1943

BRANDWEER. De rest van het jaar 1942 verliep rustig. Het jaar 1943 bracht iets meer werk aan de winkel.

BURGEMEESTER PONT. Totaal aantal inwoners gemeente Apeldoorn: 80.000 (buiten de evacués uit onder andere Arnhem). Van de mannelijke inwoners van de jaargangen 1927-1894 (in totaal 16.200) zijn:
- 4000 voortdurend werkzaam in Duitsland
-   800 regelmatig werkzaam bij Weermachtsinstanties en andere Duitse Dienststellen
- 1100 werkzaam bij openbare diensten, gemeentebestuur, politie enzovoort
- 5200 werkzaam bij de stellingbouw en in welke 'Abschnitt'
-   500 werkzaam bij industriële bedrijven die nu nog in werking zijn
- 3000 werkzaam in de landbouw
- 1600 blijvend invalide.
Voorts bevinden zich in de gemeente 6.000 mannelijke evacués van elders van de jaargangen 1927-1894. Daarvan zijn 120 blijvend invalide

1943 ----- 1 januari vrijdag.

VAN HOUTUM. Het is nog niet duidelijk welke departementen naar Apeldoorn worden overgeplaatst. Tot de gevorderde gebouwen zou ook het paleis behoren. Dit is onlangs speciaal voor ziekenhuis ingericht. Het is misschien mogelijk dat het Rijkscommissariaat er gevestigd wordt. Er is namelijk sprake van dat Seyss-Inquart in het gevorderde huis te Beekbergen zal gaan wonen.

1943 ----- 2 januari zaterdag.

VAN HOUTUM. De Duitse troepen die in het Seminarium waren ondergebracht verhuizen naar de Openbare ULO-school.

1943 ----- 3 januari zondag.

BLOEM. Van de fronten weinig nieuws. Alleen dat de Engelsen en de Amerikanen in Tunis in Noord-Afrika weinig opschieten. In Rusland hebben de Duitsers Stalingrad nog steeds niet. Daar zijn ze op 12 juni 1942 al mee begonnen. De Russen vallen nu waarschijnlijk meer aan dan in warmere jaargetijden. Misschien vinden ze dit beter maar men blijft ook daar aan weerszijden ongeveer even ver. In de zwarte handel worden hoge prijzen betaald: bijvoorbeeld boter f 10,- per pond, rogge f 75,- per 140 pond, tarwe f 150,- per 150 pond, koffie f 60,- per pond, spek f 20,- per pond, tabak f 25,- en f 35,- per ons, een oude sigaar van voor de oorlog f 1,50 per stuk, eieren 45 cent per stuk, dragende koeien ongeveer f 1.000,-, rundvet f 15,- per pond. Alles bij zeer weinig aanbod omdat men niet wat over heeft. De Centrale vraagt nu al de contractrunderen op die verleden jaar nog bleven staan tot maart/april.

1943 ----- 4 januari maandag.

VAN HOUTUM. Een architect onderzoek het huis van mijn oom te Apeldoorn voor inkwartiering. Alle vertrekken behalve keuken en badkamers worden opgemeten en genoteerd. De bewoners worden in twee groepen, napper en wapper verdeeld. Deze onzinnige woorden betekenen: niet arbeid / wel arbeid presterend persoon. Mijn oom komt in aanmerking voor de huisvesting van een hogere ambtenaar die een zit- en een slaapkamer nodig heeft. De architect gaat weg met de opmerking: ´Het zal aan de welwillendheid van mevrouw afhangen of de in te kwartieren persoon alleen op zijn bonnen zal moeten leven´. Dit hangt niet van mevrouw maar van de ambtenaar af of deze bereid is vergoeding te geven voor clandestien gekochte producten. 's Avonds worden gedurende een kwartier (9.30 uur) lichtkogels afgeschoten in richting Deelen. Eerst zijn het witte en later rode. Daarna verschijnt op dezelfde plaats een zoeklicht.

1943 ----- 5 januari dinsdag.

VAN HOUTUM. In Apeldoorn komen al enige Hagenaars aan. Zij nemen hun intrek bij twee 'nappers'. Deze moeten begin mei hun huis verlaten en zullen naar randgemeenten worden overgeplaatst. De eigenaar moet het ontruimen voor een ambtenaar die zijn gezin natuurlijk nog laat overkomen.

1943 ----- 6 januari woensdag.
VAN HOUTUM. Dag in dag uit passeert een groot aantal Weermachtstreinen Apeldoorn. Er zouden er per dag 30 in oostelijke richting voorbijkomen. Het zou er binnenkort zelfs 50 per dag worden. In Amsterdam bevinden zich zo goed als geen Duitse soldaten meer. Daarentegen is het in Apeldoorn groen van de moffen. Het zijn meestal bergtroepen nu ingedeeld bij het luchtwapen. Zij dragen platte petten. De soldaten leggen door geheel Apeldoorn nieuwe telefoonleidingen aan. Voor deze troepen zijn een week geleden een groot aantal gebouwen gevorderd. Indien de vordering nog verder wordt doorgevoerd (grote kans) loopt het onderwijs spaak. Een inwoner bijvoorbeeld moet zijn huis ontruimen omdat het voor de Duitsers gunstig gelegen is. Hij kondigt zijn verhuizing in de courant met het woord ´tijdelijk´ aan. De burgemeester maakt bekend dat alle verzoeken tot vrijstelling van inkwartiering of eigenhandige inkwartiering ter zijde worden gelegd. Dispensatie is onmogelijk. 's Avonds horen wij dat een kennis uit Arnhem, die verleden zomer is gevangen genomen, in de buurt van Berlijn is vermoord. De reden tot arrestatie vormde een brief met een nogal vrije opmerking aan een vriend. Deze telde in de gevangenis van Scheveningen zijn laatste uren. Hij kwam in Berlijn terecht. Van daar kon hij slechts clandestien brieven schrijven. Hedenmiddag haalde zijn vader een brief uit de bus dat hij (vader) 's morgens om 9 uur bij de Gestapo moest verschijnen. De man gaat er direct heen en hoort het doodsbericht van zijn zoon. Het is toppunt zoals de moffen moorden.

