven het bericht niet, omdat hij vannacht nog in Spelderholt vertoefde. Vier vluchtelingen uit de Koepelgevangenis in Arnhem krijgen in het Patertehuis onderdak. De gevangenen lopen in de zogenaamde celgang en het bloed staat hun in de klompen. De gasfabriek in Apeldoorn levert alleen van 17 tot 19.30 uur gas. Alle wasserijen worden stilgelegd. Zij mogen niet meer voor derden wassen behalve ziekenhuizen enz. Op het slachthuis worden 33 koeien geslacht. Daarvan komt alles ten goede van de gemeente Apeldoorn. Iedereen krijgt op een A vleesbon 64 gram vlees en zeven gram vet. De burgemeester waarschuwt in een kort artikel tegen het verspreiden van geruchten. Dit is naar aanleiding van de vlucht van mannen naar de bossen uit angst voor razzia's. Tot onze verwondering verschijnen de illegale blaadjes nog. Het elfde nummer van Trouw (september 1944) bestaat uit vier pagina's. De pagina's zijn wel de helft kleiner geworden. De gewone tekening is nu in oranje afgedrukt.

BLOEM. Heden kwamen hier 40 losse paarden langs en een 25-tal wagens met 2 paarden ervoor.

BRANDWEER. Om 13.20 uur schoot een Engelse jager een vrachtauto met zware munitie in brand nabij het Veluws Eiland op de Arnhemseweg. Het was een lust om dat ding te zien branden en te horen knappen. We moesten echter op een eerbiedige afstand blijven wat jammer was van de heide die verbrandde. Ongelukkig werd de jager door het luchtdoelgeschut van Deelen neergeschoten waarbij de piloot [Bob Walker-Lutz] om het leven kwam.

BURGEMEESTER PONT. [Pont dient als burgemeester van Apeldoorn bij Seyss-Inquart zijn ontslagaanvraag in. Hij krijgt daarop echter geen antwoord].

1944 ----- 22 september vrijdag.

HARDONK. Nog altijd zware gevechten tussen Nijmegen en Arnhem. Vanmorgen worden weer mensen op straat gegrepen voor werk aan de spoorlijn bij Assel die vannacht weer opgeblazen was. Vanmiddag was er een mof in de Hoofdstraat aan het schieten, waarop ??? zou hebben. Die kerel trapte en sloeg de man in zijn gezicht. Het was meer dan bar. Wat een heldendaad van zo'n vent. Veel Duitsers gaan deserteren. Vanmiddag wilde er iemand een veroverde ´valschermfiets´ ruilen voor een burgerpak! Vanmiddag om 12 uur is het schieten weer te horen. Weinig vliegtuigen, telkens gewonden. De Kanaalbrug wordt versterkt voor het te verwachten zware verkeer van mogelijk terugtrekkende Duitse troepen.

VAN HOUTUM. Leden van de SD schieten 's nachts in Apeldoorn twee ondergedoken arbeiders van de Nederlandse Spoorwegen dood. Om elf uur passeert Seyss-Inquart in de richting Hoenderloo. De Duitsers pakken om 11.30 uur weer jonge mannen van de straat op om de spoorlijn te repareren. Deze is die nacht bij Assel opgeblazen. Twee auto's van het Rode Kruis halen bij het pension Eljo-Zamy de laatste autobanden op. De moffen vinden gelukkig ook vier banden die de beheerder voor zichzelf onder het stro had verborgen. De ene dief betrapt de andere. Het nabijgelegen sanatorium Caesarea krijgt met ingang van heden elektrische stroom van 3 tot 6 uur. Het komt uit de centrale van Hengelo. 's Middags horen wij dat de heer Kwak (eigenaar van een wasserij in Ugchelen) is gedood. Hij wilde gisteren zijn pleegkind in Arnhem met de fiets opzoeken nadat zijn zoon de vorige dag bij de Woeste Hoeve niet door de Duitsers was doorgelaten. Zijn vader ontmoet echter de eerste controle bij Volkenhuizen. Hij wordt na een woordenwisseling met drie kogels dodelijk getroffen. De oorzaak van dit gesprek wordt verschillend uitgelegd. Twee gemeentearbeiders begraven hem daarna aan de kant van de weg. Zijn vrouw krijgt vanmiddag het doodsbericht van Duitse zijde.

ZIEKENHUIS. De Duitse artsen vragen onze hulp. Er vielen zeer veel doden en gewonden zodat op vrijdagmorgen 11 uur voormiddag bezoek kwam van Duitse geneeskundige zijde. De generaal dr. Meyer, de Oberfeldartz Dr. Zengerling en Oberstabarzt Dr. Vossbeck (chef van Sint Jozef) kwamen de hulp inroepen van het RK-ziekenhuis met personeel en artsen. Het aantal gewonden was namelijk te groot om goed door de Duitse MGD [Militaire Geneeskundige Dienst?] verwerkt te kunnen worden. Er zouden ook Engelsen komen. Er werden 80 bedden gevraagd zodat omtrent 70 burgerbedden overbleven. Dit bood geen moeilijkheden doordat de bezetting van het ziekenhuis met burgers gering was. De Duitse artsen, hun personeel en de patiënten, alles met aanhang, kwamen al na enkele uren in huis. Hoezeer het onze artsen deze zaak tegenstond. Wij konden niet nalaten in deze nood van de Duitse MGD onze medewerking te verlenen met de Rode Kruis gedachte voor ogen. Men krijgt momenten dat men het land aan zichzelf heeft wanneer men het gevoel heeft dat men door lichtgewonden te behandelen het Duitse oorlogspotentieel regelrecht omhoog werkt. Wij volbrachten die middag negen kleine operaties, wondexcisies en splinterverwijderingen.

1944 ----- 23 september zaterdag.

HARDONK. Regenachtige dag. Om 8 uur kanongebulder richting Arnhem. Er schijnt in de Betuwe heel erg gevochten te worden. Meer dan vorige dagen rijden Rode Kruisauto's met gewonden langs. In de middag begon de zon door te komen en daar had je ook weer de vliegtuigen. Tot half acht ronkten ze in alle richtingen over de plaats. Een colonne auto's van circa 2 kilometer lengte werd bij de school van Woeste Hoeve in brand geschoten, evenals een auto op de betonweg naar Milligen. Vermoedelijk zijn er ook weer luchtlandingstroepen neergelaten. Tegen de avond begint het geschut opnieuw nu richting Oosterbeek. Onophoudelijk klinkt het zware gedreun. Het zal daar heel moeilijk zijn voor de ingezetenen van Nijmegen, Arnhem, Elst, enz. Op een bijeenkomst van de generale staf van enige dagen geleden (naar verluidt is deze op of bij Het Loo gehouden) zou volgens bevel van Hitler beslist zijn dat alle elitetroepen en beschikbaar materiaal naar de Betuwe gestuurd moesten worden. Ons land en volk staat dan nog wat te wachten! In de late avond komt hier een geweldig aantal vliegtuigen over. Het was een voortdurend gebrom. Een Amerikaans vliegtuig bij de Hoge Duivel neergekomen, 7 piloten gedood.

VAN HOUTUM. Ondanks de aanhoudende regenbuien komen 's middags om twee uur de eerste vliegtuigen over. Om 8.25 uur komen drie leden van het Rode Kruis uit Arnhem in Apeldoorn aan. Zij delen de burgemeester mee dat een deel van de hoofdstad naar Apeldoorn zal worden geëvacueerd. De Duitse Gendarmerie patrouilleert de hele avond over de weg om gevluchte Duitse soldaten op te vangen.

BLOEM. Nogal veel Rode Kruiswagens langs gekomen terwijl de Engelsen steeds heen en weer kruisten. De Duitsers schoten er met hun 20 mm afweergeschut op los. Nihil. De gehele dag zeer zwaar geschut richting Arnhem tot in de nacht toe. Naar men zegt zouden de Engelsen weer 10 kilometer terug geslagen zijn tot bij Heelsum. Uit Arnhem komen nu veel vluchtelingen hier in de omgeving.

BRANDWEER. Om 17.15 uur kwam een bericht van de Woeste Hoeve dat er 6 munitiewagens in brand waren geschoten. Om 17.40 uur kwam het bericht binnen dat een vrachtwagen met vaten teer op de betonweg in brand geschoten was. Hierbij werd één man verbrand en één doodgeschoten.

ZIEKENHUIS. Ook in het ziekenhuis Sprengenweg, zaterdagmorgen. Het was de laatste maal dat ik visite maakte in het ziekenhuis Sprengenweg. Mijn patiënten zijn verder behandeld door dr. Pilaar. Des middags werden door dr. Wiersema en mij 13 operaties verricht. Wij verzochten dr. Rodbard om ons voor een gedeelte van de zondag daar op volgend een operatiezuster te willen afstaan (zuster Scholten). Daar is echter niets van gekomen want het Sprengenwegziekenhuis kreeg zondagmorgen ook dezelfde werkzaamheden te verrichten als het RK-ziekenhuis.

BURGEMEESTER PONT. Vandaag werd via het Rode Kruis de mededeling ontvangen dat de militaire bevelhebber te Arnhem last had gegeven de stad te evacueren. Als evacuatieoord was Apeldoorn aangewezen. 's Avonds gaf op een door de Weermachtcommandant belegde vergadering van plaatselijke autoriteiten deelde deze commandant mee dat in de kom van de stad slechts op spaarzame wijze mocht worden ingekwartierd. Op Heidehof werd het lijk van een geallieerde soldaat begraven die met een vliegtuig was neergestort.

1944 ----- 24 september zondag.

HARDONK. Vanmorgen betrokken, in de middag helaas regen. Arnhem moet geheel ontruimd worden. 50.000 personen moeten hier in Apeldoorn ondergebracht worden. In de kerkdienst in de Grote Kerk wekte ds. v.d. Brug ons op vooral naar alle vermogen de vluchtelingen uit Arnhem te huisvesten. Toen volgde een heel eigenaardige kerkdienst. Gezongen werd gezang 300A verzen 1.2.3. ´Wat de toekomst brengen moge, mij geleidt des Heeren hand´. Vervolgens las de predikant Nahum 1, waarna gezongen werd gezang 130.2, dan het gebed. Toen volgde psalm 89.1.4. Onmiddellijk na het zingen ging ds. v.d. Brug staan en zei, terwijl alle aanwezigen eveneens van hun zitplaatsen opstonden, ´Wij eindigen deze dienst met het uitspreken van de zegenbede: ´De liefde van God, de genade van de Heer Jezus Christus en de gemeenschap des Heiligen Geestes zij met u allen. Amen´. Hiermee kwam aan deze vreemde dienst een plotseling einde. Het had in de bedoeling van de Duitsers gelegen alle mannen tot 40 jaar op te pikken maar door inlichtingen was men hiervan tijdig op de hoogte gekomen. Vanmiddag begonnen de eerste vluchtelingen uit Arnhem aan te komen. Het was een treurig gezicht. De een met een bepakte fiets, de ander met een bakfiets waarop bagage en soms een kind. Dan weer een hele groep mannen, vrouwen en kleine kinderen op een wagen. Vervolgens een zieke op een bakfiets, kortom een droeve stoet. Het is wel heel moeilijk bijna alles achter te laten en wat vind je straks van je eigendommen terug? Bovendien zullen de meesten van hen ook hier geen rust vinden want Apeldoorn kan al die evacués niet bergen. De voedselvoorziening zou hopeloos spaak lopen terwijl bovendien het centrum van Apeldoorn voor de weermacht gereserveerd moet blijven. Wat die daarmee van plan is? Vermoedelijk inkwartiering van troepen. Het schieten en vliegen is vandaag veel minder. Wel komen tegen de avond weer meer gewonden binnen. Het Julianaziekenhuis is daarvoor nu ook gevorderd.

VAN HOUTUM. In Ugchelen zullen 3.500 vluchtelingen worden onder gebracht. Daarvan 750 in ons blok. Het gaat er alleen maar om de nodige plaatsruimte te reserveren. Kort hierop wordt vanuit Apeldoorn opdracht gegeven om met zoveel mogelijk voertuigen de vluchtelingen uit Arnhem tegemoet te gaan. Naar later blijkt is deze opdracht buiten de commissie voor de noodtoestand om gegeven. De evacuatiecommissies uit Apeldoorn en Arnhem vergaderen in de Woest Hoeve. Intussen komen de eerste vluchtelingen uit Arnhem in Apeldoorn aan. Onder hen bevindt zich tante Mien met zoon en twee huisgenoten. Zij vinden onderdak bij oom Reinier in Apeldoorn. Zij zijn vrijwillig gegaan want er is nog geen verplichte evacuatie. Het onderbrengen van vluchtelingen in Apeldoorn is nog niet goed geregeld. Er mogen geen Arnhemmers in Apeldoorn en Ugchelen worden ondergebracht. Deze moeten beschikbaar blijven voor de Duitsers. Het geldt niet voor de omliggende dorpen in de gemeente. Om zeven uur komen de eerste vluchtelingen in Ugchelen. De beruchte beheerder van Eljo-Zamy probeert hieruit winst te maken. Hij verschaft aan 80 personen onderdak. Hij merkt op dat hij alles zwart moet kopen. Hier gaat het echter niet om. Een dame die hem verzoekt een konijn voor haar en haar vriendin te braden ziet niet meer dan een achterpoot. De rest houdt hij zelf enz. In Arnhem worden zulke misdadigers opgehangen. Het is voor hem meer dan nodig. 's Middags verschijnen er Duitse vrachtauto's bij een aantal machinefabrieken in Apeldoorn. Het personeel wordt opgeroepen. Met behulp van hen worden in de auto´s geladen de prachtigste machines. Daaronder veel draaibanken. De directie ziet de machines nooit meer terug.

BRANDWEER (24, 25 en 26 september 1944). De evacuatie van Arnhem. Drie dagen en nachten hebben wij met drie autobrandweerwagens aan één stuk doorgereden om mensen, levensmiddelen en geneesmiddelen uit Arnhem te halen. We hebben plusminus 1100 liter benzine verreden en iedere wagen had plusminus 15 liter per rit nodig zodat er plusminus 73 ritten gemaakt zijn.

BLOEM. De 24ste is te Klarenbeek op het station een rijdende locomotief kapot geschoten. Drie man Duits personeel waren door uitspringen gewond genaakt. De locomotief brandde en had tal van kogelgaten. Later is hij van de Alforst (veldnaam van landerijen aan de spoorlijn in de buurt van de Kar) waar hij zelf naar toe gereden was, zonder bemanning, weer weggesleept. Verder enkele Engelse vliegtuigen waargenomen. Men zegt dat veel Duitsers in Frankrijk zich over gegeven hadden en dat men daarom de laatste 4-5 weken zulke grote vorderingen maakte maar dat hier in Nederland de SS in de strijd geworpen was en vooral de jongeren vechten hard.

ZIEKENHUIS. Veel operaties vliegenmaden (zondagmorgen). In de polikliniek beneden aan de straat werden door dr. Wiersema en mij hard gewerkt. Ieder had een staf met helpers 22 operaties verricht bij Duitse soldaten. Des avonds laat in de grote operatiekamer nog 6 grote gevallen bij zwaar gewonde Engelsen. Bij een lelijke bovenarmverwonding daterend van 20 september vielen honderden krioelende vliegenmaden op de grond. Dit zijn bromvliegmaden die in de wond en in de etter in het verband vegeteren. Later zagen wij dat nog enige malen. De Duitse chirurgen hadden die dag eveneens 30 operaties verricht.

BURGEMEESTER PONT. Vandaag kwamen nadere bevestigingen van het bericht, onder andere door de waarnemend burgemeester van Arnhem de heer Schermer, dat Arnhem in 3 stadia ontruimd moest zijn. De laatste liep af op maandag 8 uur. Hij verzocht om hulp voor de bevolking in hoofdzaak door toezending van vervoermiddelen. Hieraan is onmiddellijk bekendheid gegeven zodat al op zondag een grote stroom, die zowel uit Apeldoorn, als uit Beekbergen, Loenen enz. kwam werd maandag zo sterk dat, ter voorkoming van opstopping, van de zijde van de Evacuatiecommissaris hierin remmend moest worden opgetreden. In samenwerking met het bureau Afvoer Burgerbevolking en ´Midden Oost´, werd de inkwartiering voorlopig geregeld in de volgorde Loenen, Hoenderloo, Beekbergen en Apeldoorn.

POLITIE. De Gewestelijke Politiepresident te Arnhem bericht op 9 augustus 1944 dat op 24 en 25 september 1944 op het station te Apeldoorn de reizende antibolsjewistische tentoonstelling 'Is het Bolsjewisme een gevaar?' in 2 D-treinwagons te bezichtigen zijn. Gedurende de duur van de aanwezigheid van de beide wagons op het station draag ik u [Burgemeester] op deze wagons afdoende door uw politiepersoneel te doen bewaken.

1944 ----- 25 september maandag.  HARDONK. Kil weer, 's morgens telkens zon. Later zwaar bewolkt en af en toe regen. Vandaag de gehele dag door vervoer van gewonde luchtlandingstroepen vanuit Sint Jozef [aan de Deventerstraat] naar de Textielfabriek [aan de Fabriekstraat]. Sommigen maakten het V-teken of zwaaiden. Enkelen uit het publiek wuifden terug. Verder is het heel stil geweest. Geen militaire wagens en bijna geen vliegtuigen. Een Duitse jager bij Hoenderloo door vliegtuigen neergeschoten. Helemaal geen schieten bij Arnhem te horen. De gehele dag heeft de stroom evacués uit Arnhem aangehouden. Evenals gisteren op wagens, bakfietsen met kinderwagens en op gewone fietsen. De uit Arnhem naar Sint Hubertus op de Hoge Veluwe overgebrachte gewonden worden vandaar weer vervoerd naar Apeldoorn. Het komt hier vol met gewonden burgers, Engelsen, Canadezen, Duitsers. Groente hebben we al dagenlang niet meer bij de handelaren kunnen krijgen.

VAN HOUTUM. Om drie uur rijdt een trein langs. Kort daarop horen wij mitrailleurvuur. Daarna stopt de trein. Het vuren herhaalt zich. Daarna weerklinkt een zware slag. In de buurt van Assel valt namelijk een bom midden op de trein. 's Middags om 3.15 uur komt tante Mien bij ons en vraagt onderdak voor haar broer en vier dames. Daaronder één van ruim 80 jaar. Tegelijk komt een kennis van ons, E. van Wessem, en vraagt slaapgelegenheid voor negen personen. Deze komen via Otterlo lopend naar Ugchelen. De eerste groep komt met weinig bagage met veel levensmiddelen op een handkar aan. Een hulpvaardige jongeman vervoert de oude dame op een driewieler. Hij gaat daarna naar Otterlo om de overigen op te halen. Deze komen 's avonds om zeven uur aan. Door Beekbergen komen grote stromen vluchtelingen. De eerste mensen die zich via Otterlo naar Apeldoorn begeven passeren om zes uur. Intussen moeten de zieken uit Otterlo naar Noord Apeldoorn (o.a. Marechausseekazerne) worden overgebracht. Hiervoor zijn niet voldoende wagens beschikbaar. Mijn neef gaat met A. Melissen mee om de zieken met paard en wagen te vervoeren. Het Evacuatiebureau deelt mee dat er geen vluchtelingen in Apeldoorn en Ugchelen, behalve bloedverwanten, mogen worden ondergebracht. Alle evacués moeten zich voor morgenmiddag 12 uur naar de aangewezen randdorpen begeven en daar onderdak zoeken. Aan hen die bij familie blijven kunnen door de voedseltekorten geen extra bonnen worden verstrekt. Met de noodverlichting in ons huis gaan we vooruit door het gebruik van een gaslamp. Het blijft natuurlijk buiten de huiskamer nog behelpen. Het scheelt juist nu veel met de kaarsen nu er 14 mensen in ons huis bij slapen.

BLOEM. Heden kwamen weer tal van auto's over de weg, zwaar beladen, richting Zutphen.

ZIEKENHUIS. Nog meer te opereren, maandag. Het was een chaos in het ziekenhuis. Vele patiënten lagen op operatie te wachten. Er kon eigenlijk niet veel meer opgenomen worden maar het gebeurde toch. De lichtgewonden die op 23 en 24 september gekomen waren werden vervangen door zwaargewonden. Er kwamen nogal wat Engelsen, allen zwaar gewond. Overal werd tegen de klippen op geopereerd. Ook door de beide neus-keel-artsen dr. van Herk en dr. Staercke onder onze leiding. Wij konden het namelijk niet meer af. Bij het verwijderen van de botsplinters kregen we kapotte vingers. Deze zaten onder de kloven, waren pijnlijk en infecteerden. Des avonds verwijderde ik botsplinters 5 centimeter diep uit het hersenweefsel bij een zwaar zieke Engelsman. De verwonding was 8 dagen oud. De toestand van de patiënt verbeterde onmiddellijk na de operatie. Toen ik bezig was zei hij: 'Oh, I am getting crazy'. Vele weken later is hij toch nog overleden.
Een flinke gediplomeerde verpleegster uit Hilversum kwam spontaan haar hulp aanbieden. Ik aanvaardde deze terstond. Zij heeft bij die hersenoperatie geholpen en verder gedurende de gehele nacht op de zalen dienst gedaan. En dat was wel nodig ook. Ik ben er om 12 uur 's nachts wezen kijken. Het was er een onbeschrijflijke bende. Er lagen omtrent honderd zwaargewonden vrijwel zonder verpleegsterhulp. Zij lagen wel in bedden maar verder onverzorgd. Sommigen riepen om water waaraan zij dan geholpen werden door minder zieke makkers. Anderen moesten urineren en vonden geen gelegenheid. Velen lagen onvoldoende toegedekt te slapen waaronder enige hersenpatiënten in bewusteloosheid die zichzelf niet konden helpen. Op de grond, op de zalen en zelfs op de gangen, op brancards en overal vond men de patiënten. Het stonk er afgrijselijk door alle etter.
- Veel Engelsen. Stromen gewonden kwamen ook in de nacht aan de deur en moesten afgewezen worden. Van de Engelsen hoorden we fantastische cijfers. Van wel 500 gewonden die in de Willem III kazerne zouden liggen en die allen geholpen moesten worden. En nog steeds kwamen er bij.
- Burgers. Tot overmaat van ramp kwamen er ook gewonde burgers uit Arnhem en Oosterbeek.
- Hulp van buitenaf is nodig. Wiersema en ik, beide met kapotte vingers, konden dat niet meer verwerken. Wij besloten buitenshuis om chirurgische hulp te vragen zowel voor de burgers als voor de militairen. Ik wist zeker dat ik collega's in deze nood bereid zou vinden te helpen. Schepel uit Hilversum liet mij al weten of het niet nodig was dat hij kwam. Ik overlegde met de Stabartz-chirurg dr. Paulig die onmiddellijk instemming betuigde en er met zijn chef over sprak.

BURGEMEESTER PONT. Op 25 september, nadat al in meerdere wijken van Apeldoorn inkwartiering aangevangen was, ontvingen wij het verbod van de Weermacht in de kom van Apeldoorn evacués onder te brengen. Als kom was te beschouwen het gebied begrensd door de spoorweg Amersfoort - Apeldoorn, het kanaal, de Anklaarseweg en de Waldeck-Pyrmonthlaan [nu Zwolseweg]. Daardoor konden als opname-oorden aangewezen worden de wijken XI, X, IX, een deel van wijk I, Beemte, Broekland en het blok Grote Woudhuis, volgens de bestaande begrenzingen in de luchtbeschermingsdienst.
Langs de aanvoerwegen vanaf Arnhem werden politie en hulppolitieposten uitgezet om de stroom te leiden naar de opname-oorden in de genoemde volgorde. Hulpposten werden uitgezet aan de Woeste Hoeve, Smittenberg (Beekbergen), Fabianuskerk (Arnhemseweg), de school aan de Molenstraat en bij de Gereformeerde Zuiderkerk aan de Arnhemseweg.
De gehele luchtbeschermingsdienst van de opname-oorden werd in werking gesteld voor de verdeling van de evacués over de wijken en blokken. Tijdelijke onderkomens werden geïmproviseerd over de wijken en blokken bij bovengenoemde posten in de Cocosfabriek aan de Reigersweg, in het pakhuis van de firma Dekker en Heinen aan de Koningstraat en de Messenfabriek (wijk IX).
Ten spoedigste werden in samenwerking met het Nederlandse Rode Kruis en het BAB ´noodziekenhuizen´ opgericht, tehuizen voor blinden en voor ouden van dagen. Aan verschillende geneeskundige hulpposten van de luchtbeschermingsdienst werden noodziekenhuisjes verbonden.
Aan de voedselbehoefte werd in de eerste plaats voorzien door de Centrale Keuken die met dagelijks stijgende prestaties werkte. In de behoefte aan brood en boter voorzag eerst het Evacuatiecommissariaat zelf door de uitgifte van noodbonnen. Later werd dit overgedragen aan de wijkhoofden en de hoofden van de luchtbeschermingshulpposten. Gelukkig kon deze uitreiking van minder regelmatige noodbonnen binnen enge grenzen worden gehouden. Na verloop van enige tijd kon ook deze uitreiking worden overgelaten aan den Distributiedienst.
Na enige dagen werd een klein deel van de steeds toestromende vluchtelingen doorgestuurd naar Vaassen en Epe (ca.1500). Naderhand besliste ook daar de Weermacht dat zij daar niet mochten blijven en naar het westen, voornamelijk richting Elburg, doorgestuurd moesten worden.
De doorvoering van de maatregelen ten aanzien van de stellingbouw aan de IJssel werkte tijdelijk desorganiserend op de evacuatie.

1944 ----- 26 september dinsdag.

HARDONK. Fris maar mooi helder weer. Gelukkig voor de mensen uit Arnhem. De gehele dag kwamen deze ongelukkigen voorbij. Vanavond om zeven uur stonden nog verscheidene boerenwagens op de Markt om deze mensen met hun weinige spullen naar tijdelijke verblijven te brengen. Gelukkig wordt op alle mogelijke manieren geholpen. Die een bakfiets, handkar, fiets met bagagedrager of wagen heeft, stelt die beschikbaar, terwijl een massa personen, ouderen en jongeren, de behulpzame hand bieden. Ook vele gewonden moeten geholpen worden. Deze gaan door naar de Marechausseekazerne aan de Zwolseweg. Vanmorgen werden gevangen luchtlandingstroepen weer hierlangs gevoerd om met de trein verder weggebracht te worden. Bij Voorst ontspoorden enige wagens zodat ze later weer naar de kazerne teruggevoerd werden. De moffen, die in dezelfde trein zaten, liepen langs de lijn terug en stalen bij de Molenstraat alle fietsen die ze te pakken konden krijgen. Bij de Smittenberg [Beekbergen] deden geallieerde vliegtuigen een aanval op voertuigen op de straatweg. Daarbij werden helaas 8 burgers gedood en enige gewond. In de middag passeerden weer veel vliegtuigen, prachtig in formatie vliegend alsof er geen Duitsers in de wereld waren. Verder geen nieuws te vernemen. In de nacht wakker door getrommel van 2 Duitsers op de deur van Ten Cate. Ze timmerden op de ruiten en bonsden op de deur onder het schreeuwen van ´hallo´. Geen mens liet zich zien en onverrichterzake trokken ze af. De Duitsers wilden vandaag liefst ook nog de mooie materiaalwagen en de benzine van de brandweer in beslag nemen, maar dit kon gelukkig verhinderd worden. Alleen de materiaalwagen van de Bosbrandweer is nu gevorderd.

VAN HOUTUM. Negen evacués vertrekken 's morgens met paard en wagen naar Kootwijk. Daar zullen zij onderdak zoeken. De overige vijf gaan om 13.30 naar het Slachthuis. Daar zetelt het Evacuatiebureau. Deze zal hun dan een definitief adres aanwijzen. Britse jagers beschieten 's morgens om 11.15 uur een colonne vrachtauto´s op de Amersfoortseweg. Een zelfde formatie cirkelt 's middags boven de Arnhemseweg. De vliegtuigen duiken plotseling en mitrailleren bij de Smittenberg in Beekbergen een aantal paard en wagens die vluchtelingen vervoeren. Er worden twintig personen (waaronder een jood) en acht paarden gedood. Er vallen ook enige lichte bommen onder andere in een huis. Hierbij vinden een vrouw en een kind de dood. Twee andere kinderen worden zwaar gewond. In Terlet worden acht vluchtelingen door een jageraanval gedood. Mijn neef Henk maakt deze beschieting mee. Hij is intussen weer naar Arnhem vertrokken en weet nog op tijd in een éénmansgat te springen. Om drie uur komen alle onderwijzers uit de gemeente Apeldoorn op een verplichte vergadering bijeen. Zij moeten zorgen dat voor zaterdag aanstaande alle evacués zijn geregistreerd. In Apeldoorn en Ugchelen zouden 20.000 man Duitse pantsertroepen worden ondergebracht. Volgens een tweede gerucht zouden Apeldoorn en Ugchelen hiervoor worden geëvacueerd. Een derde spreekt deze eerste twee echter weer tegen. De mensen helpen de zenuwenoorlog vergroten. Dat willen de Duitsers zo graag. Een vluchteling uit Arnhem brengt in een café aan de Arnhemseweg een tweeling ter wereld. In de krant staat een eerste oproep van een geëvacueerde die zijn familieleden zoekt. Het verblijf in de bossen is door de toenemende houtdiefstallen verboden. Men stelt in de middaguren weer gas beschikkingbaar. Om 9.15 uur horen wij in de richting van de spoorlijn een zware ontploffing.

BLOEM. Heden passeerden weer geregeld auto's over de weg omdat de spoorwegen hoegenaamd stil liggen. Tweehonderd zware bommenwerpers gepasseerd, richting zuidoost - noordwest, alsmede een 25-tal jagers. Het afweergeschut zweeg. Arnhem is geëvacueerd. Ook in Klarenbeek zijn vele burgers ondergebracht. In het parochiehuis zijn 40 zusters, en in de pastorie een deken en 2 kapelaans en enkele weeskinderen. In het dorp zouden 3500 mensen zijn ondergebracht.

BRANDWEER. 's Middags om 2.40 uur werden enige wagens bespannen met paarden en een luxe auto met evacués door een vliegtuig beschoten. Daarbij werden 17 mensen gedood en 25 gewond. Ook werden 9 paarden gedood of zo zwaar gewond dat zij moesten worden afgemaakt. Onze auto´s moesten herhaaldelijk bij het naderen van vliegtuigen stoppen en onder de bomen gaan staan om niet beschoten te worden. Ze zijn er gelukkig goed doorgekomen.

ZIEKENHUIS. Arnhem wordt verlaten. Dinsdag. Arnhem trekt Apeldoorn binnen. Op de polikliniek veel Arnhemmers. Geëvacueerde verse gewonden en ook oudere patiënten uit ontruimde ziekenhuizen. Nieuwe gewonde soldaten. Auto's met burgers en soldaten, doden, gewonden, Duitse auto's met Nederlandse burgers en Tommies in dezelfde wagen, alles zwaar gewond.
- Vier chirurgengroepen. De Oberfeldartz dr. Zengerling liet weten dat hij mij verzoekt vier chirurgengroepen te laten komen, twee voor Sint Liduïna, één voor de Sprengenweg en één voor Sint Jozef. Dat gaat boven mijn oorspronkelijke opzet uit maar het kan. Voor de berichtgeving heb ik de Ortskommandantur nodig. Bij de Ortskommandant tref ik een troepengeneraal die het advies geeft uit militaire overwegingen de chirurgen uit het gebied ten oosten van de IJssel niet weg te halen, noch ook Utrecht te vragen maar mij te wenden tot Amsterdam. Zijn gedachtegang is logisch maar het is niet in overeenstemming met de afspraak met het Nederlandse Rode Kruis. Daarbij was de maximum afstand van de chirurgengroepen op 35 kilometer gesteld. Ik verkreeg telefonisch toestemming dit toch te vragen van een der hoofdbestuursleden van het Nederlandse Rode Kruis in Apeldoorn aanwezig (3.30 uur namiddag).
Het gelukte mij inderdaad Amsterdam te bereiken. Vandaar uit begreep men niet waarom ik Amsterdam liet waarschuwen. Men gaf zonder dat ik het wist aan de chirurg in Amersfoort, dr. Insinger, opdracht naar Apeldoorn te gaan. Intussen zou er ook een groep uit Amsterdam komen en voorts, buiten de Rode-Kruis bemoeiingen om, dr. Schepel uit Hilversum. Ik had de heren laten roepen maar was er inderdaad wel voor allen werk?
- 800 Engelse gewonden. 's Avonds om 7 uur kreeg ik in het ziekenhuis bezoek van twee Engelse artsen als gevolg van een afspraak met de Oberfeldartz dr. Zengerling. Ik had namelijk gevraagd om persoonlijk in de Willem III kazerne te mogen gaan kijken. De Oberfeldartz had mij meegedeeld dat hij geen verlof had mij dit toe te staan. Om aan mijn verlangen ingelicht te zijn over de behandeling van de Engelsen te voldoen was hij bereid mij met twee artsen te laten spreken. Ik hoorde toen dat er 800 gewonde Engelsen in de kortst mogelijke tijd verzorgd moesten worden. Zij verzochten mij in orde te maken dat er de volgende dag 100 behandeld zouden worden in beide ziekenhuizen. Dit overviel mij toch nog. De gehele avond en nacht werd er getelefoneerd over de komst van de chirurgengroepen en over het werk dat voor hen klaar lag.

1944 ----- 27 september woensdag.  HARDONK. Alweer slecht weer, met hevige regenbuien. In de middag zelfs een flinke hagelbui. Nu passeerden weer Duitsers die bezig waren met het wegslepen van landbouwmachines. Voor dat volk is niets veilig. Nog altijd trekken burgers van Arnhem langs. Op open wagens en bakfietsen te midden van flinke regenbuien en vaak in dekens gewikkeld. De zaak van Mozes de Jong aan de Hoofdstraat wordt ook tot ziekenhuis ingericht. Veel vliegtuigen in de lucht, ook een keer 26 Duitse jagers. Veel gewonde krijgsgevangenen passeren. Overal hoor je over de ellende van de vluchtelingen uit Arnhem, Oosterbeek enz. Een grote kunsthandel in Arnhem alles kwijt. Alleen wat geld en de kleren aan hun lichaam bezitten ze nog. Pension in Oosterbeek door een voltreffer getroffen. Wel allen levend weggekomen, maar niets van de bezittingen over. In Brabant verscheidene plaatsen bij de Maas bevrijd onder meer Boxmeer, Wessem, verder Helmond en Oss (ook met een mooie partij vlees!). Vannacht ging de spoorlijn naar Amersfoort op drie plaatsen in de lucht waardoor Duitse D-trein in de soep. De Duitsers moeten op de Spoorwegen nu alles zelf doen daar alle spoorwegmensen ondergedoken zijn.

VAN HOUTUM. Om 1.15 uur vallen boven Assel een aantal lichtfakkels. Kort daarop volgt een zware explosie. Twee uur later weerklinkt in de richting Ede een doffe slag. Boven Arnhem hangen voortdurend lichtfakkels. Om 4.15 uur passeert een groot aantal Duitse foeragewagens in de richting Apeldoorn. Het gaat de hele ochtend door. De Duitsers vervoeren alles uit de modelboerderij in Harskamp naar het noorden. Paarden die een maaimachine trekken slaan bij het afgaan van de Ugchelse Berg op hol. Ze komen voor ons huis tot stilstand doordat de maaimachine in een dekkinggat blijft steken. De paarden worden daarop in de wei gelaten. Na een tijdje gemarteld te hebben komt een Duitser ons terrein op en slaat zeer hard op de voordeur. Hij wil een dommekracht [gereedschap om zeer zware voorwerpen op te tillen] hebben. Deze wordt hem gegeven. De machine staat na 1 1/2 uur weer op de weg. Tegen 8 uur bevinden zich tussen de wagens uit Harskamp ook karren van slepers uit Veenendaal. Deze moeten hoofdzakelijk munitie en benzine vervoeren. Plotseling verschijnen zes vliegtuigen. Iedereen zoekt zo snel mogelijk dekking en veel lopen het fabrieksterrein op. De toestellen vliegen gelukkig door en beschieten een colonne op de Arnhemseweg. Alle wagens houden een honderd meter voorbij de fabriek stil en voorzien zich van nog meer boomtakken [ter camouflage]. De voerlieden willen zien te ontsnappen. Eén geeft mij zelfs een zadel met deken om deze tot na de oorlog te bewaren. Zij vragen bovendien de weg hoe ze het gemakkelijkst kunnen ontkomen. Ze vertrekken allemaal om tien uur met als einddoel Hoogeveen. Terwijl deze wagens vertrekken schiet één van de leden van de ´Nederlandse´ SS, die deze colonne leiden, op ons fabriekpersoneel. Zij staan (schafttijd) in groepen groter dan vijf op de weg te kijken. De soldaat loopt het fabriekterrein op en zegt dat bij een volgende waarschuwing alle arbeiders naar Duitsland zullen worden overgebracht. 's Middags om één uur belt oom Gerrit vanuit de Woeste Hoeve op dat hij met paard en wagen naar ons huis onderweg is. Mijn vader gaat hen intussen per fiets tegemoet en rijdt via Beekbergen. Het blijkt echter dat zij uit angst voor beschieting vanuit de lucht via Hoenderloo komen. De weg over Hoenderloo is namelijk beter door bomen beschermd. Om drie uur komt zijn dochter Dinie met mevrouw Jonker (uit het aangrenzende huis). Op dat moment ga ik hen tegemoet en ontmoet ze bij de Ugchelse Berg. Op de wagen zitten oom Gerrit, zijn vrouw, zoon en twee meisjes. Daarvan is één een dochter van mevrouw Jonker. Het andere meisje is een jodenkindje dat door deze dame verzorgd wordt. Zij komen om vier uur bij ons aan. Beide families hebben zo veel mogelijk meegebracht, als voorbeeld per persoon alle toebehoren van hun bed en verder alle fietsen. Het is te begrijpen dat er nu plotseling een neerslachtige stemming heerst. Mijn oom kreeg vannacht bevel het huis te verlaten. Alles is 's nachts klaargezet en dat wat niet mee kon (onder andere zilver en levensmiddelen) is begraven. Ondanks het onweer passeren 's avonds tussen 9.15 en 9.30 uur Britse vliegtuigen.

ZIEKENHUIS. De chirurgen komen uit Amsterdam. Woensdag. Aangezien het verkeer des nachts moest plaatsvinden stonden om vier uur 's morgens de eerste artsen van buiten voor mijn neus in het Liduïnaziekenhuis. Het waren de chirurgen dr. Schepel uit Hilversum en dr. Rijnders uit Bussum. Zij begaven zich meteen op weg naar Sint Jozef om te zien hoe het er daar uitzag. Zij kwamen terug met de mededeling dat er inderdaad op een chirurgengroep gewacht werd. Er was volop werk maar er moesten verpleegsters meekomen. Dit bleek nu geschikt te zijn voor de ploeg uit Amsterdam. Deze arriveerde om 6 uur en meteen doorreisde naar Sint Jozef en daar heeft het overeenkomstig het programma tot vrijdagmiddag 29 september gewerkt.
- Bloedtransfusies. Inmiddels kwam er om kwart voor vijf een stoet van vijftien artsen onder leiding van Professor Borst uit Amsterdam. Hierbij was ook de gynaecoloog Kellerman Slotemaker. Deze was vroeger commandant van de Verbandplaatsafdeling te Hilversum waarvan ik deel uit gemaakt had. De heren stelden zich op de hoogte van onze behoeften ook op het gebied van bloedtransfusies. Dit leidde spoedig tot een uitgebreide en efficiënte werkzaamheid op dat gebied dat tot in november geduurd heeft.
- Chirurg uit Amersfoort. Om 8 uur kwam dr. Insinger. Dat bracht mij even in verwarring. Ik had niet op hem gerekend en vond het sneu om hem zonder meer terug te sturen. Ik stelde hem eerst voor dat hij op de polikliniek zou werken omdat hij een volledig instrumentarium en narcotiseur en verpleegsters bij zich had. Dit stuitte in de eerste plaats af op onwil van de polikliniekzuster om de kamer te verlaten. In de tweede plaats gebeurde het niet omdat dr. Insinger toen pogingen in het werk is gaan stellen in de Willem III kazerne te gaan werken. Dat werd niet toegestaan wat ik nog steeds betreur. Aan het eind van de morgen is dr. Insinger toen een aantal operaties gaan doen in de eerste operatiekamer. Deze stond overigens geheel ter beschikking van de Duitse chirurg dr. Paulig. 's Avonds is dr. Insinger met staf naar Amersfoort teruggekeerd.
- Chirurgen uit het Gooi. Dr. Schepel en dr. Rijnders hebben het werk in het ziekenhuis gedaan alsof zij in de schoenen van dr. Wiersema en mij stonden. Zij hadden de tweede operatiekamer tot hun beschikking. Weldra zag ik er ook de mij welbekende zusters uit de operatiekamer van het Diaconessenhuis in Hilversum. Zuster Mies en zuster Gé. Er gebeurden vele en grote operaties vooral aan burgers (maag, buik, ruggenmerg) maar ook bij soldaten. Voorts maakten deze doktoren ook visites in het huis vooral bij burgers.
- Onvoldoende verpleegstershulp. Het was nog steeds een bende en een chaos in het huis. Ook de polikliniek was in vol bedrijf, vooral met langstrekkende Arnhemmers. Er kwamen dagelijks klanten uit de Arnhemse ziekenhuizen. Op de zalen was een groot tekort aan verpleegsters. Moeder-overste merkte naar aanleiding daarvan op dat er geen vreemde zuster in huis zou komen. De zusters uit Amersfoort mochten niet in het gebouw werken. Ook had ik op een nacht (25 september) een zuster in huis gehaald die er niet hoorde. En al die Arnhemmers konden niet geholpen worden. Het ziekenhuis was vol en daarmee uit.
- Het bestuur verleent medewerking. Nog dezelfde morgen kon ik het Bestuur in vergadering bijeen treffen en deze stof zonder Moeder-overste bespreken. Er was heel wat overredingskracht nodig om duidelijk te maken dat beide ziekenhuizen alles moesten doen wat zij konden om aan de nood het hoofd te bieden. Het bestuur ging na raadkamer zover mij steun toe te zeggen. Er zouden zusters van buitenaf mogen werken. Voor dringende gevallen zou steeds één der bestuursleden aanwezig zijn, de heer Zonderland of de heer Meyer. Ook kreeg ik gedaan dat op de zolder wat extra ruimte in orde gemaakt werd om patiënten neer te leggen, burgers dan wel militairen. Dit is tenslotte nooit nodig gebleken.
- Verpleegsters van buitenaf. Er werden verpleegsters bij het Nederlandse Rode Kruis aangevraagd. Er zouden verpleegsters uit Amsterdam, Utrecht en Amersfoort komen. Deze waren voor beide ziekenhuizen bestemd.
- Hoe kan men alle patiënten helpen? Toevallig ontdekte ik dat er om 4 uur namiddag een artsenvergadering zou zijn op Marialust met als onderwerp: de ziekenhuisruimte in Apeldoorn. De Burgemeester zou er ook komen. Het ging over de talrijke noodinrichtingen van de luchtbescherming die nu door de Arnhemmers bezet waren, de behoeften daarvan en de geneeskundige verzorging. Op deze vergadering kwam vanzelf de vraag naar voren wat de militairen nog zouden eisen op het gebied van ziekenhuisruimte. Ik kon daarop tamelijk positief meedelen dat het in de bedoeling van de militairen lag de patiënten door de beide ziekenhuizen heen te 'malen'. Dus opereren en een kort ziekenhuisverblijf en dat dat systeem ook voor de burgers nodig zou zijn. Het is in feite naderhand in beide ziekenhuizen ook uitgevoerd. Het verdere verblijf onder specialistische behandeling gebeurde daarom in noodziekeninrichtingen zoals de Marechausseekazerne voor de Arnhemse evacués die uit het Liduïnaziekenhuis weg konden. 's Avonds wordt over hetzelfde onderwerp nogmaals vergaderd met een aantal huisartsen in de Bestuurskamer aan de Sprengenweg.

BURGEMEESTER PONT. Met de registratie van de vluchtelingen werd een begin gemaakt. Bij deze registratie werden tevens nooddistributiekaarten uitgereikt. Er werd een Centraal Registratiebureau, tevens inlichtingenbureau, gevestigd aan de Boerenleenbank. In hetzelfde gebouw werd gevestigd het inlichtingenbureau van het Rode Kruis. Op Heidehof werden 7 lijken van neergestorte vliegtuigen begraven.

1944 ----- 28 september donderdag.

HARDONK. Gelukkig helder, zonnig weer, wel koude wind. Straten zijn hier 's morgens en 's middags vol met onze tijdelijke medeburgers uit Arnhem. Wat de drukte betreft lijkt het wel feest in Apeldoorn maar de omstandigheden zijn verre van feestelijk. Er is sprake van dat hier circa 3000 gewonden zullen komen. Telkens zie je nog vluchtelingen langs komen die ergens ondergebracht moeten worden. Vanmiddag om 5 uur is een wagon met V-1's ontploft (geraakt?). Veel schade aan het station en in de stad. Heel weinig vliegtuigen. Vanmorgen om 4 uur stonden er verscheidene lichtkogels boven de plaats waardoor alles hel verlicht was. Personen gevraagd voor bloedtransfusie voor Engelse gewonden. Ook worden boeken, enz. voor hen ingezameld in overleg met het Rode Kruis. De Rode Kruisauto's rijden stukken minder dan gisteren. De Woeste Hoeve meldt weer kanonvuur richting Arnhem. De avonden bij kaars of elektrische noodlamp zijn niet prettig. Je kunt er zo weinig bij doen.

VAN HOUTUM. Twee lichtfakkels verlichten 's nachts bijna heel Ugchelen. Een arbeider van de fabriek vindt 's morgens de resten. Van een is de parachute verbrand en van de andere is deze nog onbeschadigd. Men begraaft 's middags een aantal Engelsen (naar men zegt zonder kist) op het nabijgelegen kerkhof [Heidehof]. In de loop van de middag passeren enige vliegtuigen. Enkele moffen schieten met hun auto's onder de bomen en zoeken zenuwachtig dekking. Zij lossen enkele schoten op twee jongelui bij ons in de tuin omdat deze vergenoegd naar de vliegtuigen hebben staan kijken. De jongens blijven ongedeerd. Zoiets is nog niet met standrecht goed te praten. In de NAC bedankt een geëvacueerde dame namens alle Arnhemmers de Apeldoornse burgers voor hun medewerking.

ZIEKENHUIS. Geen Arbeitseinsatz. In overleg met de Burgemeester en de Oberfeldartz Zengerling houd ik een betoog op het rijkscommissariaat (dr. Kalmeyer) om te verklaren dat in Apeldoorn veel gebouwen ter beschikking zijn gesteld van gewonde burgers en militairen, samen ongeveer 4000. Deze genieten een goede verzorging. In dat verband wordt er op gewezen dat door eventueel oproepen van arbeidskrachten veel moeilijkheden zullen ontstaan met eventueel schietpartijen. Daardoor zullen de artsen niet meer rustig kunnen werken. Voorts wordt geïnformeerd naar de mogelijkheid aan de Geallieerden te vragen op Apeldoorn geen bommen te werpen. Van Duitse zijde wordt verklaard dat het oproepen van arbeidskrachten zeer 'tam' zal gebeuren.

BURGEMEESTER PONT. Vandaag bezochten mij geheel onverwachts de heren K. en S. van het bureau van de Beauftragten, de heer L. van de arbeidsbeurs te Deventer en de heer U., waarnemend directeur van het ´Arbeitsamt´ te Apeldoorn. De heer K. voerde hoofdzakelijk het woord. Hij verlangde in opdracht van Dr. S. dat ik direct maatregelen zou treffen opdat 4000 mensen gevorderd zouden worden om naar Zevenaar te vertrekken om daar aan de IJsselbouw ingezet te worden. De door mij gestelde vragen en gemaakte opmerkingen werden zeer onbeleefd beantwoord. De arbeidsbeurs kon ´vanzelfsprekend´ niet ingeschakeld worden en als ik slechts wilde zou het voor mij zeer gemakkelijk zijn het gevraagde binnen 24 uur te bereiken.
Mij werd een conceptmededeling voorgelegd die nog de volgende morgen in het plaatselijke Mededelingenblad verschijnen moest. Ik heb de heer K. onmiddellijk medegedeeld dat een oproep mijnerzijds geen succes zou hebben. Het grootste deel van de bevolking stelt zich nu eenmaal op het standpunt dat het verrichten van diensten voor de Duitse Weermacht in strijd is met het landoorlogreglement en verraad betekent tegenover het Nederlandse volk. Het heeft geen zin hierover te discussiëren daar de propaganda grondig heeft gewerkt.
De stoffelijke resten van 12 in de Willem III kazerne overleden geallieerde soldaten zijn door de Gemeente bijgezet.

1944 ----- 29 september vrijdag.

HARDONK. Bewolkt, kouder weer. Vanmorgen passeerden veertig à vijftig boerenwagens, vermoedelijk uit Uddel en Barneveld, met evacués uit Arnhem. Meer Rode Kruisauto's dan gisteren. Personen, die nog in de richting Arnhem gingen, berichtten overschieten met geschut uit die richting. De granaten van de geallieerde artillerie kwamen bij Valkenhuizen terecht. Nu is er weer een bevel van de Duitsers dat vanmorgen alle mannen tussen 17 en 50 jaar zich moeten melden met deken en schop om te graven in Gelderland (genoemd wordt Zevenaar). Bij niet nakomen de nodige dreigementen. De mof kan toch niet iedereen nalopen. Dus wegblijven en niet op straat. Vanmiddag zijn 4 ´rechercheurs´ en 4 ´agenten´ de drukkerij van de Nieuwe Apeldoornsche Courant binnengegaan. Ze hebben verschillende drukkerij benodigdheden meegenomen zodat de noodkrant ´Mededelingenblad´ met de oproep tot graven niet uit kon komen. Nu ik dit schrijf zitten we bij een carbid noodlamp. Ik heb een oude carbidlamp uit de jaren 1914-1918 weer voor de dag gehaald en geprobeerd. Het ding geeft redelijk licht.

VAN HOUTUM. Zes tweemotorige bommenwerpers komen 's morgens om 9.45 uur laag over. Zij maken plotseling een duikvlucht. Daarop volgt een gierend lawaai. Wij horen een groot aantal bomontploffingen. Alles trilt. De projectielen vallen bij de spoorlijn. Hetzelfde herhaalt zich even later. Over het resultaat van de aanval is niets bekend. Geallieerde jagers beschieten om twee uur een trein. Britse vliegtuigen mitrailleren anderhalf uur later een colonne vrachtauto's bij Hoenderloo. Daarbij vallen ook bommen. Het Mededelingenblad van de NAC verschijnt niet. Leden van de ondergrondse beweging verhinderen de verspreiding van dit nummer. Dit door een artikel dat alle mannen tussen de 18 en 50 jaar zich morgen op het abattoir [slachthuis] moeten melden voor graafwerk. Betrokkenen moeten schop, deken en eten meebrengen. In plaats van de krant worden overal biljetten opgeplakt met de volledige tekst van deze verordening. In een eerste plakkaat wordt gesproken over graafwerk in Gelderland. Deze aanduiding is in een tweede aanplakbiljet weggelaten. Vrijgesteld zijn gemeenteambtenaren(!), bakkers, slagers en melkboeren. Veel jongelui uit het centrum van Apeldoorn duiken in de omliggende buurtschappen en dorpen onder.

POLITIE. De onderwachtmeester van de gemeentepolitie Hommels is op 29 september 1944 ondergedoken. Tevens is één gevangene met hem verdwenen.

ZIEKENHUIS. Geneesmiddelen voor de Engelsen. De koloneldokter Warwick vraagt mij via de Ondergrondse een bericht te laten versturen voor het parachuteren van een hele waslijst met geneesmiddelen voor 800 man en dit neer te werpen op het Willem III kazerneterrein. Het lijkt mij beter te proberen dat langs parlementaire weg te bereiken. Reden waarom ik hierover spreek met de Oberfeldartz dr. Zengerling. Hij is hier wel voor te vinden. Om 1 uur had ik met deze beide heren een conferentie over dit onderwerp. Dit is alleen mogelijk als van beide zijden medewerking wordt verkregen. In dit verband moet ik wijzen op een bom die vannacht in de Grote Velderslaan is gevallen en op een lichtkogel die boven Het Loo is afgeworpen. Dit kan morgen een bom betekenen. De zaak klemt des te meer waar nog een behoorlijke geneeskundige verzorging gegeven kan worden nu Arnhem uitgevallen is.
- Houding tegenover Duitse artsen. Het blijkt dat de houding die ik aangenomen heb van loyaliteit bij het contact zover mogelijk doorgevoerd door velen niet ingenomen wordt. Dit kan vroeg of laat tot grote onaangenaamheden leiden.
- Geneesmiddelen. Professor Borst meldt dat de voorraden geneesmiddelen buitengewoon klein zijn. Op grond daarvan vraag ik aan de Oberfeldartz dr. Zengerling om, wanneer aan de Engelsen voor hun gewonden geneesmiddelen gevraagd worden, dat ook te doen voor de Nederlandse burgers. De Oberfeldartz gaat hiermee akkoord.

BURGEMEESTER PONT. In mijn oproep die ik in opdracht van de Beauftragten in het plaatselijke Mededelingenblad heb doen opnemen, werd op aandrang van de heer K. nadrukkelijk verklaard dat de inzet niet langer dan voor 8 à 10 dagen zou zijn. De heer K. verzekerde mij dat aan deze termijn de hand gehouden kon worden. Door het feit dat in de middag van de 29e september de pers van de Nieuwe Apeldoorsche Courant door saboteurs vernield werd kon de oproep niet in het Mededelingenblad opgenomen worden. Bekendmaking vond plaats door middel van aanplakbiljetten.

1944 ----- 30 september zaterdag.

HARDONK. Een mooi succes voor de Apeldoornse- en Arnhemse bevolking. Vanmorgen om 7 uur moest zich de gehele mannelijke bevolking van 17-50 jaar melden met schop en deken op het Marktplein. De mof moest minstens 4000 personen hebben. Er meldden zich zeven personen! Een twintigtal officieren was aanwezig. Na dit ´succes´ trokken ze af na eerst het zevental een ´Ausweis´ gegeven te hebben voor hun ´vrijwillige´ aanmelding tot slavernij. Wat zal er nu verder gebeuren? In Zwolle ging het al even prachtig. Een aantal tanks werd vanmiddag op het station ingeladen, veel staan er nog aan de Arnhemseweg. Op straat meer vrouwen dan mannen. De meeste mannen houden zich schuil. Jacht op nieuws levert weinig op. Wel is er meer Duits verkeer. Vlees krijgen we deze keer niet, wel 6 eieren. Deze kunnen wegens gebrek aan elektriciteit niet opgeslagen blijven. Veel burgergewonden in de Marechausseekazerne uit Arnhem en Oosterbeek.

VAN HOUTUM. Er worden evenals de beide vorige dagen ook nu weer Engelsen op het Ugchelse kerkhof [Heidehof] begraven. 's Morgens melden zich slechts 14 personen voor graafwerk. Er zijn voor de ´grote toeloop´ 20 politieagenten aanwezig. De eerste Duitse poging is mislukt. Over strafmaatregelen is nog niet gesproken. Er gaan geruchten dat de waterleiding wordt afgesloten als zich niet meer personen aangeven. De waterleiding functioneert weliswaar een uur niet maar dit is aan een technische storing te wijten. De Duitsers arresteren in Beekbergen Barendsen (voorheen commandant Luchtbescherming) voor de tweede maal. Hij heeft een jaar geleden ook al in gijzeling gezeten. Over andere arrestaties is nog niets bekend. 's Avonds duikt mijn broer Jaap met A. Melissen onder door arrestatie van enige leden van hun verzetsgroep. Eén van hun medewerkers E. bleek in dienst te staan van de Gestapo en verraadde zijn vrienden in Apeldoorn. Tot de slachtoffers behoort Reinier van Gerrevink (geen familie van ons). De SD heeft alleen succes door verraad. Het is een steeds teugkerende fout bij verzetsgroepen. Ze zijn vaak te groot en zodoende het gevaar voor verraad vergroten.

BLOEM. Heden avond en ook de gehele nacht donderen de kanonnen uit de richting Arnhem maar gisteren voor de middag was en ook veel artilleriegeschut van de richting Ede - Wageningen. Verder is het de laatste dagen nogal rustig in de lucht. Het verkeer over de weg is niet anders dan van de SS. Een controlepost hier stelt onderzoek in of de papieren goed in orde zijn en of men soms ook wel zonder papieren op weg is en of er Tommies vervoerd wonden. De controle wordt 's nachts verdubbeld. Vandaag zijn van hier weer een 20-tal manschappen vertrokken naar men zegt Nijmegen maar men zegt ook Maastricht. Ook zijn 3 afweerkanonnen meegenomen. Ook in Klarenbeek zijn ze de bossen bij de kerk nu uit getrokken. Aanhoudend zwaar gedreun vanuit de richting Arnhem. Tommies zouden met een grote luchtmacht Oud Zevenaar, Elden en Duiven met de grond gelijk gemaakt hebben en bij Wageningen weer valschermtroepen hebben doen landen.

BURGEMEESTER PONT. Er meldden zich nog geen 10 man.
Op Heidehof werden 6 stoffelijke overschotten van de 15 gevallen slachtoffers van den aanslag te Beekbergen op 26 september, door de gemeente begraven. Eveneens de 5 geallieerde soldaten die in de Willem III kazerne zijn overleden zijn bijgezet.
In de loop van de maand september werden de navolgende schoolgebouwen gevorderd:
- school 8 (Ugchelen) op 7 september 1944,
- school 10 (Loenen) op 7 september 1944,
- school 12 (Stationsstraat) op 8 september,
- bijzondere school Ugchelen op 7 september,
- bijzondere school Uddel op 8 september,
- tweede Christelijke school Apeldoorn op 8 september.
Verder is een afdeling van de Duitse Weermacht gelegerd geweest in school 16 (Oosterhuizen) terwijl de lokalen van school 7 (Klarenbeek) geleidelijk door die Weermacht in gebruik zijn genomen.
Voorts is het schoolgebouw aan de Kastanjelaan in gebruik geweest voor legering van leden der NSB, een afdeling van de Duitse Weermacht terwijl daarin thans personen zijn ondergebracht die bestemd zijn voor het verrichten van grondwerk voor genoemde Weermacht.

1944 ----- 1 oktober zondag.

HARDONK. Regenachtige morgen. De gehele nacht en in de morgen geschutvuur te horen. Vanavond passeerde een groepje krijgsgevangenen. De Duitsers liepen er met gevelde bajonet naast. Overal weer plakkaten aangeplakt waarin de inwoners aansprakelijk worden gesteld voor vernielingen aan waterleidingen, spoorlijnen, elektriciteit, enz., enz. Bij overtreding zullen de huizen van de inwoners verbrand worden.

VAN HOUTUM. 's Morgens gaat mijn neef Jaap van Gerrevink naar het huis van de gearresteerde Reinier. Hij ontmoet daar tot zijn grote schrik een Duitser en een Hollander van de SD. Deze hebben hem een uur lang gevangen gehouden. Jaap moet vertellen of hij ook iets met de verzetsgroep heeft te maken. Dit is echter niet zo. Reinier zit gevangen in het gebouw van de SD aan de van Rhemenslaan. Bij hem in huis zijn een mitrailleur en twee revolvers gevonden. Het is voor ons onbegrijpelijk. Over onze hele familie en kennissenkring hangt een terneergeslagen stemming. Er zijn acht personen gearresteerd. De familie Westhof heeft ook een harde dobber. Eén van drie broers is ook bij een verzetsgroep aangesloten maar weet nog op tijd onder te duiken. De SD arresteert daarop zijn broer maar hij wordt weer vrijgelaten. De Duitsers doen verder bij mevrouw Bitter aan de Jachtlaan een inval. In dit huis zijn negen Geallieerde vliegers ondergedoken. Terwijl de moffen de trap oplopen weet de zoon hen tot vallen te brengen. Tegelijkertijd schiet een vlieger een Duitser dood. Er ontstaat een fel gevecht. Allen, behalve mevrouw Bitter en twee piloten, weten te ontkomen. Om vijf uur komen 30 Britse krijgsgevangenen voorbij. Zij worden die naar de kazernes in Apeldoorn gebracht.

BLOEM. De manschappen vertellen hoe ze van Frankrijk, waar ze de bezetting hadden voor de invasie daar te landen, waren vertrokken in het voorjaar naar Rusland en bij aankomst, daar de Russen 60 kilometer terug geslagen hadden, die naar men zegde zeer slecht bewapend waren. Men sprak ervan dat van de 5 Russen er maar één een wapen had en de rest vocht met knuppels. Ook zouden een 1200 man Russen zomaar tegen de Duitse afweerkanonnen ingetrokken en tot de laatste man vernietigd zijn. Ze spraken dat de Russen armoedig huisden in één vertrek waar ook de koeien, varkens en kippen bij elkaar er met de mensen samen woonden. Ze zaten zeer onder de luis. Ja een uitgetrokken hemd liep zo weg van de tafel. De mensen vertrouwden elkaar niet. Als ze 's nachts bij wijze van spreken de deur los hadden gelaten waren ze de volgende dag alles kwijt. Want veiligheid voor de mensen was er niet. De wegen in Rusland waren zo slecht dat een gewone auto er niet door kon komen. Dan gebruikten ze een zogenaamde zuigwagen. Dat is een wagen met 10 raderen waarop een rupsband loopt. De mensen zakten tot over de knieën in de modder. De Russen zelf hadden in de winter zoveel kleren aan dat de man niet van de vrouw was te onderscheiden. Ze hadden 3 maanden in Rusland gevochten. Toen waren ze naar Frankrijk vertrokken waar ze bij Rennes onder Caen gevochten en ingesloten zijn geweest en daar, zoals reeds vermeld, door de Duitse valschermtroepen ingelicht werden en zo door de nog open gebleven poort bij de andere troepen konden komen. Ook hadden ze meegemaakt dat er links en rechts zware artillerie in werking was en dat ze daarbij nog door de Tommies met boordwapens bestookt werden. Al kruipend met hun ellebogen op de grond moesten ze zich in veiligheid brengen. Gewonde kameraden moesten ze achterlaten. Soms vreselijk verminkt. Nadat de slag ten einde was moesten ze terug om hen op te halen en met de gewonden 3 kilometer op hun schouder lopen om ze in veiligheid te brengen.

SPOORWEGEN. Om 4.30 uur werd bij Barneveld een trein beschoten.

POLITIE. De wachtmeesters van de marechaussee Platenkamp en Prenger zijn respectievelijk op 1 en 2 oktober 1944 ondergedoken. Bij de verdwijning van laatst genoemde zijn tevens 3 gevangenen verdwenen.

ZIEKENHUIS. Verpleegsters. De heer Verspijck, hoofdbestuurslid van het Nederlandse Rode Kruis uit Den Haag, meldt telefonisch dat zich bij mij thuis zullen melden 16 verpleegsters uit Den Haag, drie broeders uit Utrecht en een onbekend aantal verpleegsters uit Amersfoort. De betaling zal door het BAB-gebeuren.
- Kraamvrouwenkliniek. Het voornemen bestaat het sanatorium van dr. Briët aan de Loolaan als kraamvrouwenkliniek in gebruik te nemen onder leiding van dr. Houwert. De Oberfeldarzt dr. Zengerling spant zich hiervoor in en zal spoedig bericht sturen. In de kliniek zijn aanwezig twee verloskamers, tenminste dertig bedden, sanitair, elektrisch licht en een kolenfornuis. Op dit moment liggen in de kraamafdeling van het RK-ziekenhuis Arnhemse en Apeldoornse gewonden zodat er voor kraamvrouwen geen plaats is.
- Willem III kazerne. Het wordt mij duidelijk dat het Nederlandse Rode Kruis officieel niet bij de Engelsen wordt toegelaten. Dr. Zengerling heeft echter gedaan gekregen dat ik als waarnemer een bezoek mag brengen aan de Engelsen. De Engelsen hebben het meeste behoefte aan beter eten. Hieraan wordt gewerkt en de resultaten moeten wij afwachten. Het schijnt dat 300 gewonden daar chirurgische hulp nog zeer nodig hebben.
- Geneesmiddelen. De verbandposten van de Luchtbescherming zijn samen met dr. Hermanides door de heer Mulder, apotheker alhier, ingericht. Om tot een goede voorziening van geneesmiddelen te geraken zal men waarschijnlijk de heer Mulder en een Arnhemse apotheker in de arm moeten nemen.
- Gewonde Engelsen. In het Sint Liduïnaziekenhuis werden gisteren 15 zwaar gewonde Engelsen opgenomen, vandaag 5.

1944 ----- 2 oktober maandag.

HARDONK. Prachtige heldere dag. Voor de Apeldoorners en Arnhemmers een moeilijke en droevige dag. Hedenmorgen vroeg had men al enige goede Apeldoorners en gevangen vliegers neergeschoten. Hun lichamen zijn op verschillende plaatsen aan de kant van de straten neergegooid met het opschrift ´partisan´. Tegen acht uur begon een auto met luidspreker de ingezetenen te vertellen dat om 9 uur alle mannen van 17-50 jaar zich opnieuw moesten melden op het Marktplein om ´stellingen´ aan te leggen. Dit tegen ´goed eten, roken en 5 gulden per dag´! Indien hieraan geen gevolg zou worden gegeven worden militaire represailles genomen. Apeldoorn zou daartoe al geheel omsingeld zijn? Deze oproep heeft heel wat leed veroorzaakt daar de mannen nu niet meer durfden weg te blijven. Ze moesten zich dus melden om voor de vijand te werken en zich daarbij blootstellen aan de luchtaanvallen van de geallieerde vliegers. Verscheidene mannen stelden het tot de middag uit. Zelfs tegen halfzeven kwamen er nog langs. Heel jammer dat velen nog hun eigen schoppen meebrachten! Het was een droeve dag. Bijna niemand kon er onderuit komen. Zelfs de brandweer moest zich melden en gaan graven. Hierdoor zitten we nu zonder brandweer. Vanavond kwam nog een flinke groep gevangen parachutisten uit de kazerne langs naar het station. Die lui liepen keurig en waren helemaal niet onder de indruk. Sommigen zongen Engelse- of Canadese liedjes. En nu zitten we weer bij de carbidlamp en wachten wat de nacht brengen zal. We beginnen bij al die narigheid toch wel erg naar de bevrijding te verlangen. Ruim 30 kilometer van je af de bondgenoten!

VAN HOUTUM. 's Morgens om zes uur worden op verschillende punten aanplakbiljetten aangebracht met de mededeling dat alle mannen tussen de 18 en 50 jaar zich om 9 uur 's morgens met een schop, deken en wat eten voor graafwerk op het marktplein moeten melden. Zo'n plakkaat is ook op een hekpost voor ons huis bevestigd. De bekendmaking is ondertekend door Schreider, de gevolmachtigde van Seyss-Inquart voor Gelderland. Een tweede aanplakbiljet hangt bij de slager. Hierop staat dat bij voortgaande sabotage aan de spoorwegen enkele huizen zullen worden verbrand nadat de voorraden zijn weggesleept. Oom Reinier belt om acht uur op en deelt mee dat op verschillende punten in Apeldoorn lijken op de straat liggen met het bordje ´Terrorist´. Leden van de ´Hollandse´ SS hebben zich in een ring om Apeldoorn opgesteld. Deze loopt onder andere over de nabij gelegen Viersprong. Zij die binnen de ring wonen, kunnen niet in de omliggende bossen verdwijnen. Deze soldaten houden iedereen aan en sturen hen terug. Met leeftijd wordt geen rekening gehouden. De SS-mannen (weer anderen) gaan om negen uur alle huizen binnen de ring doorzoeken. Als er bos doorzocht moet worden lopen deze verraders op drie meter afstand van elkaar. Samen met neef Jaap gaan we het bos in. Eerst blijven we op de Kooiberg. Al spoedig blijkt dat dit een algemeen punt van samenkomst is. Daarom besluiten we naar het afgesloten Ugchelse Bos te gaan. Wij hebben met oom Gerrit afgesproken dat we om elf uur op een afgesproken punt aan de Hoenderloseweg zullen samenkomen om de laatste berichten te horen. Tenslotte ga ik alleen naar de weg omdat de beide neven het veiliger vinden in het bos te blijven. Ik spreek kort daarop mijn oom. Buiten de ring is alles rustig. Wel heeft een Duitser onze fabriek en beide huizen oppervlakkig (alleen gelijkvloers) doorzocht. Van gevaar is geen sprake meer. Het is anders in Apeldoorn. Er hebben zich naar schatting al drie duizend gemeld. Tot hen behoort ook mijn neef R. van Gerrevink. Hij meende op een Ausweis vrij te komen. De Duitsers hebben hem echter gehouden. In Apeldoorn zouden totaal 38 lijken op straat liggen. Tot hen behoort Barendsen uit Beekbergen. Hij is zaterdag gearresteerd. Wij zullen om half één bij boswachter Scheeper samenkomen. Daar zal oom Gerrit ons eten brengen. Wij brengen nog de hele middag in het bos door en gaan tegen schemeren (ongeveer zeven uur) naar huis. We zitten in de eikenstruiken te kaarten om de tijd te doden. 's Middags rijden geluidswagens door Apeldoorn. Eén staat gedurende een moment bij de Viersprong. Om één uur roepen zij rond dat alle mannen tussen de 17 en 50 jaar zich voor twee uur moeten melden. Bij niet voldoen van dit bevel zullen ernstige militaire maatregelen tegen de stad worden genomen terwijl vrouwen en kinderen van betrokkenen worden doodgeschoten. Deze mededelingen worden afgewisseld door vrolijke marsmuziek. Velen bezwijken onder deze ongekende geestelijke dwang. Een uur later roepen deze radiowagens rond dat de aanmeldingen naar wens verlopen en de bevolking van Apeldoorn een goede houding aanneemt(!) Daarop echter wordt weer rondgeroepen dat niemand (dus voornamelijk vrouwen) zich na vijf uur op de weg mag bevinden. Deze maatregel is natuurlijk om tegen te gaan dat de vrouwen het contact met de mannen, die zich in de bossen verschuilen, kunnen onderhouden. De grote drijfjachten in de ring hebben zo'n succes dat er zich ruim 10.000 personen voor graafwerk melden en/of worden opgepakt. Mijn broer, die in een woning binnen de ring is ondergedoken, loopt nog even gevaar maar weet te ontkomen. In Ugchelen wordt een aantal burgers gearresteerd. Daaronder een man van 70 jaar. Hij bezit twee valse persoonsbewijzen en de moffen nemen hem onder beschuldiging van terrorist mee. De wacht bij de Viersprong blijft de hele avond en nacht staan. Daardoor blijven velen in de bossen overnachten.
De Duitsers brengen de politieke gevangenen uit de kazernes naar elders over om ruimte vrij te krijgen voor de vele jonge mannen die deze dag zijn opgepakt. Het blijkt al spoedig te klein. Daardoor wordt het merendeel in het Gymnasium en andere gebouwen ondergebracht. Zij blijven daar tijdelijk. Daarna moeten de jongeren naar de IJssellinie lopen. De ouderen worden per auto vervoerd. 's Middags horen wij dat zich onder de lijken in Apeldoorn ook het stoffelijk overschot bevindt van Reinier van Gerrevink. Mijn oom, vergezeld van een zuster van Reinier, fietsen hierop alle lijken af en vinden het in de Piet Joubertstraat. Zijn hoofd is door een schot in de slaap verminkt. De kleding en een ring aan de vinger vormen het bewijs dat Reinier het is. Het lijk is 's morgens vanuit een auto op straat gegooid. Daarna legden de moffen het bordje ´Terrorist´ er op. Wij weten nog niet precies hoeveel lijken er liggen. Het schijnen er niet meer dan acht te zijn. Men hoort namen noemen van Aalders, Schut, van Gerrevink en anderen. Er zouden ook twee Geallieerde vliegers bij behoren. Voordat ik 's avonds naar huis ga ga ik eerst nog naar mevrouw Roosegaarde-Bisschop om naar de BBC te luisteren. Zij zijn blij mij te zien omdat ik de hele dag niets van me had laten horen. Veel jongelui waren bij haar in de woning. Deze gingen in de loop van de middag weer geleidelijk weg. Mijn neven zien op de terugweg nog een honderdtal lichtkogels. Deze worden bijna gelijktijdig in de richting Deelen afgeschoten.

SPOORWEGEN. Vandaag werd om 3.00 uur bij post 63 tussen Barneveld en Stroe een trein aangevallen.

ZIEKENHUIS. 7 uur razzia. De Burgemeester heer Pont belt mij op om mee te delen dat de gehele mannelijke bevolking tegen negen uur is opgeroepen om aan de verdedigingswerken te gaan werken. Vannacht zijn er doden gevallen. Wij kunnen niet over straat lopen. Het zal een ellendige dag worden.
- 8 uur. Thuis blijven. Samen met dr. Heeringa strekken de bemoeiingen zich uit over de houding der artsen en de bescherming van ons personeel. Het blijkt dat wij in huis moeten blijven. Ik bestel een soldaat om naar de Rode-Kruisvergadering te gaan in de Boerenleenbank en om naar Het Loo gebracht te worden. De artsen blijven thuis. Aan de heer Oberfeldartz Zengerling wordt meegedeeld dat dit geen kwestie van onwil is.
- 10 uur Centrale Rode Kruis Commissie. Vergadering oprichting van de Centrale Rode Kruis Commissie in de Boerenleenbank onder leiding van dr. Augustein. Als taakverdeling wordt met het toezicht op de burgerbedden in de ziekenhuizen en noodziekenhuizen belast dr. Griede uit Arnhem.
- 11 uur Samenwerking tussen Nederlandse Rode Kruis en Weermacht. Samen met dr. Augustein bezoek ik gehaald door een soldaat van het Kriegslazarett het Paleis het Loo. Onderweg daarheen ligt in de Loolaan in overall het lijk van een man in het gras met een bordje erbij 'terrorist', kennelijk neergelegd. Wij worden ontvangen door Oberfeldartz Zengerling en Oberstabartz Kramer. Het gesprek loopt naar wederzijds genoegen. Dr. Zengerling zegt dat wij het beste doen in de gegeven omstandigheden samen een oplossing te zoeken voor de grote geneeskundige taak die volbracht moet worden. Wanneer het in onderling overleg gaat kan de samenwerking goed zijn. Hij deelt mee dat hem wat dat betreft in Nederland een goede ontvangst te beurt viel met uitzondering van Hengelo. Uit het Katholiek Ziekenhuis daar zijn de lekenzusters weggelopen. De nonnen zijn er gebleven. Hij verzoekt mij wel te willen meewerken om de onaangenaamheden op dit punt uit de weg te ruimen. Het oprichten van de Centrale Rode Kruis Commissie Apeldoorn wordt besproken. Bij de uitvoeringsmaatregelen blijkt dat voor de Willem III kazerne allerlei gebracht kan worden mits dat alles door één hand gaat. In het ziekenhuis zullen twee dames toegelaten worden om de Engelse gewonden te bezoeken. Er zullen dan Rode Kruis-paketten uitgegeven kunnen worden. Daarbij zullen om uiteraard gevoeligheden te voorkomen ook de Duitse soldaten een pakket krijgen. De ziekenhuisruimte in Apeldoorn is vrijwel in beslag genomen. Er blijft nog slechts over het Apeldoornsche Bosch en het Seminarium. Het Apeldoornsche Bosch bestaat uit vele kleine paviljoens en is voor gewonden lang niet zo geschikt als Sint Jozef. Wij delen mee dat wij bij een onverhoopte grote vermeerdering van het aantal gewonden bereid zijn een chirurgische ploeg te vragen de gewondenverzorging op zich te nemen. Het is belangrijk, teneinde de behandelingscapaciteit alhier op te voeren in het Katholieke Ziekenhuis de zolder in gebruik te nemen.
- 15 uur. Onderhoud met de neurochirurg dr. Lenshoek. Deze is ter oriëntering uit Amsterdam gekomen en ziet een aantal hersenpatiënten. Hij heeft aanwijzingen gegeven voor de behandelingsmethode daarvan. Daarna wordt de Willem III kazerne bezocht waarin nog slechts twee gevallen zijn die hem kunnen interesseren. Daarbij hoeven geen onmiddellijke voorzieningen getroffen te worden.
- 19 uur. Doden. De Burgemeester deelt mee dat onder meer doodgeschoten zijn de overste Barendse (Luchtbescherming), mejuffrouw van Terwisga, leidster van het Instituut voor steno en machineschrijven (dit blijkt later onjuist te zijn, zij is naar Duitsland gevoerd), de bekende Apeldoornse figuur heer van Gerrevink (zoon van de zaak uit de Nieuwstraat), de heer Karreman (zoon van een wasserij). Later hoor ik nog een zekere heer Welle noemen.
In totaal werden ook uit Arnhem 28 mensen gedood en verspreid in de gemeente opzettelijk op straat neergelegd. De Burgemeester deelt mee dat van een aantal van deze mensen aangenomen mag worden dat zij zich inderdaad met Ondergronds werk bezig hielden.
- 20 uur Wageningen. Een zekere heer Ariens uit Wageningen deelt mee dat daar 4000 zieken en ouden van dagen in kelders zitten omdat de stad onder Engels vuur ligt.