1943 ----- 7 januari donderdag.

VAN HOUTUM. Seyss-Inquart beweerde in zijn laatste rede nog zo dat hij met zijn medewerkers in Den Haag zou blijven. Dit is niet waar. Hij zal zijn intrek nemen in kasteel Spelderholt te Beekbergen. Dit ligt drie km van ons huis. Het kasteel is geschikt voor een bombardement want het ligt temidden van bos en bouwland. Tot de gevorderde gebouwen in Apeldoorn behoort nu ook de Boerenleenbank. Het gebouw moet binnen twee uur worden ontruimd(!). De kassier die boven de Bank woont, moet maar zien dat hij een nieuw woonhuis vindt. Zo nodig kan hij een ander uit huis zetten aldus de nieuwe burgemeester die zich al in vele gevallen gehaat heeft gemaakt.

1943 ----- 8 januari vrijdag.

VAN HOUTUM. De Duitsers nemen in Apeldoorn weer een groot aantal scholen in beslag. Deze moeten binnen één dag worden ontruimd. Zo worden bijvoorbeeld alle banken van een school in Brouwersmolen opgeslagen. Er gaan geruchten dat de SS und Polizeiführer Rauter met zijn bureau ook in Apeldoorn zal komen. Als dit waar is ziet het er voor onze gemeente niet zo goed uit. Laten we hopen dat hij dan als een bunzing te werk gaat, namelijk roven en moorden ver van zijn hol. 's Avonds iets voor half acht horen wij een doffe knal. Enige uren later vernemen we dat er een Brits vliegtuig met volle bommenlast ten westen van Zutphen is neer gestort. Alle zes inzittenden werden gedood.

1943 ----- 9 januari zaterdag.
VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen opnieuw vele gebouwen in Apeldoorn. Zij worden voorzien van een plakkaat: ´In opdracht van den Rijkscommissaris gevorderd enz. en is ondertekend: de gevolmachtigde Rost van Tonningen´. Heel veel nappers moeten hun huis over enige tijd ontruimen. Hiertoe ook Mevrouw Duuring die nu te Beekbergen woont. Het is nu zeker dat de nieuwe burgemeester in het huis van wijlen jonkheer Roëll te Wiesel gaat wonen. Roëll is enige maanden na dr. Duuring doodgeschoten. Zijn vrouw bevindt zich in Canada bij de Prinses.

1943 ----- 11 januari maandag.

VAN HOUTUM. Op het Gemeentehuis ligt alles in de war wat betreft het vestigings- en verhuisverbod. Niemand mag verhuizen. Zelfs zij die willen trouwen niet. Verhuizen wordt wel maar trouwen niet verboden. In zo'n geval is het opstellen van een verordening geen kunst. Het voorval van dispensatie (dus vergunning om te verhuizen) moet ook eens onder de ogen worden gezien.

1943 ----- 12 januari dinsdag.

VAN HOUTUM. De burgemeester wil bij de bevolking in een goed blaadje komen. Hij stelt 50.000 kilo wortels en 10.000 kilo uien (zeer schaars) aan de bevolking ter beschikking. Door zijn dagelijkse houding is het uitgesloten dat hij de strop zal ontlopen.

1943 ----- 13 januari woensdag.

VAN HOUTUM. Seyss-Inquart brengt een bezoek aan Apeldoorn. Hij bezichtigt alle gebouwen ook in Beekbergen. Over enige dagen zal een beslissing vallen. Het personeel van onze beide fabrieken kan door medewerking van de directie klompen tegen normale prijs verkrijgen. Dit gaat geheel buiten het NAF om. Niettemin gaat één voorman het praatje rondstrooien dat deze distributie door toedoen van het NAF tot stand gekomen is. Nu het blijkt dat het nog beter zonder NAF gaat gaat de voorman liegen. Wat staan zij stevig in hun schoenen. Op de nieuwe boterbon is alleen margarine verkrijgbaar. Een bouwkundige komt ons huis bezichtigen en noteert een zolderkamer als de enige die beschikbaar is (burgerinkwartiering). Hij doet geen moeite bij ons in de kelder te kijken. Bij arme mensen doet hij zich als een soort agent voor en eist toegang tot de kelder (dit is dus niet nodig en zuiver nieuwsgierigheid). 's Avonds om zes uur is het geronk van Britse vliegtuigen weer te horen. Om 6.45 uur passeert de hoofdmacht in richting Duitsland. Een uur later, wanneer de eerste weer van hun aanval terugkeren, stort een bommenwerper in westelijke richting neer. Het schijnt dichtbij te zijn want de lucht is helder rood. We wandelen ruim drie kwartier in die richting. Bij aankomst aan de bosrand bemerken we dat het vliegtuig aan de overzijde van de spoorlijn op de Asselse heide ligt te branden. Dit is te ver. Daarna keren we over de modderige wegen terug. Voortdurend blijft een jager boven ons rondcirkelen. Intussen passeren weer alle bommenwerpers in richting Engeland.

BRANDWEER. 's Avonds om 19.45 uur kwam een grote 4-motorige Engelse bommenwerper brandend neer op de grintweg tussen Assel en Hoog Soeren. Daarbij vielen weer zeven mensenlevens te betreuren. De duizend brokstukken lagen tot ongeveer een kilometer ver in de omtrek verspreid. Het is haast ongelooflijk in hoeveel kleine stukjes dat toestel uit elkaar geslagen was. De resten van de piloten moesten bij elkaar gezocht worden.

POLITIE (Proces Verbaal). Omstreeks 19.50 uur werd kennisgegeven dat tussen Hoog Soeren en Assel een brandend vliegtuig was neergestort. De Politie trof op de weg van Hoog Soeren naar Assel de wrakstukken aan van een brandend vliegtuig. De omgeving werd onmiddellijk afgezet en een onderzoek ingesteld naar eventueel afgesprongen bezetting. In de omgeving werden vier lijken gevonden terwijl later nog twee verkoolde lichamen tussen de wrakstukken werden gevonden (G. Healey, J.R. Pennington, C.H. Jurgenson, A. Dunbar, D.H. Crozier, M.H. Lumley en F.J. Edwards). Het vliegtuig was een tweemotorige Engelse bommenwerper en is volgens ooggetuige vermoedelijk door een nachtjager neergeschoten. Door Duitse militairen is de bewaking van de Gemeentepolitie overgenomen.

1943 ----- 14 januari donderdag.

VAN HOUTUM. Britse bommenwerpers deden gisterenavond een korte (12 minuten) maar zware (100 ton bommen) aanval op Essen. Er keerden vier vliegtuigen niet terug. Eén hiervan, een viermotorige, ligt geheel verwoest op de Asselse heide. Het toestel werd door drie jagers aangevallen. De eerste mitrailleur- en kanonschoten waren al voltreffers. Het schijnt dat het vliegtuig door het afknappen van een vleugel is neergestort. Op één vleugel die nog intact is bevindt zich een ijskorst van een halve centimeter dikte. Eén motor ligt op de grintweg van Assel naar Hoog Soeren en verspert het gehele verkeer. De rest ligt in de hei. Daarvan is een groot stuk afgebrand ligt in het nabij zijnde moeras. Tussen de resten van het toestel vindt men vier lijken. Deze zijn niet verminkt en hebben uitwendig alleen hoofdwonden. Een vijfde zit gekneld tussen het verwrongen metaal van de cabine. Het zijn alle jongens van naar schatting 22-24 jaar. Eén maakt een forse indruk. De anderen zijn fijn gebouwd. Het schijnt dat tijdens de val nog bommen ontploft zijn. Tot negen uur ontploften nog patronen en granaten van de boordwapens. Een brandbom vloog ook nog in brand. Tot de resten van het vliegtuig behoort een gaaf bommenrek. Er zijn al spoedig veel mensen op het toestel afgekomen. Men raapte van alles op. De burgers die onder allerlei valse opgaven door de Duitse wacht werden doorgelaten ontvreemden veel, de luchtbescherming en brandweer niet uitgesloten. Zo onderzocht men bijvoorbeeld de lijken zeer nauwkeurig. Er werden geen wapens gevonden maar wel noodrantsoenen en sigaretten.

1943 ----- 15 januari vrijdag.

VAN HOUTUM. 's Middags worden de lijken van de neergestorte bommenwerper bij Assel naar het kerkhof van Ugchelen overgebracht. De kisten zijn nog niet aangekomen. In totaal zijn het zeven lijken. De graven van de overige Britse vliegers zijn keurig verzorgd. Ieder graf is omgeven door lage palmboompjes en voorzien van een houten kruis. Op ieder kruis staat ´died for his country´ met naam en datum van het vliegtuigongeluk. De meeste vliegers zijn onbekend. In dat geval staat er ´Unknown British flyer´. Intussen is nog een negende lijk van het eerste toestel dat bij Loenen is neergestort (9 maart 1942) gevonden. Een vrouw die daar paddenstoelen zocht vond het. Het was al in verregaande toestand van ontbinding. De secretaris van Apeldoorns burgemeester wordt plotseling gevangen genomen. In de omgang was hij altijd een vurig NSB-er maar het blijkt dat hij (jonkheer van Voorst tot Voorst, 20 à 30 jaar) voor Engeland spioneerde. Het is jammer. De burgemeester geeft een aantal agenten opdracht om de burgers te controleren voor het luisteren naar de BBC Er vielen volgens hem niet voldoende bekeuringen.

1943 ----- 16 januari zaterdag.

VAN HOUTUM. De lijken van de Engelse vliegers worden in het lijkenhuisje te Ugchelen gekist.

1943 ----- 18 januari maandag.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 8.30 uur worden de Britse vliegers begraven. Na het lezen van enige teksten door de veldprediker worden de kisten in de graven neergelaten. Daarna houdt de veldprediker een korte maar beschaafde preek. Deze draagt geen Nationaal Socialistisch karakter. De dominee eindigt met het 'Onze vader' en werpt een weinig zand op de neergelaten kisten. Daarna lossen de Duitse soldaten drie salvo's. Vervolgens legt de veldprediker nog een krans (spartakken, katjes en anjers) op één van de graven. Alle plechtigheid verdwijnt als de soldaten de afgeschoten hulzen moeten oprapen. Hierna is nog even gelegenheid de kisten in de graven te zien liggen. Er zijn weinig toeschouwers. Zelfs de Ortskommandantur, burgemeester en politie zijn niet aanwezig.

1943 ----- 19 januari dinsdag.