ZIEKENHUIS. RAPPORT aan het Hoofdbestuur van het Nederlandse Rode Kruis van een bezoek aan de Willem III kazerne te Apeldoorn op 2 oktober 1944, 15 uur, door dr. van Vierssen Trip.
Bezoek door dr. Lenshoek (neurochirurg te Amsterdam), dr. Noordenbos (assistent van Dr. Lenshoek), dr. Ruitinga (internist uit Amsterdam speciaal belast met bloedtransfusies) en dr. Trip.
- Nieuwe Gebouwen. Een enorm complex grote, nieuwe en proper uitziende gebouwen, een mooie bosweg met straatweg en brede fietspaden ter weerszijden en open losse slagbomen, een bos en daarna een zwaar hekwerk met de wacht. Wachtgebouwen links en rechts. In het linker wachtgebouw zetelt de Duitse officier van gezondheid, Stabartz Dr. Dotter. Ons bezoek is van tevoren aangekondigd door de chef Oberstabartz dr. Kramer. Deze heeft zijn zetel in het Paleis het Loo. Ik heb hem samen met dr. Augustein (inspecteur van het Nederlandse Rode Kruis) vanmorgen een bezoek gebracht. Wij treffen het. Het is mooi weer, niet koud en de zon schijnt voldoende om ons enigszins behaaglijk te doen voelen.
- Vertrek van een groep Tommies. Er wordt juist een aantal gewonden op transport gesteld. De Colonel dr. Warwich heeft ons al eerder ingelicht dat er omtrent 800 gewonden zijn waarvan nog 200 operatie behoeven. Deze liggen er sinds 17 september en daarna, dus nu 10 tot 14 dagen. Met verplegend personeel en intendance mee zijn dat er circa 1100.
Op zondag 1 oktober deelde de Engelse arts mij mee dat er van deze gewonden 500 op transport gesteld zouden worden naar Duitsland. Dit transport zou gebeuren in dichte wagons (beestenwagens) en zou omtrent 36 uur duren. Zij worden dus afgevoerd als krijgsgevangenen en niet als gewonden. Nu worden de jongens opgesteld en moeten een eindje over het terrein opmarcheren. Bij de eerste groep van 50 zijn er 2 die met een stok lopen en zich moeten voortbewegen. Bij de 2e groep van 50 zijn er 4. Deze worden er uitgehaald. Al deze Engelse soldaten zien er goed uit, opgeruimd, flink en maken niet de indruk er slecht aan toe te zijn. Zij lachen en groeten vriendelijk. Als zij een eindje verder op moeten marcheren laat de troepenofficier die de kazerne onder zijn bevel heeft de manschappen zich in de zon opstellen. Zij hebben een wandeling van een half uur naar het station voor de boeg. Dat kunnen ze best volbrengen. Ook de 3e groep van 50 man staat klaar. Bij de 4e komen er moeilijkheden. Want er zijn klaarblijkelijk zieken bij die moeilijk de tocht zullen kunnen volbrengen. Het blijkt nu dat de opzet is vandaag 250 man weg te zenden. De Duitse onderofficier stelt aan de Engelse kapiteindokter voor dit vierde groepje en het vijfde maar hier te houden. Ik krijg de indruk van overleg en gemoedelijkheid. Inmiddels is dr. Lenshoek met zijn assistent onder geleide van een Engelse arts en een Duitse hospitaalsoldaat naar de hersenpatiënten gaan kijken. Ik heb dr. Lenshoek uit het oog verloren.
- Ongedwongen onderhoud met de Engelsen. Ik ga nu met dr. Warwick het eerste van de drie paviljoens binnen dat door de Engelsen bewoond wordt. Wij zijn daar geheel vrij in ons onderhoud. Het heeft een volkomen ongedwongen karakter. Trouwens al bij het eerste onderhoud dat ik met de Engelse artsen had op 25 september werd ik geheel vrijgelaten in mijn gesprek met hen. Sindsdien zag ik de doktoren dr. Warwick, dr. Hereford, dr. Redman dagelijks. Ik maakte kennis met de geestelijke. Ik zie aanwijzingen over de godsdienstoefeningen. De drie gebouwen bevatten twee verdiepingen. Er is een brede, lange gang in het midden die uitloopt op een gedeelte dat aan weerszijden de slaapruimten van de kazerne bevat. Het zijn ruime maar vrij lage lokaliteiten waarin talrijke lage bedden, of zo men wil, kribben staan.
- In de barakken. Doorgaans staan er twee kribben boven elkaar. Er kunnen er ook drie boven elkaar staan maar dit is blijkbaar niet nodig. De strozakken zijn natuurlijk hier en daar al wat plat geworden. Nieuw stro is wel wenselijk. Lakens zijn aanwezig. Vele van de patiënten liggen te lezen. Er wordt geen aandacht aan mijn komst besteed. Soldaten met RAMC (Royal Airforce Medical Corpse) op de schouder verzorgen hen. Het zijn allen jongelui in de kracht van hun jaren. De stemming is goed. Het ruikt er niet onfris. Ik heb zo ongeveer de helft gezien want ik ben niet boven geweest. Ik kom nog wel eens terug. Zwaar zieken zijn er maar weinig. Wel zijn er zware verwondingen die hulp zeer van node hebben. Als voorbeeld een slecht staande bovenarmfractuur met gezwollen arm en waar de granaatsplinters nog inzitten. Ik maak een praatje. De jongen ziet er goed uit. De fractuur zal wel wat etterafscheiding geven. Dus van genezing is voorlopig toch geen sprake. Hij moet natuurlijk opgenomen worden maar er treedt geen verzuim voor later in wanneer de opname uitgesteld wordt. Zelfs bij slechte stand zou met refractuur later nog veel te bereiken zijn.
- Bloedtransfusie. Er is een zaaltje waar vier zwaar zieke soldaten liggen. Dr. Ruitenga is daar bezig met bloedtransfusies. Dit moet wel gecontinueerd worden. Het initiatief daartoe is enigszins toevallig ontstaan. De ziekste patiënt heeft het linkerbeen verloren. Om de stomp zit een gipsverband. Deze zieke patiënten hebben lakens en dekens en liggen uitstekend. Voor hen speciaal is één verzorger.
- Operatiekamer. Ik bezichtig de geïmproviseerde operatieruimte. Het is een ruim lokaal waarin twee artsen en acht helpers werkzaam zijn. De vloer is vuil van het gips. Het is een terrazzovloer die twee maal daags geboend wordt. De artsen hebben een gummischort dat met lysol afgenomen kan worden. Er zijn geen witte jassen en geen operatiehanddoeken. Er is geen stromend water maar het waslokaal ligt hier tegen over aan de overzijde van de gang. Door de verduisteringspapieren is het daglicht erg gedempt. Hoewel buiten de zon helder schijnt brandt hier elektrisch licht. Apeldoorn zit overigens in het donker. Er staat een elektrisch komfoor sinds twee dagen aanwezig. Hierop worden de instrumenten gesteriliseerd. Doeken kunnen niet gesteriliseerd worden.
- Rommelig en vuil. De gehele ruimte maakt een rommelige en vieze indruk. Echt zoals mannen dat doen. Een operatielamp is er niet. Wel hebben de Engelsen bij het afspringen een eenvoudige verstelbare schijnwerper meegenomen. Deze staat nu echter in de tweede operatiekamer die zich in de derde barak bevindt. Daarin wordt op dit ogenblik niet gewerkt. Er staat allerlei klaar van spuiten in lysol, instrumenten, messen, katheters, waskommetjes, een accu, tafeltjes, een paar bezems, handschoenen om van te watertanden, genees- en verbandmiddelen. De patiënt die op de tafel ligt is wakker onder een deken. Er moet een verbandwisseling gebeuren. Met eenvoudige middelen zou dit geheel toch wel bruikbaar zijn voor grotere en meer operaties. Het belangrijkste is dat er op het ogenblik geen jassen en doeken gesteriliseerd kunnen worden. De verlichting is gemakkelijk te verbeteren. Echter voor zwaar zieke mensen in groten getale kan de verpleging nooit worden wat deze in een ziekenhuis is.
- Fruit. Het heeft enige tijd geduurd voordat het zover was wat ons niet te zeer verwonderde. De Colonel vroeg mij om fruit. Dit wijst, hoe gerechtvaardigd deze vraag voor zieken ons ook voorkomt, toch op een zekere luxe. Wij Nederlanders krijgen immers ook maar weinig fruit. Men moet wel in het oog vatten dat deze Engelse soldaten naar onze begrippen totnogtoe verwend zijn geweest op het punt van vleesvoeding.
- Zending van het Nederlandse Rode Kruis. Gisteren had ik het voorrecht een grote zending van het Nederlandse Rode Kruis persoonlijk af te mogen leveren. Deze zending bevatte een groot aantal boeken, kaartspelen en spelletjes, zeep, verbandmiddelen, watten, gaas, narcose-aether en dergelijke. Alles werd onder toezicht van een Duitse onderofficier onder mijn ogen door de soldaten aangevat en meteen uitgepakt. Vandaag al zag ik dat de boeken hun weg gevonden hebben. Er ontbreken nog lakens en handdoeken. Dit is bekend en er wordt aan gewerkt. Er is centrale verwarming die brandt. In de voorraadkamer vond ik vandaag behalve de door ons meegebrachte geneesmiddelen ook de mee-afgeworpen kisten en de inhoud daarvan. Hierbij was een grote voorraad bloedplasma. Verder was er voor ons iets zeldzaams bij, namelijk wonderolie.
- Voeding. Men schijnt het zowel van Duitse als van Engelse zijde er over eens te zijn dat aan de voeding aanvankelijk zowel kwantitatief als kwalitatief wat ontbroken heeft. Wij nemen echter graag aan dat dit te wijten is aan organisatorische moeilijkheden. Deze zijn nu overwonnen. Het heeft geen zin aan het Nederlandse Rode Kruis te vragen met de voeding bij te springen. Dit wordt mij ook door de Engelse doktoren bevestigd. Tenslotte moge ik nogmaals met nadruk zeggen dat ik bij de Duitse autoriteiten volledig vertrouwen en volle vrijheid gevonden heb om mij op de hoogte te stellen van de toestand der Engelsen.

BURGEMEESTER PONT. Zonder nader overleg met mij werd de actie nu direct door de Beauftragten, Dr. Schneider, doorgevoerd. Een oproep werd 's maandagsmorgens aangeplakt en ter intimidatie werden in de nacht van zaterdag op zondag doodgeschoten terroristen (het aantal bedroeg 8) in het openbaar op drukke straatpunten gelegd. De actie die op die dag onderleiding van Ritterkreuzträger Major Gamer doorgevoerd had ook mede tengevolge van het hiervoor genoemde plaats gehad hebbende feit, succes daar zich plusminus 6000 mannen tussen 17 en 50 jaar melden en plm. 4000 weggevoerd konden worden. De bevolking beschouwt het op straat leggen van de genoemde lijken als een barbaarse terreurdaad. Die daad heeft de stemming tegenover de Duitsers zeer ongunstig beïnvloed. Het kan echter niet worden ontkend dat het vastnemen van gijzelaars en het in brandsteken van huizen waarmee in het begin werd gedreigd, hierdoor vermeden zijn.
Bij het uitzoeken van de personen die naar Zevenaar moesten vertrekken is men tamelijk willekeurig opgetreden. Met het oog op de groten spoed waarmee gehandeld moest worden was dit ook bijna onvermijdelijk. Een grote fout is echter geweest dat de namen en adressen van degenen die weggevoerd zijn, niet geregistreerd zijn. Er zijn namelijk moeilijkheden bij het uitbetalen van de lonen ontstaan. De OT schijnt niet te beschikken over de benodigde gelden voor uitbetaling van deze lonen. Men wenst dat de gemeente Apeldoorn voor de uitbetaling zorg draagt in dien zin dat de gemeente het geld aan de achtergebleven gezinnen overhandigt. De gemeente weet echter nu nog niet welke personen weggevoerd zijn. al op de 2e oktober verklaarde Dr. Schneider mij dat dit een actie was die slechts één maal plaats zou vinden en dat Apeldoorn verder niets te vrezen had. Op bevel van de heer Kolbmüller, vertegenwoordiger van de Beauftragten in Apeldoorn, werd dan ook door mij in het Mededelingenblad bekend gemaakt dat de actie voorbij was, dat ieder weer aan de arbeid moest gaan en dat men zich rustig op straat begeven kon zonder aan bepaalde gevaren te zijn blootgesteld. Op Heidehof werden de stoffelijke overschotten van 9 geallieerde soldaten begraven.

1944 ----- 3 oktober dinsdag.

HARDONK. Vandaag alles veel rustiger. De zaken zijn weer open en verscheidene mannen wagen zich weer op straat. Iedereen spreekt zijn afgrijzen en verontwaardiging uit over de barbaarse en mensonterende wijze, waarop de Duitsers gisteren met de lijken der vermoorde vaderlanders gehandeld hebben. Het is zo minderwaardig dat er geen woorden voor te vinden zijn. Op het front bij Arnhem schijnt niet veel te gebeuren tenminste je hoort geen geschut, vliegtuigen en transporten. De gisteren per aak [vaartuig] weggevoerde mannen zitten nu al in Babberich bij de grens. De te voet afgevoerden zouden bij Dieren aan de IJssel te werk zijn gesteld. Nu de tijd is verzet [wintertijd] zitten we al om 7 uur in het donker en moeten we de verdere avond zoek brengen bij het licht van de carbidlamp. De brandweerlui boven 40 jaar zijn weer vrijgekomen. Weer passeert een transport Canadezen, pittig zingend, heel andere lui dan de Duitsers. Wel een verschil.

VAN HOUTUM. We worden om drie kwartier na middernacht opgeschrikt door een inslaande bom in de omgeving. Het vliegtuig cirkelt rond en schiet vervolgens recht boven ons met de mitrailleurs. Het is een oorverdovend lawaai. Het vliegtuig keert een kwartier later terug en laat opnieuw een bom vallen. Daarvan is het fluiten te horen. Daarna schiet het weer met zijn boordwapens. Deze aanval wordt door luchtdoelgeschut beantwoord. De nachtwacht zegt dat het een tweemotorig toestel is (vermoedelijk een Mosquito) die op een trein heeft geschoten. Bij het nabijgelegen Patertehuis liggen patroonhulzen en op het aangrenzende bouwland vinden we overal scherven van de afweer. De trein is niet goed of helemaal niet geraakt want deze vertrekt later weer. De ring van SS soldaten rondom Apeldoorn wordt opgeheven. Van het fabriekspersoneel zijn vijf personen opgepakt. Drie van hen weten vrij te komen. Een deel van de gearresteerden moet bij Zevenaar werken en wordt bij boeren in Babberich voor de nacht ondergebracht. Het lijk van Reinier van Gerrevink is naar het ziekenhuis vervoerd. Het komt in een familiegraf. Bij de begrafenis mogen echter alleen directe bloedverwanten aanwezig zijn. De dood van Reinier is zo snel gegaan dat wij het ons nog niet helemaal kunnen realiseren. De burgemeester durft in de krant te schrijven dat jongens tussen de 17 en 50 jaar geen gevaar meer lopen op straat opgepakt te worden. De krant bericht dat men op één vleesbon een rantsoen vlees of zeven eieren kan krijgen.

BLOEM. Vandaag zijn de Duitsers, die hier inkwartiering hadden, weer vertrokken naar Klarenbeek. Hier was 15 man. In de hele buurt rond 70 man. Ik heb gewerkt aan de ´Todt´ tussen Epse en Gorssel. Tommies hebben 's morgens een trein gebombardeerd in Twello. Er vielen twee bommen, één bij Zendijk en één bij de Domineestraat, op een locomotief van een Rode Kruis-trein. 's Middags is een spoorwegviaduct bij de kalkfabriek van Trip aan de Snippeling gebombardeerd. Later vielen in de richting Zutphen een tiental bommen. Uit de gemeente Voorst zouden rond vijftienhonderd mannen opgeroepen zijn om aan de verdedigingswerken te Gorssel te helpen arbeiden. Hier moeten een drietal linies gemaakt worden. Deze bestaan uit een anderhalve meter diepe wigvormige greppel met hier en daar een mitrailleursstelling en achter deze linies een op tien meter afstand van elkaar gelegen zogenaamde ´Loch´ éénmansgaten. Vóór deze linies een vier meter brede prikkeldraad versperring. Er wordt gewerkt van acht uur 's morgens tot half vijf 's middags. Er wordt ook warm eten verstrekt. Het loon is vijf gulden per dag. Dinsdags is er een razzia gehouden vanaf Klarenbeek, de Broekstraat, door tot hier. Vele jonge boeren zijn gegrepen en naar Apeldoorn overgebracht vanwaar ze ´s avonds hier over de straatweg weer naar Zutphen moesten lopen en nu in Eefde te werk gesteld zijn aan de Todt-werken daar. Ze moesten op het werk blijven en kwamen niet thuis. Boeren die aan het ploegen waren konden het paard op stal zetten en moesten zo maar mee. Onder andere zijn meegenomen: Dorus Dolman, Gait Oosterman, Bart Borgonje, Toon Jansen, Tiens Jansen, Harm Jansen en Antoon Berends. Aanhoudend zwaar gedreun, ook in de nacht, richting Arnhem.

SPOORWEGEN. Vandaag werd om ongeveer 7 uur bij Barneveld een trein door vliegtuigen aangevallen. 10 bommen werden afgeworpen, de trein zwaar beschadigd terwijl 5 paarden en 5 Duitsers gedood werden.

ZIEKENHUIS. Ik [Vierssen] ben gevangen genomen door de Sicherheitsdienst op vermoeden meegewerkt te hebben aan het bevrijden van een geallieerde vlieger uit de Willem III kazerne. De vlieger is een Amerikaan. In de Willem III kazerne zitten alleen Engelsen. Ik verblijf in het politiebureau alhier.

BURGEMEESTER PONT. Op Heidehof zijn de stoffelijke overschotten begraven van 3 slachtoffers van de bominslag aan de Kleine Velderslaan.

1944 ----- 4 oktober woensdag.

HARDONK. Mooie najaarsdag. In de lucht erg rustig. 's Middags passeerden hier 9 Tigertanks en 3 lichtere. Die zware kasten hadden sinds gisteren aan de Arnhemseweg gestaan, geweldig grote gevaarten. Ze maken bij het voorbijrijden een vreselijk lawaai. Overal wordt de Hoofdstraat door het gewicht van de zware rupswielen vernield. We hopen spoedig de Engelse tanks voorbij te zien razen. Nu ik dit schrijf komen de Duitse tanks weer terug. Gisteren stond in de krant dat een ieder zich nu weer rustig zonder ´bepaalde´ risico's te lopen op straat kon vertonen. Vandaag hielden de heren echter alweer controle op Rodekruisbewijzen, later op Ausweisen. Je kunt ze nooit geloven want een dag later zijn ze al hun beloften vergeten. Nog steeds passeren vluchtelingen uit de Steeg. Het Duitse legerbericht van vandaag meldt strijd ten zuiden van Arnhem bij de ´nieuwe Duitse hoofdverdedigingslinie´. In Putten schijnen de Duitsers heel erg huisgehouden te hebben!

VAN HOUTUM. Een aantal wagens uit Veenendaal staat 's nachts in Ugchelen geparkeerd. Men laat de paarden in een wei bij de wagens grazen. Zij zijn echter later op de dag verdwenen. Het is niet bekend of de dieren zijn losgebroken of met opzet zijn losgelaten. Het duurt enige tijd voordat de Duitsers deze paarden terugvinden. Zij grazen in een wei die van de weg af niet is te zien. Daarna vertrekken de wagens naar Hoogeveen. Gedurende de hele middag rijdt veel Duits materiaal over de Arnhemse weg naar Apeldoorn. Daar wordt het geparkeerd. Er zijn tanks bij met een vlag van het Rode Kruis. Zes Tijgertanks rijden de Hoofdstraat kapot en draaien op de kruispunten alle straatstenen uit de weg. De Duitsers slepen de kruidenierswinkel van Westhof leeg. Zij zoeken bij een broer naar wapens en halen daar de hele kolenvoorraad tevergeefs ondersteboven. De SS soldaten die in Ugchelen patrouilleren dringen bij een boerderij binnen en vragen aan een jongeman waarom hij zich niet heeft gemeld voor het graven. Deze weet echter een goed antwoord te geven. Zij verdwijnen na een fles melk te hebben ontvangen. De burgemeester doet een beroep op alle verzetslieden om hun wapens binnen 24 uur in te leveren. Vrijstelling van strafvervolging is zogenaamd gegarandeerd. De moffen moeten echter niet menen dat wij hun mentaliteit vergeten. De terreurdaad van maandagmorgen (lijken op straat) vraagt niet om inlevering van de wapens maar om gebruik van deze wapens tegen de overweldiger.

SPOORWEGEN. Vandaag vonden om ongeveer half twee in de middag aanvallen plaats op treinen tussen Barneveld en Stroe bij km 63.9 en 64.5.

1944 ----- 5 oktober donderdag.

HARDONK. Een pracht dag, zonnig en helder. Echt een dag voor de vliegerij. In de morgen kwam hier een geweldig grote luchtvloot over, vermoedelijk naar onze buren. In de middag plotseling vliegtuigen, geknetter van afweergeschut, inslaan van bommen. Even later opnieuw geknetter. Overal tikten de kogels op de trottoirs of op de daken. Een drietal bommen kwam op de Soerenseweg terecht, een wielrijder gedood, enige personen gewond terwijl een villa nogal schade opliep. Verder werd een Duitse militaire trein beschoten. Daarbij werden verscheidene Duitsers gedood of gewond. Dat waren even gevaarlijke momenten! Vandaag hier opnieuw controle, zelfs van persoonsbewijzen en Ausweisen. Beloven en doen! Vanavond raasden opnieuw tanks langs nu weer richting Arnhemseweg. Daardoor wordt de bestrating nog meer vernield. Morgen moeten de schooljongens vanaf 15 jaar schuilkuilen (gaten) graven. Steeds hoor je met afschuw spreken over het op maandag gebeurde.

VAN HOUTUM. 's Middags na 1.30 uur passeren grote aantallen jagers waarvan de richting (door bewolking) niet altijd is te bepalen. Even later komen zes tweemotorige bommenwerpers in de richting Apeldoorn over. Kort daarop horen wij uit die richting zwaar mitrailleurvuur. Gevolgd door bomontploffingen. Het houdt enige minuten aan. De Duitse afweer is zeer actief. Het is niet duidelijk waar al deze kanonnen in onze gemeente staan opgesteld. Deze beschieting herhaalt zich binnen betrekkelijk korte tijd nog een tweede en derde maal. Ons huis dreunt voortdurend. Er wordt ook in de richting van Beekbergen geschoten. Er gaan allerlei geruchten over het afwerpen van strooibiljetten boven Apeldoorn. Men zou het station gedurende twee uur moeten mijden enzovoort. In werkelijkheid zijn er alleen stannioolstroken gevallen. Op de spoorlijn naar Zutphen werden twee treinen met auto's beschoten. Deze treinen branden allemaal. Een Duitse granaat doodt op de Soerenseweg een burger. 's Middags worden vijf personen, van wie de lijken maandag jl. op straat hebben gelegen, op het nabijgelegen kerkhof [Heidehof] begraven. Alles gebeurt in de meeste stilte. Het kerkhof is echter niet afgesloten. De Duitsers houden 's avonds op verschillende punten jongemannen aan en controleren hen op de persoonsbewijzen. Deze controle staat in verband met de piloten van de neergeschoten vliegtuigen. Men denkt dat er opnieuw een razzia is. Het personeel van de fabriek loopt daarop direct naar het bos. Alle scholieren tussen de 15 en 17 jaar moeten morgenochtend om zeven uur op het marktplein aanwezig zijn om een aantal dagen de dekkingsgaten uit te diepen. 's Avonds horen wij dat zondag in Putten twee Duitse officieren en een soldaat door burgers zijn gedood. Als represaille werden alle mannen van Putten naar kamp Amersfoort overgebracht. De Duitsers sloten de vrouwen in de huizen op. Zij werden later weer losgelaten en mochten een weinig eten uit de woningen meenemen waarna zij het dorp moesten verlaten. De moffen staken daarop ruim 100 huizen in brandt.

BLOEM. Ook in Apeldoorn is een trein kapot geschoten. Ook zouden daar terroristen vermoord zijn die men een dag langs de straat liet liggen. De lijken waren bedekt met een doek waarop een grote letter T stond. Ook zouden mensen die niet voor de Todt-organisatie wilden werken neergeschoten zijn. Bij de fabriek van v.d. Lande is, toen we daar werkten voor de Todt. Een Duitse jager neergeschoten door een Tommie. De piloot kwam behouden met een parachute aan de grond. s Middags een aanval op een schip dat bij het overslagbedrijf Kappelle in de IJssel lag. Daarbij sprongen de granaten van het afweergeschut op 150 meter van ons af uiteen. Ook is de Zeppelin Nettenfabriek in Apeldoorn gebombardeerd. Daarbij werden vier meisjes gedood en zes gewond. Dit kwam omdat het eigenlijke doel het station en de spoorwagens waren.

SPOORWEGEN. Vandaag werd te Barneveld een trein vanuit de lucht beschoten.

BRANDWEER. Om 2 uur kregen we de eerste raketbommen en wel aan de Soerenseweg 17 en achter het tegenover gelegen perceel. Hierbij werd één persoon gedood en 4 gewond. In de omgeving was veel glas- en pannenschade. Later op de middag werd op de Zutphense spoorlijn nog een trein bekogeld met niet minder dan 144 raketbommen. Deze aanval was de opening van een reeks aanvallen op treinen met raketbommen.

1944 ----- 6 oktober vrijdag.

HARDONK. Zonnige dag, veel wind, koud weer. Vanmorgen mijn neef Reinier van Gerrevink begraven. Bij het graf werd gezongen ´Veilig in Jezus armen´ en ´Beveel gerust uw wegen, al wat U harte deert´. al vroeg in de morgen klonk in de verte het dreunen van zware ontploffingen. Later ratelde ook hier het afweergeschut, daarna nog meer dreunen. Holtkamps matrassenfabriek in Deventer vernield, later ook het station en de rails te Dieren. Vanmiddag waren onze ´beschermers´ bezig met fietsen vorderen. Een deel werd in ons gangetje gezet. Bijna niemand ontsnapte aan de rovers. Zelfs de pastoor van Loenen moest zijn fiets afstaan.

VAN HOUTUM. Reinier van Gerrevink wordt 's morgens om 10.45 uur begraven. Tijdens het dragen van de lijkkist (zeer goedkoop, platte deksel, hoogstens zes planken) mogen alleen de directe familieleden op het kerkhof. De begraafplaats wordt een half uur later weer vrijgegeven. Daarop houden familie en kennissen nog een korte rouwdienst.

BLOEM. 's Morgens om half zeven is een trein aan de Goorweg in Klarenbeek kapot geschoten door de Tommies en 's middags zijn op dezelfde trein weer bommen gegooid. Hierbij is ook het huis van Drikus Berend getroffen. Een bom viel tussen het huis en de schuur. Eén machinist is gedood. Voor de middag is de matrassenfabriek van Holtkamp in Deventer gebombardeerd. Deze gaf wel een uur lang een dichte zware rook te zien. Verder zijn er twee treinen gebombardeerd. Eén aan de spoorbrug te Deventer en één in Twello, die er 's avonds nog stonden. Op Teuge zijn bommen gevallen bij het voormalig station. Aan het Hoge Vonder zouden de ruiten kapot en de pannen van het dak zijn.

BURGEMEESTER PONT. Op 5 en 6 oktober werden begraven de stoffelijke overschotten van 8 personen die op maandag 2 oktober van de straat zijn verwijderd in opdracht van den Sicherheitsdienst.

1944 ----- 7 oktober zaterdag.

HARDONK. Zonnige, mooie dag. al vroeg een trein beschoten aan de Veenhuizerweg, locomotief stuk. Rustige dag. Circa 2000 man infanterie vermoedelijk afkomstig uit Deventer, hier gelegerd.

VAN HOUTUM. Mijn neef Jaap, die sinds de razzia bij ons was, vertrok vannacht om 3.30 uur met een wagen van het Rode Kruis naar Heiloo bij Haarlem. Hij gaat met zijn moeder en tante (die beiden bij oom Reinier in Apeldoorn zijn geëvacueerd) naar familie in Noord Holland. Deze heeft op hun beurt een auto van het Rode Kruis gestuurd en rijdt door het luchtgevaar uitsluitend 's nachts. Als we 's morgens buiten komen zien we overal strooibiljetten liggen. Bij ons huis liggen er minstens zes. Het is nr.173 van de serie ´Nachrichten für die Truppe´ en is gedateerd vrijdag 6 oktober. Het geeft een overzicht van de Duitse verliezen weer. De Centrale Keuken in Apeldoorn treft voorbereidingen voor de voeding van die evacués die niet in staat zijn hun eigen maaltijd te bereiden. 's Avonds belt tante Mien uit Heiloo op dat ze allemaal veilig zijn aangekomen.

SPOORWEGEN. Vandaag werd alweer tussen Barneveld en Stroe (bij woning 63) een trein met vee door vliegtuigen aangevallen. Veel vee werd gedood, de trein en sporen zwaar beschadigd. Nabij Barneveld werden bommen afgeworpen. Om 7.30 die dag werd bij de Veenhuizerweg te Apeldoorn een Wehrmachtstrein aangevallen. Er waren veel gewonden en wellicht ook doden onder de Duitsers. De machine en de trein werden beschadigd.

1944 ----- 8 oktober zondag.

HARDONK. Nevelige ochtend, later zonnig zacht weer. Geen nieuws.

1944 ----- 9 oktober maandag.

HARDONK. Bewolkte lucht, 's morgens wat regen, verder droog en zacht. Kalme dag, geen schieten, geen vliegtuigen. Gisteren passeerden over de Deventerstraat richting Deventer 247 pantsers met bijbehorend zwaar materiaal. Vannacht zouden hier 500 personen uit Utrecht komen op doorreis om voor de Duitsers te graven. Telkens komen hier troepjes infanterie langs, meestal van Deventer.

1944 ----- 10 oktober dinsdag.

HARDONK. Somber en zacht weer. Op Het Loo en in Wiesel zijn de wegen afgezet om iedereen, zelfs die met Ausweisen, opgepakt voor graafwerk. Ook de huizen worden doorzocht. In Wenum liep dat uit op een complete razzia. Daarbij werd zelfs geschoten. In Apeldoorn zelf rustig. Bij de slavenjachten in Wenum en Wiesel zijn 100-200 personen opgepakt en schijnen helaas ook enkele mensen te zijn gedood.

VAN HOUTUM. Leden van de ´Nederlandse´ SS sluiten alle wegen naar Het Loo af en houden daar een grote razzia. Naar leeftijd of vrijstelling wordt niet gekeken. De SD in Apeldoorn krijgt opnieuw versterking en wel van 30 man. Eén van hen zegt dat de razzia's in de omliggende dorpen en buurtschappen zullen toenemen. Weer anderen vorderden auto's. Oom Willem weet zijn vrachtauto nog op tijd te verstoppen maar moet wel zijn aanhangwagen afgeven. Met ingang van donderdag aanstaande zal de gasvoorziening in onze gemeente eindigen. De commissie voor de noodtoestand deelt mee dat alle instellingen moeten centraliseren om brandstoffen te besparen.

BURGEMEESTER PONT. Met volkomen ontkenning van de door de Duitsers gegeven verklaring werd in de nacht van de 9e op de 10e oktober door de SS in samenwerking met de Sicherheitsdienst een razzia gehouden in het noordwestelijk deel van Apeldoorn. Deze razzia zou tegen terroristische elementen gericht zijn. Indien men zich tot het arresteren van deze elementen had bepaald zou hiertegen niets in te brengen zijn geweest. Men heeft echter honderden mannen naar de IJssel gestuurd die hiermee niets te maken hadden. Het vertrouwen van de bevolking in de toezeggingen van Duitse zijde is hierdoor tot ver beneden het nulpunt gezonken. De opmerking dient hierbij gemaakt te worden dat een der belangrijkste karaktereigenschappen van de Nederlanders is dat zij verlangen dat gedane toezeggingen gestand worden gedaan. Houdt men hiermee geen rekening dan verliest men ongetwijfeld het vertrouwen en kan het op geen enkele wijze terugwinnen. Het niet de hand houden van de genoemde termijn versterkt bovendien bij de bevolking de vrees dat het eigenlijke doel van de bezettingsautoriteiten is de mannelijke bevolking in Nederland naar Duitsland te voeren. Verder is het zeer belangrijk dat men op deze wijze het woord van de Burgemeester niet meer vertrouwt, wat voor hem slechts aanleiding kan zijn om ontheffing van zijn functie te verzoeken. Nadat de genoemde termijn van 8 à 10 dagen was verstreken bereikten mij verschillende vragen over de datum van terugkeer naar Apeldoorn van hen die op 2 oktober en volgende dagen zijn aangewezen en weggevoerd voor het verrichten van werkzaamheden in de Achterhoek. Zoals ik hierboven uiteengezet, heb ik op gezag van de Duitse autoriteiten in de oproep op last van de Beauftragten van 29 september doen weten dat de tewerkstelling 8 à 10 dagen zou duren.
De Duitse autoriteiten stellen zich ten aanzien van dit voor belanghebbenden zo belangrijke punt op het volgende standpunt. Wat Apeldoorn betreft is deze toezegging op zich zelf al vervallen door het feit dat een de tweede directe oproep door de Beauftragten noodzakelijk bleek aangezien op de eerste oproep praktisch niemand was verschenen. In de tweede plaats heeft de OT onder wier leiding de werkzaamheden plaatsvinden nieuwe opdrachten van de Weermacht ontvangen. Daarop was aanvankelijk niet gerekend zodat de duur van de werkzaamheden hierdoor wordt verlengd. Bovendien zijn zeer vele arbeiders, ook uit Apeldoorn, er vandoor gegaan. Over de vermoedelijke datum van terugkeer kon daarom niets met zekerheid worden gezegd. Ik betreur uitermate deze gang van zaken waardoor mijn woord in het geding is gekomen.
Tenslotte is een sterke onrust verwekt door het al hierboven genoemde feit, namelijk dat in het noordwestelijk gedeelte van Apeldoorn opnieuw een actie is gevoerd welke afvoer van vele arbeidskrachten tengevolge heeft gehad. Dit werd beschouwd als strijdig met mijn, op gezag van de Duitse autoriteiten in de dagelijkse Mededelingen gepubliceerde, verklaring dat de actie van 2 oktober was beëindigd en dat ieder zich dus veilig op straat kon begeven zonder bepaalde risico's te lopen. Deze nieuwe actie is echter uitgegaan van Duitse politieautoriteiten zonder mijn voorkennis. Deze autoriteiten stelden zich op het standpunt dat zij door geen enkele toezegging in hun actie belemmerd konden worden. Bovendien was het noordwestelijk gedeelte van Apeldoorn niet in de actie van 2 oktober betrokken geweest. De geruststellende verklaring kon nooit op dit gedeelte betrekking gehad hebben.
De gehele toestand waarin deze arbeiders verkeren en het feit dat zij nog steeds niet naar huis zijn teruggekeerd zijn in hoge mate onbevredigend. Van gemeentewege zijn verschillende maatregelen genomen om zoveel mogelijk tegemoet te komen aan de moeilijkheden waarin de arbeiders zich bevinden. Er wordt geprobeerd een regeling tot stand te brengen waarbij 80 % van de lonen door bemiddeling van de gemeente wordt uitgekeerd aan de gezinnen van de arbeiders. Tot dit doel gaan iedere week twee ambtenaren van de gemeente naar Doesburg en Zevenaar. Tot dusver is er helaas nog niet veel resultaat behaald, ten eerste omdat het zeer moeilijk is contact met de Apeldoornse arbeiders te krijgen en ten tweede omdat niet steeds de vereiste samenwerking tussen en met de arbeiders zelf en de aannemers plaats heeft. Verder heeft men tot stand gebracht een zogenaamde transportdienst. Deze dienst onderneemt twee maal per week een tocht naar de genoemde gebieden en brieven en pakjes voor de arbeiders meeneemt. Vooral bestaat grote behoefte aan schoon onder- en bovengoed. Er wordt nu getracht door middel van de genoemde transportdienst hierin zooveel mogelijk te voorzien.

1944 ----- 11 oktober woensdag.

HARDONK. Prachtige herfstdag. Van militaire acties weinig te merken. Alleen tegen 5 uur wat vliegtuigen. Ik heb een nieuwe carbidlamp besteld. De oude is defect geraakt.

VAN HOUTUM. De Duitsers hielden gisteren in Assel, Kootwijk, Milligen en Uddel grote razzia's. De bossen werden nauwkeurig onderzocht. Op iedere vijf meter liep er een mof. Er is praktisch niemand ontkomen. Zij zijn in het bos opgepakt. Ausweise of leeftijd hielp niet. Zij overnachten in het Seminarium en zijn vanmorgen nog viermaal ´geprüft´. Daarna kwamen er een aantal vrij. Deze gaan nu te voet naar Kootwijk. De overigen (de bewaking is streng) gaan naar Doesburg voor graafwerk. De politie komt om zes uur bij ons en verplicht mij morgen te komen helpen bij het uitdiepen van de éénmansgaten langs de weg. Ik weet er van af te komen door het voorwendsel dat ik geen zwaar werk mag verrichten.

ZIEKENHUIS. [De op 3 oktober 1944 in Apeldoorn gevangen genomen Ziekenhuistrio werd] Vrijgelaten.

BURGEMEESTER PONT. Op de begraafplaats ´Heidehof´ werd het stoffelijk overschot begraven van een lid van de Duitse Weermacht. Ook werden begraven de stoffelijke overschotten van 2 bekende en 4 onbekende inwoners van Putten.

1944 ----- 12 oktober donderdag.

HARDONK. Opnieuw fraaie dag. Vanmorgen telkens vliegtuigen, even afweergeschut in werking. De razzia van dinsdag heeft zich ook uitgestrekt tot Kootwijk, Uddel en Emst. In Milligen werd de fraaie villa bij Veritex verbrand omdat de eigenaar de benen had genomen. Bij Wiesel zou een wapendepot zijn ontdekt, vermoedelijk het wapendepot in het Weermachtbericht van vandaag noordoostelijk van Arnhem! Vannacht zijn weer vele personen gevangen genomen. Waarvoor? Nieuwe carbidlamp in gebruik, doet het uitstekend. Vannacht Sumatralaan geheel afgezet en twee personen gevangen genomen.

VAN HOUTUM. 's Morgens om acht uur beginnen een 20-tal personen de dekkingsgaten langs de weg uit te diepen. Zij vinden onder meer een overall en een gasmasker die de Duitsers daar op 17 september hebben achtergelaten. Ondanks het voorspelde afsluiten van de gastoevoer brandt de gaslamp 's avonds bij ons nog beter dan op de voorgaande dagen.

POLITIE. Vandaag moesten op last van de Sicherheitspolizei alle arrestanten worden ontslagen. Hieronder bevonden zich 4 recherche-arrestanten die zich aan ernstige misdrijven (plunderingen) hadden schuldig gemaakt.

BURGEMEESTER PONT. Zoals in de brief van de directeur der Gemeentediensten van 12 oktober 1944 werd meegedeeld, werd als maatregel ter voorziening in de brandstoffennood voor het rooien van stobben door ingezetenen aangewezen het terrein achter de Julianatoren, groot plusminus 20 hectare, waarvan het hout door de Duitse Weermacht was geveld. Dit terrein bevat naar schatting 15.000 stobben.
De kolenvoorraad is totaal uitgeput en daardoor moest de gaslevering worden gestaakt. In de gashouders moest enig gas achterblijven uit technische overwegingen. De stopzetting van de gaslevering heeft niet slechts tot gevolg dat de huishoudens zonder gas kwamen maar ook de industrieën en de ambachten. Voor de gehele bevolking is dit een ramp. Wel in het bijzonder voor de huismoeders die nu niet kunnen koken. Een zeer groot percentage van de bevolking bezit geen ander kookapparaat dan een gasfornuis of -toestel. Daar al eerder de stroomlevering was stopgezet stonden ook de gezinnen die elektrisch kookten voor het kookprobleem. Wanneer men daarbij nog rekening houdt met de tienduizend evacués, die Apeldoorn heeft moeten herbergen, is het duidelijk dat men met bijna onoverkomelijke moeilijkheden te doen heeft. Er is weinig uitzicht dat voor deze moeilijkheden spoedig een bevredigende oplossing gevonden wordt. Er zijn bij lange na geen voldoende vaste brandstoffen. Met angst en beven wordt de komende winter tegemoet gezien.
De gasfabriek zelf is aangesloten op het elektrische net zodat het bedienen van de ovens, die op temperatuur gehouden moesten worden, ongestoord voortgang kon vinden. Gedurende deze periode bestaat er gelegenheid om noodzakelijke reparaties uit te voeren. Hiermee is onmiddellijk een aanvang gemaakt. Het buizennet ondergaat eveneens noodzakelijke verbeteringen; onder andere verstoppingen opgeruimd.