VAN HOUTUM. De Duitsers halen 's middags het prikkeldraad langs ons bos weg. In Apeldoorn worden negen ambtenaren van het Distributiebureau gearresteerd. Zij hebben voortdurend bonkaarten gestolen en verkochten bovendien veel losse bonnen tegen hoge prijzen

BLOEM. Heden in Hengelo (Overijssel) de fabriek van Stork gebombardeerd. Men zegt, niet veel slachtoffers.

1943 ----- 20 januari woensdag.

VAN HOUTUM. In de afgelopen nacht namen de Duitsers in Apeldoorn bijna alle joden gevangen. Deze werden allemaal naar het Apeldoornse Bos [aan de Zutphensestraat] overgebracht. De Duitse Weermacht houdt bij Hoenderloo oefeningen met zwaar geschut. Wij horen zodoende toch vreugdeschoten bij de geboorte van de nieuwe prinses Margriet.

BLOEM. Heden melden de bladen dat er weer 12 personen gefusilleerd zijn voor het verspreiden van geschriften tegen de Duitse weermacht. Namen onbekend.

1943 ----- 21 januari donderdag.

VAN HOUTUM. In de bossen bij Ugchelen zijn strooibiljetten neergekomen. Ik heb zelf nog op enige plaatsen gezocht maar niets gevonden. Tenslotte ga ik naar een boswachter. Tot mijn grote verbazing krijg ik zomaar elf van die boekjes. Alle ruiken nog naar de drukinkt. Het is tot nu toe het mooiste boekje dat ik ooit gezien heb.

BLOEM. Hedenavond veel vliegtuigen in de lucht. Lichtkogels en veel afweergeschut in de richting van de Duitse grens.

1943 ----- 22 januari vrijdag.

VAN HOUTUM. In de afgelopen nacht zijn de joden uit het Apeldoornse Bos in wagons geladen en vervoerd. Er zouden 35 wagons nodig zijn geweest. De Sicherheits Dienst gooit de zieke en krankzinnige mensen op beestachtige wijze in de wagons. Een Jodin houdt zich met haar handen aan de wagon vast en verzet zich dus. Zij krijgt met de kolf van het geweer een slag op beide polsen. Zo kunnen tientallen wreedheden worden opgesomd. De Duitsers, die op de Tricotfabriek zullen gaan werken, worden bij de omwonenden ingekwartierd. De grote boef D., berucht door zijn vele bekeuringen aan zwarthandelaren en de jodenvervolging, heeft huisarrest. Hij heeft met twee ander NSB-ers de laatste maanden bontjassen, leren jassen, stofzuigers enzovoort voor zichzelf gehouden. Hij had die bij burgers wegens prijsopdrijving in beslag genomen. De twee andere agenten zitten veilig achter slot. Agent D. houdt zich gek (hij is al eerder echt gek geweest) en heeft huisarrest. Moge de straf zo zijn dat hij zelfmoord pleegt!

BLOEM. Vandaag, in de nacht vooral, zijn de joden van het Apeldoornse Bosch ingeladen. Waarheen weet niemand. Men zegt naar Assen. De joden uit Apeldoorn waren 3 dagen voordien aangezegd dat ze naar het Apeldoornse Bosch moesten gaan, gepakt en gezakt. Toen ze daar eenmaal verzameld waren zijn ze deze nacht op vrachtauto's geladen en vervoerd. Ze hadden dekens en koffers bij zich, anders niet. Men zegt dat zich 2 huisgezinnen om het leven hebben gebracht. Hedenavond weer veel vliegtuigen. Aangaande de joden van het Apeldoornse Bosch zegt men dat ook een gedeelte in wagons geladen is, wel tot 3 lagen op elkaar. Naar ooggetuigen meedeelden zouden ze alles wat ze nog bij zich hadden hebben moeten afgeven. Bij degene die met de auto's vervoerd zijn, zei men, dat een vrouw die de vingers tussen de deur had gekregen, op haar roepen weer los gekomen was, maar nog een trap gekregen had voordat de deur weer gesloten werd. Men zegt dat ze bij het leeg halen van de gebouwen ook veel thee ingepakt hadden. Nu hangen voor de ramen grote papieren, vermeldende dat de gebouwen en inventaris alsmede het plantsoen door de rijkscommissaris gevorderd zijn. Gerrit de Lange, een bekende veekoopman uit Deventer, was opgesloten in het kamp te Ommen. Hij is van daaruit ontvlucht en is naar men zegt, na bij een Nijdeken in Terwolde onderdak gehad te hebben, verraden. Twee agenten zouden hem naar station Twello brengen om per trein vervoerd te worden. Evenwel bij het wachten op de trein op het perron heeft hij zich pardoes voor de aankomende trein geworpen en is half doorgereden. Evenzo meldt men dat de 2 huishoudens in het Apeldoornse Bosch zich door gasverstikking en anderzijds van het leven hebben beroofd. Ook van de kampen zegt men waar de smokkelaars zitten en zij die frauduleus geslacht hebben, dat toen ze knollen moesten plukken en ze van de honger die knollen wilden eten, zij toen door de bewakers geslagen zouden zijn omdat ze die niet eten mochten.

1943 ----- 23 januari zaterdag.