1944 ----- 13 oktober vrijdag.

HARDONK. Iets kouder, afwisselend bewolkt. Om 9 uur geknetter van het luchtafweergeschut, gedreun, enz. Even later bleek de fabriek van Talens te zijn getroffen. Daarbij zouden 4 personen gedood zijn. Ook werd de Nettenfabriek beschadigd en enige huizen in de Veldhuisstraat. Er zit hier een massa ´Hollandse´ SS, landwacht, Sicherheitsdienst en hoe dat spul meer heet. We treffen het dus niet.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 8.30 uur beschieten acht jagers het station van Apeldoorn. Van het doel wordt weinig vernield. Er vallen wel enige bommen in de omgeving die schade veroorzaken. In twee fabrieken breken kleine branden uit. Eén woning wordt totaal verwoest. Er zijn in totaal zes doden. Het luchtdoelgeschut vuurt onafgebroken. Rondom één van de jagers ontploffen granaten. Deze blijft onbeschadigd. Na deze aanvallen vluchten alle opgeroepen arbeiders (ook één van ons personeel) die op het station gedwongen werden te werken. Zij gaan er niet weer naar toe ondanks het mislopen van hun loon. Lightnings werpen om 11 uur een aantal bommen op de spoorlijn bij Assel. Voorts schiet het luchtafweer uit Apeldoorn noch driemaal op de patrouillerende jagers.

BRANDWEER. 8.50 uur, luchtalarm. Enige Engelse jagers cirkelden boven de stad. Het afweergeschut van het station begon te ratelen. Het was een oorverdovend lawaai. De vliegtuigen trokken zich van het afweergeschut niets aan en doken achter elkaar midden door het vuren heen in de richting van het stationsemplacement. De eerste schoot twee raketbommen af en gaf een lang salvo met zijn zware boordwapens, vervolgens het 2e, 3e en 4e toestel. Zware rookvlammen stegen op. Direct daarop kwam het bericht binnen dat de fabriek van Talens & Zn zwaar getroffen was en in brand stond. Ook de Nettenfabriek was zwaar getroffen evenals verscheidene woningen in de Veldhuisstraat. De nodige brandweer- en andere hulptroepen reden uit. Er was veel hulp nodig. Er werden 4 doden en vele gewonden onder het puin vandaan gehaald. De brandweer deed zijn best om de brand zo veel mogelijk te beperken. De bluswerkzaamheden moesten we nog al eens onderbreken voor het naderen van vliegtuigen. Gelukkig liep dit zonder incidenten af. Doordat er veel papier op de brandende zolder aanwezig was en het betondak ingestort was op het papier werd het blussingswerk zo belemmerd dat wij de volgende dag om 12 uur pas konden inrukken.

1944 ----- 14 oktober zaterdag.

HARDONK. Afwisselend bewolkt, veel wind, herfstachtig. De gehele dag in de verte kanongebulder, enkele vliegtuigen over. Zutphen schijnt vanmiddag zwaar getroffen te zijn. Een brandweerwagen uit Apeldoorn is ter assistentie daarheen vertrokken. Veel verkeer over de Deventerstraat richting Deventer. Verscheidene personen gearresteerd, bij één het gehele huis leeggehaald tot zelfs de brandstoffen toe. Nergens hoor je echt nieuws.

VAN HOUTUM. 's Morgens tussen 6 en 9 uur passeren er veel Duitse vrachtauto's (meestal trekkers) in de richting Apeldoorn. Zij vervoeren geplunderd materiaal. Zo zien wij een ledikant, bureau, naaimachine en zelfs konijnen in een konijnenhok achter in de auto's staan. Enkele wagens hebben nog gevorderde luxe auto's of vrachtwagens op sleeptouw (misschien voor benzinebesparing). Eén auto houdt voor de ingang naar het Patertehuis stil. De inzittenden, waaronder een vrouw, laden de hele vracht uit, schijnbaar om hun buit goed te bekijken. Hieronder bevinden zich veel weck- en wijnflessen. Alles is blijkbaar afkomstig uit Wageningen. Van de 9000 evacués in Beekbergen moeten er 6.000 naar elders. Er worden namelijk Duitsers ingekwartierd. Steeds meer mannen vluchten van de IJssellinie. Zij werken nooit hard en stonden bloot aan acties van Britse jagers. De Duitsers plunderen ook daar. Ze moesten enkelen uitsluitend koeien (kudden van 50 of meer) in de richting van Duitsland drijven. De overigen moeten hoofdzakelijk loopgraven en prikkeldraadversperringen aanleggen. De mannen slapen het meest bij boeren waar zij het goed hebben. Zij werken bij Zevenaar meestel onder Brits artillerievuur.

BLOEM. De spoorbrug bij Zutphen is gebombardeerd. Het rookte meer dan een uur lang. Misschien is er wel wat anders getroffen.

BRANDWEER. 17.45 uur. Zutphen zwaar gebombardeerd. De Brandweer vraagt om hulp. De Opelspuit met 7 man bezetting rukte uit. Deze ploeg verrichtte daar veel werk vooral toen zij alleen het blussingswerk van de grote gebouwen van de firma Reesink van twee andere spuiten moesten overnemen. De volgende morgen om 11 uur waren de branden geblust zodat wij naar huis konden terugkeren.

SPOORWEGEN. Vandaag om 3 uur werden te Stroe 11 bommen geworpen. Hierdoor werd een trein totaal vernield. Veel schade ontstond aan gebouwen en sporen.

POLITERAPPORT (15 september tot en met 14 oktober 1944).
- De onderwachtmeester R. verricht dienst te Zwolle daar hij zijn standplaats niet meer kan bereiken terwijl de onderwachtmeester S. door ziekte voorlopig zijn dienst niet kan hervatten.
- De stemming van de bevolking is, nadat grote beroering was ontstaan door het op de openbare weg neerleggen van terechtgestelde arrestanten van de Sicherheitsdienst en het op vorderen van nagenoeg alle mannelijke personen tussen 17 en 50 jaar, nu weer vrij rustig.
- Omtrent de politieke groeperingen en haar activiteit zijn geen bijzonderheden te melden.
- De goederenverzorging en aanvoer en bevoorrading van levensmiddelen en grondstoffen heeft tengevolge van de toestand nagenoeg geheel opgehouden. Vooral de brandstoffenpositie in deze gemeente is zorgwekkend.
- De discipline van de bevolking ten opzichte van distributie en prijscontrole geeft geen aanleiding tot opmerkingen.
- In verband met de noodtoestand is het personeel van de Economische Dienst tijdelijk ingedeeld bij de straatdienst. Dit had tot natuurlijk gevolg dat weinig of geen periodieke verslagen werden opgemaakt terzake distributie- of prijsovertredingen.

1944 ----- 15 oktober zondag.

HARDONK. Mooi zonnig weer. In de middag echter bewolking en regen. al vroeg in de ochtend vliegtuiggeronk, geschutvuur. Telkens zware ontploffingen onder andere veroorzaakt door het in de lucht vliegen van een munitiehuisje bij Stroe. Verscheidene personen, die bij Lochem en Zevenaar tewerk gesteld zijn, kwamen hierheen terug gevlucht. Ze waren gisteren bij graafwerkzaamheden voor de weermacht door vliegtuigen beschoten. Daarbij vielen doden en gewonden. In Zutphen zijn gisteren het station en de brug getroffen. Helaas is in de oude stad veel vernield en zijn mensenlevens verloren gegaan. Telkens kan men ontploffingen horen. Het was vanavond om half zeven al donker. Voor de meeste mensen, die geen kaarsen meer hebben of geen carbid kunnen krijgen, betekent het vroeg naar bed.

VAN HOUTUM. Wij horen 's morgens om acht uur de eerste ontploffingen in de richting Amersfoort. Het gaat tot elf uur. Het laatste uur volgen de explosies sneller op elkaar en zijn beter te horen. De deuren rammelen. Het doet aan tijdbommen denken. Later horen wij dat een munitietrein bij Stroe is beschoten en geëxplodeerd. De spoorlijn naar Amersfoort is sinds vanmorgen versperd. Alle mannelijke evacués in Beekbergen krijgen van de politie schriftelijk bericht dat zij zich morgenochtend om zes uur (!) bij de Echoput moeten melden voor graafwerk. Op de aanzegging wordt gesproken over de aanleg van zogenaamde Splitterboxen. Dat zijn dekkingsgaten voor vrachtauto's. Na afloop van dit graafwerk, zo vervolgt de aanzegging, kunnen de betrokkenen voor allerlei werkzaamheden (Duitland niet uitgesloten) worden ingezet. Het interlokale telefoonverkeer wordt opnieuw verbroken.

BLOEM. Weer grote activiteiten in de lucht omdat het helder weer was. Bij Deventer zijn nog bommen gegooid. Radionieuws in telegramstijl: Aken staat in brand, Athene in Griekenland is bevrijd. De Russen zijn 100 divisies aan het groeperen bij de Pruisische grens. Boedapest zware tankslag. Bij Arnhem zijn de Engelsen aan het hergroeperen. De Engelsen zouden de dijken van het eiland Walcheren kapot gegooid hebben. Daardoor staat het hele eiland onder water. De Hollanders waren geëvacueerd. De Duitsers hadden er zwaar geschut staan.

SPOORWEGEN. Vandaag werden de gehele dag treinen vanuit vliegtuigen bestookt. Te Stroe had een grote aanval plaats op een munitietrein. Deze werd totaal vernield. Ook ontstond grote schade aan gebouwen. Onder de Duitsers waren vele doden en gewonden.

1944 ----- 16 oktober maandag.

HARDONK. Bewolkt, later regenachtig. Er zijn vandaag veel Duitse troepen gekomen. Op straat lopen er heel wat. Vandaag is op de markt razzia gehouden om burgers voor graafwerk te deporteren. Op het politiebureau zat een aantal SS-soldaten opgesloten. Ze hadden in een burgerpakje geprobeerd van het zaakje af te komen. Ze niet weer te pakken kunnen krijgen. Vanavond even geronk van een vliegtuig en een moment geknetter van afweergeschut.

VAN HOUTUM. Er lopen allerlei geruchten over nieuwe razzia's. Merkwaardig is het dat zij, die van de IJssellinie gevlucht zijn, verklaren dat er binnenkort nieuwe razzia's zullen worden gehouden wegens de vele ontsnappingen.

BLOEM. Gisteravond weer zwaar gedreun van kanonnen ten westen van Arnhem. Het verkeer over de weg is nu gewoon. Het zijn alleen Duitse wagens die er langs komen. Vrijwel de hele gemeente Voorst is aangezegd te moeten werken aan de loopgraven en tankvallen achter de IJssel tussen Deventer en Zutphen. Er wordt weinig controle gehouden. Wie niet weg kan moet net zo goed werken als iemand die wel tijd heeft. Er moet gewerkt worden van 's morgen half acht tot 's avonds half zes.

1944 ----- 17 oktober dinsdag.

HARDONK. Regenachtig, winderig weer, in de avond stormachtig. Op postkantoor giro gestort. De juffrouw achter het loket zat met een handwerkje wegens de weinige klanten. Bij de postzegels werd je direct geholpen. Toch komt nog steeds post door. Met bakfietsen, gewone fietsen enz. tracht de post het vervoer van brieven gaande te houden. Bandengebrek maakt het echter steeds moeilijker. Vanmiddag voldoende andijvie kunnen kopen. Ook aardappels komen geregeld aan. Vandaag zijn hier veel minder Duitsers dan gisteren. Er moeten circa 300 man Sicherheitsdienst op het Apeldoorsche Bosch zijn gekomen, misschien ook met bet oog op de toenemende deserties onder de Duitse troepen. Vanavond was de Loolaan afgesloten, misschien wegens een bespreking tussen Seyss Inquart en de anderen. Bij een razzia op de markt zouden enige als burgers geklede, dus gedroste SS-soldaten, gepakt zijn. De animo schijnt er bij sommigen wat af te gaan!

VAN HOUTUM. 's Morgens komen twee geëvacueerde Arnhemmers bij ons. Daaronder E. van Wessem. Zij woonden de laatste tijd op 't Hilletje in Kootwijk. Zij werden er gisterenavond om 8.30 uur door de Landwacht uitgetrapt en gingen onder begeleiding van zo´n kerel naar Milligen. De landwacht huisde voorheen in een gebouw in Stroe. Zij zochten echter na de explosie van de munitietrein een veiliger oord. De kennissen bellen het Evacuatiebureau in Apeldoorn op. Deze wilde hen niet steunen omdat Kootwijk grotendeels tot de gemeente Barneveld behoort. Tijdens hun bezoek houden een viertal Duitsers in de omgeving alle jongelui aan en vragen hen naar het persoonsbewijs. Het geeft weer aanleiding tot geruchten over een razzia waardoor wij het bos invluchten. Hier blijven wij bijna twee uur terwijl ons intussen eten wordt gebracht. De moffen onderzoeken een huis omdat twee inwonende jongemannen voor hen vluchten. Zij worden gegrepen maar later weer vrijgelaten. Het schijnt dat zij ondergedoken ´terroristen´ zoeken. Want zij willen nauwkeurig weten wie op de diverse bedden hebben geslapen.

1944 ----- 18 oktober woensdag.

HARDONK. Veel wind, enkele regenbuien, kouder. Een achttal wagens met gevangen parachutisten vertrok onder bewaking van de kazerne richting Deventer. De gevangenen zagen er vrolijk en gezond uit en glimlachten tegen de mensen. Zelfs enkele bewakers grijnsden. Alles slepen de Duitsers hier weg, machines uit de ambachtschool en gasfabriek. Niets is veilig voor de lui. Er bevinden zich hier nogal veel gewonden. Op bet ogenblik zijn in Apeldoorn niet minder dan 20 noodhospitalen. Veldmaarschalk Rommel is overleden. Die heeft de ´Endsieg´ niet gehaald.

VAN HOUTUM. De hele ochtend patrouilleren leden van de veldgendarmerie in Ugchelen. Zij doen om tien uur bij boswachter Witteveen een inval nadat zij gisterenavond er hadden gevraagd of er ook wel eens vreemden sliepen. De huiszoeking duurt anderhalf uur. Zij halen alles overhoop en de bewoners moeten precies zeggen wie op de diverse bedden hebben gelegen. Nadat hun onderzoek tevergeefs blijkt nemen de Duitsers twee jongens mee die even voorbij de woning in het bos werken. Zij worden naar de verblijfplaats van de moffen in Assel overgebracht. Eén van hen komt na een uur vrij. De tweede zal waarschijnlijk naar de IJssellinie worden gedeporteerd voor graafwerk. De gendarmerie doet bij een gezin op de Keienberg huiszoeking. Daarvan zijn twee zoons (bij de NSKK en SS) ondergedoken. Hieruit is af te leiden dat deze moffen naar deserteurs zoeken. De hele dag komen grote aantallen evacués voorbij. Zij gaan naar Hoenderloo omdat ze Apeldoorn moeten verlaten. De uiteindelijke bestemming is Nunspeet. Dit is weer het toppunt van organisatie en medeleven. Men komt bij de schoonmaak van het Verenigingsgebouw Ugchelens Belang tot de ontdekking, dat het niet vrij van luizen is. Er was namelijk enige weken geleden een ontluizinginrichting. De gemeente bepaalt dat geen ondersteuning aan evacués zal worden uitbetaald als het Arbeidsbureau het niet goedkeurt. Met andere woorden of verhongeren of werken voor de vijand.

BLOEM. Einde van het werk aan de Todt waar vanaf de 3e oktober aan gewerkt is. Vandaag zijn in Twello vier bommen bij de Exportslachterij gevallen waarvan twee in de vleeswarenfabriek en waarbij vier arbeiders zijn gedood: G. Witteveen (Twello), H. Kers (Teuge), D. Nieuwenhuis en W. Willems. Twee bommen zijn gevallen voor de villa, staande aan een binnenweg van station Twello naar het veilinggebouw. Deze gaven een trechter gaven van 4 en 6 meter doorsnee en 3 meter diep. Een eikenboom van 12 meter hoog was op een hoogte van 4 meter dwars door midden geslagen. In andere bomen zaten vele scherven. Van de villa overigens waren alle ruiten kapot en een ruïne van takken en zand. Geen doden. Verder moeten er aan de Rijksstraatweg daar ook nog enkele bommen gevallen zijn. Hier is nog een meisje van l8 jaar gedood. Van vele huizen zijn de pannen af en talrijke ruiten zijn gesprongen.

ZIEKENHUIS. Coördinatie der ziekenhuizen. Rapport aan Mr. van Helsdingen over de geneeskundige situatie hier ter plaatse. Het overzicht over de geneeskundige algemene toestand hier ter plaatse wordt beheerst door de Centrale Rode Kruiscommissie. De voorzitter van het plaatselijke Rode Kruis te Apeldoorn is mr. van Helsdingen. De beide grootste geneeskundige inrichtingen hier, het Ziekenhuis aan de Sprengenweg en het RK-ziekenhuis, worden vertegenwoordigd respectievelijk door dr. Rodbard, Geneesheer-directeur Ziekenhuis Sprengenweg en dr. van Vierssen Trip met ´zekere volmachten´ van het bestuur van het Liduïna-ziekenhuis. Zeer veel hangt af van een goede samenwerking in deze Commissie. Het is duidelijk dat er voor gewaakt moet worden het zwaartepunt van de werkzaamheden van de Rode-Kruis-commissie naar één van de beide Ziekenhuizen te verleggen. In de houding die dr. Rodbard op de laatste vergadering op 17 oktober van die Commissie tegenover mij innam zie ik aanleiding enige bezwaren kenbaar te maken.
- Katholieke belangen. Dr. Rodbard liet duidelijk blijken dat hij belangen, die door mij voorgestaan worden, beschouwde als Katholieke belangen. Op verschillende vragen met betrekking tot voedselvoorziening en personeel, die door mij aan de Voorzitter gericht werden, werd door dr. Rodbard geantwoord met een beschrijving van de situatie in het Sprengenwegziekenhuis. Dit was verder voor mij aanleiding om te zwijgen. Onder dergelijke omstandigheden kan men zijn mening in een vergadering niet zeggen. De belangen die hier op het spel staan betreffen de geneeskundige verzorging van een groot aantal burgers van Apeldoorn en Arnhem. Met de bestaande middelen hebben wij in het RK-ziekenhuis zo veel en zo snel mogelijk georganiseerd. Door mijn ongelukkige afwezigheid in de Commissie is het zwaartepunt van de besprekingen duidelijk verlegd naar de zijde van dr. Rodbard. Deze gedraagt zich telkens als zou hij alle geneeskundige belangen van Apeldoorn voor ogen houden. Hij gaat daarbij echter het bestaan van het RK-ziekenhuis stilzwijgend voorbij. Hij verweet mij dat het RK-ziekenhuis niet gezorgd heeft voor het inrichten van een Noodziekenhuis zoals bij hem in de Groeneveldschool. In feite hebben wij dat wèl gedaan door het laten klaarmaken van de zolder. Door allerlei omstandigheden is die zolder nog niet in gebruik. De mogelijkheid bestaat dat er plotseling zeer veel patiënten geopereerd en nabehandeld moeten worden. De operatieve capaciteit in het RK-ziekenhuis is zeer groot. Alleen het bergen en nabehandelen van de patiënten vormt een probleem. Mocht dit nodig zijn dan heb ik daarbij aller medewerking nodig ook die van dr. Rodbard. In de Commissie kwam ter sprake dat er bedden beschikbaar zouden komen. Dr. Rodbard vroeg daarbij direct voor zichzelf 50 á 100 bedden zonder bij mij te informeren of het RK-ziekenhuis die soms ook nog nodig heeft.
- Heelkundige hulp. De heelkunde in het RK-ziekenhuis wordt verzorgd door dr. Wiersema, dr. v.d. Meulen uit Arnhem en mij. Wij hebben daarbij een werkverdeling gemaakt en een financiële regeling om een en ander zo harmonisch mogelijk te laten verlopen. Voorts hebben dr. Wiersema en ik afgezien van de praktijk in het Ziekenhuis Sprengenweg. Daar is volgens mij nu een algemene concentratie van krachten nodig. Het ware wenselijk geweest als omgekeerd dr. Pilaar ook had afgezien van het voeren van een particuliere praktijk in het RK-ziekenhuis. Nu komt met deze situatie duidelijk tot uiting het gemis van een Gemeenschappelijke Geneeskundige Dienst zoals die bijvoorbeeld in Hilversum bestaat. Een Algemene Dienst die beide ziekenhuizen onder zijn praktisch toezicht heeft zou in deze zaak het nodige evenwicht vanzelf teweeggebracht hebben. Ik voor mij tracht steeds zo onpartijdig mogelijk te zijn. Er is een uitvoerige uiteenzetting nodig geweest om de hachelijke geneeskundige situatie aan het Bestuur van het RK-ziekenhuis uit een te zetten.
- Het bestuur zal meewerken. Ik heb daar echter de volledige medewerking verkregen en weet zeker dat ik op dat Bestuur in noodgevallen niet tevergeefs een beroep zal doen. Men vergelijke echter nogmaals de situatie van de beide ziekenhuizen en bedenke dat het RK-ziekenhuis een niet gesubsidieerde Vereniging vormt. De praktische dagelijkse leiding daarvan berust bij de penningmeester, de heer Meyer en het bestuurslid de heer Zonderland. Beide heren staan nu telkens voor grote technische moeilijkheden. De oplossing daarvan vraagt ook Uw steun.
- Vervoer naar Zevenaar. Aan dr. Meinders deel ik iets mee over de moeilijkheden in de Rode Kruiscommissie. Hij antwoordt mij met het bericht dat er ook door hem nog allerlei op touw gezet is. Vooral is hij er in geslaagd om een auto in gebruik te doen stellen voor het vervoer van zieken en gewonden onder de arbeiders in Zevenaar van daar naar hier. Ook tussengelegen plaatsen zullen daarvan kunnen profiteren. Dr. v.d. Does heeft medewerking verleend.

1944 ----- 19 oktober donderdag.

HARDONK. In het begin regen, later zonnig weer. Appels zijn hier tot nu toe nog steeds genoeg te krijgen en groente gaat ook nogal. Even enkele vliegtuigen maar geen schieten te horen. Weinig Duitsers wel veel gewonden richting Deventer vertrokken. De NSB-ers schijnen zich toch niet gerust te voelen. Verscheidene willen hun meubels verkopen of bij anderen onderbrengen. Steeds weer hoor je van ´Hollanders´ die uit de SS of andere formaties proberen te deserteren.

VAN HOUTUM. De gaslamp wil 's avonds niet meer branden. De gastoevoer is nu helemaal gestopt. Ondergrondse krantjes verschijnen praktisch niet meer. Wij krijgen door toeval nog een exemplaar van ´Ons Volk´ van september 1944.

ZIEKENHUIS. Ziekenhuisopname. Ik bemerk dat er een eenvoudige breukoperatie bij een vrouw geschiedt door dr. Pilaar. Moeder-overste zegt dat zij van deze opname niets wist. Het is ook tegen haar zin. Zij zal zorgen dat voortaan alleen patiënten zullen worden opgenomen door dr. Wiersema, dr. v.d. Meulen en mij.
De kwestie van de bedden houdt zijn aandacht. De zolder is nu gereed. Zodra er bedden zijn kan hij in gebruik genomen worden. Dat zal voor burgers nodig zijn. Er zijn vrij veel lege militaire bedden. De Engelsen liggen er nu ruim drie weken. Ze vragen nog steeds veel werk. De toestand van enkelen is zeer slecht. De meesten zijn zwaar gewond. Zij zullen de eerste maanden niet genezen zijn. De Engelsen blijven in de Willem III kazerne. Het transport van en naar de kazerne heeft geheel opgehouden. De Stabartzt Dr. Paulig deelt mij mee dat hij met de Engelse officieren van gezondheid de gewonden bekeken heeft in de kazerne. Het is niet meer nodig dat zij in het ziekenhuis behandeld worden. De internist Dr. Ruitinga is een andere mening toegedaan. Hij toont zich verontwaardigd over de slechte behandeling die aan de gewonden ten deel valt.
- Braunsche spalken. Om Braunsche spalken en ander extensiemateriaal in meerdere hoeveelheid te kunnen krijgen zal ik een bezoek brengen aan de Buiscarfabriek.
- Evacuatie van Apeldoorn. Een punt van zorg blijft nog wat er moet gebeuren bij de noodzakelijkheid van totale evacuatie van Apeldoorn. Ons interesseert dan de vraag hoe de zieken moeten worden vervoerd en wie er voor hen moeten zorgen. Ik verneem dat op een der eerstvolgende Rode Kruis vergaderingen dit punt besproken zal worden. Voorts ben ik nog steeds benieuwd naar de mogelijkheid van het verkrijgen van eenheidsveldbaren.
- Opname BAB-patienten. Telefonisch onderhoud met de heer van Doorn, plaatselijk voorzitter van het BAB. Ten gevolge van een misverstand verloopt dit zeer stekelig. De heer van Doorn heeft in de Marechausseekazerne een arts van het BAB, dr. Luigies, belast met toezicht op de opnamen. Daardoor is voor ons enige stagnatie ontstaan. De strekking van het onderhoud wordt aan mr. van Helsdingen meegedeeld. Het blijkt dat de Gemeente Secretaris overeenkomstige moeilijkheden met de heer van Doorn gehad heeft. Op de Rode Kruis vergadering zal het nader besproken worden.

1944 ----- 20 oktober vrijdag.

HARDONK. Heldere ochtend, later somber weer. In de middag geregeld vliegtuigen en later zware ontploffingen en kanonvuur, verder geen nieuws. Vanavond ontplofte onze carbidlamp en deed een zwarte roetwolk omhoog stijgen.

VAN HOUTUM. Alle dekkingsgaten langs de wegen moeten op last van de Duitsers tot 1,60 meter diepte worden uitgegraven. Langs de Hoenderloseweg worden dezelfde personen opgeroepen als verleden week. Zij gaan gedwee aan het werk. 's Morgens doen twee leden van de Gestapo een inval bij de weduwe van de op één oktober gefusilleerde Reinier van Gerrevink. Zij halen al grijnzend het meeste van de hamstervoorraad weg. Terwijl de auto wegrijdt grijnzen deze ploerten nog tegen de vrouw.

BLOEM. Vandaag moesten we vluchtelingen wegbrengen. Deze mensen kwamen uit Limburg, waren de grens overgegaan en zijn later door de Duitsers bij Gendringen weer over de grens gezet. Dan met de tram (streektram van Gendringen via Doetinchem naar Zutphen) naar Zutphen vervoerd. Van daar door boeren uit de Wilpse Achterhoek naar Twello overgebracht. Hun einddoel zou Utrecht zijn. Deze mensen kwamen uit het Limburgse Gennep, 20 kilometer onder Nijmegen. Ze hadden meegemaakt dat de Duitsers in wanorde waren teruggetrokken en een paar dagen hadden ze geen Duitsers gezien. Toen waren ze schoorvoetend teruggekomen en hadden het dorp weer bezet. De mannen hadden ze op straat opgepikt en met machinegeweren in bedwang gehouden. Ze moesten voor de Todt loopgraven maken. Toen ze geen mannen genoeg kregen hadden ze vrouwen en meisjes tewerk gesteld. Later hadden ze bericht gekregen dat ze binnen 2 uur moesten vertrekken met alles achterlatend wat ze niet mee konden krijgen. Wel hadden ze de Duitse commandant veel goud aangeboden, door het dorp bijeen gebracht, als ze de Maas mochten oversteken alwaar bevrijd ge- bied was, ´maar bevel is bevel´ had de commandant gezegd. Zo waren ze over de grens naar Goch in Duitsland getrokken, toen naar Rees en vandaar naar Gendringen. Dit midden in de nacht en bij regen. De boeren uit Gendringen, om half twaalf nog gewaarschuwd, hadden hen opgehaald waar toen de nacht verder werd doorgebracht. Vandaar met wagen en tram naar Zutphen en toen opgehaald door boeren uit de gemeente Voorst. Naar Twello gebracht vanwaar we ze de 20e oktober weer naar Brummen gebracht zijn. De boeren van Brummen brachten ze weer verder naar Dieren om vandaar weer door binnenwegen verder getransporteerd te worden naar Utrecht. De Duitsers hadden verboden om over de grote wegen te trekken.

SPOORWEGEN. Vandaag vielen om 17.15 uur te Barneveld een achttal bommen waardoor het spoor gestremd werd.

ZIEKENHUIS. Extra bedden. Er moeten dadelijk bedden komen in het RK-ziekenhuis. De zolder staat daarvoor klaar. Vannacht is er een kraamvrouw met de tang verlost en daarna naar huis gestuurd. Er zijn nogal wat lege militaire bedden. Daar zal echter vandaag of morgen veel mutatie in komen.
- Paleis Het Loo. Bezoek aan Oberstabarzt Kramer. Ik verneem dat eergisteren weer Engelsen vertrokken zijn uit de Willem III kazerne. Thans zijn er in het geheel nog ongeveer 130 waarvan 90 gewonden. Er zijn er 7 ontsnapt waaronder de artsen Colonel Warwick en Colonel Hereford en de aalmoezenier Mac Govern. Ik acht deze houding onjuist maar moet mij daar overigens buiten houden. Dr. Kramer deelt mij echter mee dat Oberfeldarzt Dr. Zengerling en hij daardoor tegenover de militaire autoriteiten enigszins in een moeilijke positie geraken. In het algemeen wordt hun toch al verweten dat zij een tegemoetkomende houding aangenomen hebben tegenover de Engelsen. Ik kan hun gedachtegang in deze zaak volkomen volgen en appreciëren. Ook wordt mij nu meegedeeld dat Dr. Zengerling met rood hoofd een standje in ontvangst heeft moeten nemen van de zijde van Obergruppenführer dr. Rauter omdat hij moeite heeft gegeven mij vrij te krijgen. Er is hem een waarschuwing gegeven zich voortaan niet met andermans zaken te bemoeien. Dat zijn dan de zaken van de Sicherheits Dienst. Natuurlijk is dr. Zengerling hierover enigszins gekrenkt en gevoelt hij zich geheel in zijn recht. In feite was het ook zijn belang dat ik vrij kwam. Er kan onder deze omstandigheden geen sprake van zijn dat wij proberen nog iets te doen voor circa 30 Hollandse gevangenen van de Sicherheits Dienst. Deze verblijven in de Willem III kazerne. Ik deel mee dat dr. Meinders geregeld de kazerne bezocht heeft. Van hem hoorde ik weinig klachten. Voorts vertelde ik dat ook dr. Ruitinga geregeld in de kazerne kwam en dat deze zich verontwaardigd betoonde over diverse wantoestanden. Het was er, zoals ook ik beschreven heb, tamelijk vies voornamelijk in de operatiekamer. Dit lag aan de Engelsen zelf. Dat er de laatste 10 dagen geen Engelsen meer naar de ziekenhuizen gingen lag ook aan de Engelse artsen zoals mij ook al door Stabarzt Paulig verteld was. De chirurgische behandeling door de Engelse artsen schoot te kort. Zij maakten soms wel een Röntgenfoto maar lieten na pogingen in het werk te stellen om een slechte stand te verbeteren. Er werden vrachtauto´s voor hen ingelegd voor transport naar Zutphen. Een deel van de Engelse soldaten had zeker ook kunnen lopen. Laten wij bedenken hoe de Nederlanders hebben moeten lopen van Utrecht naar Zevenaar in snel tempo. Thans hebben een aantal Engelse artsen zich nog aan hun taak onttrokken ook. Dr. Kramer ziet dit als misbruik van vertrouwen. Hij heeft de artsen veelvuldig in onze ziekenhuizen toegelaten. Hij heeft hun ook de gelegenheid gegeven in Arnhem te kijken, kortom is hun zo veel mogelijk tegemoetgekomen. Ook Stabarts Dotter maakte bezwaren tegen de slechte behandeling door de Engelse artsen. Wij moeten toegeven dat de volgorde waarin de Engelse patiënten in de ziekenhuizen kwamen ook niet met onze keuze zou overeenkomen. Thans staat de hele Willem III kazerne ontruimd te worden. Er zal een gewondentrein komen die ook de ziekenhuizen meeneemt wat mee te nemen is. De laatste 30 gewonden uit de Willem III kazerne zullen verdeeld worden over de ziekenhuizen.
- Rode Kruis commissie. Vergadering Rode Kruis commissie. De heer van Doorn blijkt in allerlei opzichten aan te sturen op een regeling als bij een semi-permanente toestand. Wij leven echter op een vulkaan. In dit verband kan de heer van Scholt ons de inlichtingen geven die de Burgemeester kreeg. De Duitsers rekenen er op dat de Engelsen van Vianen naar Utrecht, Amersfoort tot aan de Zuiderzee [nu IJsselmeer] zouden kunnen doordringen. Het is de bedoeling van de evacuatiecommissies om te proberen voor die 3.000.000 inwoners in de vesting Holland samen te brengen.
- Nieuwe evacuaties? De evacuatie gaat nog steeds door. Her-evacuaties geschieden thans. Velp staat op de nominatie en zal naar hier overgebracht moeten worden. De Duitsers brengen allerlei aan de andere kant van de IJssel in veiligheid. Geneeskundige voorbereidende maatregelen worden in Groningen getroffen, aldus dr. Kramer. Het zou dus bij gelegenheid kunnen gebeuren dat wij er hier in Apeldoorn mooi tussen komen te zitten.
- De Arnhemmers weer weg? Allerlei door ons getroffen maatregelen behouden daarom een provisorisch karakter. Tot de naaste mogelijkheden behoort dat alle Arnhemmers van hier op korte termijn moeten vertrekken. Wat met de inwoners van Apeldoorn gebeurt daarover zwijgt de historie vooralsnog. Het BAB hier staat dus op losse schroeven.
- Betalingen. Dr. Rodbard vraagt om kussens. De rest van de bedden heeft hij klaar. Voor het RK-ziekenhuis moeten onmiddellijk gehele bedden komen. De betalingen van de geneesmiddelen zijn urgent. De apothekers laten de mensen gewoonlijk contant betalen. De kosten van de ziekenhuisopnamen zijn nog niet geregeld. Om dit alles langs formele weg te doen geschieden op de wijze zoals ziekenfondsen tot stand komen ontbreekt de tijd en het personeel van de fondsen. Dit laatste is namelijk gaan graven. In normale tijd zou het met hard werken in 14 dagen een eindje op streek kunnen zijn. Er moet een andere oplossing gezocht worden.

1944 ----- 21 oktober zaterdag.

HARDONK. Prachtig zacht herfstweer. Alleen enkele vliegtuigen in de lucht. Vandaag mannenrazzia bij Wilp. De evacués uit Arnhem moeten hier nu weg in westelijke richting door de précaire voedselpositie van Apeldoorn en ook de eventuele gevolgen van mogelijke militaire gebeurtenissen en de geografische ligging van Apeldoorn. Kan dit duiden op een mogelijke evacuatie van de Apeldoorners zelf? Laten we hopen dat de militaire gebeurtenissen straks zo verlopen zullen dat de Duitsers het eerst evacueren moeten.

VAN HOUTUM. Door ziekte en redenen voor camouflage van dit dagboek ben ik niet in staat een goed overzicht van deze dag te geven. De ´Hollandse´ SS zoekt in Ugchelen naar auto's en vinden er drie. Voorts vorderen de soldaten natuurlijk eigenhandig (de eigenaren weten ook niet in hoever zij zich kunnen verzetten) een groot aantal auto-onderdelen en hulpmiddelen daarvoor, zoals elektrische luchtpomp, gelijkrichter enzovoort. Het is gewoon plunderen. Er wordt weer een bon voor zeven eieren bekendgemaakt. Dit is al de vierde maal. Dit betekent per maand bijna drie miljoen eieren omdat er thans 100.000 mensen in onze gemeente verblijven. Hieruit is duidelijk op te maken hoeveel eieren de Duitsers de laatste jaren hebben weggevoerd.

BLOEM. In Twello moesten de daar gelegerde Duitsers fietsen hebben. Hiervoor houden ze mensen met fietsen aan. Wie geen bewijs tegen inbeslagname heeft wordt de fiets afgenomen. Daags daarna gebeurt hetzelfde in Deventer. In Deventer is niet veel manvolk op straat. Iedereen moet werken voor de Organisatie Todt. Vóór Deventer is alles vol greppels en loopgraven. Bezijden de stad, oostelijk, zijn in het weiland langs de IJssel veel stellingen opgewerkt. Dagelijks werken talloze mannen aan de IJssellinie. Vandaag weer een bomaanval op Twello. Weer op de exportslachterij maar ook op verschillende plaatsen elders in het dorp vielen bommen. Aken gevallen. Dit is de eerste stad door de Engelsen op Duits gebied veroverd. Men zegt dat de Engelsen met grote troepenmacht op Arnhem aantrekken en dat op het eiland Walcheren verbeten wordt gevochten om de Scheldemond in bezit te krijgen. Wanneer ze die hebben kunnen troepen en materiaal veel vlugger aangevoerd worden omdat dit nu nog via Frankrijk moet gebeuren.

ZIEKENHUIS. De Inspecteur der Volksgezondheid. Vergadering aan het ziekenhuis Sprengenweg met dr. van Erp Taalman Kip. Het is de bedoeling dat de evacués behandeld worden door geëvacueerde artsen. Hierbij worden allerlei regelingen besproken, ook in de verdere omtrek in de gemeente Apeldoorn die mij verder weinig interesseren. Er zal voor de drie BAB-noodziekenhuizen hier ter plaatse een internist als directeur aangewezen worden, te weten de heer Hoefnagels. Deze is nu als internist bij dr. Rodbard werkzaam. Voor de chirurgische patiënten te Apeldoorn is dr. Bax aangewezen met medewerking van dr. v.d. Meulen. Dr. Bax houdt polikliniek in het ziekenhuis Sprengenweg. De bedoeling is dat hij ook de chirurgische patiënten in het RK-ziekenhuis zal behandelen eventueel met dr. v.d. Meulen als hulp. Het lijkt mij dat deze taak voor dr. Bax persoonlijk te groot is. Het grootste bezwaar dat ik tegen de regeling aanvoer is de kwestie dat de ziekenhuisopname nu in één hand behoort te zijn. Op dat gebied ondervind ik voornamelijk moeilijkheden van dr. Pilaar. Hij kon tot nog toe licht zieke patiënten opnemen en opgenomen houden. Zodra dit punt opgelost is kunnen wij met Bax overleggen om tot een goede regeling te komen. Het tweede punt betreft nog steeds de bedden. Kip adviseert mij te proberen de luchtbeschermingsbedden te vorderen eventueel met behulp van mr. van Helsdingen. De financiële regeling van de artsen die voor het BAB werken is nog niet in orde. Er wordt gesproken over een mogelijkheid dat alle Arnhemmers Apeldoorn zullen moeten verlaten.
- Vertrek van de Arnhemmers. 2 uur namiddag. De heer Bentinck, vroeger postdirecteur te Groningen, deelt mij mee vernomen te hebben dat nu inderdaad de Arnhemmers hier weg zullen moeten gaan. Voor het vervoer verwijs ik hem naar de heer v.d. Veen van de Gemeente Apeldoorn.

BURGEMEESTER PONT. Begonnen is met het afvoeren van een belangrijk deel van de evacués naar het westen, in aantallen van 500 tot 1000 per dag. Hierbij werd de behulpzame hand geboden door het beschikbaar stellen van boerenwagens ten behoeve van diegenen die daaraan de meeste behoefte hadden.

1944 ----- 22 oktober zondag.

HARDONK. Bewolkt, somber weer, droog en niet koud. Rustige dag, zwak schieten veraf. Veel SS uit Arnhem hier in Apeldoorn, afgeloste troepen van het front. Evacués in het noorden van Apeldoorn hoeven nog niet weg, alleen uit Loenen, Hoenderloo, Beekbergen en Klarenbeek.

VAN HOUTUM. Om 11.30 uur loop ik tegen twee leden van de ´Hollandse´ SS aan terwijl ik naar F. Preller onder weg ben om naar de radio te luisteren. Zij vragen alleen wie ik ben. Van luisteren komt echter niets. Ik hoor nu de eerste nieuwsuitzending om 14 uur. Radio Oranje waarschuwt de verzetsgroepen dat de SD uitgebreide razzia's zal ondernemen om deze groepen uit te schakelen. Men zei voorzichtig en op zijn hoede.

BLOEM. Bij Slagman in Gorssel had de landmacht door verraad 12 onderduikers en 2 Canadezen gevonden. De Duitsers hebben de boer al zijn vee afgenomen. Onder andere 23 melkkoeien en ook de pinken. Deze zijn naar Deventer gedreven. De varkens en kalveren in wagens. De boer erachter aan met een oranje band om zijn arm. De vrouw en kinderen zijn het huis uitgejaagd. De boerderij is met de zaad- en hooibergen in brand gestoken. De landmacht groepeerde zich er rond omheen, om, als er nog één uit zou komen, deze neer te schieten. Zo wordt gestraft door de Duitsers als men de vijand begunstigt. Deze boer is vermoedelijk wel doodgeschoten. Latere berichten melden dat hij in een Duits concentratiekamp is gestorven.

BRANDWEER. 19.50 uur. Een bommenregen in de omgeving van het Station. Gas, water, elektriciteit en telefoon vernield. Vele woningen werden totaal vernield. Nog meer werden ernstig beschadigd. Er was een grote schade aan dakpannen en glas. Tien personen werden gedood en vijftien ernstig gewond. Aan de achterzijde van het Sint Liduïnaziekenhuis [op de plek van de huidige Kastanjehof] zat geen ruit meer in de ramen. De patiënten moesten naar andere zalen worden overgebracht. Gelukkig was nergens brand ontstaan.

ZIEKENHUIS. Willem III kazerne. Zondagmorgen. Onderhoud op het Paleis het Loo met Oberfeldarzt dr. Zengerling en dr. Kramer. Ik heb mijn rapport meegebracht. Dit wordt gelezen en besproken. Het is de bedoeling de Willem III kazerne zo spoedig mogelijk leeg te krijgen. Dat was enige dagen geleden ook al zo. De gewondentrein laat op zich wachten. Ik vraag nu toch nog een bezoek te mogen brengen aan de Kazerne. Het is de bedoeling daarbij te beoordelen of de bloedtransfusies nog langer nodig zijn. Daarbij de vraag te beantwoorden welke patiënten meteen naar de Nederlandse ziekenhuizen verplaatst kunnen worden. De bezoeken en het aanbieden van geschenken door Nederlandse artsen en door het Nederlandse Rode Kruis, voor zover dit buiten mij om gebeurd is kunnen en zullen dan meteen een einde nemen. Dit is voor de persoon van een aantal artsen in dit geval dr. Meinders beter. Want door het ontsnappen van een aantal gevangenen bestaat altijd de mogelijkheid dat er enige verdenking op dr. Meinders komt te rusten.
- Slordig ook met voedsel. Voorst wordt besproken dat de Engelsen van hun verblijf in de Kazerne niet gemaakt hebben wat er van te maken viel. Denken wij daarbij allereerst aan de operatiekamer waar het in rond Hollands een zwijnenstal was. De hoeveelheid personeel was ruimschoots voldoende om daarin verbetering te brengen. Varkenspootjes en zwijnskop-oren werden in de asbak aangetroffen. Een gewoon mens zou daar tenminste soep van maken.

1944 ----- 23 oktober maandag.

HARDONK. Bewolkte lucht, later iets helderder, zacht. Vanavond kwart voor acht plotseling schieten, bommen en glasgerinkel. Daar het tegen achten ging kon ik niet uitvissen wat er gebeurd was. Een veertigtal ´staatsbrandweer´ met geweren hier om van het graafwerk gedroste personen opnieuw te pakken. Edel handwerk!

VAN HOUTUM. 's Avonds om 7.30 uur cirkelt een toestel boven onze omgeving rond. Kort daarop is alles tot tweemaal toe hel verlicht. Wij horen echter geen ontploffing. De brandweer belt een kwartier later op dat er bommen op het station in Apeldoorn zijn gevallen. De ruiten zijn tot ver in de omtrek gesprongen.

BLOEM. Bomaanslag 's avonds half acht op het station Apeldoorn. Daarbij zijn 11 doden en 35 gewonden te betreuren. Een meisje en een jongen hadden melk gehaald. Het meisje is gevonden zonder hoofd met de melkfles naast zich. De jongen miste een hand, een arm en een been. Hij is doodgebloed. Een huishouding van een vrouw en schoonouders in één slag dood. Ze zijn gedood door bommen die op Wormen gevallen zijn. Een voltreffer is gevallen midden op de overweg Arnhemseweg naast de tunnel. Deze is daags daarna alweer vrijgegeven. We zitten nu ai een week of zes met spoorwegstakingen over het gehele land. Het spoorwegpersoneel is nu ondergedoken. Het spoorwegverkeer wat er nog is wordt uitgevoerd door Duits personeel. Hier in de omtrek is geen trein meer te bekennen. De rails liggen te roesten. Men zegt dat Den Bosch half in Engelse en half in Duitse handen is.

SPOORWEGEN. Vandaag werden om plusminus 19.35 uur in de onmiddellijke omgeving van het station Apeldoorn vanuit vliegtuigen bommen geworpen. Beide sporen aan de kant van de Hoofdstraat werden weggeslagen en de voetgangerstunnel liep zware schade op.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Er vielen in de avonduren in de omgeving van het station 8 brisantbommen, waarvan 7 ontploften en 1 niet. Zes doden vielen onder de burgerbevolking te betreuren, ook enige zwaar- en lichtgewonden. Een 8-tal huizen werden totaal verwoest, terwijl plusminus 700 panden glasschade opliepen.
Door het feit dat Apeldoorn van het elektrische net werd afgesloten kunnen de alarmeringstoestellen van de luchtbeschermingsdienst niet meer worden gebruikt.

ZIEKENHUIS. Bezoek aan de Engelse gewonden. Maandagmorgen. Bezoek met Oberstabarzt dr. Kramer aan de Willem III kazerne. Alleen de middelste van de drie barakken is nog bewoond. De chef-arts is de chirurg dr. Fraser. Wij bezoeken allereerst het zogenaamde ziekenzaaltje. Daarin worden drie zwaar zieke patiënten aangetroffen. Deze hoeven zeker bijzondere verzorging, ook bloedtransfusies. Op mijn voorstel deze naar de Nederlandse ziekenhuizen over te brengen antwoordt de heer Fraser dat dan de behandeling door de Engelse chirurg onderbroken zou worden. Met andere woorden dat hij de patiënten uit handen zou moeten geven en dat dat jammer zou zijn. Op mijn aandringen komt de wedervraag of de behandelende chirurgen wel competent zijn en dat het toch beter zou zijn om de behandeling door een orthopedist te doen geschieden.
- De Engelsen proberen in de Willem III kazerne te blijven. Met de gedachte voor ogen dat het nu is kiezen tussen een langdurig transport per trein naar Duitsland of een verblijf in een ziekenhuis te Apeldoorn verzoek ik de heer Kramer de knoop snel door te hakken. Het is duidelijk dat deze mensen in Apeldoorn moeten blijven. Aan de heer Fraser wordt meegedeeld dat deze patiënten zo spoedig mogelijk naar de Nederlandse ziekenhuizen overgeplaatst zullen worden. En zo vervolgens worden alle Engelse gewonden onderzocht. In totaal zullen er 27 in onze ziekenhuizen opgenomen worden. De overigen zijn meest of wel armverwondingen of wel hoofd- en rompverwondingen. Zij maken het goed en hun herstel is binnen korte tijd te voorzien. Allen die een been verloren hebben, ook als de algemene toestand goed is, zullen in Apeldoorn blijven. Dr. Kramer is ruim in zijn indicatiestelling tot hier-blijven. Het is voor mij nu volkomen duidelijk dat de Engelse artsen steeds getracht hebben ook de zwaar zieke patiënten bij zich te houden. Dat is toch onbegrijpelijk waar zij in zo ruime mate persoonlijk in de gelegenheid geweest zijn te zien hoeveel beter de patiënten bij ons lagen dan bij hen. Het doet volgens mij het recht op klagen verliezen.
- Pyjama´s. Blijkbaar zijn zij er ook in geslaagd om pyjama's te krijgen. Zij vroegen daar al een der eerste dagen naar. Ik kan niet anders zeggen dan dat dit een enigszins overdreven indruk maakt. Als ik dat vergelijk met de ellendige omstandigheden waarin onze medeburgers uit Arnhem in deze streken moeten verblijven dan voel ik deze overdreven hulp als misplaatst. Dit thema geeft uit de aard van deze zaak licht aanleiding tot wederzijdse gevoeligheden. Deze moeten zo veel mogelijk vermeden worden. Dat kan gebeuren door niet buiten het Rode Kruis om allerlei voorraden naar de Engelse kazerne te sturen zoals nog telkens geschiedt.
- Rode Kruis pakketten. Wij hadden nog de gelegenheid aan dr. Fraser te vragen of hij nog wensen had. Hij gaf te kennen nog graag 60 pakketten van het Nederlandse Rode Kruis te zullen ontvangen. Deze zijn inmiddels besteld. Voorts zei hij gaarne in de gelegenheid te zullen zijn de gewonden in de Nederlandse ziekenhuizen te bezoeken. Ook dit werd hem toegestaan. Ik vroeg hem naar de kwestie van het voedsel. Van Duitse zijde werd toen meteen geantwoord dat de gewonden hetzelfde kregen als de Duitse gewonden. Ik vroeg hem toen of de gewonden wel voldoende eiwit gekregen hadden. Dit werd bevestigend beantwoord door Fraser. Toen deelde ik hem mee dat het nu beter was dat de bemoeiing van het Nederlandse Rode Kruis op zou houden. Wij konden nu toch de zwaar zieke patiënten overnemen. De licht zieke patiënten zouden binnenkort afgevoerd worden naar Duitsland. Vervolgens verzocht ik met dr. Kramer het ziekenhuis Sprengenweg en het RK-ziekenhuis om te horen welke zieken naar de Willem III kazerne alsnog vervoerd zouden kunnen worden. Dit zijn er van de Sprengenweg drie en van het RK-ziekenhuis negen. Aan de Sprengenweg is plaats voor de 27 zware zieken uit de Willem III kazerne. Dr. Kramer deelde verder mee dat het de bedoeling is alle Engelsen in één van de ziekenhuizen samen te brengen. Wat de afmetingen betreft is de Sprengenweg geschikter. Wat de bewaking betreft het RK-ziekenhuis. De beslissing zal later vallen.
- Hulppost Terlet. 's Middags ontvang ik bezoek van de Duits sprekende dr. Bakker uit Terlet. Er is daar een Hulppost waar hij zich ophoudt. Er komen daar nu nog geregeld gewonde burgers uit Huissen. Dus van de overzijde van de Rijn. Hij heeft er zeer veel werk mee. Voorts bedient hij de burgerbevolking in de omgeving. De boeren dus die ter plaatse wonen zijnde ongeveer 500 mensen, in Terlet, Woeste Hoeve, Beekhuizen en Groenendaal. Hij betoogt dat het noodzakelijk is de post te laten bestaan. Dr. van Erp Taalman Kip bezocht hem en maakte bezwaren tegen het feit dat hij daar opereerde. Ik deel hem mee dat die bezwaren ondervangen kunnen worden door de zwaar zieke patiënten onmiddellijk naar ons te sturen. Wij kunnen voor transport zorgen per rijwielbrancard. Hij kan zich steeds wenden tot de ziekenhuizen in Apeldoorn.
- Bommen op het Station, 7.30 uur namiddag. Een aantal harde knallen vlak na elkaar tijdens een bezoekje aan dr. v.d. Stok. Het maakt op ons als bewoners van het Oranjepark de indruk van afweergeschut. Ik ga mij van niets kwaads bewust naar huis. Ik word om 8.45 uur zeer verontwaardigd opgebeld uit het RK-ziekenhuis waarom ik er nog niet ben. In volslagen duisternis er heen. In de Hoofdstraat vlak bij het Station liggen op straat glasscherven en stenen. De overwegbomen zijn neergelaten. Er staan veel mensen. De tunnel ligt vol grof gruis. Halverwege is de tunnel ontzet. De zijmuur is iets ingestort. In het RK-ziekenhuis worden doden en gewonden binnengebracht door de Luchtbescherming. Het tocht er als de hel. Vrijwel al het glaswerk is kapot. Er is geen licht. Er flakkeren kaarsen. De verduistering is ook overal kapot. De grote ruiten van de eerste operatiekamer zijn gebroken. In de tweede operatiekamer is het meeste glaswerk nog heel. Daar kan nog gewerkt worden. Dr. Winter verzorgt daar een hoofdwondje. Weldra kan op volle kracht gewerkt worden. Het is duidelijk dat de stroom gewonden binnenkomt elders geholpen moet worden. Wij sturen 10 lichtgewonden naar de Sprengenweg met een grote vrachtauto van de Luchtbescherming.
- Het RK-ziekenhuis beschadigd. Vier zwaargewonden worden door ons verzorgd. Een meisje met een glassplinter in de buik in shocktoestand en met zware verwondingen van linkerarm en gezicht, alles door glasscherven. Zij werd nog na 20 uur door dr. Wiersema voor haar buik geopereerd. Zij is overleden. Bij ons werden vijf lijken binnengebracht en aan de Sprengenweg drie. Bespreking met dr. Meinders en dr. Tromp. Het ziekenhuis moet verlaten worden. Dr. Paulig en zijn staf bieden ons hulp aan. Deze is niet nodig. Ook de Duitsers zullen onmiddellijk het Ziekenhuis verlaten.

BURGEMEESTER PONT. Door de bomaanval werden ook gas- en waterleidingen getroffen. Met het herstellen hiervan werd onmiddellijk een aanvang gemaakt. Na enige dagen vond de watervoorziening in de betrokken wijken weer normaal plaats.

1944 ----- 24 oktober dinsdag.

HARDONK. Prachtig zonnig najaarsweer. De bommen van gisteren blijken in de omgeving van het station te zijn neergekomen en hebben daar nogal veel verwoesting aangericht. Een bom viel op het Stationsplein, waardoor bij de hotels Atlanta en Suisse alle ruiten kapot gingen en binnen alles door elkaar geworpen werd. In de wijde omtrek sneuvelden overal de ruiten en vlogen de pannen van de daken, vooral in Wormen. Enige bommen kwamen terecht in de tuin van het Katholieke Ziekenhuis [Liduïnaziekenhuis, Arnhemseweg hoek Parallelweg] en ontploften niet. Anderen richtten in de buurt echter zware schade aan en eisten slachtoffers, minstens 8 doden en een groot aantal gewonden. Zelfs hier in de buurt zijn ruiten gesprongen onder andere bij De Jong, Van Dijk, bij De Wekker [boekhandel], De Duif, Zoutman [juwelier], Ten Bosch (van Kinsbergenstraat), Swarts Cleaning Service, Velo-gebouw enzovoort. Vanmorgen trokken vele mensen uit de omgeving van het station weg en zochten ergens anders in Apeldoorn een veiliger plekje. Sprak 's avonds een mevrouw die om half acht al naar bed ging omdat ze geen kaarsen of carbid had.

VAN HOUTUM. Iedereen is vol over het bombardement van gisterenavond. Er is grote glasschade. Het Rooms-katholieke ziekenhuis bijvoorbeeld heeft zoveel ruiten kapot dat het gedeeltelijk moet worden ontruimd. Er is een bom in de tuin gevallen. Op een ander punt viel een projectiel op een woonhuis waardoor vijf personen werden gedood. Eén bomkrater zit dicht bij de tunnel. Deze staat onder rioolwater terwijl de wand is ontzet. De drie andere bommen zijn midden op straten gevallen en lieten grote en diepe bomkraters achter. In totaal zijn er acht doden en veel gewonden en de schade aan huisraad is ook groot. De Landwachters die de spoorlijn moeten bewaken worden bang en willen niet meer in de seinwachterhuisjes wonen. Daarom vorderen zij [in Ugchelen] de woning met aangrenzende schuren van boswachter Witteveen. Deze moet voor 12 uur 's middags zijn huis ontruimd hebben. Dat wil zeggen vier uur gelegenheid om te verhuizen.

BLOEM. Den Bosch is nu in Engelse handen.

SPOORWEGEN. Vandaag werd om 10 uur Barneveld zwaar gebombardeerd. Er ontstond veel schade.

ZIEKENHUIS. Wij zoeken een nieuw tehuis.
7 uur. De Marechausseekazerne wordt door mij bezocht onder leiding van zuster Boucher. Het lijkt mij dat er nog wel iets ruimte is voor het RK-ziekenhuis. Het zou dan zo moeten zijn dat die twee lichamen naast elkaar in de kazerne zouden moeten werken. Ongeacht de oplossing van dit vraagstuk moet er onmiddellijk begonnen worden de in het Ziekenhuis aanwezige patiënten te verwijderen. Wij zouden nog voor 12 uur 20 patiënten kunnen laten gaan. Daardoor krijgen we aan de Arnhemseweg meer ruimte om onze zieken uit de koude weg te halen. Zuster Boucher kan 40 patiënten bergen. Ik geef aan luitenant den Ouden opdracht vanaf 9 uur klaar te staan om 20 patiënten te vervoeren. Om 9 uur blijkt deze opdracht door een tegenorder van de heer Zonderland teniet te zijn gedaan. Dr. Wiersema die al van 8 uur af de patiënten in het Ziekenhuis uitgezocht had dringt aan op spoedig vervoer. Er is enige stagnatie. De Burgemeester roept mij om 10 uur bij zich. Aanwezig is ook mr. Trouw senior als evacuatiecommissaris, dr. Rodbard en luitenant den Ouden. De burgemeester spreekt over een ander gebouw. Hij telefoneert naar de Secretaris-generaal van Justitie. Er blijkt echter dat professor Schrieck vandaag niet aanwezig is. Mr. Hooykaas doet de toezegging zo veel mogelijk ruimte beschikbaar te stellen. Er kunnen daartoe gebouwen geruimd worden. De Burgemeester vraagt voor mij toegang tot Sint Marie. Om elf uur wordt dit door mij bekeken in overleg met het bestuur van het RK-ziekenhuis. Om 12 uur ben ik terug. Het gebouw is wel erg klein. Het vervoer van de patiënten is nog steeds niet voor elkaar. Luitenant den Ouden komt in persoon met de heer Hulsbergen bij het voltallige bestuur waaraan slechts de voorzitter ontbreekt. Informaties inwinnen. Geen antwoord. Ik neem het woord. Ik verzoek hem de patiënten weg te voeren. De majoor Vossbeck komt binnen. Hij adviseert ons de burgers vandaag nog te evacueren. Dit schijnt voor het bestuur een nieuw gezichtspunt te zijn. De militairen zullen ook zo spoedig als doenlijk is verdwijnen. 's Middags ben ik in de Marechausseekazerne. Ik heb de Ortskommandant ingelicht dat Sint Marie wel erg klein is. De Marechausseekazerne wordt door mij grondig onderzocht. De mogelijkheden vallen tegen. Het zal allerlei moeilijkheden met de Katholieke zusters geven. Ook administratief zal de zaak moeilijk voor elkaar te brengen zijn. Het is misschien wel te doen maar van enthousiasme kan geen sprake zijn. Toch blijven mijn gedachten in deze richting gaande. Een ander gebouw hebben wij niet ter beschikking. Er zou dus aan de Zwolseweg geopereerd moeten worden. Het zou ook zonder de RK-zusters kunnen maar dan toch wel met materiaal uit het RK-ziekenhuis. Zes religieuzen slapen 's avonds in de Marechausseekazerne. Zij voeren hardop hun avondgebed uit. Dit geeft aanstoot midden op de zaal. 's Avonds had ik en telefoongesprek met de heer van Doorn. Het BAB is niet geheel ingelicht. Het is mogelijk wat benauwd voor de expansie neiging van het RK-ziekenhuis. Ik antwoord de heer van Doorn dat de patiënten voorlopig goed ondergebracht zijn. Ik kan het geheel nog niet goed overzien en ik zal graag de mogelijkheden onderzoeken en bespreken.

1944 ----- 25 oktober woensdag.

HARDONK. Bewolkte lucht, later opklarend, mooi weer. Weer veel controle om ´gravers´ te pakken. Gisteravond zelfs na 8 uur controle bij verschillende huizen. Er werd dan gebeld. Wanneer men open deed liepen de Duitse handlangers meteen naar de kamer. Bij aanwezigheid van jonge mensen zonder Ausweis kregen deze bevel zich morgen voor graven te melden. Zo blijkt men nooit veilig te zijn, steeds is het oppassen. Volgens de krant schijnt zich in Brabant een groot offensief te ontwikkelen en niet zonder resultaat voor de geallieerden. Er wordt hier ontzettend veel hout door de burgers uit de bossen gehaald en ook veel nodeloos vernield. Zelfs andermans eigendommen zijn voor sommige lui niet veilig. Zo werden op het Roburterrein [aan de Asselsestraat] verscheidene dingen gewoonweg gesloopt waar onder de kleedkamer. Op de schietbaan groef men de wallen af om de stobben eruit te halen. Jammer dat zoveel mensen in deze tijd het verschil tussen mijn en dijn ten opzichte van hun landgenoten totaal vergeten. Ze vergroten daardoor de door de vijand aangerichte vernielingen.

VAN HOUTUM. Om twee uur komen vier Duitsers op het fabrieksterrein. Zij willen de fabriek vorderen. Zij vinden hem ongeschikt voor reparatiewerkplaats. 's Avonds om 8.30 uur kloppen twee Duitsers bij een buurman aan de deur. De eigenaar opent wegens spertijd niet waarop de moffen de deur ontwrichten en naar binnen gaan. Zij eisen eten en onderdak. De moffen verdwijnen na enige tijd zonder eten en lopen vervolgens naar een andere buurman waar zij eten krijgen. Na dit adres (B. heeft schijnbaar over een adres met paard en wagen gesproken) belanden de Duitsers om 9.30 uur bij N. Melissen. Zij halen eerst het dresseerkarretje uit de schuur en kloppen daarna aan. De moffen eisen met het geweer in de aanslag een paard (één van de vier) op. De eigenaren geven het onder protest. Dit baat niet. Eén van de zoons wil meerijden maar dit wordt geweigerd.

ZIEKENHUIS. Niet in de Marechausseekazerne. Vergadering met de heer van Helsdingen, de heer van Doorn, zuster Boucher, haar adjunct-zuster Swart, dr. Hermanides en de heer van Zuuk, beheerder van de voorraden in de Marechausseekazerne. De heer van Helsdingen stelt voor dat in het voorste gebouw van de Marechausseekazerne operatieruimte komt en dat het RK-ziekenhuis een school in de Koningslaan exploiteert voor de verpleging. Het is de beste oplossing om de beide organisaties gescheiden te houden. Ook zou een ander schoolgebouw ter beschikking kunnen komen. Als zo danig komt de Van Kinsbergenschool in aanmerking. Persoonlijk wordt toestemming gevraagd aan de heer Nolen. Het gebouw wordt bekeken samen met de heer Zonderland. Deze voelt voor een school in de Koningslaan niets. Als wij dan toch op een eigen gebouw aangewezen zijn is Sint Marie altijd nog beter. In overleg met verschillende bestuursleden en met dr. Meinders besluit ik nu aan de Ortskommandant alsnog om Sint Marie te vragen. Dit gebeurt om 15 uur. De Ortskommandant zegt onmiddellijk volledige medewerking toe. Hij belt mij al de volgende morgen op dat de besprekingen in volle gang zijn en dat hij op aandringen van de Burgemeester probeert om het Seminarium te krijgen.

1944 ----- 26 oktober donderdag.

HARDONK. Bewolkt, maar zacht weer. In de middag enkele Amerikaanse vliegtuigen, verder heel kalm. De meeste winkels versterken hun ruiten. Of het echt helpen zal? Toch brengt elke dag ons dichter naar de bevrijding.

VAN HOUTUM. 's Morgens belt N. Melissen de Gendarmerie op en stelt hen in kennis van het vorderen van zijn paard en wagen. Deze komen direct en zij volgen het spoor dat door het bos loopt. Naar uit het onderzoek blijkt bevonden de Duitsers zich gisterenavond om elf uur al in Assel. Daar namen zij een burger mee die hen de weg naar Amersfoort moest wijzen. Deze moffen (de Gendarmerie beschouwt hen als deserteurs) zijn voor het laatst gezien in Voorthuizen. Hierna ontbreekt ieder spoor.

ZIEKENHUIS. Bericht aan de Secretaris generaal van Justitie. Ik bezoek professor Schriecke en kan hem meedelen dat wij waarschijnlijk een ander gebouw kunnen krijgen. Dus hoeven we voorlopig van de Marechausseekazerne geen ruimte te vragen. Wel laat ik hem verzoeken de nog leegstaande stal in zoverre in te richten dat deze winddicht is en gestookt kan worden zo dat er eventueel bij een ramp bedden geplaatst kunnen worden. De heer Schriecke toont zich verheugd dat ik hem niet hoef te vragen iets van voorraden weg te halen want deze zouden daarbij wellicht verloren kunnen gaan.
13.30 uur. De Burgemeester belt mij op. Mijnheer Trip ik heb een klacht van luitenant den Ouden ontvangen dat de patiënten in de Marechausseekazerne liggen zonder windring, zonder urinaals en dergelijke. Bovendien dat het vervoer gedeeltelijk met te weinig dekens is gebeurd. Het Ziekenhuis schijnt niets af te willen geven. U moet dat dadelijk in orde laten maken. Als het Bestuur tegenwerkt laat ik dadelijk het hele Bestuur 24 uur in de kast zetten. Maakt U het in orde? ´Ja burgemeester´. Ik bel Moeder-overste op en bestel een heel lijstje bij haar. Ze zegt dat er niets het huis uit gaat. Ik bel dr. Tromp op. Deze is afwezig. Dr. Meinders is al op de hoogte en verzoekt mij de zaak met straffe hand aan te pakken. Ik verzeker mij van steun van luitenant den Ouden. Deze is bereid te komen. Ik zal echter eerst proberen de zaak goedschiks los te krijgen. Van zuster Swart krijg ik een waslijst met benodigdheden. Daarmee gewapend verzoek ik in het RK-ziekenhuis gekomen aan Moeder-overste met klem van redenen een en ander mee te willen geven. Zij weigert pertinent zodat ik de heer den Ouden opbel. Om half drie is deze samen met de wagen om het op te halen in het ziekenhuis aanwezig. Ook tegen luitenant den Ouden blijft Moeder-overste weigeren. Als deze haar gaat bedreigen zegt zij dat nu het moment gekomen is waarop het Bestuur bijeengeroepen moet worden. Ik zeg haar dat dit al een uur eerder had moeten gebeuren. De luitenant kan hierop niet wachten. Zij roept het bestuur. Belt dr. Tromp op. Deze zegt dat ze het gevraagde moet geven en de boel wordt bij elkaar gezocht. Om half vijf is de wagen verdwenen. Het een en ander heeft verdere besprekingen met de bestuursleden Zonderland, Meijer en Leneman ten gevolge. 's Avonds wordt mijn betoog aan de Deken uiteen gezet. Het spijt mij dat ik de heren onder druk moet zetten maar ik ben verantwoording schuldig aan de Burgemeester en daarom zijn zij het nu aan mij. We leven nu eenmaal in een noodtoestand. Deze besprekingen verlopen bevredigend. Hier volgt de verlanglijst van zuster Swart voor onze patiënten:
- 20 stuks windringen
- 20 st. urinaals
- 10 st. bekkentjes
- 5 st. pincetten, anat.
- 5 st. pincetten, chir.
- 2 st. glazen korentang
- 2 st. verbandscharen
- 5 st. mannen- en vrouwen-catheters
- 2 st. verbandtrommel steriel
- 5 liter lysol
- 20 paar gummiehandschoenen
- 20 lt. aether
- 2 lt. alcohol
- 100 st. sublimaattabletten à 1 gram
- 1 lt. superol jodium
- 10 st. temperatuurmeters
- 2 elk spuiten 10 cc. 20 cc.
- 2 st. steken.

BURGEMEESTER PONT. Blijkens brief van 26 oktober 1944 (no. 40/47/1944) werd met de gemeente Arnhem een regeling getroffen dat de stoffelijke overschotten van evacués, verblijf houdende in de kom van Apeldoorn en te Beekbergen, zullen worden begraven op de begraafplaats ´Heidehof´ te Ugchelen. Dit omdat de beschikbare ruimte op de begraafplaats te Beekbergen, onder normale omstandigheden nog slechts toereikend voor 4 à 5 jaren, niet toelaat een als gevolg van de evacuatie onevenredig groot aantal lijken te begraven.

1944 ----- 27 oktober vrijdag.

HARDONK. Bewolkte lucht, zacht. Rustige dag. Volop appels kunnen kopen. Zoete 45 cent per kilo, zure (Goudrenetten) 50 cent per kilo. De timmerman heeft nieuw slot aan de achterdeur gemaakt. Vannacht enig schieten richting Arnhem. Overdag geen vliegtuigen. Hier komt veel afweergeschut.

VAN HOUTUM. Hotel Prinsen in Ugchelen krijgt elektriciteit voor het verschaffen van onderdak aan Duitsers. In Apeldoorn komt een kolentrein aan bestemd voor de gasfabriek. De Duitsers willen de kolen echter niet vrijgeven. De gasfabriek eist van onze onderneming steenkolen op omdat wij deze indirect geweigerd hebben. Wegens de schaarste aan levensmiddelen ontstaat steeds bij het uitkomen van de officiële lijst een run op de winkels. Om dit te voorkomen verkopen winkeliers dikwijls 's morgens al van de voorlopige lijst. Hierbij komt nog dat veel mensen de winkelier hun bonkaarten geven. Het oponthoud wordt dan nog groter omdat ze in zo'n geval ook nog de bonnen moeten afknippen en sorteren.

ZIEKENHUIS. Werkverdeling van de chirurgen. Overleg met dr. Bax, dr. v.d. Meulen en dr. Wiersema over de werkverdeling. Wij hebben elkaar spoedig gevonden. Een en ander vindt in volle harmonie plaats. De Bax kan onder alle omstandigheden bij ons ontvangen worden voor operaties wanneer de omstandigheden het toelaten. Wij zijn bereid hem te helpen. Omgekeerd hij ons, bijvoorbeeld bij de patiënten in de Marechausseekazerne.
- 16 uur Kleinseminarium. Majoor von Oldershausen (Ortskommandant) belt mij op dat het Seminarium ter beschikking gesteld is van het ziekenhuis. Met Wiersema ga ik het nog voor het donker bezoeken om de indeling vast te stellen en om af te spreken wat er anderen daags (zaterdagmorgen) gebeuren moet. Zodat er maandag werklieden in kunnen beginnen.

1944 ----- 28 oktober zaterdag.

HARDONK. Prachtige zonnige dag. al vannacht grote formaties vliegtuigen overgekomen. Om half vijf weer en overdag tot de avond toe voortdurend door gevlieg. In de morgen is het station Twello beschadigd, de spoorlijn Deventer - Zutphen en de spoorbrug bij Deventer. Hier is alles rustig gebleven, geen geschiet, geen ongelukken.

VAN HOUTUM. 's Middags gaan twee SS-soldaten met paard en wagen naar N. Melissen en eisen duizend kilo aardappels. Zij krijgen het niet en Melissen belt opnieuw de Gendarmerie op. Daarna verdwijnen zij. Nico moet opnieuw opbellen als de soldaten weer bij hem op het terrein komen. Deze landverraders gaan daarop naar Klopman en krijgen daar wel hun aardappels. Ik telefoneer hiervoor naar de Gendarmerie. Krijg als antwoord dat het hun niets scheelt. De Gendarmerie praat dus uit twee monden.

BLOEM. 's Morgens een bomaanval op het station Twello. Dit is nu al de derde maal dat Twello aangevallen wordt. De schuur tussen de export en het station is geraakt evenals het station zelf. Twee Engelse jagers zagen we duiken van hier af. De derde wilde duiken en kreeg een treffer. Een grote vlam, een zwarte rookwolk en pijlsnel sloeg de machine naar beneden. Slechts weinig brandend een streep van rook achterlatend. 's Middags probeerden zware bommenwerpers misschien weer een aanval. Echter ze werden door mitrailleurvuur en zeer zwaar afweergeschut (8 cm) bestookt. Bij Dirk te Maten in de Withagen zijn vijf bommen om en bij het huis gevallen. Verder had de Wolbosch verscheidene ruiten kapot. Eén bom viel bij Berend Kruising (Kelder) [veldnaam van landerijen in de buurt van Wolbosch/Streilerweg] en één bij Daan Gerrits. Hier moest een bakkerswagen met paard uitgegraven worden vanwege het zand wat er opgespoten was door de bomtreffers. Paard, wagen en volk hier ongedeerd evenals in de andere gevallen.

SPOORWEGEN. Vandaag werden op diverse plaatsen op de spoorlijnen bommen geworpen. Veel schade werd aangericht aan wagens en sporen.

BURGEMEESTER PONT. Op 26, 27 en 28 oktober werden begraven de stoffelijke overschotten van 7 omgekomen personen bij de bominslag in de omgeving van het station op 23 oktober.

1944 ----- 29 oktober zondag.

HARDONK. Opnieuw zonnige dag, kouder. Veel jagers in de lucht, maar niets in de buurt gebeurd.

BLOEM. Heden werd in Apeldoorn weer razzia gehouden om maar arbeiders te krijgen voor de Organisatie Todt. Naar nu al bekend is zijn in deze streek, maar voornamelijk in de buurt van Apeldoorn, negen stuks vee, groot en klein, uit het weiland gestolen. Men zegt dat in Amsterdam een hectoliter aardappels f 200,- [gulden] opbrengt door de voedselschaarste omdat, nu er geen treinen meer lopen, er in de grote steden hongersnood begint te komen. Ook zit alles in het donker omdat er geen elektrisch licht meer is vanwege de kolenschaarste. Overal is men de laatste carbid en kaarsen aan het opbranden. Eén kilo carbid kost f 25,-, een kaars f 3,- en een liter petroleum f 25,-.

ZIEKENHUIS. Moeder-overste op de korrel. In de Doopsgezinde Kerk. Dominee v.d. Kater preekt over Tollenaars en Farizeeërs. Hij vertelt dat er deze week patiënten in een Noodziekenhuis moesten opgenomen worden. Daarbij deden de nonnen de verpleging en dat de Moeder-overste voor de nonnen eiste dat zij apart zouden eten en apart slapen. Ook dat ze apart bediend worden en op bijzondere uren zouden eten. Zij maakte er aanmerkingen op dat een meisje, dat hen bediende, gekleed was in overall en dat zij niet geschoeid was. Zij droeg namelijk klompen. De dominee zei dat dit misschien geen Farizeïsme te noemen was maar dat het er toch wel naar rook. Des namiddags het een en ander meegedeeld hierover aan dr. Tromp.

1944 ----- 30 oktober maandag.

HARDONK. Guur weer, enige regen. Vorige week bij een boerderij in Beekbergen 's avonds geklopt, opengedaan en gevraagd wat moet dat? We moeten je paard. Ik heb geen paard. Dat heb je wel, paard gevonden. Je paard nemen we mee. Zoon zegt, dan ga ik mee. Ik hoor bij het paard. Na gepraat zoon met paard mee. Even later gaan alle twee mee. Morgen vroeg bij Seminarie soldaten op wagens naar Vaassen brengen. Voorbij Apeldoorn Hollandse SS als dollen tekeer. Schieten op kippen, ganzen en eenden. Gooien met handgranaten naar koeien, brooddronken lui. Jongen met paard gelukkig weer te Beekbergen terug. Zo zijn er onder de bezetting van Apeldoorn in oktober 1944! Verwacht ook minder mooie dingen voor de Apeldoornse mannen, gezien het stukje in de krant over ´vrijwillig´ melden van 250 man voor graafwerk voor de weermacht. Daar zal wel meer achterzitten! In de afgelopen nacht veel auto's enz. op straat.

VAN HOUTUM. Ook deze dag passeren weer grote aantallen boerenwagens met evacués. Er vertrekken er gemiddeld 600 per dag uit Apeldoorn. Er zijn ook boeren die weigeren deze vluchtelingen te vervoeren. Zij verdienen er namelijk niet genoeg aan. De vergoeding voor een tocht à 20 gulden wordt door de Weermacht met 60 gulden betaald. De ABD moest van dergelijke egoïsten paard en wagen definitief vorderen. De Duitsers nemen een groot deel van onze kolen in beslag. Deze zijn bestemd voor de gasfabriek. De burgemeester van Apeldoorn wijst erop dat degenen, die aan de IJssellinie werken, geen verlof zullen krijgen. De Duitsers betalen hun slechts 20% van het loon. De Gemeente moet de rest betalen. In een ander artikel wordt erop gewezen dat zich 250 mannen aan de Arbeidsbeurs moeten melden. Gebeurt dit niet dan zullen de Duitsers ingrijpende maatregelen nemen. Het zal wel niet bij deze oproep blijven. De moffen bedenken een volgende keer weer een ander smoesje om meer arbeidskrachten te krijgen. Een deel van de Apeldoorners werkt aan de IJssellinie terwijl een andere groep onderkomens voor vrachtwagens in Hoog Soeren en langs de Amersfoortseweg graaft. In het Kroondomein wordt veel munitie ingeladen voor het front bij Wageningen. 's Middags krijg ik een ´Vliegende Hollander´ [strooibiljet] van 18 oktober . Deze is in de provincie Utrecht gevonden.