VAN HOUTUM. Zeven personen uit Beekbergen werden maandag gearresteerd. Eerst was de oorzaak onbekend maar het blijkt dat zij wapens hebben verborgen. Het zuivere hierover is nog niet bekend. Het zal natuurlijk wel weer verraden werk zijn. Mocht het een complot zijn dan is het weer een voorbeeld hoe voorzichtig men moet zijn bij anti-Duitse actie. Het allerbeste is zoiets alleen te doen en geen tweede of derde persoon er van in kennis te stellen. Alle in gevorderde gebouwen ondergebrachte soldaten uit Apeldoorn vertrekken per trein in oostelijke richting. De eigenaars weten nu natuurlijk niet of zij hun gebouwen weer in gebruik kunnen nemen. Zo komt het voor dat een school binnen 2 keer 24 uur ontruimd moest worden terwijl het na ontruiming leeg bleef staan. Alles is pesterij en niets meer. De joden die enige dagen geleden naar het Apeldoornse Bos zijn overgebracht beschouwden het als een soort getto. Zij waanden zich gelukkig. Zij lieten allerlei bezit tot meubelen toe naar het gesticht overbrengen. Wat een ontgoocheling toen zij donderdagsavonds zonder enige bagage op transport naar de kampen werden gebracht.

1943 ----- 24 januari zondag.

VAN HOUTUM. Er zijn bijzonderheden bekend over de arrestatie van zeven personen uit Beekbergen. Bij één persoon werden in de wasserij zoals 'men' zegt vijf karabijnen, een mitrailleur met volledige munitie gevonden. Deze waren achter een schot verborgen. De politie graaft bij een tweede een kist met wapens uit de tuin. Het schijnt dat één persoon in dronkenschap is gaan praten. Daarna arresteerde de politie de overigen. Het is zeker dat er verraad in het spel is.

1943 ----- 25 januari maandag.

VAN HOUTUM. De Duitsers nemen een groot aantal garages in beslag. De auto's mogen nog naar elders worden vervoerd. De moffen hebben hun intrek weer genomen in enige gebouwen die verleden week plotseling ontruimd zijn.

1943 ----- 26 januari dinsdag.

VAN HOUTUM. De commissaris van politie zit ook in de cel. De recherche heeft bij hem een politieauto vol met ontvreemde levensmiddelen uit huis gehaald. Zo moet het gaan. De boeven in de kast en de onschuldigen in vrijheid. Dat zal eerst recht zijn en niet het gevangen nemen van gijzelaars enzovoort. Boef nummer 1 uit Apeldoorn (een fotograaf) is uit alle pro-Duitse of Duitse partijen getrapt. Hij mag geen uniform meer dragen. Deze zogenaamde idealisten verdienen een goede opstopper. Het schijnt dat tot de zeven personen uit Beekbergen ook nog iemand behoort die al voor gijzelaar wordt gezocht maar nog steeds ondergedoken blijft. Hij zou de leider van het complot zijn. Er worden al veel mensen in Apeldoorn ingekwartierd. Eén geval is bekend dat de eigenaars uit hun huis zijn gezet.

1943 ----- 27 januari woensdag.

VAN HOUTUM. De chef van de Duitse politie in Nederland (Rauter) spreekt in Tivoli [aan de Nieuwstraat]. Om de zaal vol te krijgen is er voor de NSB-ers verplichte opkomst. Naderhand schijnt een eenpansmaaltijd te zijn gegeven maar hierover is weinig bekend. De Duitsers houden voor dit bezoek een zogenaamde profmobilisatie om direct alle wegen en belangrijke gebouwen te kunnen afzetten. Morgenmiddag zal een hoog Duits officier besprekingen houden op het station. Het bezoek van Rauter is zoveel mogelijk geheim gehouden. Hieruit blijkt wel hoe bang onze beschermers zijn. De burgemeester stelt een bewakingsdienst tegen sabotage in zijn gemeente in. In zijn bekendmaking spreekt Pont over de toenemende sabotage in Apeldoorn. Er zijn echter zeer weinig gevallen bekend. De goederen die bewaakt zullen worden zijn toch niet voor de burgerij. Pesten is ook hier weer één van de voornaamste redenen. De directeur van Gemeentewerken richt in Apeldoorn een Bureau voor de Afvoer van het Regerings Apparaat (BARA) en een Bureau voor de Afvoer van de Burgerbevolking (BAB) op. Deze bureaus zullen advies geven bij inkwartiering van Hagenaars bij burgers. Bij de inkwartiering kunnen ´nappers´ uit hun huizen worden gezet. Zij moeten, als ze geen onderdak in Apeldoorn kunnen vinden, naar de randdorpen worden overgebracht. Nappers kunnen ook bij andere nappers intrekken als er een huis leeg komt te staan. Zelfstandige inkwartiering is zonder toestemming van de BARA onmogelijk. Er wordt een regeling getroffen voor vergoeding voor het verlenen van plaatsruimte aan een vreemde. Blijkt dat wappers tegenwerken dan kunnen deze gedwongen worden hun huizen te verlaten.

1943 ----- 28 januari donderdag.

VAN HOUTUM. 's Middags arriveert de Duitse bevelhebber aan het westelijke front maarschalk Von Rundstedt in een zwaar bewapende D-trein in Apeldoorn. Eén lijn van het dubbelspoor moet voor hem gereserveerd blijven. Langs het spoor loopt een extra wacht. De maarschalk kwam vanuit Amersfoort zodat de lijn naar Apeldoorn was geblokkeerd. Na zijn vertrek (van conferentie of inspectie is geen sprake) is een rail naar Deventer 'gesperrt'. Bij de Duitsers spreekt het geweten. Daarom nemen zij zulke voorzorgsmaatregelen. Een groot aantal Duitse meisjes, zogenaamde Blitzmädel gekleed in een uniform dat op die van de Duitse luchtmacht lijkt, komen in Apeldoorn aan. Zij worden in kazernes ondergebracht.

1943 ----- 29 januari vrijdag.