ZIEKENHUIS. Voorzieningen in het Seminarium. In het Seminarium komt personeel dat er 's avonds ook slaapt. Aan de verwarmingsmontage wordt begonnen. Een deel van het gebouw moet uitgeschakeld kunnen worden. De kachel voor stoom in de keuken wordt aangemaakt. Er komt licht en er komt telefoon. Er is een behanger aan het verduisteren en er is een schoonmaker. Er komt verhuisboel in. Ik kan hout bestellen bij de Heide-Maatschappij. Ook het vervoer kan in orde worden gemaakt. Besprekingen met de heer van 't Hof voor de brandstofvoorziening.

1944 ----- 31 oktober dinsdag.

HARDONK. Somber weer, in de avond wat helderder. Veel verkeer met Duitse wagens ook al in de nacht, wat troepen met bussen naar de kazerne.

VAN HOUTUM. Er melden zich slechts 15 personen bij de Arbeidsbeurs. Volgens geruchten zouden de Duitsers daarom na twaalf uur op alle kruispunten mitrailleurs opstellen. Dit is niet gebeurd. Het beste is dat niemand zich aanmeldt. Het zou toch wenselijk zijn dat zij, die voor 17 september bij de Weermacht tegen hoge lonen werkten, zich nu opgeven voor werk aan de IJssellinie. Dat zou een goede straf zijn. 's Middags om 4.30 uur omsingelt de Duitse politie het huis van dokter Piekema in Ugchelen. Alles wordt nagezocht en de aanwezigen moeten in een kamer onder controle van een mof blijven. De dokter is niet aanwezig. De Duitsers wachten vervolgens op hem en hij verschijnt twee uur later. Intussen zat een mof piano te spelen. Ondanks een gegeven waarschuwing gaat dokter Piekema toch naar huis. Daar arresteren de Duitsers hem en voeren hem weg. Het Arbeidsbureau belt alle ondernemingen op en deelt mee dat voor morgen 12 uur de volledige personeelslijsten moeten worden ingediend. De spoorbrug bij Deventer is op zaterdag door een luchtaanval onbruikbaar geworden. Eén peiler is helemaal weggeslagen. Er vielen ook bommen in de stad. Daarbij vielen 40 doden.

ZIEKENHUIS. Overleggingen met de Brandweer (commandant Brandweer) over afsluiters in de brandleiding. Namens de Ortskommandant komt Oberzahlmeister Schottscheck. Hij deelt mij mee dat het Seminarium het laatst in aanmerking zal komen voor het legeren van troepen en voorts dat de meubelen in het huis aanwezig zullen blijven. Rode Kruis commissie: de heer van Helsdingen bespreekt de evacuatie van geheel Apeldoorn. Enkele dagen later wordt de heer van Helsdingen gearresteerd.

BURGEMEESTER PONT. Het overleg tussen de vertegenwoordigers van de gemeente, het Staatsbosbeheer en het Kroondomein heeft tot resultaat geleid dat voor de distributie van brandhout aan de ingezetenen 5000 m³ hout geveld en geleverd zal worden. Het kwantum dat de gemeente zal leveren werd bepaald op 1300 m³. Met de veiling in ´Berg en Bos´ is inmiddels al een aanvang gemaakt. Daar de hierboven omschreven veiling van hout een grote hoeveelheid afvalhout oplevert werd op 31 oktober ´Berg en Bos´ weer opengesteld voor het sprokkelen van dood hout en takken.
In de maanden september en oktober zijn door de Duitse Weermacht nog gevorderd of meegenomen:
- de zogenaamde ´Ersatzwagens´ (vrachtwagens) 18, 20 en 21, die in de loop van 1944 waren aangekocht ter vervanging van de gevorderde wagens met gelijke nummeraanduiding,
- de wagens 24, 25, 26, en 27 (zonder bewijs),
- de beerputtenwagen no. 14 werd op 24 september gevorderd maar op 30 september veer vrij gegeven.
- wagen 24 is na enkele dagen volkomen vernield van de Arnhemseweg teruggehaald,
- de personenauto Fiat werd op last van de Burgemeester gebracht naar het Politiebureau en werd de vertegenwoordiger van de Beauftragten voor de Provincie Gelderland, evenals de loco-burgemeester van Arnhem, de heer Schermer, ter beschikking gesteld. Op deze wijze werd in ieder geval voorkomen dat de wagen in handen van onregelmatige troepen zou komen.
In de maand oktober zijn door de Duitse Weermacht de navolgende scholen gevorderd:
- school 14 (Zevenhuizen),
- RK school Spoorstraat, Apeldoorn,
- RK school Molendwarsstraat, Apeldoorn,
- bijz. school Doggersbank, Apeldoorn.
In school 7 (Klarenbeek) is een noodziekenhuis ingericht.
Inmiddels zijn besprekingen gevoerd met handelaren in bouwmaterialen over de verstrekking van karton en boardplaten bij bominslag. Een distributiesysteem voor deze materialen werd ingevoerd. Idem inzake de voorraad bouwmaterialen en de uitgifte van noodbonnen besproken voor stenen en dakpannen. Besprekingen gevoerd met handelaren in glas inzake het invoeren van noodbonnen voor andere soorten vensterglas.
Ik heb contact opgenomen met het Bureau Goedkeuring Werken Overijssel dat sinds de evacuatie uit Arnhem de zaken van het Bureau Gelderland behartigt.
Opgaven verstrekt aan de daarvoor in aanmerking komende instanties van de door oorlogsgeweld beschadigde objecten op, 26 augustus; 11, 26, 28, 29 september; 4, 5, 6, 13 en 18 oktober 1944.
Een aanvang is gemaakt met de registratie van schadegevallen tengevolge van het bombardement van 23 oktober j.1. al nu staat vast dat meer dan 700 objecten beschadigd zijn.
In verband met de overbelasting van de afdeling is deze tijdelijk versterkt door ambtenaren van het Prijzenbureau, de afdeling Riolering en een ambtenaar van Gemeentewerken Arnhem, terwijl enige particuliere architecten zullen worden ingeschakeld.
Na besprekingen met de Algemeen Gemachtigde voor den Wederopbouw werd voor de maand oktober een toewijzing voor 700 m² glas ontvangen.
De stemming onder de bevolking kan vrij rustig worden genoemd.
In het begin van de maand oktober was deze in verband met het neerleggen van meerdere lijken van terroristen op openbare straten door de Duitse autoriteiten en naar aanleiding van de oproep van mannelijke personen voor graafwerk aan de IJssellinie, zeer nerveus. Nadat op maandag 3 oktober enige duizende Apeldoorners voor tewerkstelling aan de IJsselstellingbouw zijn vertrokken is de stemming rustiger geworden.
Het verstoken zijn van gas en elektriciteit en de brandstoffenschaarste is voor de bevolking een groot inconveniënt.
Het vorderen van alle motorrijtuigen door de Duitse autoriteiten stelt de politie voor onoverkomelijke moeilijkheden. De surveillance en andere diensten per rijwiel zijn bijna niet meer uitvoerbaar door bandennood. Voor de opsporing van gepleegde strafbare feiten is dit in een gemeente met een oppervlakte als Apeldoorn een grote handicap.
Het gehele gastankstation is door de Duitse Weermacht gevorderd en al gedemonteerd en weggevoerd. Het gebouw alleen is overgebleven. Deze installatie werd in 1941 opgericht. Het voorzag in een toenmaals bestaande dringende behoefte en heeft het autoverkeer grote diensten bewezen. De kosten van deze installatie hebben in totaal bedragen fl. 41.766,94 welk bedrag volledig is geamortiseerd [afgeschreven]. Financieel heeft deze vordering dus geen nadelige gevolgen maar economisch is het in het bijzonder voor de autobezitters van Apeldoorn en omgeving een groot verlies.
Voor de bedrijfsleiding is het verloren gaan van dit bedrijfsonderdeel, dat met zo veel moeite en zorg was verkregen, een grote teleurstelling.
Met machtiging van de Burgemeester werd een hoeveelheid carbid gevorderd en op de gasfabriek opgeslagen. De in beslag genomen hoeveelheid bedroeg plm. 5500 kg. Via de distributiedienst werd een bepaald kwantum gedistribueerd terwijl het restant ad 3000 kg door de Duitse weermacht in beslag werd genomen.
Op 1 oktober werden de Zweminrichtingen gesloten terwijl het badhuis, dat geheel op gas is aangewezen, op de 12e oktober, de dag van de stopzetting van de gasleverantie, buitenbedrijf gesteld moest worden.
Ook hier zijn de noodzakelijke reparaties ter hand genomen. Het volksbadhuis bleef doorwerken maar werd op meerdere dagen en uren door de Duitse Weermacht gevorderd zodat zij op deze dagen en uren voor het publiek gesloten moest blijven.
In de loop van oktober werd men verblijd met de berichten dat er een trein gaskolen voor de gasfabriek Apeldoorn aan het rollen was. Een hoeveelheid van plm. 600 ton zou Technische Bedrijven in staat hebben gesteld om gedurende een maand enkele uren per dag gas te leveren. Daarmee zou het kookprobleem voor een zeer groot deel zijn opgelost geweest. Inderdaad is de trein na enige dagen aan het station Deventer gestaan te hebben in Apeldoorn aangekomen maar werd van Duitse zijde niet vrijgegeven. De commissaris der provincie Gelderland deelde de Burgemeester later mee dat de heer K., vertegenwoordiger van de Beauftragten voor de provincie Gelderland in Apeldoorn, deze zaak verkeerd begrepen had. De wagons waren voor Apeldoorn vrijgegeven door de Rüstungsinspektion. De Weermacht had zich hier buiten te houden daar de Rüstungsinspektion in deze het laatste woord heeft te spreken. Ir. H. verzocht dringend herhaling te voorkomen en deelde tevens nog mee dat in de eerste helft van de maand november vermoedelijk opnieuw 30 wagons met 20 ton kolen naar Apeldoorn gestuurd zouden worden.
Wat betreft de huisbrandvoorziening kan worden medegedeeld dat deze zeer precair is. De talrijke instellingen die door de opname van de evacués in het leven geroepen werden - zoals noodziekenhuizen en noodkeukens - maken de brandstoffenvoorziening nog gecompliceerder. Om aan deze noodtoestand te proberen enigermate tegemoet te komen is een commissie in het leven geroepen. Deze heeft zich er mee belast een partij brandhout onder de bevolking te brengen. Met medewerking van de Kroondomeinen, Staatsbosbeheer, Heide Maatschappij en Gemeentebestuur zijn de noodzakelijke voorbereidingen getroffen en hoopt de commissie binnenkort een hoeveelheid hout aan de burgerij beschikbaar te kunnen stellen.
Een vervoerverbod van hout dat een dezer dagen is gepubliceerd zal bijdragen de omvangrijke houtdiefstallen te beteugelen.
Eind oktober was de toestand zo dat door het Kroondomein, Staatsbosbeheer, Heide Maatschappij en de gemeente Apeldoorn een hoeveelheid hout beschikbaar gesteld kon worden van plusminus 6400 m³. Dit hout moet grotendeels nog worden geveld en uit de bossen naar de brandstoffenhandel worden gesleept. Deze twee laatste feiten vormen de grootste problemen door gebrek aan geschikte werklieden en het benodigde transportmateriaal. Met behulp van de beide groothandelaren, de firma Hugenholz en de firma van Achterbergh, zal alle mogelijke moeite worden gedaan om deze problemen op te lossen. Deze houtverstrekking betekent dat aan elk Apeldoorns gezin een hoeveelheid hout van plusminus 500 kilo zal kunnen worden verstrekt tegen de prijs - afgehaald aan het magazijn van de brandstoffenhandelaar - van 5 gulden per 100 kilo. Deze verstrekking is een voortzetting van de al in het Apeldoornse Mededelingenblad gepubliceerde distributie. Het trekt de aandacht dat de prijs van het hout van de volgende distributie hoger ligt dan die van de eerste. De calculatie daarvan bracht een hogere verkoopsprijs. Deze is door 0pperluitenant D. van de gemeentepolitie goedgekeurd. Hoewel een hoeveelheid van een halve ton hout per gezin niet geheel voldoende zal zijn om de winter door te komen kan hier toch worden vastgesteld dat al het mogelijke is gedaan om althans in de ergste nood te voorzien.
Wat betreft de verdere positie van de brandstoffen in Apeldoorn kan worden medegedeeld dat deze zeer zorgelijk is. Wanneer er in de maanden december en januari werkelijk vorst komt en Technische Bedrijven gedurende die tijd geen aanvoer van brandstoffen krijgen dan is het niet te ontkomen dat de Apeldoornse bevolking kou lijdt. Dit geldt dan eveneens voor de instellingen als departementen, scholen, ziekenhuizen en zelfs de voedselbereiding zal daardoor in gevaar komen.
Toen de elektriciteitsvoorziening door kolengebrek werd stopgezet hield ook de verschijning van de Nieuwe Apeldoornsche Courant op. Wegens de noodzakelijkheid echter om het publiek van de voornaamste gebeurtenissen en maatregelen op de hoogte te brengen werd begonnen met het verspreiden van een ´Mededelingenblad´. Eerst op enige dagen van de week, later dagelijks. Dit Mededelingenblad is langzamerhand het officiële orgaan geworden. Aanvankelijk werd het in hoofdzaak in beslag genomen door berichten betreffende de evacuatie van Arnhem (vooral distributieberichten) met een kosteloos beschikbaar gestelde rubriek voor evacués, die hun familie zochten. Later kwamen ook de officiële mededelingen van het gemeentebestuur, oproepen voor te werkstelling voor de Duitse Weermacht, oorlogsnieuws in het kort, overlijdensberichten enzovoort. Het blad kreeg langzamerhand meer het karakter van een normaal nieuwsblad, zij het op beperkte schaal.
In de afgelopen maand hebben enige malen op grote schaal vorderingen van rijwielen en auto's door de Duitse Weermacht plaatsgevonden. Soms geschiedden deze vorderingen ongeorganiseerd, door doortrekkende troepen, door leden van de Nederlandse SS, door leden van de Landwacht. Deze ´vorderingen´ vooral hebben grote verbittering onder de bevolking te weeg gebracht.
Een ander maal heeft een vordering ´officieel´ plaats gevonden, georganiseerd door een plaatselijk commando. Er moest toen een bepaald aantal rijwielen worden geleverd. Dit aantal is echter niet bereikt. Door deze vorderingen zijn velen, voor wie een rijwiel welhaast onmisbaar is, wederom ernstig gedupeerd.
Alle auto's, zowel personen- als vrachtwagens, in eigendom toebehorende aan de gemeente en in gebruik bij de verschillende diensten, werden op last van de Wehrmachtkommandantur gevorderd. De politie hield zelfs geen motorfiets over. Hetzelfde geldt voor de luchtbescherming, de brandweer, met dien verstande dat de brandweer haar spuiten, één ladderwagen en één materiaalwagen kon behouden.
In de maanden september en oktober werden zeer veel woningen gevorderd door de Duitse Weermacht. Op bijgevoegde lijst staat nauwkeurig aangegeven welke woonhuizen in de genoemde maanden werden gevorderd, dan wel vrijgegeven.

1944 ----- 1 november woensdag.

HARDONK. Opklarend, later helder zonnig weer. Vandaag opnieuw veel militair vervoer. al gistermiddag reden telkens volgeladen vrachtauto's met materiaal en bussen met soldaten naar de kazerne. Dit ging gedurende de nacht en vanmorgen door en vanmiddag begon een formele uittocht in groepjes van 20-50 man van de kazerne naar het station. Sommigen droegen de beroemde ´pantservuist´ op de schouder. Onafgebroken reden de bussen leeg en soms ook vol weer in de richting van Deventer. Men vertelde dat de troepen tot Dieren zouden gaan. Gistermiddag deed de Sicherheitsdienst een inval in het bovenhuis van boekhandel De Wekker om een politieman te pakken. Na 24 uur wachthouden verscheen de persoon in kwestie niet. Hij zal wel tijdig gewaarschuwd zijn! Vanmiddag veel bommenwerpers over. Veel schieten richting Zutphen. Weer dezelfde oproep als dinsdag over de 250 man die zich morgen moeten melden.

VAN HOUTUM. In de krant staat opnieuw een oproep van de burgemeester voor aanmelding van 250 man op het Arbeidsbureau. Om acht uur wordt een trein bij Assel beschoten. Lichtzuilen (bommen) vanaf de grond zijn duidelijk waar te nemen. Een uur later schiet in Oost-Apeldoorn het lichte afweergeschut even. De lichtspoormunitie is goed te onderscheiden. Het herhaalt zich om 11.15 en 11.30 uur.

BLOEM. 's Avonds om half acht is weer een viertal bommen in Twello gevallen. Twee stuks op Welbergen, één op het bos van Overmeen en één op het Molenveld (voetbalveld). Aan de Molenstraat stond een man met zijn zoon buiten te kijken omdat een vliegmachine lichtkogels had uitgegooid. Deze ontdekte toen een stilstaande trein die nabij het Molenveld stond en zette hierop een aanval met mitrailleur in. Daarbij is de vader geraakt in de hand en de zoon in de buik. De zoon, Hendrik Heuvel is twee dagen later gestorven. Verder veel glasschade. 's Nachts een paar keer mitrailleurvuur van aanvallende vliegtuigen op treinen. De treinen die er nu lopen zijn grotendeels bemand met Duits personeel. De goederen die ze vervoeren zijn in hoofdzaak hier in ons land weggehaald. Goederen van allerlei aard wat maar nagellos is wordt meegenomen over de grens.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 17.45 uur ontploft bij de Anklaarseweg - Schoonbroekseweg een projectiel van het afweergeschut en één achter Lijsterbesweg 9. Er deden zich geen persoonlijke ongelukken voor. Wel was er enige glasschade aan de omliggende percelen.

1944 ----- 2 november donderdag.

HARDONK. Zonnige dag. In de afgelopen nacht een zestigtal personen van het bed gelicht, vermoedelijk wegens zich onttrekken aan graverij. Bij één zei de vrouw 'mijn man is niet thuis'. Bij huiszoeking werd de man echter gevonden, waarbij de helden ook de vrouw afranselden! In Eerbeek is een grote razzia gehouden. Vanmorgen veel bommenwerpers overgekomen. Niet zo veel echter als gisteren. Opnieuw staat de oproep tot graven in de krant. De Duitse troepen die gisteren zijn vertrokken gaan vermoedelijk naar Zevenaar. Engelse troepen zijn gisteren bij Vlissingen en Westkapelle geland zodat Walcheren ook wel spoedig bevrijd zal zijn. De gehele avond bromt er een vliegtuig boven Apeldoorn. Dit vliegtuig heeft gisteren auto's op de Jachtlaan beschoten.

VAN HOUTUM. Men kan nu ook door middel van commissiepakketten verzenden aan de tewerkgestelden bij de IJssellinie. Het vervoer gaat per driewieler (ook getrokken door een fietser). Deze driewielers zijn gewoonlijk een volle dag onderweg. De commissie doet in dit verband een oproep tot eigenaren van driewielers om deze hiervoor af te staan. De burgemeester maakt zich nogal bezorgd over de dekkingsgaten langs de wegen. Hij stelt de bewoners van de aangrenzende woningen voor de vernielingen aansprakelijk.

1944 ----- 3 november vrijdag.

HARDONK. Sombere ochtend, later opklarend, maar tegen de avond regenachtig. Ik heb wat planken ter bescherming tegen mijn winkelramen laten maken. Vanmiddag moet Schaarsbergen direct ontruimd worden. De krant vermeldt nieuwe landing op Walcheren en hevige strijd bij Vlissingen. Vanavond druk verkeer met vrachtauto's. Geen vliegtuigen. Verscheidene gevangen genomen personen vanmorgen per vrachtauto weggebracht. Men zegt naar Zevenaar. Vandaag werd niemand in Arnhem toegelaten.

VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen bij veel wasserijen in Ugchelen al het generatorhout op en laten het direct door auto's weghalen. De grote loodsen bij Brouwersmolen, waar veel generatorhout lag opgeslagen, zijn bijna geheel leeggereden. De vrouw van gefusilleerde Reinier van Gerrevink moet voor de Duitse rechtbank verschijnen. In de krant staat voor de vierde maal onder ´Laatste oproep´ de oproep van het Arbeidsbureau. Het rantsoen taptemelk wordt tot één liter verminderd. De overige driekwart liter bestaat uit 500 gram poeder voor acht weken.

SPOORWEGEN. Vandaag vielen bommen in Barneveld op de baan en woningen. Ook het station werd vernield. Onder de burgers werd een vrouw gedood.

1944 ----- 4 november zaterdag.

HARDONK. Wisselend bewolkt. In de nacht telkens afweergeschut in actie. Een Engels vliegtuig neergeschoten bij de Vossenweg. De gehele dag onafgebroken vliegtuigen (vooral jagers) in de lucht. Tegen 5 uur liet er één een aantal bommen vallen bij Kootwijk en kwam toen deze richting uit. Plotseling barstte het geschut in hevigheid los. Onafgebroken klonken de knallen. Een vliegtuig kwam bij de Koninklijke Stallen terecht. Enige raketbommen vielen op het hoofdgebouw der stallen. Hierbij werd een aantal Hollandse SS gedood en gewond en het gebouw beschadigd. Andere bommen kwamen bij de Loseweg neer. Daarbij werden enige personen gedood, onder meer de gepensioneerde opperwachtmeester H.B. Saarloos [Loseweg 122]. Tegen 7 uur passeerden hier veel vliegtuigen en telkens - vanaf half zeven -  zit een toestel boven ons te ronken. Misschien een Duitse nachtjager? Zojuist komt het afweergeschut in actie. Dus kan het geen Duits toestel zijn. Om 9 uur weer gedreun van een tweetal ontploffingen. Eveneens tegen half elf klinkt schieten.

VAN HOUTUM. 's Morgens horen wij van de Duitsers dat heel Arnhem en Schaarsbergen binnen tien minuten moet worden ontruimd. De burgers moesten al bij aanzegging hun woning verlaten. Mensen die boodschappen deden konden niet meer naar huis. Alle inwoners werden letterlijk naar één punt gedreven en vervolgens onder begeleiding naar de Apeldoornseweg gebracht. Daar moesten zij zich maar zien te redden. De Duitsers vorderen bovendien nog enige voertuigen van deze vluchtelingen. Evacués, die voor betreding van het stadsgebied op de Kattenberg bij de NSB-burgemeester vergunning haalden, werden eveneens door de SD naar één centraal punt gedreven. Zij moesten alle voertuigen achterlaten. De mannen werden opgepakt voor graafwerk aan de IJssellinie. De vrouwen moesten lopen (de fietsen waren ook gevorderd) naar Apeldoorn. Radio Oranje deelt 's avonds mee dat er 's middags veel bommen zijn geworpen op de Stallen van het Paleis Het Loo (een soort kazerne) en op een huis aan de Langeweg (woning van Seyss-Inquart). Er zijn drie doden gevallen [Loseweg 120 werd geheel vernield]. 's Morgens brengt de post een pakketje met 30 kranten van De Telegraaf. Deze zijn na 12 september niet meer in Apeldoorn verschenen. De familie Holsmuller in Amsterdam heeft deze speciaal voor mij bewaard. Het pakket is door iemand van Amsterdam naar Apeldoorn meegenomen en in onze gemeente gepost.

BLOEM. We hebben van hier af gezien hoe een tiental Engelse 2-motorige toestellen doken van grote hoogte en bommen hebben gegooid op het Loo. Tussen de gedenknaald en het paleis zijn ze terechtgekomen. Bij station ´Het Loo´ stond een munitietrein. Aan de Loolaan woont nu de rijkscommissaris Seyss Inquart. Wat het doel is geweest weet men niet. Hierbij vielen een achttal doden. Hier komen de gewonden nog bij alsmede een aantal kapotgeschoten huizen, als gevolg van deze aanval. Daar ze ook met mitrailleurkogels geschoten hadden was één huis letterlijk doorzeefd. De mensen die gedood zijn met deze aanval zijn allemaal op de straat gedood. In de huizen geen. Ook zagen we hier recht boven ons een tweetal 2-motorige toestellen dalen in de richting van Apeldoorn. Die lieten een tweetal nevelstrepen achter. Ze doken met zeer veel salvo's naar beneden. Naar later bleek op het Woudhuis waar bij Meierink een vijftal bommen om het huis liggen. Geen schade. Ook is terzelfder tijd met minstens een twintigtal toestellen een aanval geweest op een munitietrein bij Kootwijk. Welke ze gebombardeerd en ook getroffen hebben. 's Avonds om 9 uur vloog een toestel laag boven Apeldoorn. Het werd in de lichtbundels van schijnwerpers gezet en een tiental lichtkogels, wit en geel gekleurd. Het toestel schoot, vuurde op de schijnwerpers en verdween in oostelijke richting.

BRANDWEER. Vandaag werden de Koninklijke Stallen gebombardeerd. Hierbij ging het grootste gedeelte van het Hoofdgebouw verloren. 2 Percelen aan de Loseweg werden eveneens zwaar gehavend. Een vliegtuig werd hierbij afgeschoten en kwam vlak bij de Koninklijke Stallen terecht.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 10.30 uur. Enige bommen gevallen ter hoogte van Zwolseweg 624. Geen persoonlijke ongelukken.
Omstreeks 11.05 uur. Een tweemotorige Engelse bommenwerper neergestort aan de Vossenweg hoek Kleinzorg. Toestel geheel vernield. Van de piloten niets bekend. Geen persoonlijke ongelukken en geen schade.
Omstreeks 16.15 uur. Aanval van 12 jagers op het noorden van de gemeente. Voltreffer op perceel Loseweg 120-122. Hierdoor zijn 4 personen gedood en enige mensen uit de omgeving gewond. Veel schade aan woningen in de omgeving door beschieting met boordwapens.
Omstreeks 18.30 uur. Een serie bommen afgeworpen in weilanden aan de Zutphensestraat nabij Woudhuis. Geen persoonlijke ongelukken. Glasschade aan enige percelen in de omgeving.

1944 ----- 5 november zondag.

HARDONK. Veel wind, in de avond stormachtig met regen. Alleen in de morgen enkele vliegtuigen en in de avond een paar machines. Vanmiddag de verwoeste huizen op de Loseweg gezien. Beide huizen waren grotendeels vernield en ook het hoofdgebouw van de Koninklijke Stallen ligt voor een deel in puin. Overal in de omgeving van de Wendenlaan zijn ruiten stuk, pannen van de daken en vormen de daken golvende lijnen. Bij de ontruiming van Schaarsbergen moesten de vrouwen, zonder hun kinderen of bagage te mogen meenemen, weg naar Apeldoorn! De kinderen waar onder een baby moesten alleen achterblijven en werden pas 's avonds met Rode Kruisauto's opgehaald. Verscheidene mensen zijn zonder het hoogstnodige hier aangekomen! Het stortregent nu. Toch passeert telkens een heel laagvliegend toestel waarop niet geschoten wordt.

VAN HOUTUM. 's Morgens zie ik vanuit mijn slaapkamer stannioolstroken in een eikenboom hangen. Ik ga direct na het ontbijt het bos in. Er liggen vrij veel stroken allemaal van groot formaat. Vooral de stroken, die aan de takken hangen en door de wind wapperen, vormen een mooi gezicht. In de omgeving liggen exemplaren van 180 cm lengte en 5 cm breedte. Ze zijn met wit dan weer met bruin of zwart papier beplakt. De lucht is 's avonds van 8 - 9.30 uur boven Radio Kootwijk helder verlicht. Een Duitse jager vloog tegen één van de zendmasten aan en is daarbij in brand geraakt.

1944 ----- 6 november maandag.

HARDONK. Afwisselende bewolking met telkens zon, maar de middag een flinke hagelbui. Vanavond heldere lucht. Veel bommenwerpers komen over. Vandaag nogal wat jagers in de lucht. Telkens geluid van ontploffingen.

VAN HOUTUM. Om 8.30 uur cirkelen vier Britse jagers boven Apeldoorn en laten twee bommen vallen. Tien anderen vliegen boven de spoorlijn bij Assel en werpen daar acht projectielen af. Om 9.10 uur vallen er opnieuw zes bommen in die richting. Drie worden er boven Apeldoorn afgeworpen. Door toeval brengt onze elektricien 's middags het klokje van Graham [onze auto] mee. Deze is in het Ugchelse Boschs (verboden gebied) verstopt. De auto is door een jongen gevonden. Hij was van mening dat het een wagen van een Duitse officier was. Zodoende sloopte hij het klokje. Mijn neven zijn van plan de auto naar een veiliger plek te brengen en er rijzen [rijshout] om heen te zetten.

SPOORWEGEN. Vandaag vielen bij woning 63 en 64 tussen Barneveld en Stroe 4 bommen en 10 brandbommen om ongeveer 3.30 uur. Een half uur later was Kootwijk aan de beurt. Daar veroorzaakten de bommen aanzienlijke schade aan gebouwen en sporen.

BURGEMEESTER PONT. Nadat de exploitatie van de Centrale Gaarkeuken op 4 september jl. door het Rijk werd overgenomen bleef de distributie van warme voeding aan de burgerbevolking op aanwijzing van de NVD nog in handen van de gemeente. Mede in verband met de ontvangst van de evacués van de gemeente Arnhem werd de verstrekking van warme voeding aan ingezetenen van Apeldoorn door de Rijkskeuken gestaakt ingaande 25 september 1944 zodat deze instelling uitsluitend kookte voor de evacués. Ook de distributie van de voeding werd door de Rijkskeuken verzorgd. Aan deze laatste figuur heeft de Rijkskeuken weer een einde gemaakt en met ingang van 6 november de distributie van de warme voeding weer aan de gemeente overgedragen. Per dag werd 1 liter warm voedsel per persoon verstrekt voor 0,31 gulden per liter of 2,17 per week. Op het tijdstip van overname door de gemeente waren hoofdzakelijk uitdeelposten gevestigd in de buitenwijken van de gemeente voor evacués. Als gevolg van de her-evacuatie en van de ingevoerde regeling dat voor de (aanvankelijke kosteloos) verstrekte voeding betaald moest worden daalde de afname zodanig dat de capaciteit van de Rijkskeuken toereikend werd om ook aan de burgers van Apeldoorn voeding te verstrekken.

1944 ----- 7 november dinsdag.

HARDONK. Guur novemberweer, regen en hagelbuien, veel wind. Enkele jagers in de lucht. Even schieten van afweergeschut. Verder rustige dag.

VAN HOUTUM. De burgemeester van Apeldoorn plaatst een nieuwe oproep in de krant voor aanmelding bij het Arbeidsbureau. Hij is veel milder gesteld dan de vorige. Aanmeldingen kunnen nu dagelijks plaatsvinden. Over aantal en represailles wordt niet gesproken. Het waterrad bij de fabriek is nu zover geperfectioneerd dat beide woningen voldoende licht (zes volt) hebben. Om het licht zoveel mogelijk op de gewenste plaatsen te laten vallen maken wij kapjes om de lampen. Deze zijn van binnen beplakt met het stanniool van de stroken die in onze omgeving liggen.

1944 ----- 8 november woensdag.

HARDONK. Bewolkt, ook opklaringen. , 's Morgens en in de nacht regenbuien, guur. Om 5 uur 's morgens botsing tussen twee Duitse treinen bij de Veenweg. Doden en gewonden. De troepen grotendeels in de kazerne ondergebracht en in de late namiddag in groepjes weer vertrokken. Om half negen een zestal bommen in een weiland aan de Plasweideweg, geen schade. Tegen de middag razzia op mannen en jongens in de omgeving Molenstraat. Deze naar het politiebureau overgebracht. Naar mijn tante geweest. Niet zo donker als gisteravond tijdens de hagelbuien. Af en toe enkele vliegtuigen in de lucht.

VAN HOUTUM. 's Morgens om vijf uur botsen twee Weermachtstreinen op het baanvak bij de Jachtlaan tegen elkaar. Beide rails zijn voor enige tijd geblokkeerd. De Duitsers van een troepentrein en van een trein met legerauto's worden wegens de regen bij burgers in de omgeving ingekwartierd. De soldaten komen uit Noord-Brabant en zullen in Oost Nederland opnieuw gegroepeerd worden. Zij zijn terneergeslagen en hebben hun uitrusting verloren. Tot nu toe zijn bij deze botsing zes doden geborgen. Om 2.30 uur komt onze boodschappenjongen geheel overstuur op de fabriek aan. Hij is bij de Openbare School door de moffen (er rusten daar ongeveer honderd Duitsers uit) aangehouden. Deze vroegen wat het doel van zijn tocht was. Hij moest voor ons een kist met appels halen. De Duitsers eisten dat hij deze ging halen en aan hen zou verkopen. Zij dreigen hem dood te schieten als hij de appels niet zou ophalen. De boodschappenjongen komt via een omweg weer op de fabriek zonder de bewuste appels. Hij is toch niet naar het adres gegaan. De moffen komen een kwartier later op de fiets voorbij zonder dat wij er nog enige last van hebben. De evacués, die in de pakkamer van de fabriek Brouwersmolen zijn ondergebracht, hebben bruiloft omdat één uit hun midden in het huwelijk is getreden en nu naar Elspeet zal vertrekken. De Duitsers maken in de bossen om Gortel grote opslagplaatsen voor munitie. Zij die zich onlangs bij het Arbeidsbureau hebben gemeld moeten daar werken. Alleen al gisteren werden op het station van Epe 60 goederentreinen met munitie gelost.

BLOEM. 's Nachts een aanval van een jager op een trein die bij de ´Rakborst´ [boerderij van B. Borgonje aan de Broekstraat] stil stond. Hij is tot vijf maal toe gedoken. Gaf met volle lading mitrailleurvuur en gooide toen nog een lichtkogel wat het hele terrein verlichtte. Overdag een aanval op een stilstaande trein op het ´Hartelaar´ in Twello. Daar zijn een achttal bommen op geworpen. Daarbij werd een paard gedood en het huis van Hein Hurenkamp liep pannenschade op. Het bij Deventer staande afweergeschut schoot één van de drie aanvallende vliegtuigen neer. De piloot redde zich met een valscherm. Het vliegtuig kwam bij de Basseltlaan neer achter notaris Crol. De piloot was een Canadees die in hechtenis is genomen.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 8.15 uur. Bommen gevallen naast de spoorlijn Apeldoorn - Zwolle ter hoogte van de Plasweideweg. Een persoon licht gewond. Veel glasschade.

1944 ----- 9 november donderdag.

HARDONK. Guur weer, regenbuien, hagel en sneeuw. Slechts een paar vliegtuigen. Vanmorgen is de stop uit het elektrisch licht weggehaald omdat de melkinrichting stroom moet hebben. Jammer dat er voor ons ook niet wat overschiet. Het is heel wat beter en gemakkelijker dan carbid!

VAN HOUTUM. De houtvesterij van het Kroondomein stelt aan de bevolking van Apeldoorn stobben ter beschikking. Deze moeten zelf gerooid worden. Eigenaars van bossen gaan op dezelfde manier aan het werk en wijzen bomen aan die door de mensen zelf moeten worden gekapt. Dit neemt echter niet weg dat er op grote schaal wordt gestolen. Zo komt het voor dat een brede berkensingel bij de Bakenberg in de kachel is verdwenen. De SD in Apeldoorn ontvangt opnieuw versterkingen. Zij laden hun auto's voor het gemeentehuis uit. Ik krijg weer een enveloppe met veel illegale blaadjes uit Rotterdam van de heer E. Roosegaarde-Bisschop. Deze Oranje bulletins worden onder andere uitgegeven door Ons Volk, Op Wacht, Trouw, Het Parool, De Ploeg, Vrij Nederland, De Waarheid en Je Maintiendrai.

1944 ----- 10 november vrijdag.

HARDONK. Regenachtige koude morgen, later opklarend met zon. Bijna geen vliegtuigen. Dinsdag de spoorlijn bij Assel, Kootwijk en Stroe gebombardeerd, circa 30 bommenwerpers. Spoorlijn ongeveer 2 dagen gestremd. De bevolking van Uddel, Kootwijk en Stroe werd natuurlijk geprest om de lijn te helpen herstellen. Controle door de landwacht bij de Langeberg aan de Amersfoortseweg. Het ging vooral om gravers. Broodrantsoen is ook weer verminderd. Verder ook bijna geen suiker. Groente begint tegenwoordig opnieuw schaars te worden. Deze week alleen 1 grote witte kool gekregen. Appels krijgen we deze week zo goed als niet. Vannacht de heer J. Westhof doodgeschoten. Zijn lichaam werd vanmorgen aan de Huygenslaan gevonden. Hij was begin oktober ternauwernood aan de Sicherheitsdienst ontsnapt!

VAN HOUTUM. De Duitsers schieten 's nachts de kruidenier Westhof dood. Hij was in Apeldoorn west ondergedoken. Hij werd sinds begin oktober gezocht naar aanleiding van de arrestatie van Reinier van Gerrevink en anderen. Zijn broer is destijds al gearresteerd maar weer vrijgelaten omdat het op een vergissing berustte. Een tweede broer is eveneens ondergedoken. De moffen zochten naar Canadese vliegers waardoor hij vluchtte en zodoende de aandacht op zich vestigde. De rantsoenen worden voor de gemeente Apeldoorn lager. Het broodrantsoen wordt van 1800 op 1600 gram teruggebracht. Het suikerrantsoen bedraagt 50 gram. Een bon voor eieren is niet meer bekend gemaakt. Volgens geruchten zal de toewijzing voor boter ook verminderen. Er zouden vanmiddag nieuwe noodkaarten worden uitgedeeld. Dit is om onbekende redenen uitgesteld. Er gaan geruchten dat mannen tussen de 16 en 50 jaar geen bonnen meer zullen ontvangen.

-1944 11 november zaterdag.

HARDONK. Bewolkt, later een poosje opklaringen. In de middag opnieuw bewolking en regenbuien. De gehele dag nogal wat vliegtuigen. Vanavond veel toestellen overgekomen. Verder hier een rustige dag.

VAN HOUTUM. Op 25 oktober werden bij de landbouwer Melissen door twee Duitsers een paard en dresseerwagen gevorderd. Beide zijn terecht. Het was inmiddels door een boer in Staverden gekocht voor 200 gulden. Deze wilde het niet zonder vergoeding van dit geldsbedrag afgeven. Paard en wagen zijn echter zonder gepraat meegenomen door de eigenaar. Het is geen succes van de gendarmerie. Iemand uit Ugchelen wist van de verkoop af.

BLOEM. Een paar dagen van zwaar bewolkte hemel met regen en wind gaf niet veel activiteiten in de lucht gaf. Hedenochtend om 9 uur begon een aanval met vijf vliegtuigen. Deze doken met veel mitrailleurvuur in de richting van Voorst waar naar later bleek een man (Wolters) gedood werd. Om 11 uur voormiddag een aanval van vier vliegtuigen. Deze deden met raketbommen een aanval op de spoorlijn in Twello. Daar kreeg het pakhuis van de Algemene Boeren- en Tuinders Bond een voltreffer. Het werd verwoest rn het personeel bevond zich in de schuilkelder. 's Middags om half twee weer een aanval. Misschien weer de spoorlijn Deventer - Apeldoorn. Twee bommen gevallen bij Kruitbosch aan de Grote Wetering in Teuge. In het weiland, 50 meter van ons huis. Alleen glasschade. Tegen 4 uur weer een aanval op Deventer waar we hier vandaan de rook konden zien optrekken. Daar op het ogenblik iedere stad en streek - doordat het treinverkeer wegens staking stil ligt - op zich zelf aangewezen is moet er geleefd en geteerd worden op de voorraden die nog aanwezig zijn. Zo kost een pak lucifers al f 6,-. De boven omschreven aanval van vier uur is op de spoorbrug te Deventer geweest. De knecht van X. Biesterbos uit de Zonnebergstraat was met nog anderen gerekruteerd om die middag munitie per paard en wagen te vervoeren van Vunderink (Wilpse Dijk) naar de spoorbrug. Hij was met een geladen wagen op de aan de spoorweg parallel lopende straatweg geweest toen de Tommies hem in het zicht kregen. Er werden bommen gegooid. Omdat hij dekking had van de spoordijk werd hij niet geraakt ondanks dat de bommen vlak bij hem in het water kwamen.