BLOEM. Men zegt dat Peter Zager afkomstig van Klarenbeek vastgezet zou zijn alsmede 19 personen uit Beekbergen onder andere Blom, van Tongeren en Liefers. Zij zouden deel uitmaken van een geheim complot tegen de Duitse weermacht. Men zou karabijnen en munitie bij hen gevonden hebben, ze zitten nu al 14 dagen vast.

1943 ----- 30 januari zaterdag, tien jaar na de machtsovername door Hitler.

VAN HOUTUM. 's Middags om 5.30 uur horen wij een zware explosie in richting Deelen die enige seconden aanhoudt. Er is sprake van een ontploft benzinedepot. Een advocaat die bij ons in de buurt woont werd gisterenmiddag in Arnhem op het matje geroepen en vastgehouden. Hij bevindt zich nu in het Huis van bewaring en is opgepakt wegens het pleiten voor een Jodin.

BLOEM. Naar de bladen melden zijn nu al wel 10 dagen lang in Rusland grote gevechten gaande waarbij veel mensen en materiaal verloren gaat. De Duitse troepen trekken op verschillende plaatsen terug. Ook in Noord-Afrika zouden de Duitsers het hard te verduren hebben.

1943 ----- 31 januari  BURGEMEESTER PONT. Periode 17 december 1942 tot en met 31 januari 1943.
De overstelpende drukte is voor een deel een gevolg van de evacuatie en het overbrengen van regionale bureaus en Duitse Dienststellen naar Apeldoorn. Het is mij niet wel mogelijk een overzichtelijk rapport over de afgelopen periode uit te brengen. Naar als bekend mag worden verondersteld wordt een nieuw benoemd burgemeester overstelpt met vragen. Hij heeft zich snel in te werken in allerlei lopende zaken waardoor tijd tot rustig zich bezinnen over belangrijke vraagstukken aanvankelijk vrijwel niet overblijft. Dit geldt tot op zekere hoogte voor iedere gemeente maar zeer speciaal voor een zo uitgestrekte als Apeldoorn met een belangrijk zielenaantal. Een plaats bovendien die door de omstandigheden aangewezen is om een veel belangrijker rol te vervullen dan tot dusver. Over mijn ervaringen zou ik in het kort het volgende willen meedelen.
1: De geest in het politiekorps is deels niet gelijk deze behoorde te zijn. Iets anders kan ook moeilijk verwacht worden. Daar zeer vele ambtenaren van politie nog doortrokken zijn van de oude zuurdesem. Uit de aard der zaak werken zij slechts noodgedwongen onder een chef die de nieuwe beginselen is toegedaan zoals bij de commissaris het geval is.
2: De gemeentesecretaris heeft stellig op administratief gebied zijn sporen verdiend maar ook door zijn leeftijd is hij niet meer een figuur waaraan een voortvarend burgemeester die volgens de nieuwe lijnen wil werken iets heeft. Door mij wordt er sterk over gedacht om, op grond van het feit dat hij de pensioengerechtigden leeftijd overschreden heeft, hem eervol te ontslaan. In verband met de vele wijzigingen die hier nog tot stand zullen moeten worden gebracht meen ik echter goed te doen dit niet te overhaasten.
3: Over tegenwerking van hoofden van diensten heb ik in het algemeen niet te klagen. Dit kan echter niet gezegd worden van de meeste afdelingschefs. Hoewel het uiterst moeilijk valt concrete feiten te noemen is toch mijn algemene impressie dat men zich angstvallig beperkt tot het minimum. Dat met goed fatsoen dient te worden gepresteerd. Hulp en steun voor de burgemeester vormen deze chefs niet. Het initiatief gaat praktisch nooit van hen zelf uit. Ze moeten steeds worden aangespoord. Daar ik een ongeveer 12-jarige ervaring als burgemeester achter mij heb is mij dit wel heel sterk opgevallen. Echter ben ik het nog niet met mij zelf eens of hier bepaalde onwil in het spel is dan wel een zeker 'laissez-faire'. Dit door het weinig straffe regiem dat hier in het verleden moet zijn gevoerd. De grootste moeilijkheid die ik hier ondervind is wel het feit dat ik niet beschik over een burgemeesterssecretariaat. Pogingen om een geschikte secretaris te vinden hadden tot dusver geen succes. De weinige kandidaten die mij van de zijde der Beweging [NSB] werden aanbevolen konden mij slechts matig bekoren. Ik geloof dan ook niet dat ik uit deze personen een keuze zal kunnen doen. Ook is hier de opleiding van de vrouwelijke beambten schromelijk verwaarloosd. Uiterst bezwaarlijk is het om een goede stenotypiste te vinden. Er wordt hier nog zeer ouderwets gewerkt. De afdelingschefs schrijven de minuten van stukken met de hand. Daarna laten ze het overtikken. Het dicteren van brieven schijnt hier onbekend te zijn. Dit heeft tot gevolg dat de jonge dames de routine in het opnemen van stenogrammen verliezen. Na heel veel moeite ben ik er tenslotte in geslaagd een flink meisje te vinden dat haar vak verstaat. Het zal duidelijk zijn dat het voor mij in de eerste maanden zonder secretaris en zonder stenotypisten vrijwel ondoenlijk was om door de bergen arbeid heen te komen.
4: De belangrijkste door mij genomen algemenen maatregelen is wel dat ik aan wethouder Gosker, behoudens goedkeuring van de commissaris, zijn ontslag heb gegeven op grond van het feit dat hij de vergaderingen van het college van Burgemeester en Wethouders niet meer wenste bij te wonen zolang kameraad Stempher daarin zitting had, althans als loco-burgemeester optrad. Ik heb deze gelegenheid benut om in overleg met de Beauftragten voor de provincie Gelderland en na deze aangelegenheid met de commissaris te hebben besproken tot een algehele reorganisatie van het college over te gaan. Met inachtneming van de wensen van de Generalkommissar Dr. Wimmer, die geen prijs stelt op uitsluitend partijgenotenwethouders, heb ik besloten het aantal wethouders te brengen van 4 op 5. Van deze 5 zullen 3 van de wethouders ambtelijk zijn en 2 niet-ambtelijk. Als wethouder zullen optreden:
1. voor sociale zaken kameraad Stempher junior, tevens loco-burgemeester,
2. voor openbare werken kameraad Buitenhuis,
3. voor onderwijs kameraad Van de Roer,
4. voor bedrijven, technische bedrijven en financiën wethouder Groeneveld,
5. voor grondbedrijven, plantsoenen, begraafplaatsen Boschbad [nu Kristalbad] enzovoort wethouder Klein Lankhorst.
De drie eerstgenoemde zijn leden van de Beweging.
De desbetreffende voorstellen zijn door mij aan de Commissaris voorgelegd. Zijn beslissing ben ik wachtende.
Ik meen hiermede voor dit maal te kunnen volstaan en verblijf inmiddels, met de meeste hoogachting en Hou Zee. Uw dienstwillige, getekend D.F. Pont.

1943 ----- 1 februari maandag.

VAN HOUTUM. 's Nachts om één uur passeert een groot aantal motorvoertuigen richting Hoenderloo. Zij keren vier uur later terug. De moffen moeten weer eens iets vervoeren in de spertijd. Het zal wel weer gestolen goed zijn geweest.

1943 ----- 3 februari woensdag.

VAN HOUTUM. 's Avonds is het zware Duitse afweergeschut bij Arnhem weer te horen. Het ene Britse vliegtuig na het andere passeert. Op een zeker moment horen wij het fluiten van een granaat of bom. Tegelijkertijd verschijnt er boven Deelen een rode vuurgloed waarna de Duitsers deze gloed onmiddellijk proberen te camoufleren.

1943 ----- 4 februari donderdag.

VAN HOUTUM. 's Nachts wordt bij ons op Amerikaanse manier ingebroken. De dieven stelen een fiets, drie leren jassen en het een en ander uit de kelder. De buit is zo zwaar dat zij deze in leren jassen vervoeren. De taxatiewaarde van deze jassen is momenteel samen 1.800 gulden. Door het vele gebruik van lucifers had het huis ook nog kunnen afbranden. Het is te begrijpen dat de bruiloftstemming bij ons (gisteren werd mijn fiets ook al gestolen) verdwenen is.

BLOEM. De bladen melden dat Stalingrad weer in Russische handen is gevallen. De Duitsers hadden om deze stad ongeveer 8 maanden gevochten en nog niet geheel in hun bezit zijnde moesten ze hem nu prijs geven. Men zegt dat rond 200.000 man hierbij ingesloten was. De bladen melden dat in Haarlem een Duits officier doodgeschoten is en er zouden 10 gijzelaars uit Haarlem en omgeving terechtgesteld zijn. Een groot aantal, hoofdzakelijk communisten, zou naar concentratiekampen overgebracht zijn. Men zegt dat naar aanleiding van hovenstaande ze zo pardoes de eerste 10 man die ze maar konden krijgen hebben opgehangen.

1943 ----- 5 februari vrijdag.

BLOEM. Heden zijn de klokken uit onze kerktoren gehaald. De kleine van 75 centimeter doorsnee en de grote van 1 meter die 1.000 kg woog zijn gevorderd door de bezettende macht. Gisteren zijn ook de klokken in Duistervoorde er uit gehaald. Tien man had daar 2 dagen werk aan.

1943 ----- 6 februari zaterdag.

VAN HOUTUM. De Prijsbeheersing te Arnhem veroordeelt een inwoner van Apeldoorn wegens clandestien verhandelen van een groot aantal producten tot een boete van 1.000 gulden. Hij werd betrapt doordat hij alles nauwkeurig boekte. Het is het stomste wat men in zo'n geval kan doen.

BLOEM. Moordaanslag op luitenant generaal Seyfardt, oud militair van het Nederlandse leger. Hij was aanwerver voor vrijwilligers naar Rusland. Hij heeft nog een dag geleefd en is toen gestorven.

1943 ----- 7 februari zondag.

VAN HOUTUM. 's Middags komen twee rechercheurs bij ons en brengen de gestolen jassen terug. Bijna alles is terecht op enige levensmiddelen na. De dieven pleegden de inbraak in brooddronkenheid [overmoed].

1943 ----- 8 februari maandag.

VAN HOUTUM. De Arbeidsbureaus roepen vele arbeiders op voor gedwongen werk in Duitsland. Het is mogelijk dat er weer veel bedrijven worden stilgelegd. Zo wordt er ook één van onze fabriek te Ugchelen opgeroepen. Hij weigert te tekenen. De secretaris van de burgemeester die onlangs wegens spionage werd gearresteerd, wordt gefusilleerd. Hij was voor de camouflage een NSB-er.

1943 ----- 9 februari dinsdag.