SPOORWEGEN. Vandaag werd om 08.17 uur een munitietrein aangevallen nabij Stroe en totaal vernield. De spoorbaan werd geheel vernield. Onder de Duitsers waren vele doden en gewonden. De hele verdere dag hadden voortdurend aanvallen plaats.

1944 ----- 12 november zondag.

HARDONK. Bewolking, regenachtig. Kerkdienst in de Grote Kerk bij dominee v.d. Brug. Door de onverwarmde kerk zullen de kerkdiensten voorlopig 1 uur duren. De middagdiensten zijn speciaal voor de catechisanten. De gewone catechisaties zijn niet mogelijk door de kolennood, de gevorderde lokalen en het om 8 uur 's avonds binnen moeten zijn. Vanmiddag voor het eerst weer een fietstocht gemaakt langs het Orderbos en de Brouwersmolenweg (tegenwoordig Europaweg). Aan de Brouwersmolenweg stond een man met geweer bij een ruwe loofhut op wacht, vermoedelijk tegen houtdiefstallen. Kwam er ook een tegen met een witte vlag om Duitse auto's bij luchtalarm te waarschuwen. De bossen zijn nog mooi daar slechts weinig blad is afgevallen. Vanavond even uit geweest. Het was erg donker. Dus er was niet veel aan. Bijna geen vliegtuigen, weinig schieten te horen. Zaterdagmiddag tegen 5 uur was blokhuis 42, de voormalige halte Kootwijk, door bommen grotendeels vernield. Ook de lijn was iets beschadigd, evenals de lijn Twello - Deventer. Deze was echter flink vernield.

VAN HOUTUM. Radio Oranje maakt bekend dat dr. H. Colijn [voormalige minister-president van Nederland] op 16 september jongsleden op 72 jarige leeftijd in Duitsland is overleden. De Duitsers geven hartverlamming als oorzaak op. Het zal echter wel weer een moord zijn.

ZIEKENHUIS. In het Seminarium. Het Seminarium loopt. Het ziet er keurig uit. Men zou niet zeggen dat het een noodziekenhuis is. Alleen zijn de deuren te smal. De bellen op de kamers ontbreken nog. Het ligt wat ver uit het centrum. Overigens is het gewoonweg ideaal. De verduistering moest vernieuwd worden. De behangers zijn nu al 14 dagen bezig. Ze zijn er grotendeels mee klaar. Het zijn twee man. Twee elektriciens soms drie of vier. Ze hebben nog handen vol werk. Er komt nog een sterkstroomkabel voor de Röntgenkamer. In de operatiekamer hangt de grote lamp. De tweede operatiekamer werkt nog niet. Deze laten we pas inrichten als het te druk wordt voor één. Onze eigen wastafels uit Liduïna werden in de verbandkamer geplaatst voor het wassen bij de operaties. Om bevriezen te voorkomen van de brandleidingen moeten deze onderdelen afgesloten kunnen worden. Dat was niet mogelijk. Het is nu mogelijk geworden door er tweeduimskranen tussen te plaatsen, in het geheel omtrent twaalf. De centraleverwarmingsmonteurs zijn nog steeds bezig. Door de naderende vorst is er veel te doen omdat het huis niet geheel gestookt zal worden. De kleine stoomketel is onvoldoende voor het ziekenhuis. Hij moet het warme water voor de patiënten verzorgen, het warme water voor de keuken en de stoom om het eten klaar te maken. Bovendien hebben we er geen goede brandstof voor. Ik laat nu onderzoeken of de reserveketel die voor oliestook is ingericht ook als ketel voor hout kan worden ingericht.
Er wordt geroofd op het terrein. Er moet een wacht aan de poort komen. Er is telefoon in het wachthuisje gemaakt. Dat staat namelijk 100 meter vóór de gevel. Voor alle deuren komen drempels om er met de brancards beter over te kunnen komen. De noodverlichting (24 volt uit Liduïna) is naar hier overgebracht. Het noodwater in de toren staat klaar om te helpen als de waterleiding uitvalt. Het transport van de brandstoffen, cokes en vooral het hout uit Woeste Hoeve baart nog zorgen. De timmerman zal het klein moeten maken met een cirkelzaag. Deze staat hier in huis opgesteld omdat bij hem thuis geen stroom is. Terwijl ik type belt dr. Houwert op over een curettage morgen. De schilder heeft de rode kruizen op het dak gemaakt en het opschrift ´General Mülverstedt Kaserne´ verwijderd. Verder heeft hij de kamers voor zover nodig gesausd.

1944 ----- 13 november maandag.

HARDONK. Bewolkt, regenbuien met natte sneeuw, guur. Groente was er vandaag niet. Wel boontjes uit het vat, 55 cent per kilo. Vandaag gedroogde groente gehad, zogenaamd voor driepersonen. Eén persoon had er nog niet genoeg aan. Vannacht een twintigtal tanks van Deventer naar Apeldoorn doorgekomen. Door het bar slechte weer geen vliegtuigen. Buiten was het 's avonds stikdonker. Ik kwam van de Korte Nieuwstraat tot Hoofdstraat geen mens tegen. Voor suiker wordt nu 14,50 gulden per pond gevraagd. Iets geschutvuur op afstand.

VAN HOUTUM. Het Rijkscommissariaat verdwijnt plotseling uit onze gemeente. Seyss Inquart kwam voorheen iedere zaterdag in de richting Hoenderloo voorbij. Achter zijn auto rijdt altijd een tweede waarin ook een Duitser met de rug naar de chauffeur zit.

1944 ----- 14 november dinsdag.

HARDONK. Nat en somber weer, al vroeg donker. Zelf briketten gemaakt en houtblokjes gezaagd. Weer geen groente. Volgens de Duitse omroep zouden de geallieerden met hun offensief vanuit de Betuwe zijn begonnen en bij Heelsum (!!) teruggeslagen. Het lijkt me erg onwaarschijnlijk! Vanavond surrogaat anijsmelk gedronken. Van anijs was niet veel te bespeuren.

POLITIE (15 oktober tot en met 14 november 1944).
- In verband met de oorlogshandelingen en de evacuatie van Arnhem, Oosterbeek en Renkum, [heeft de gemeentepolitie Apeldoorn enige versterking gekregen?].
- De stemming van de bevolking is vrij rustig, ongeacht dat de gevorderde mannelijke personen tussen de 17 en 50 jaar nog niet zijn teruggekeerd van tewerkstelling aan de IJssellinie. Dit zou ongeveer 12 dagen duren. Deze tijd is ver overschreven.
- De goederenverzorging en aanvoer en bevoorrading van levensmiddelen en grondstoffen staat nagenoeg stil. Slechts door middel van aangespannen voertuigen kan nog het hoognodige uit de omliggende gemeenten worden aangevoerd.
- De discipline van de bevolking ten opzichte van distributie en prijscontrole wordt er tengevolge van deze toestand niet beter op. Meer en meer gaat men er toe over zich ´zwart´ van het nodige te voorzien,
- Speciale controle wordt gehouden in verband met houtdiefstal, enige honderden zagen en bijlen werden in beslaggenomen en op het politiebureau.
- Er werden 78 aangiften gedaan van rijwieldiefstal.

1944 ----- 15 november woensdag.

HARDONK. Somber weer, erg koude wind, vanavond bar donker. Er zijn weer personen gearresteerd waar onder de familie Kleekamp. Vandaag weer geen groente. Geen vliegtuigen.

VAN HOUTUM. De burgers, die in Rotterdam bij een razzia zijn gearresteerd, zijn nu in Heerde en omgeving. Zij bedelen bij de bewoners om voedsel of bonnen omdat zij van de Duitsers zo goed als geen eten ontvangen. Van werken is ook nog geen sprake.

BLOEM. Daags trokken geregeld Duitse troepen richting grens. Ook de daarop volgende nacht zeer veel auto's.

1944 ----- 16 november donderdag.

HARDONK. Eindelijk beter weer, af en toe zon, minder guur. Weer enkele personen gevangen genomen, onder andere Frits de Jong en Jan van Asselt. Vannacht en vanmorgen verbazend druk militair verkeer, geschut enzovoort. Het meeste in de richting van Deventer. Geregeld zag je wagens met paarden en auto's doortrekken. In de lucht heel rustig. Op het padvindersterrein aan de Valkenberglaan verscheidene bomen gekapt. Ook veel boompjes door de Duitsers voor camouflage gebruikt. Het nieuwe offensief van het 2e Britse leger in Limburg schijnt volgens de krant niet ongunstig te verlopen. Wanneer gaat het onze richting uit?

VAN HOUTUM. Wij horen de hele ochtend ontploffingen in de richting Amersfoort. Het doet eerder aan Duitse vernielingen dan aan een bombardement denken.

BLOEM. Vandaag veel met paarden bespannen voertuigen over de weg. Allerhande types, hele kleine wagens op vier wielen, landauers en tweewielige sjezen. Allemaal zo langs de weg in beslag genomen materiaal. Ze hadden hun lading gedekt met stro en hooi. Men kon de inhoud niet zien. Eén dergelijke colonne van 40 stuks heeft 's nachts hier overnacht. Althans om 12 uur 's middags gekomen en 12 uur 's nachts weer vertrokken. Hier zijn vier man geweest met zes paarden en twee wagens. Een foeragewagen en één met stro bedekt. Daaronder hadden ze vier beste biggen die ze met haver voerden. Eén van de mannen had in Rusland gevochten. Daar had hij eens tegenover drie man gestaan. Daarvan had hij er twee doodgeschoten. Met de derde had hij een half uur met de bajonet gestreden. De patronen waren namelijk op. Hij zei dat hem het haar klam op het hoofd was toen hij de strijd gewonnen had. Hij zei ook dat de Russen, zo zij Duitsers krijgsgevangen maakten, deze soms zwaar verminkten. Hij zei ook dat de Russen helemaal niet vooruitstrevend waren. Eén koe voor eigen gebruik, varkens en ook de kippen idem dito. De grond lieten ze zo maar liggen. De vrouwen konden er achter de ploeg, eggen en moesten nog meer mannenwerk doen. De mannen werkten niet veel. De huizen waren ellendig. Niet eens een vloer in huis. Het vee was in hetzelfde vertrek waar ook de mensen woonden. Wegen op het land waren niet verhard. ´s Winters waren deze dus één modderpoel. Ze hadden meegemaakt dat 's winters met 50 graden vorst de laarzen vastvroren aan de voeten. Ook de handen, neus en oren bevroren. Hij had vier maanden in het ziekenhuis gelegen maar was weer geheel hersteld. De Duitsers die in Rusland in de strenge winter hebben gevochten dragen een lint op de jas in blauwe kleur en met helrode afsteek. Ze hadden met 30 man tegenover een heel bataljon Russen gestaan die naar hen toe oprukten. Omdat zij in een bunker hadden gezeten hadden ze alle aanstormende Russen vernietigd. Eén van hen had ook in 1939 bij Niemandsland gelegen en was daar kok geweest. Daar moest hij voor zichzelf, de andere Duitsers en ook voor de mensen koken. Die waren daar om versterking aan te brengen. Ook had hij de leegstaande huizen daar helpen leegplunderen.

1944 ----- 17 november vrijdag.

HARDONK. In de morgen goed, later betrokken en 's avonds slecht weer. Veel jonge mensen uit Rotterdam weggesleept en te voet(!) vervoerd naar Westfalen. 's Nachts nog veel militair verkeer. Weer mensen in Apeldoorn gevangen genomen.

VAN HOUTUM. Volgens geruchten zouden er 's nachts in Apeldoorn 24 personen zijn gearresteerd. Het getal 24 wordt niet bevestigd maar wij horen de namen van vijf personen. Een tweede gerucht houdt in dat alle evacués (ook zij die bij bloedverwanten zijn ondergebracht) Apeldoorn moeten verlaten. Het blijft gelukkig bij een gerucht. De Duitsers houden in Otterlo grote razzia's. De reden is niet goed bekend. Algemeen wordt gezegd dat de Duitsers een geheime zender hebben gevonden en hiervoor alle mannen oppakken. Er zijn nog geen burgers terechtgesteld. Volgens een andere lezing zijn twee Duitse officieren doodgeschoten. Daardoor zou Otterlo binnen tien minuten moeten worden geëvacueerd. Wij merken hiervan echter niets. Het Rode Kruis moet Otterlo echter wel verlaten. Om 11.20 uur passeren hiervan elf wagens. Zij vervoeren gewonden en brengen deze naar de fabriek van Van Gelder over. Om 1.30 uur passeren minstens 40 auto's van het Duitse Rode Kruis in de richting Hoenderloo. Het zijn buiten een tiental luxe wagens allemaal vrachtauto's. In een aantal daarvan zitten verpleegsters. De overigen vervoeren soldaten. Aan het einde van deze colonne rijden twee benzinetankwagens die ook van het Rode Kruis - teken zijn voorzien. Kort daarop passeren vier vrachtauto's met licht veldgeschut van 7 à 8 centimeter. Daarna zien we nog voortdurend auto's die weer andere en een stuk geschut op sleeptouw hebben (benzinebesparing). Zij rijden allemaal in de richting Hoenderloo. De transporten houden om vijf uur op. In het Mededelingenblad staat een nieuwe oproep van het Arbeidsbureau. Er worden 100 personen gevraagd voor werk in de omgeving van Apeldoorn. Over represaille wordt niet gesproken of gezinspeeld.

BLOEM. 's Middags en 's avonds bij een zware regen een geregeld trekken van Duitse wagens. Sommige met paarden bespannen, maar de meeste zijn auto's. Verder ook de hele nacht nog door verkeer. De volgende dag na de middag begon het opnieuw. Na de middag en de avond weer verscheidene colonnes van 40 tot 50 stuks lichte wagens. Zeer zware vrachtwagens en tanks. Ze trekken met troepen van 50 stuks om niet door de steeds zoekende Engelse jagers ontdekt te worden. Die gooien nog wel eens lichtbommen. Ook nu was er een drietal. Nu vielen ze boven het Hooiland. Deze lichtballen zijn potten hangend aan een parachute van 1 meter doorsnee. Deze lichtballen roken hard en blijven lang in de lucht hangen. 's Middags tegen 4 uur een aanval van 6 jagers op een trein Apeldoorn - Deventer. Richting Teuge doken ze tot 10 keer toe. Het zware afweergeschut, dat in Terwolde staat bij Jochem aan de Twelloseweg, schoot tot 6 maal toe zonder te treffen. Deze trein is eigenlijk een aantal wagons, dat daar door de Duitsers is neergezet zonder doel. Die is nu geregeld het doelwit van de Engelse jagers. De omringende mensen hebben al moeite gedaan deze weg te krijgen om het gevaar dat zo'n trein met zich meebrengt. Alle moeite was tevergeefs. Ook heden was er weer een dergelijke aanval en toen er een grote rookwolk opsteeg verdwenen de vliegtuigen. 's Avonds half elf kwam op geringe hoogte een vliegtuig, vermoedelijk een jager, uit de richting van het Loo langs de oostkant van Apeldoorn. Het kwam daar in de lichtstralen van een 6-tal schijnwerpers. Dat konden we hier zien. Er volgde een hevig spervuur van licht luchtdoelgeschut die een zee van kogels in allerlei kleuren afschoot. Het vliegtuig werd getroffen en stortte enkele ogenblikken later in de buurt van het kanaal fel brandend omlaag.

ZIEKENHUIS. Aardappels voor Amsterdam. Vannacht met zeer veel moeite getelefoneerd met de zenuwarts dr. Hoeneveld in Alkmaar. Drie maal geprobeerd hem te pakken te krijgen. Het lukte tenslotte om 6 uur. De schepen voor de voedselvoorziening van Amsterdam, Haarlem, Utrecht en Den Haag ten getale van 50 zullen in het donker varen. Dit is een dezer dagen vastgesteld door de Duitse overheid. De schepen zijn vrijgegeven. De schippers ontvangen een extra premie voor het risico. Er wordt dus nog overwogen de schepen wit te verven, het vervoer overdag te doen plaatsvinden en dit de Geallieerden mee te delen dat dit vervoer zal geschieden. Zij moeten dan er in toestemmen de schepen niet te doen beschieten. Aan mij wordt verzocht hierover een bespreking te houden met dr. Wimmer. De eerste besprekingen hierover in opdracht van de Burgemeester vonden plaats met dr. Hoeneveld persoonlijk op zaterdagmiddag 11 november .
- De Arnhemmers zijn er nog altijd. Rode Kruis commissie, de Arnhemmers hier moeten allen verdwijnen. De voedselpositie is hier slecht. De evacués moeten naar Friesland. Dit zal heel wat hoofdbrekens kosten. Wij moeten klaarstaan om de bevolking van andere steden op te nemen. Dit zal een extra belasting voor het vervoer betekenen. In verband hiermee zal het nodig zijn eigen vervoer er op na te houden. Dit zal zo spoedig mogelijk door mij geregeld worden.
- Brandstof. Van de aangekondigde Weermachtmeisjes zijn er nu acht aanwezig. Ik ben bezig de gelegenheid te maken hen in een aparte, nu nog oude koude vleugel van het gebouw, onder te brengen. Het grootste probleem is de brandstof. Er zijn mij kolen van de Weermacht toegezegd. Overigens tracht ik van alle kanten hout en cokes te krijgen. De reservestoomketel die ingericht was voor stoken met olie is gedemonteerd en zal ingericht worden om met hout of kolen gestookt te worden. De noodverlichting in de gangen is vrijwel klaar. De noodkachel in de operatiekamer doet het voortreffelijk.
- Mijn gezin ook in het Seminarium. In mijn woning in het Seminarium zijn wij tegenwoordig goed ingericht. Er zijn geen eigen meubels meegekomen. Op zichzelf genomen zijn we nu zeer mobiel. Ik moet nog wel telkens naar het centrum toe en hoop dat dat binnenkort minder vaak nodig zal zijn.

1944 ----- 18 november zaterdag.

HARDONK. Zacht weer, opklarend, maar geen zon. De gehele dag nogal schieten te horen. Vanavond een enkel vliegtuig dat van de wapens gebruik maakte. Erg veel verkeer van Duitse wagens, troepen- en materiaalvervoer per trein. Duitse controle op Duitse auto's. Wat appels en lucifers kunnen kopen.

VAN HOUTUM. In de gemeente Apeldoorn verlengt men de geldigheid van de kaas en boterbonnen met een week. Men krijgt in plaats van één rantsoen boter 100 gram olie. 's Avonds om 7.40 uur zit een Brits vliegtuig boven Oost Apeldoorn in de bundels van vier zoeklichten. Een ander toestel werpt als afleidingsmanoeuvre boven Hoenderloo twee zogenaamde kerstbomen af. Deze truc mislukt. Het vliegtuig staat aan zware afweer bloot. De ontploffende granaten vertonen allerlei kleuren. Het toestel wordt neergeschoten en valt in Wormen neer. Een boerderij vliegt in brand. Beide piloten worden gedood. De lichtfakkels verlichten ons huis en omgeving. De rook is duidelijk te zien. Zij drijven naar het oosten en doven na drie minuten uit. Van 9.45-10.05 uur hangt een grote rode gloed boven Assel. Het doet aan een brandende trein of een neergestort vliegtuig denken. Om 10.10 uur schijnen twee zoeklichten in richting Beekbergen. Wij zien lichtpunten van ontploffende granaten maar kunnen deze niet horen.

BLOEM. (en 19-11-1944) In de nacht passeerden weer veel auto's richting Zutphen. Vermoedelijk heeft deze aftocht betrekking op de doorbraak van de Engelsen aan de Maas in de buurt van de Peel. Daar zouden ze een 400-tal kanonnen opgesteld hebben. De Duitsers proberen met al de hun ten dienste staande middelen de geallieerden buiten de grenzen te houden. Geregeld nog werken duizenden Nederlandse arbeiders door oproep en razzia's in Duitsland. Verleden week nog in Rotterdam waar er 10.000-tal mensen opgepakt zouden zijn. In Duitsland zouden de jongens van de school aan het loopgraven maken zijn. Duitse vrouwen en meisjes staan aan het afweerkanon. Deze laatste waren eerst nog vrijwillig opgeroepen maar wegens geringe aanmeldingen moesten ze verplicht bij de kanonnen. Verder zijn de oudere mensen bij de zogenaamde landsturm ingeschakeld om in het westen de Engelsen en in het oosten de Russen tegen te houden. Die zitten nu al in Oost-Pruisen.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 22.00 uur is perceel Vonderlaan 15 getroffen door enige projectielen afkomstig van boordwapens. Twee personen gewond en overgebracht naar het Ziekenhuis. Omstreeks 22.07 uur. Engels vliegtuig afgestort aan de Wormensematen. Toestel geheel vernield. Van de bemanning is niets gevonden. Het achterhuis van Wormensematen 36 afgebrand. Hierbij zijn 3 koeien verbrand.

1944 ----- 19 november zondag.  HARDONK. Zacht weer, 's morgens zon, later bewolkt en iets regen. In de nacht veel verkeer met paard en wagen in de richting van Deventer. Nogal veel vliegtuigen overdag. Gisteravond Mosquito(jager) neergeschoten bij de mestvaalt aan het Kanaal.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 6.30 uur komen Duitse soldaten lopend in de richting Hoenderloo voorbij. De ene groep is nog niet weg of de andere is in zicht. Zij lopen niet in marsverband zowel op de weg als op beide fietspaden. Allen zijn zwaar bepakt. Velen dragen de mitrailleurbanden om de nek. Weer anderen vervoeren een pantservuist of een pantserschrik. Deze troepen zijn in het bijzonder uitgerust met veel antitank wapenen. Buiten de normale uitrusting dragen zij ook kisten en tassen munitie, automatische geweren en pistolen, mitrailleurs enzovoort. Velen komen aan de fabriek hun veldflessen vullen met water. Weer anderen lopen het fabrieksterrein op en zoeken naar vervoermiddelen. Deze nemen een kruiwagen mee. Enkele zijn bezig een platte wagen uit de loods te trekken. Zij laten hem echter na enig gepraat staan. Daarop zetten wij alle wagens achter de fabriek. Intussen staat één van ons aan het hek ter verkenning. De soldaten vorderen in de omgeving veel vervoermiddelen. Echter geen fietsen. Zo zien wij hen met gevorderde handkarren (soms met namen) en kindertrekkarretjes. Enkele slepers moeten met paard en wagen rijden. De weinige auto's die voorbijkomen worden door de soldaten bestormd om te kunnen meerijden. Om 9.30 uur passeren vier jagers. Alle moffen roepen ´Flieger´ en zoeken dekking echter niet in de éénmansgaten. De soldaten zijn van verschillende leeftijden. Er bevinden zich ouden tussen maar ook kinderen. Deze hebben zich zo te zien nog nooit geschoren. De meeste van hen weten niets van het frontverloop. Zij stellen vragen zoals ´Hoever zijn we hier van het front? Waar is de Duitse grens?´ Mijn neef wijst hen op een kaart Ugchelen aan. Het zegt hen weinig. Er zijn toch altijd nog individuen die met de Duitsers heulen. Zo verkopen twee jongens aan de moffen wittebrood en beuren minstens 12 gulden. Nu hebben ze vanavond natuurlijk geen brood op tafel nu het rantsoen toch al zo laag is. Er komen twee meiden op de fiets voorbij. Zij dragen een hakenkruisvlaggetje. Eén van de soldaten loopt tot achter ons huis om water en is te lui om aan te kloppen. Hij ziet kopjes op tafel staan en wil ook thee hebben. Dat lukt hem niet. De laatste groepen soldaten komen 's morgens om tien uur voorbij. Naar schatting zijn er deze dag 1.500 moffen gepasseerd. Ze komen uit Assen en moeten naar Deelen. Op het station in Apeldoorn staan Weermachtstreinen. Deze worden uitgeladen. De slepers die 's morgens de Duitsers hebben weggebracht komen 's avonds druppelsgewijs terug. Eerst werd de vracht in Deelen en Schaarsbergen afgeladen. Kort daarop moesten de soldaten echter door naar Arnhem. Zij zijn in burgerwoningen ondergebracht. De stad is een troosteloos gezicht. Naast de kale en geplunderde huizen ziet men overal granaattreffers. De moffen betaalden deze slepers meestal goed. Gewoonlijk één gulden per uitrusting. Eén van hen verdient zodoende 50 gulden.

BLOEM. 's Avonds om half tien stond in de richting van Hoenderloo in de lucht een tros van ongeveer 14 lichtkogels in de vorm van een kerstboom.

SPOORWEGEN. Vandaag zijn om 10.30 uur te Barneveld 3 bommen geëxplodeerd.

POLITIE. Amsterdam 19 november 1944 11.05 uur. Door de directie van de Nederlandse bank te Amsterdam werd op 17-11-1944 aan de recherche Hoofdafdeling Amsterdam Insp.IIo bericht dat de serieletters en nummers van de te Almelo ontvreemde bankbiljetten bekend waren. Mij is verzocht een zo groot mogelijke bekendheid aan deze gegevens te willen geven. Vervolgens de kenmerken van de ontvreemde biljetten. Bankbiljetten op 15 november 1944 ontvreemd uit het agentschap Almelo van 100 en van 25 gulden. Het ontvreemde bedrag is groot 46.150.000 gulden. Door de directie werd te kennen gegeven dat een zeer hoge beloning wordt uitgeloofd voor de aanhouding van de verdachten en de inbeslagname van het ontvreemde geld.

1944 ----- 20 november maandag.

HARDONK. Zacht weer, veel wind, vooral in de avond veel regen, 's middags regenboog. Telkens wat bommenwerpers in de lucht. Duits verkeer minder dan voorgaande dagen.

VAN HOUTUM. Er rijden de laatste dagen veel treinen over het baanvak Amersfoort - Apeldoorn. Er passeert gemiddeld één trein per half uur. Zij gaan beladen in oostelijke richting en leeg naar het westen. De lading bestaat meestal uit oorlogsmateriaal. Ook uit geplunderde goederen. Zo is er een trein uitsluitend geladen met tilbury's [een licht tweewielig rijtuig]. Er rijden ook wel eens een aantal locomotieven (éénmaal 16) aan elkaar gekoppeld. Ook de moderne diesel- en elektrische treinen worden door locomotieven getrokken en verdwijnen naar het Oosten. Het is één massale diefstal.

1944 ----- 21 november dinsdag.

HARDONK. Zonnig weer, nogal wind. In de morgen voortdurend heel veel vliegtuigen in de lucht. Tegen half twee heeft een zware viermotorige Amerikaanse bommenwerper noodlanding moeten maken bij Milligen. Vandaag een stel goede anijsblokjes kunnen krijgen. De gehele avond gebrom van enkele vliegtuigen. Weinig Duits verkeer.

VAN HOUTUM. Tot driemaal toe zien we 's morgens een alleen vliegende bommenwerper. Eén vliegt zeer laag en het blijkt later bij Uddel te zijn neergestort. Bij Klarenbeek valt een Amerikaanse jager neer. Prinsen [Hoenderloseweg 44] moet voor morgenmiddag 12 uur zijn hotel en woonhuis ontruimen. De Duitsers richten het in voor lazaret. De eigenaar mag alle levensmiddelen, kleren en de inboedel van één kamer meenemen. De dienstbode en huisknecht moeten echter blijven. Het luchtdoelgeschut in Apeldoorn schiet 's avonds om 9.20 uur op een vliegtuig. Boven de fabriek worden tegelijkertijd drie lichtfakkels uitgeworpen. Eén blijft branden. De anderen zijn binnen een paar tellen uitgedoofd en vallen snel neer. Alles is mooi verlicht. Terwijl wij zo buiten staan te kijken cirkelt het vliegtuig nog rond en schiet plotseling in de richting van de spoorlijn. Intussen is de derde lichtfakkel ook uitgedoofd. Kort na dit mitrailleurvuur vallen twee kerstbomen boven het Ugchelse Bosch. Ieder bestaande uit twaalf lichtpunten. Deze lichtfakkels doven na één minuut.

BLOEM. Rond 7 uur in de avond weer verschillende colonnes van auto's en paardenwagens over de weg richting de grens.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 14.45 uur maakt een viermotorige Amerikaanse bommenwerper een noodlanding op de heide te Nieuw Milligen bij café Zeegers. Toestel onbeschadigd. Vijf inzittenden gearresteerd. Geen persoonlijke ongelukken en geen schade.

1944 ----- 22 november woensdag.

HARDONK. Regendag, winderig, niet koud. Vannacht veel soldaten uit Holland hier doorgekomen. Ze gingen over Aalten en Wesel naar het front bij Aken! Soldaten die door Ugchelen kwamen haalden zelfs bakfietsen en kruiwagens bij de mensen weg om daar hun pantservuisten op te leggen. Een leger dat de vijand met kruiwagens tegemoet trekt. Dan is het helemaal geen vraag meer wie de overwinning zal behalen! Geen vliegtuigen. Men waarschuwt voor razzia vannacht of morgenvroeg.

VAN HOUTUM. Prinsen vertrekt 's morgens om twaalf uur met twee vol beladen platte wagens naar Epe. Daar zal hij met zijn vrouw tot het einde van de oorlog blijven. Ook als het hotel eerder mocht vrijkomen. Intussen had hij al veel van zijn huisraad en levensmiddelen naar zijn familie overgebracht. Hij verdeelt zijn kolenvoorraad onder de buren. Het dagblad Parool in Eindhoven deelt mee dat Seyss Inquart voor de derde keer uit zijn woning is verjaagd. Zeven Typhoons bestookten zijn huis in Zwolle. Hierop volgde op 4 november 1944 om vier uur een bombardement van zijn woning aan de Loolaan in Apeldoorn. Een ander doelwit was het SS-hoofdkwartier in de Koninklijke Stallen. Het Mededelingenblad spreekt eindelijk over de dood van dr. Colijn. In een beschouwing over zijn levensloop wordt het Duitse woord distantiëring gebruikt.

1944 ----- 23 november donderdag.

HARDONK. Geweldig veel regen, zacht weer met wind. Steeds blijven er 's nachts erg veel troepen met materiaal doortrekken richting Deventer. Vannacht kwamen er te voet soldaten aan in Ugchelen en Beekbergen. Uit dank voor het nachtlogies namen ze een aantal fietsen mee van de inwoners! Een kopje goede anijsmelk gedronken op het gunstige nieuws uit de Apeldoornsche Courant!

VAN HOUTUM. Op last van de Duitse Weermacht moeten langs alle grote wegen in onze gemeente dekkingsgaten voor auto's worden gegraven. Deze zijn al in groten getale in Hoenderloo en langs de Amersfoortseweg aangelegd. Een aantal inwoners uit Ugchelen komen met paard en wagen terug van het Kampereiland. Daar hebben zij tegen zwarte prijzen geperst klaverstro gekocht. Zij waren twee dagen onderweg. Paardenvoer is zeer schaars.

BRANDWEER. 's Middags kwam de SD [Sicherheitsdienst] de brandweerkazerne vorderen. Zij deelde mij mee dat wij de volgende dag eruit moesten zijn. Burgemeester Pont stelde nog alles in het werk om het ongedaan te maken. Maar het mocht niet baten. De volgende dag verhuisden we naar Garage Steenbergen (Loolaan 33) wat een geweldig werk was. We zaten daar hoewel bekrompen toch goed en de dienst kon normaal doorgaan.

1944 ----- 24 november vrijdag.

HARDONK. Zacht weer, erg regenachtig. 30 kilo brandhout gehaald voor 1,50 gulden. Vandaag werd de drogisterij Kraal (Minderman) door de Duitsers totaal leeggehaald. Brandweermensen uit Den Haag en Rotterdam hier om te proberen hun bij razzia opgepakte manschappen weer los te krijgen. Dit is tot nu toe niet gelukt. Op de nieuwe bonnen geen boter en suiker (wel bakolie). Het Apeldoorns Mededelingenblad vandaag in beslag genomen. De krant is zeker ondeugend geweest!

VAN HOUTUM. Het Arbeidsbureau schrijft alle in 1922 geboren jongemannen aan. Zij moeten zich maandag aanstaande melden. Twee neven van mij krijgen ook een oproep. 's Avonds zoeken twee Duitsers met paard en twee wagens onderdak in onze omgeving. Drie boeren weten hen met smoesjes van het erf weg te krijgen. Daarna belanden zij bij de beruchte beheerder van het pension Eljo-Zamy. Deze neemt hen op. De soldaten komen uit Rotterdam en moeten naar Wezel. Naar het schijnt hebben zij geen haast.

1944 ----- 25 november zaterdag.

HARDONK. Regenachtige dag, iets kouder. 's Avonds erg licht op straat door de maan. Volgens de krant doen de geallieerden in Limburg pogingen om over de Maas te komen. De strijd schijnt overal in het Westen ten gunste van de bondgenoten te verlopen. Ik heb nu nog voor een paar dagen carbid. Hoe het dan moet? Nog steeds gaat een massa materiaal uit Holland weg. De terugtrekkende troepen doen in de omgeving Loenen en Beekbergen veel kwaad met fietsen stelen enzovoort. Ook komen hier veel Duitsers en NSB-ers uit Holland op doorreis (naar Duitsland?). Gepakt en gezakt in auto's die vaak getrokken worden door Duitse legerauto's.

VAN HOUTUM. De Posterrijen bezorgen plotseling een groot aantal brieven uit andere provincies. Het postverkeer gaat primitief. Er is eens per dag (dat is nog veel) een dienst per driewieler tussen twee gemeenten. In Apeldoorn zijn de rantsoenen suiker en boter helemaal opgehouden. Aardappels en rogge zijn nog met enige moeite te krijgen. De zwarte prijzen zijn echter hoog, bijvoorbeeld zout 10 gulden per pond, suiker 18 per pond, boter 20 per pond, carbid 20 per kilo, olie 15 per liter, gesponnen wol 12 gulden per 100 gram. De zwarte prijzen voor vlees zijn teruggelopen van 12 tot 9 gulden per pond. Vet echter kost nog steeds 28 gulden per pond. 's Morgens komen twee Duitsers op Brouwersmolen. Zij hebben zogenaamd tot taak de industrie weer aan het werk te brengen. Op hun bureau aan de Molleruslaan is zelfs nog geen elektrisch licht. Zij willen even vluchtig de fabriek zien. Op het laatst komt echter de aap uit de mouw. Zij vragen ´voor een goed overzicht van het bedrijf´ schriftelijke gegevens over de machines, aantal en de vermogens van de elektromotoren enzovoort. Hieruit is op te maken dat het in werking brengen van de industrie camouflage is. Zij bereiden in werkelijkheid de weg voor, voor een plundercommando. Alle jongemannen, geboren in 1922 en opgeroepen door het Arbeidsbureau, moeten aardappels rooien in Teuge en in Berg en Bos. Hun Ausweis wordt verlengd tot 30 december. Niemand meldt zich want het is toch weer bedrog. Betrokkenen moeten uiteindelijk toch in een Duitse oorlogsfabriek werken.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 13.00 uur zijn in de omgeving van de Klaverweg een serie bommen afgeworpen waarvan enige zijn ontploft. Geen persoonlijke ongelukken en geen schade.

1944 ----- 26 november zondag.

HARDONK. Prachtig meestal zonnig weer, kouder. Parken rond gefietst. Bij het Wilhelminapark zag ik opeens een grote viermotorige bommenwerper uit de wolken te voorschijn komen. Het toestel was getroffen en het werd groter en groter. Eensklaps sprongen de 6 bemanningsleden met hun parachutes naar beneden. Op deze personen, die een noodlanding maakten, werd van alle kanten door de Duitsers met afweergeschut en geweren geschoten! Twee van hun werden gedood, de andere vier gevangen genomen. Later in de middag telkens wat bommenwerpers en jagers in de lucht. Vanavond nog een ogenblik het afweergeschut in actie.

VAN HOUTUM. 's Middags om één uur komt een bommenwerper brandend over Apeldoorn. Zeven vliegers springen eruit. De piloot blijft zitten. Schijnbaar om het toestel buiten de bebouwde kom te laten neerstorten. Het valt brandend neer bij de kanovijver op Berg en Bos. Terwijl de vliegers langzaam met hun parachute dalen schiet de ´Hollandse´ SS op hen. De vlieger die op het marktplein valt doet direct de handen omhoog. Hij wordt door een schot in de rug gedood. Een tweede valt op een brug over het kanaal. Een andere soldaat brengt door een schot in het achterhoofd een einde aan het leven van die vlieger. De overige vliegers zijn gewond maar worden niet op de grond beschoten. Terwijl deze landverraders één vlieger naar het politiebureau overbrengen maken zij hem een horloge afhandig. Een andere piloot valt in het kanaal bij de eerste sluis. Zijn parachute is door kogelgaten opengescheurd. Hij redt zijn leven echter door een val in het water.

BLOEM. Boven Apeldoorn is een viermotorige bommenwerper neergeschoten. De acht inzittenden wisten zich met valschermen te redden. Echter één ervan werd door de Duitse afweer dood geschoten. 's Middags een aanval van 5 groepen, ieder 5 à 6 toestellen sterk, op de bruggen bij Deventer echter zonder deze te treffen. Eén vliegtuig werd getroffen door hevig afweer met zware kanonnen en spervuur. Het gaf een steekvlam, een rookwolk en dwarrelde naar beneden en viel neer bij het nieuwe ziekenhuis. De 8 inzittenden redden zich met parachutes. Eén vliegtuig moet bij Lettele gedaald zijn. Ook hier zouden de manschappen in de bossen van Sion ontkomen zijn. 's Middags ging er ook een V-1 de lucht in. Dit moet een kogel zijn van 9 meter lang en het laat een lange witte streep achter. Men hoort een geweldige knal en enkele minuten een sissend geluid van het naar boven schieten van het projectiel. Men zegt dat de startbanen hiervoor in Lettele liggen. Ook zegt men dat er telkens als er een afschieting mislukt er 8 man verongelukken. De V-1 wordt afgevuurd op Londen en Antwerpen. Daar wordt op het ogenblik de havens door de geallieerden gebruikt voor lossen van troepen en materiaal. Ook Luik zou volgens krantenberichten door dit wapen getroffen zijn.

BRANDWEER. 's Middags om 13.04 uur ontstond boven onze Gemeente een luchtgevecht. Een Amerikaanse bommenwerper werd afgeschoten. De bemanning trachtte zich met de valschermen te redden. Toen de jongens ongewapend aan witte parachutes in de lucht hingen begonnen de moffen er op te schieten. Het was iets vreselijks. Je had er zo wel op in willen vliegen. Eén van de jongens kwam behouden in een boom in de Korte Nieuwstraat terecht. Na eerst wat versuft te zijn kwam hij zeer spoedig bij. Een trap werd tegen de boom geplaatst en met vereende krachten stond hij weldra op de grond. Een oude mof die juist per fiets passeerde stapte af en arresteerde de Engelsman. Wonder boven wonder stond hij nog toe dat we de parachutist water gaven. Van de zeven parachutisten werden er 2 doodgeschoten en nog 3 gewond. Dit noemden de moffen oorlogsrecht. Het toestel was in de kanovijver van het Boschbad [tegenwoordig Kristalbad] te pletter gevallen.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 12.50 uur is een Amerikaanse bommenwerper neergekomen in het Bosbad [Kristalbad]. Een piloot gedood, de overige inzittenden gearresteerd. Geen persoonlijke ongelukken. Lichte schade aan enige woningen.

ZIEKENHUIS. Protest tegen de benoeming van de heer P. Dr. Hoeneveld (zenuwarts te Alkmaar) belt mij op met de mededeling dat hij mij verzoekt bij het Rijkscommissariaat een protest in te dienen betreffende de benoeming van de heer P. tot Secretaris Generaal van het Nederlandse Rode Kruis. Het protest wordt uitgesproken namens de afdeling Amsterdam van het Nederlandse Rode Kruis en de afdelingen Alkmaar en Haarlem. Voorts is hierover ook een conferentie geweest van het Medisch Contact dat zich eveneens bij dit protest aansluit. Er wordt nu in het midden gelaten of eerst het hoofdbestuur Nederlandse Rode Kruis is afgezet en toen de heer P. benoemd dan wel of na de benoeming van de heer P. het Bestuur bedankt heeft. De bezwaren tegen de heer P. betreffen in het bijzonder zijn financiële reputatie. Daarbij wordt in het midden gelaten of dit terecht is dan niet. Voorts is de geste van het benoemen van een oud-directeur Winterhulp en Volksdienst ons in geen enkel opzicht aangenaam. Er wordt niet bij vermeld dat wij dit beschouwen als een inmenging in een Nederlandse zaak. Het protest is besproken met de Burgemeester van Amsterdam mr. Voute die zich met het standpunt van de Afdeling, naar mij werd gezegd, kan verenigen. De Afdeling Amsterdam is inmiddels bezig zich te ontbinden. Men wenst niet samen te werken met de heer P. Hierover vraag ik advies aan de Burgemeester mr. Pont. Het is mij bekend dat mr. Pont zeer op de hand van de heer P. is. Juist daarom hoor ik hem gaarne, audiatur et altere pars [= de andere partij moet ook worden gehoord]. De heer Pont is van mening dat de heer P. een bekwaam organisator is. De ingebrachte bedenking tegen zijn persoon berust op laster. De heer P. is met name door de leider ir. Mussert uit zijn functie bij de Winterhulp gezet. Daarna was de Winterhulp geheel in NSB-handen. Ze floreerde weinig en was impopulair. Dat is daarna nog op het conto van de heer P. geschoven. De Burgemeester raadt mij aan het protest ter kennis te brengen van de Gezant dr. Behne. De benoeming is geschied door de Rijkscommissaris. Waarschijnlijk op voordracht mee van dr. Reuter. Er zou ook een Weermachtsinstantie aan meegewerkt hebben. Tussen haakjes is aan dr. Zengerling over deze geschiedenis niets bekend. Ik had hem al op zondagmorgen 26 november hierover gesproken. Hij zegt dat ook zijn chef de generaal Meyer hiervan niet op de hoogte is. Het Nederlandse Rode Kruis was tot nu toe aan de Weermacht een doorn in het oog.
9 uur (voormiddag). Ter informatie wordt de inhoud van het protest meegedeeld aan dr. Zengerling.

1944 ----- 27 november maandag.

HARDONK. Bewolkt, kil, geen regen. Weinig bijzonders. Enkele vliegtuigen. Landwacht op straat.

VAN HOUTUM. 's Nachts verblijven 2.000 Duitsers in de Gestichtgebouwen in Hoenderloo. In Beekbergen zullen de komende nacht 300 moffen worden ingekwartierd. Ook in Lieren moeten de boeren ruimte vrij maken voor soldaten. Van het naburige met de moffen heulende gezin aan de Hoenderloseweg gaat een dochter met een soldaat mee naar Hengelo. Een tweede meid staat ook op het punt om te vertrekken. Zaterdagavond stalen Duitse soldaten bij Remelink (een man op leeftijd) drie kippen en een haan. Sneden deze de kop af waarna bovengenoemde meiden ze voor de moffen braadden. Het adres van de boer is ook door deze familie aangewezen. 's Morgens komt een agent op kantoor en vraagt of het paard en de wagen van oom Gerrit ook kunnen mee helpen met het vervoer van duizend ton hout uit de bossen van Hoog Buurlo naar ziekenhuizen in Apeldoorn. Per dag kan slechts één vracht worden gereden. Hiervoor ontvangt men 20 gulden vergoeding. Om 14.50 uur rijdt een Duitse auto het fabrieksterrein op. Er zit een luitenantkwartiermaker in. Deze vordert bij oom Jan een woonkamer voor conferenties, de garage voor de auto en de loods bij de fabriek voor de keukenwagen. Hij vordert bij ons een slaapkamer voor één persoon. Hij plaatst voor de oprijlaan naar het huis van oom Jan een bordje met de woorden ´Einheit Bieber Schwalbe´. Het inkwartieringswagentje rijdt de hele avond rond. Om 8.45 uur houdt een colonne van negen vrachtauto's (komende uit Apeldoorn) voor de fabriek stil. Na enig talmen gaat een motorordonnans naar oom Jan. Kort hierna gaan alle wagens naar het Patertehuis. Er worden daar 40 soldaten ingekwartierd. Vervolgens kloppen drie Duitsers bij ons aan de deur. Eén van hen is luitenant Bieber. Hij wil de slaapkamer zien en vraagt of deze ook verwarmd is. Hij kan eventueel wel voor kolen zorgen. Het huis schijnt hem aan te staan want hij vordert ook een woonkamer en de garage. Wij denken dat hij zijn bureau naar onze woning wil verplaatsen. In de gevorderde woonkamer is zeer toevallig geen licht. Het hindert niet want de luitenant beschikt zelf over een carbidlamp. De bij mijn oom verblijvende Duitse officier zal proberen elektrisch licht (220 Volt) te krijgen. Zij vragen boter te koop en geven graag 30 gulden per pond. Zij eten bovendien zwarte kaas [kaas gekocht op de zwarte markt] omdat de legerrantsoenen ook niet voldoende zijn. Deze moffen geven de indruk de laatste nachten niet geslapen te hebben. Er staan op drie punten langs de Hoenderloseweg schildwachten. Zij houden iedereen aan en deze moeten zich legitimeren. Om elf uur komt opnieuw een aantal vrachtwagens aan. Een uur later rijden wagens het fabrieksterrein op.

ZIEKENHUIS. Bij de gezant dr. Behne, 10 uur voormiddag onderhoud bij de gezant dr. Behne. In bewoordingen als hierboven aangegeven deel ik mijn protest mee. Ik krijg de gelegenheid kalm uit te spreken. Daarna zegt de Gezant mij dat hij mij verzoekt aan dr. H. en aan het ´Medisch Contact´ mee te delen dat het Nederlandse Rode Kruis als geheel zich telkens zodanig misdragen heeft dat het beschouwd moet worden als een illegale organisatie. Het hoogtepunt hiervan is geweest het vervoer van een Engelse Majoor en van zware wapens, naar ik verneem, antitankwapens en handgranaten. Dit heeft tenslotte gevoerd tot de noodzakelijkheid van een terzijde stellen van het Bestuur voornamelijk van de heer L. Hij was van mening dat deze feiten wel niet bekend zouden zijn aan de heren in Amsterdam en verzocht mij deze mee te delen. Mogelijk dat dat op hun houding invloed zou uitoefenen.
- Laster. Voorts over de persoon van de heer P. zei dr. Behne dat alle aantijgingen waren te beschouwen als grove laster (Schwere Verleumdung) en dat de Rijkscommissaris, als hij een benoeming deed, van tevoren naar een persoon informeerde en er voor borg stond dat deze man integer was. Dr. Behne voegde hier aan toe dat dr. P. gedurende anderhalf jaar met zijn medewerking in Marseille gewerkt had. Dr. H. en hij waren van oordeel dat aan het optreden van de heer P. niet dát had ontbroken. De heer P. blíjft dus. Wij hebben dit te zien als een goedgunstige poging van de Rijkscommissaris om het Nederlandse Rode Kruis, dat zich in zijn gedragingen zo treurig betoond heeft, alsnog de reddende hand toe te steken en te proberen het weer op de been te helpen. Het ware ook mogelijk geweest het Nederlandse Rode Kruis ineens van bovenaf te ontbinden. Het Nederlandse Rode Kruis is en blijft een Nederlandse zaak. Dr. Behne vroeg daarop naar mijn persoonlijke mening. Ik heb toen gezegd dat ik de genoemde feiten betreurde en dat ik mij verbaasde dat zij geschied waren. Ik heb ook gezegd dat er bij de Afdelingen naar mij bekend was wel bezwaren tegen het Hoofdbestuur bestonden over de organisatie van het vervoer. Voorts leek het mij moeilijk om in dit verband de standpunten van het Rijkscommissariaat aan de ene zijde en van de Rode Kruis afdelingen aan de andere zijde te verenigen zodat ik als mogelijkheid veronderstelde dat die afdelingen inderdaad teniet zouden gaan. De heer Behne deelde mij daarop mee dat hij dit evenzeer als de Spoorwegstaking als een zuiver Nederlandse zaak beschouwde en dat hij weinig interesse had voor het al of niet voortbestaan van het Nederlandse Rode Kruis. Hiermee eindigde het onderhoud.
- Samenwerking met P. verworpen. Om 11 uur onderhoud met dr. Dubois (oogarts alhier) en met dr. Brutel de la Riviere uit Deventer. Ik doe verslag van mijn bevindingen. Dr. Brutel is van mening dat wij moeten onderzoeken voor welke doeleinden of het Nederlandse Rode Kruis nog werken kan. Het transport was wel het zwaartepunt van de werkzaamheden. Het is de vraag of het de moeite van de samenwerking met de heer P. waard is om te proberen dit werk als Rode Kruis organisatie voort te zetten. Beter zal het zijn de naam weg te laten, zich los te maken van het Hoofdbestuur en te proberen in plaatselijke comités nog te doen wat men doen kan. Hij is nu op weg naar Amsterdam en zal van ons onderhoud daar bericht doen. Inmiddels vernemen wij dat de afdelingen Rotterdam, Den Haag en Utrecht ook bedankt hebben en bezig zijn zich te ontbinden. Wij delen mee dat in Apeldoorn de voorzitter al gearresteerd is en dat het weinig moeite zal kosten de werkzaamheden geheel over te hevelen naar de zogenaamde Rode Kruis commissie. Daarin hebben overigens geen leden van het Nederlandse Rode Kruis meer zitting. De naam daarvan zal dus moeten veranderen. Wij vernemen voorts dat dr. v.d. D. (voorzitter van de Afdeling Arnhem) er voor is met de heer P. samen te werken. Voor zover wij weten is dit een uitzonderlijke persoonlijke mening.
Om 12 uur bezoek aan Sint Jozef [psychiatrisch ziekenhuis aan de Deventerstraat]. Er liggen nog 20 Engelsen keurig ondergebracht. Dr. Fraser is over het eten tevreden. Ik ontdek nog 4 Braunsche spalken en 2 hoefijzers die ons toebehoren. Na gebruik krijgen we ze terug.

1944 ----- 28 november dinsdag.

HARDONK. In de morgen goed weer, veel wind. Licht bewolkt en zeer veel regen. In de afgelopen nacht geweldig veel militair verkeer richting Deventer ook per trein. Men schatte bij de politie de file, wanneer de wagens met 25 meter tussenruimte reden, op een lengte van Amersfoort tot Zutphen. Vanmorgen talrijke jagers in de lucht. Laag duikend werden de treinen op het station beschoten. Resultaat: van 3 gereedstaande locomotieven werden er twee stukgeschoten. Vandaag zelfs geen taptemelk te krijgen. Toen maar karnemelk genomen. Twee jongens in de buurt door de Grüne Polizei ontdekt. Na het eten bij M.[Moerman] geweest.

VAN HOUTUM. Om 3.45 uur klopt de luitenant bij ons aan de deur. Zijn auto wordt in de inmiddels ontruimde garage geplaatst. Hij slaapt boven en zijn chauffeur in de luxe wagen. We zien 's morgens dat er drie vrachtwagens op het fabrieksterrein staan. Deze staan respectievelijk tegen de keukenmuur bij oom Jan, de kolenloods en de muur bij de vroegere accukamer. Eén van de wagens wordt al spoedig in de grote garage gezet. Naar later blijkt is het de auto van de foerier. Bij het Patertehuis staan 15 vrachtwagens onder de bomen verscholen. In onze Sprengen en omgeving staan 14 wagens geparkeerd. Daaronder een benzinetankwagen. Voorts liggen er naar schatting 30 vaten benzine op de grond. De soldaten zijn bezig alles met sparrentakken te camoufleren. Deze troepen hebben bij Antwerpen en Turnhout gevochten. Het lijkt ons een colonne voor etappedienst. Daarna verbleven zij lange tijd in Rotterdam en reisden via Utrecht en Amersfoort naar hier. Ze zijn vandaag nogal vervelend. De soldaten vorderden bij oom Jan nog een woonkamer. Er hebben er 's nachts acht op een matras op de grond geslapen. Zij leggen ook beslag op een kantoorvertrek. Mijn oom luistert een gesprek tussen twee moffen af. Hij hoort één zeggen ´Als ik vannacht geen beter bed krijg gooi ik de baas eruit´. Een ander merkt op dat in ons huis centrale verwarming is. Wij zien de inkwartiering daarom nogal donker in. De luitenant staat om negen uur op en controleert alle soldaten. Bij het klaarmaken van het eten zien wij dat de kok een teil (circa 30 liter) met fijn gesneden vlees in de keukenwagen gooit. Verder mengt hij een aantal pakken vermicelli (al lang onbekend) door het eten. De kok gebruikt voor het stoken onze kolen. De foerier is druk bezig rantsoenen samen te stellen. Zij krijgen 50 gram boter per dag en één Kuch [brood]. Eén van de soldaten eet zuiver wittebrood. Hoe hij er aan komt is een groot raadsel. Om 10.45 uur cirkelen vier jagers boven Apeldoorn en mitrailleren een troepentrein op het station. De meeste kogels zijn mis. Het luchtdoelgeschut gaat hevig te keer. In enkele huizen in Ugchelen dringen zelfs nog granaatjes en mitrailleurkogels door. Eén jager duikt zo laag, dat hij genoodzaakt is onder de hoogspanningsdraden door te vliegen. Waarom hij boven Ugchelen duikt is onbekend. In Apeldoorn zijn één dode en een aantal gewonden. 's Middags wordt het eten voor de hele dag onder de soldaten uitgedeeld. De resterende soep wordt niet aan het fabriekspersoneel gegeven maar weggegooid. Nog geschikte soepbenen worden zodanig bij de urineerplaats neergesmeten dat men ze niet meer wil oprapen. Om één uur brengen enige soldaten vierzakken met eierkolen mee. Eén wordt bij de ketel neergezet en de overigen blijven bij de keukenwagen. Nu zij kolen hebben gegeven eisen zij ook warmte op het kantoortje. Daar staat een stoomkachel. Tot tweemaal wordt de toevoerkraan dichtgedraaid. Daardoor krijgt mijn neef een reuzen standje van een onderofficier. Wij hebben de hoofdkraan niet afgesloten. De schuld moet of bij het personeel of bij de soldaten (dit is logischer want zij gunnen elkaar niet veel) worden gezocht. De foerier deelt in de loop van de middag ook nog jenever uit.
Dr. Piekema (arts in Ugchelen) wordt als krijgsgevangene van Amersfoort naar Duitsland overgebracht. Mijn neef Henk komt 's avonds om zes uur terug van een reis naar Kampen. Hij is gisterenmorgen om vijf uur met paard en wagen en drie anderen vertrokken om klaverstro te kopen. Daaronder twee wagens van Melissen. Henk komt met 41 balen terug. Zij zijn op de terugweg bij Heerde door Britse jagers beschoten. Zijn paard vormde het doelwit en trok na het eerste mitrailleurvuur als reactie de wagen in de losse berm. Kort daarop sloegen de granaatjes in op de plek waar het dier eerst gestaan had. Het paard heeft slechts drie schaafwonden. Mijn neef stond achter een boom. Rondom hem knapten de beukentakken door de scherven en kogels. Een andere voerman sprong in een dekkingsgat dat voor de helft onder water stond. Het is gelukkig goed afgelopen maar het waren angstige momenten.
Om elf uur wordt er hard op de voordeur geklopt. Mijn vader doet open en wordt bijna omver gelopen. Twee SS-soldaten stuiven naar binnen en eisen in de gang dat wij hen ´emmers´ Thee geven. Zij gaan met een emmer water weg nadat mijn vader had gezegd dat er een officier in huis slaapt en een keukenwagen bij de fabriek staat. De soldaten gaan hierop naar het ketelhuis en worden daar hartelijk ontvangen. De strijd tussen SS en Weermacht neemt er zichtbare vormen aan. De soldaten van de Weermacht staan met het geweer op de ´indringers´ gericht. Eén van hen trapt ze tenslotte de deur uit. Zij zullen hun ´emmers thee´ wel hebben vergeten. Om twaalf uur vertrekken drie vrachtauto´s die benzine voor 100 kilometer meekrijgen. In de nacht van maandag op dinsdag is er bij deze groep te veel benzine verbruikt. Een officier roept overdag alle manschappen achter de heg van de groentetuin bijeen en geeft hen hierover een ernstig standje.

BLOEM. 's Avonds kwamen weer zeer veel wagens over de weg richting Zutphen.

BRANDWEER. 10.50 uur luchtalarm. Tien Engelse jagers deden met raketbommen en boordwapens een aanval op het Stationsemplacement. Vele wagens werden op de kop gezet. Een wagon met afweergeschut vloog door midden. Hierbij werden verscheidene moffen gedood.

SPOORWEGEN. Op 27 en 28 november 1944 werd Barneveld gebombardeerd terwijl op 28/11 in Apeldoorn om ongeveer 10.30 uur een luchtaanval plaatsvond op een trein nabij de Spoorstraat met als gevolg veel materiële schade.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 10.45 uur werd het Station Apeldoorn door 10 vliegtuigen beschoten. Perceel Spoorstraat 19 en 21 eveneens beschoten. Twee gewonden. In perceel Kaijersdijk 8 twee personen gewond door scherven. Verder schade aan omliggende woningen.

1944 ----- 29 november woensdag.

HARDONK. Prachtig, zonnig weer, niet koud. Veel vliegtuigen, af en toe afweergeschut. In de afgelopen nacht opnieuw geweldig veel verkeer. Rijen wagens en troepen trokken af en aan door de Korenstraat maar vertrokken later allemaal richting Deventer. De vreemdsoortigste wagentjes komen langs getrokken door een of twee paarden. Soms zijn het bijna miniatuur karretjes. Dan volgt weer een stel vrachtauto's afgewisseld door groepjes marcherende infanterie met handmitrailleurs en pantservuisten. Vanmiddag een niet ontplofte V-1 op Spelderholt tot ontploffing gebracht. Vanavond voor het eerst mijn nieuwe verlichting in gebruik. Een miniatuur waterrad met fietsdynamo op de waterleiding in de keuken en vandaar een snoer naar de huiskamer. De verlichting gaat best. Je bent op deze manier voorlopig gered. De boerin bracht vanmiddag wat boter.

VAN HOUTUM. De luitenant slaapt alleen 's nachts bij ons. Om ons huis loopt een schildwacht evenals bij de fabriek. De nachtwacht moet de ketel aanhouden. In het ketelhuis slapen acht moffen en bij mijn oom ook acht waaronder ook de chauffeur van Bieber. Enkelen liggen in een stoel. De foerier heeft zijn bed voor de auto in de garage geplaatst. Een tweede soldaat slaapt ook in die schuur. Een ander ligt in de auto van de keukenwagen. De overigen zijn bij de Paters ondergebracht. Bieber heeft bij ons in de salon een radio staan. Deze kan echter niet spelen. De moffen zijn vandaag niet zo lastig als gisteren. Misschien ligt dit aan het weer. Zij kunnen nu tenminste met het zonnige weer gaan wandelen (gisteren regende en waaide het). Om 3.45 uur worden doelen bij Hoenderloo beschoten. Een half uur later weerklinkt een zware explosie in de richting Beekbergen. Alles trilt. Van een vliegtuig is echter niets te horen. Volgens geruchten zouden de Duitsers in alarmtoestand twee verkeren. Zij moeten zich gereed houden om direct achter de IJssellinie te kunnen terugtrekken. Bij alarmtoestand drie zou alles achter deze rivier moeten worden teruggebracht. Het is te mooi om waar te zijn. De BBC maakt om 11.45 uur bekend dat het Canadese leger van Zeeland naar Nijmegen is overgeplaatst. Het Mededelingenblad zal door papierschaarste voortaan niet meer op woensdag verschijnen.

BLOEM. Overdag een aantal aanvallen van éénmotorige jagers op de spoorlijn Apeldoorn - Zutphen. Daarbij vielen 2 bommen. Eén in de wei bij Dieks Streppel en één aan de spoorbaan bij de wei van Philips. En nog 2 bommen over de lijn bij Dirk van Schaik. Allen zonder verder wat te treffen. Ook zijn er verder weg nog bommen gevallen. 's Avonds ontplofte nog een bom die 's middags gevallen was. Ook kwamen 's avonds weer veel wagens en begeleidende manschappen over de weg.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 14.20 uur Nabij de Ramsbrug twee benzinetanks afgeworpen. Aan de 2e Wormenseweg 16 en de Kayersdijk eveneens twee benzinetanks afgeworpen. Omstreeks 15.10 uur. Bommen ontploft op de Deventerstraat ter hoogte van perceel 617. Eveneens bominslag aan de Broeksweg. Schade aan woningen in de omgeving.

1944 ----- 30 november donderdag.

HARDONK. Bewolkte lucht, in de middag korte opklaring. Tegen half drie enige vliegtuigen, afweergeschut en bommen. De bommen vielen achter de Veldekster in Ugchelen, helaas 25 meter van de spoorlijn. Mijn watermolentje van een nieuw model rad voorzien. De leiding door de gang en kamer vastgemaakt en het lampje van een kapje voorzien. Het geheel doet het verbazend leuk. Het Duitse verkeer vandaag heel wat minder. Kool nog steeds moeilijk te krijgen. Ik heb sinds zaterdag nog niets kunnen kopen.

VAN HOUTUM. 's Nachts om drie uur klopt een schildwacht aan de deur en loopt na het opendoen naar de luitenant. Het schijnt een belangrijke boodschap te zijn. Bij oom Jan wordt deze nacht veel getelefoneerd. Drie soldaten krijgen 's morgens wegens een aanrijding een standje van een officier in de groentetuin. De koks halen selderij voor de soep uit deze tuin. Het resterende eten wordt ditmaal niet weggegooid maar onder het personeel verdeeld. De chauffeur van Bieber vertelt dat zij komende nacht of morgenvroeg zullen vertrekken. In de Sprengen worden alle benzinevaten ingeladen. De keukenwagen wordt ook startklaar gemaakt. Een kok heeft een stuk draad nodig en knipt dit uit de waslijn van de buurvrouw. Hij belooft ander draad terug te geven, maar hiervan komt niets. Een tweede die ook draad wil hebben, wordt van het terrein getrapt. 's Morgens snijden de Duitsers de stroomtoevoer naar de gevorderde loodsen van de Brouwersmolen af. De centrale in Hengelo is namelijk gebombardeerd. Mussert en zijn kornuiten verblijven in een textielfabriek in Almelo. Hij heeft het Duitse uniform zeker verloren want anders vocht hij wel tegen de Geallieerden. Om 5 uur staat de benzinewagen voor de fabriek. Er wordt echter geen benzine gedistribueerd. Een aantal boeven van de Keienberg trachten om 5.30 uur met paard en wagen voor de tweede maal aardappels te stelen (de vorige keer zelfs 30 mud). De Duitsers omsingelen hen en willen ze allemaal fusilleren. De Paters voorkomen dit. Alle daders moeten hun persoonsbewijzen inleveren. De foerier deelt om acht uur noodrantsoenen uit. De soldaten worden vier aan vier in de schuur toegelaten. De rest staat buiten de deur in de rij. Tot hen behoort het boertje uit Noord Brabant. Deze is fel NSB-er. Moet niets van de Tommies hebben en verdient bij de Duitsers 80 gulden per week. De keukenwagen wordt achter de vrachtauto gekoppeld. De Duitsers in het huis van oom Jan maken de ransels klaar. De soldaten bij het Paterhuis zijn om elf uur startklaar. Het gebeurt zonder veel geschreeuw. Wij barricaderen uit vrees voor diefstal twee schuren van binnen en slaan de grendels aan de buitenkant met spijkers vast. Het schijnt dat deze Duitsers nog op de auto wachten die naar Amsterdam is vertrokken. Want zij telefoneren hierover vijf maal met de kazernes. De officieren bereiden zich nog niet op vertrek voor. Het marsbevel geeft de route Apeldoorn - Zutphen - Ruurlo - Doetinchem aan. Wij vermoeden dat zij in Munster zullen worden ondergebracht.

BLOEM. Men zegt dat in Utrecht het dagrantsoen van de bevolking uit een halve liter soep bestaat waar ze nu al in geen 3 weken aardappelen in gezien hebben. Ook is de melk op bonnen aangewezen. Maar de melkboer heeft geen melk ook al omdat er geen vervoer is. Er waren 50.000 man uit Rotterdam. Die waren daar tijdens een razzia opgepakt en naar Utrecht komen lopen. In die stad waren ze in grote gebouwen ondergebracht. De nacht hadden ze daar doorgebracht en bijna zonder stro op de grond geslapen. 's Morgens zijn ze in boten geladen en naar Duitsland overgebracht. Daar werden ze aan de verdedigingslinies tewerkgesteld. De geallieerden liggen nu aan de Rijn tot aan de Moerdijk. Ze zijn in hevig offensief bij Aken en bij Metz in Frankrijk. Door de zeer grote schaarste aan verschillende artikelen wordt voor 1 pond suiker f. 30,- betaald. Voor 1 pond boter f. 28,-, 1 pond zout f. 10,-, 1 hectoliter aardappelen f. 15,- en meer, 1 mud rogge f. 140,- en 1 mud tarwe over de f. 200,-. Reinder Evers was met zijn zoon op de Arnhemseweg, in de buurt van Museum Vaals, toen de Tommies een hem achteroprijdende colonne van 3 stuks Duitse vrachtwagens ieder bemand met 12 man in zicht kregen. De Tommies doken tot 7 maal toe op deze wagens en schoten met boordwapens de Duitse wagens in brand. Daar deze geladen waren met munitie kwamen de inzittenden allen om het leven terwijl de wagens uitbrandden.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 14.40 uur. Bommen gevallen tussen Veldekster en spoorlijn in Ugchelen. Geen persoonlijke ongelukken en veel glasschade.

SPOORWEGEN. Op 30 november werd Barneveld weer gebombardeerd met als gevolg aanzienlijke schade aan de spoorweg.

ZIEKENHUIS. Brandstof in het Seminarium. Hier in het gebouw wordt het wel rustiger maar er zijn toch nog steeds grote zorgen. Deze betreffen voornamelijk de brandstof. Er is nu gelukkig een klein beetje cokes gekomen. Aanvankelijk heb ik gemeend ook de gangen en wc´s mee te kunnen verwarmen. Die hebben we er nu afgedaan en voorts alles dichtgedraaid wat maar even er af kon. Dat blijkt nu enorm te schelen, meer dan de helft van de brandstof. Het was de bedoeling veel hout te stoken. Dit dreigt te mislukken door het moeilijke transport. We zouden hout uit Deelen krijgen door boeren uit Beekbergen hierheen te vervoeren. Dat mislukt echter doordat de boeren niet willen. Hun paarden zijn en worden namelijk onderweg door de Duitsers gevorderd. Nu moeten we hout van dichterbij hebben maar dat moet nog afgezaagd worden. Als het hier in huis is gekomen moeten de stobben gekloofd en met de zware cirkelzaag klein gemaakt worden. Daarna moet het vervoerd worden naar de ketels en dag en nacht er in geworpen. Het ketelhuis is aftands. Er wordt steeds in gewerkt. Daar moet weer voor aangevraagd voor toewijzing materiaal enzovoort. Dan zijn er ineens weer geen werklieden omdat zij zich niet op straat durven vertonen. Overigens is het ook moeilijk om werkvolk te krijgen.
- Duitse legertros. Sinds twee dagen komen er door Apeldoorn zeer veel voorbijtrekkende troepen, naar men zegt uit Brabant. Wij herbergen daarvan het paardenvolk bij ons omdat er grote garages zijn die als stallen dienst doen.
- De Aardappels voor Amsterdam. Dr. Hoeneveld bericht uit Alkmaar dat het begonnen transport van de schepen over de Zuiderzee [IJsselmeer] opgehouden is. Een der Beauftragten heeft geëist dat er machines met de schepen mee terug gevoerd zouden worden. Dit is door de agrariërs niet acceptabel geacht. Hij vraagt mij daarop nogmaals naar Behne te gaan en te verzoeken aan de Engelsen te vragen één groot konvooi toe te staan met levensmiddelen op nader te bepalen uur en dag. Ik vraag nu namens wie ik dat kan vragen. Hoeneveld antwoordt dat hij dat met de Burgemeester van Amsterdam zal bespreken. Hij zal mij morgenavond weer opbellen. Voorts zit er voor mij een sprong in de gedachtengang. Waarschijnlijk hierdoor dat men hoopt, door éénmaal te varen, met Duitse toestemming de kwestie van het lading-terug-varen op de lange baan te kunnen schuiven. Dit lijkt mij een onjuiste listigheid. Dat zullen ze nooit nemen. Intussen zit Amsterdam zonder eten. Leiden ook al zoals Hoeneveld terloops nog zei naar aanleiding van een klacht van daar. Zie wat we doen kunnen. Ik pieker er telkens lang over. Soms hangt deze last me als een molensteen op de schouders.

BURGEMEESTER PONT (1 - 30 november).
In de loop van deze maand zijn door de Wehrmachtkommandantur op grond van de verordening van de Rijkscommissaris gevorderd:
a. 50 woonhuizen met inventaris gelegen aan de Rostocklaan (7), Koningstraat (3), Dennelaan (1), Looseweg (3), Soerenseweg (16), 2e Beukenlaan (4), Genistalaan (4), Billitonlaan (1), Jachtlaan (10) en Zwarte Kijkerweg (1),
b. 12 woonhuizen zonder inventaris gelegen aan de Soerenseweg (1), Looseweg (8), Molleruslaan (1), de Voorwaarts (1) en de Zutphensestraat (1),
c. 8 gebouwen namelijk de Jeugdherberg aan de Soerenseweg, de scholen 3 en 28, hotel 'Prinsen' in Ugchelen, 2 bureaus van het Departement van Justitie, een garage aan de Jachtlaan en de Brandweerkazerne,
d. een bouwterrein (1.07.30 hectare) aan de Alexanderlaan.
In hetzelfde tijdsverloop werden door de Wehrmachtkommandantur 10 gevorderde woonhuizen ter beschikking van de vroegere bewoners gesteld. Deze woonhuizen zijn gelegen aan de Regentesselaan (1), Fabriekstraat (5), Weidestraat (1), Marialaan (1), Deventerstraat (1) en Ribeslaan (1). Verder is vrijgegeven het terrein van de voetbalvereniging 'Robus et Velocitas' met tribune en kleedgelegenheid aan de Asselsestraat.
Voor de huisvesting van door vorderingen van de Wehrmachtkommandantur dakloos geworden inwoners van de gemeente was het nodig met hantering van de aan de burgemeester toegekende bevoegdheid 4 woonhuizen te vorderen. Verder is een woonhuis gevorderd voor het onderbrengen van het kantoor van een door bominslag beschadigde fabriek.
In november werd aangegeven de vordering van 7 auto's, 22 rijwielen, 1 autobus, 1 motorrijwiel, 10 paarden, 5 wagens, hooi, prikkeldraad, paardentuigen enz.
De vordering geschiedde door troepenonderdelen en militaire instanties van de Duitse Weermacht. Betaling werd niet ontvangen

1944 ----- 1 december vrijdag.

HARDONK. Bewolkt, geen regen, iets koudere wind. Weinig vliegtuigen. Doortrekkende Duitse troepen plunderen vooral alleenstaande boerderijen en woningen langs de grote wegen, ook veel paarden en vooral fietsen. Mijn watermolen werkt best. Ik heb vandaag ook een lampje in de keuken aangebracht. Echter dit werkt nog niet helemaal naar wens. Nog steeds geen groente.

VAN HOUTUM. 's Nachts om 1.30 uur komt de vrouw van het pension Eljo-Zamy (deze heeft in 1943 joden verraden en bestolen) op het kantoor bij de Duitsers. Zij zegt dat bij haar 17 dekens zijn gestolen. De ene dief beschuldigt de ander. De luitenant gelooft haar en roept alle soldaten voor de garage van mijn oom samen en houdt een korte toespraak. Hij geeft ze vijf minuten bedenktijd. Er komen nog geen dekens te voorschijn. Bieber houdt opnieuw een appèl. Na enige tijd brengen enige soldaten vier dekens. Misschien zijn deze werkelijk bij haar gestolen maar het getal 17 is door deze misdadige vrouw verzonnen. Om 2.30 uur vertrekken alle vrachtauto's met soldaten. De officieren blijven echter nog. Om acht uur komt de diezelfde vrouw van het pension opnieuw en beweert nu dat bij haar ook een bed is gestolen. Zij heeft geen geluk en verdwijnt kort daarop. 's Middags om vier uur vertrekt de Duitse chauffeur met zijn auto en neemt de koffer en de radio van de luitenant mee. Hij neemt van ons afscheid en geeft nog een kleine hoeveelheid suiker. Daarna rijdt hij naar het huis van oom Jan. Daar zitten de overigen. Deze kaarten bijna de hele dag. De zoon van de beruchte pensionbeheerder komt 's middags nog bij de Duitsers. Hij ontvangt een bewijs voor de schadevergoeding. De luitenant neemt om 4.45 uur afscheid. Hij dankt ons voor het onderdak en hoopt dat wij (ook het huis) gespaard mogen blijven van het oorlogsgeweld. Zij vertrekken om 5.30 uur in de richting Duitsland. In de afgelopen nacht vertrokken alle Duitsers uit Beekbergen. Het dorp heeft door hun bemiddeling weer stroom. Enige moffen maakten woensdagmiddag een vliegende bom onschadelijk. Deze lag ten zuiden van Beekbergen in het bos. Alle ramen en deuren moesten worden open gezet. Over de uitwerking is niets bekend. Nu de Duitsers weer weg zijn komen wij er achter dat de geleverde eierkolen, bij de Paters waren gestolen. De moffen lieten in de Sprengen vier lege benzinevaten achter. Burgers leggen er beslag op. Eén explodeert door gebruik van lucifers. Het loopt zonder ongelukken af. Op het nabijgelegen kerkhof [Heidehof] worden weer vier Engelsen begraven. De Britse dominee (krijgsgevangene van het luchtlandingsleger) spreekt een kort woord. Er liggen nu in totaal al 99 Engelsen en Amerikanen en één Rus. Op last van de SD moeten alle joden zich melden die van het dragen van een ster waren vrijgesteld.

BURGEMEESTER PONT. Omstreeks 1 december waren voor zover bekend nog ongeveer 500 personen afkomstig uit Apeldoorn werkzaam aan de IJssellinie.
Het opnemen en afvoeren van évacués is geleidelijk voortgezet. De totale opname in de gemeente Apeldoorn bedroeg naar plusminus 40.000. Dit aantal is naar schatting teruggelopen tot 15.000 à 20.000. Hoewel het in de bedoeling lag alle évacués te herévacueren is dit op last van de Duitse instanties voorlopig gedeeltelijk stopgezet. In verband met het feit dat verschillende évacués met luizen of schurft zijn besmet is in de fabriek van Van Gelder een quarantainestation opgericht. In de school aan de Molenstraat heeft de ontsmetting plaats. Oorspronkelijk was het de bedoeling perceel Hoofdstraat 92 als ontluizinginrichting te gebruiken maar doordat dit gebouw gereserveerd moest blijven voor een noodziekenhuis is daarvan afgezien.

1944 ----- 2 december zaterdag.

HARDONK. Zacht weer, zwaar bewolkt met iets regen, later helder. Weer een onrustige dag met veel zorg en ellende in menig gezin. Om half negen vanmorgen brulde die ellendige luidsprekerauto ´alle mannen van 16-55 jaar zich naar de Markt begeven met volledige uitrusting. Alle andere mannen moeten zich in huis ophouden anders wordt geschoten´. Nou geschoten is er erg veel maar steeds in de lucht. Tegen 1 uur begonnen de huiszoekingen, Hoofdstraat, Nieuwstraat, Korte Nieuwstraat, Deventerstraat enzovoort. De huiszoekingen verliepen nogal tam. Meestal liepen de SS-ers door wanneer geen gehoor verkregen werd. Op het kruispunt Hoofdstraat - Deventerstraat was het begin. Hier stond de SS aangetreden en werd vandaar over de omgeving verdeeld. Tegen 6 uur hoorde een groot aantal mannen op de Markt zich ineens toeroepen ´nach Hause gehen´. Nu dat lieten ze zich geen twee keer zeggen. Of er bij mij ook nog geprobeerd is huiszoeking te doen weet ik niet. Wel werd er tweemaal gebeld. Ik ben niet wezen kijken. Gelukkig is dit weer voorbij. Ik vertrouw de zaak niet helemaal daarvoor deed de SS alles veel te mak en te tam. Dat ligt totaal niet in hun lijn. Toch zijn er al met al weer massa's mannen als slaven weggevoerd. Vandaag veel kanongebulder richting Arnhem. Het watermolentje doet het fijn. Overigens is het verboden en het wordt als ´sabotage´ beschouwd. Het watergebruik neemt daardoor te veel toe.

VAN HOUTUM. 's Morgens horen wij per telefoon uit Apeldoorn dat alle straten door de Duitsers zijn afgezet. Kort daarna wordt duidelijk dat de moffen weer een razzia houden. Leden van de SD, ´Hollandse´ SS en Landwachten gingen al om zes uur tot de drijfjacht over. Zij lichtten vele personen van hun bed. Op de straten staan mitrailleurs opgesteld. De moffen schieten voor angst aanjaging voortdurend in de lucht en maken veel gebruik van handgranaten om de vrees nog groter te maken. Deze brengen echter geen schade aan mensen of huizen toe. In enkele wijken worden oproepen verspreid. Deze luiden: ´Alle mannen tussen de 16 en 55 jaar moeten met de voorgeschreven uitrusting op straat gaan staan. De overige bewoners moeten in de huizen blijven tot dat de actie voorbij is. De mannen van de genoemde jaargangen die bij de huiszoeking nog in de woning worden aangetroffen worden gestraft, waarbij hun particuliere eigendom zal worden aangesproken. B