VAN HOUTUM. De politie moet in opdracht van Den Haag 20 gijzelaars tussen 20 en 30 jaar gevangennemen. Het schijnt dat de commissaris van politie en de kringleider van de NSB een lijst hebben samengesteld. Onder de gijzelaars bevindt zich mijn neef W. Willemsen. Hij moet twee dekens en levensmiddelen meenemen. De rechercheur is zeer toegevend en laat hem rustig alles klaarmaken. Na 1 1/2 uur gewacht te hebben gaat hij met mijn neef naar het politiebureau. Er zitten al enige anderen. Gelukkig komt er een telefoon uit Den Haag dat de gijzelaars moeten worden vrijgelaten. Het is een vergissing. De oorzaak is onbekend. Het kan een represaillemaatregel voor de aanslag op Seyffardt zijn. Door het voorval heerst de hele dag een zenuwachtige spanning. Er gaan geruchten dat het voorval geen vergissing is maar dat het komende nacht herhaald zal worden. Dit is de reden dat veel jongens onderduiken. De Duitsers zijn niet te vertrouwen. Wij hadden sinds enige dagen al een student als onderduiker. 's Avonds gaan alle (dat wil zeggen jongelui) naar een woning aan de bosrand van Ugchelen. Daar zullen we op stro slapen. Het kan zijn dat ambtenaren uit Den Haag als waarschuwingsteken een dergelijk bevel hebben gegeven om het later weer te kunnen intrekken. Er gaan geruchten dat er twee extra treinen op het station zouden staan bewaakt door Duitse soldaten. Deze zouden dienen voor transport van de gearresteerde jongelui naar een kamp. Sicherheitsdienst-agenten nemen 's morgens in enige straten damesfietsen in beslag. Deze zijn bestemd voor de Duitse telefonisten uit de kazernes. Onze familie aan de Brinklaan krijgt een arbeider van de Tricotfabriek ingekwartierd. Hij is van de goede richting.

1943 ----- 10 februari woensdag.

VAN HOUTUM. De hoogste klassen van de Middelbare scholen zijn op de meisjes na leeg. De Duitsers noteren op de Christelijke Uitgebreid Lager Onderwijs school [aan de Kerklaan] de namen van de afwezige leerlingen. 's Morgens krijgen we het telefoontje met de woorden ´Zorg dat de generatordeksels (code voor jongelui) goed worden opgeborgen.´ 's Middags stopt een vrachtauto van de PGEM [Provinciale Gelderse Electriciteits Maatschappij] voor de fabriek. Deze gesloten auto lijkt veel op een boevenwagen. Wij verdwijnen opnieuw. Overdag zijn we nog wel op de fabriek maar blijven zeer voorzichtig. Er gaan geruchten dat Van Genechten en de zoon van Posthuma zijn doodgeschoten.

BLOEM. Moordaanslag in Haarlem op een man die van de begrafenis van bovenvermelde persoon kwam, hij is op straat doodgeschoten. Naar aanleiding van de moord op de generaal is men de scholen afgegaan en de aanwezige studenten opgepikt en naar kampen overgebracht. Naar men zegt zijn velen er vandoor gegaan.

1943 ----- 11 februari donderdag.

VAN HOUTUM. De hele dag kenmerkt zich door dezelfde spanning als gisteren. 's Middags is er weer een telefoontje met de woorden ´Het wordt weer tijd dat de jongelui gaan logeren.´ De NSB-kringleider en de commissaris van politie zouden een nieuwe lijst hebben samengesteld van personen die opgepakt moeten worden. Eerst gaat het gerucht dat het alleen voor studenten zou gelden. Laten we maar voorzichtig zijn. Het is aanleiding om een nog betere schuilplaats te gaan zoeken. Het waarschuwingssysteem wordt uitgebreid.

1943 ----- 12 februari vrijdag.

VAN HOUTUM. De Apeldoornse WA moet op het politiebureau aantreden en wordt er van wapens voorzien. Deze WA-mannen gaan naar Den Haag waar politieagenten door de Duitsers zijn gearresteerd. De agenten zouden al naar Vught zijn overgebracht.

1943 ----- 13 februari zaterdag.

VAN HOUTUM. Alle Apeldoorners, die dinsdag als gijzelaars waren gearresteerd en weer vrijgelaten, krijgen naast een groot aantal anderen een oproep van het Arbeidsbureau om zich voor Duitsland te laten keuren. Nu de meesten zich schuil houden en niet direct opgepakt kunnen worden proberen de NSB-ambtenaren het zo. Het schijnt geheel een NSB-zaak te zijn. Want ieder die opgeroepen is staat bij de kringleider niet in zo'n goed blaadje. Misschien is het mogelijk dat de jongens met een grote mond veel kunnen bereiken.

BLOEM. Moordaanslag op mevrouw Reydon. Zij is in haar huis vermoord. Reydon zelf kreeg 3 schoten maar is in leven gebleven. Naar aanleiding van bovenvermelde aanslagen is de NSB nu van wapens voorzien.

1943 ----- 14 februari zondag.

VAN HOUTUM. Volgens geruchten zouden in Apeldoorn geen arrestaties plaatsvinden. Dan zou de zoon van de burgemeester ook in aanmerking komen (de moffen zullen zich er veel van aantrekken!). Het is bekend dat de burgemeester zelf vurig NSB-er is terwijl zijn vrouw en kinderen (één zoon is bij de Nederlandse Marine in Engeland) anti-Duits zijn.

1943 ----- 15 februari maandag.

VAN HOUTUM. ´s Morgens moeten de 20 vrijgelaten gijzelaars (zie onder 9 februari) op het Arbeidsbureau verschijnen. Zij worden niet gekeurd maar moeten alleen bewijzen dat zij voldoende geld verdienen. 's Avonds krijgen wij weer een telefoontje dat de politie aanstaande nacht een razzia zal houden. Ik wilde juist weer thuis gaan slapen maar zal nu maar weer gaan logeren.

1943 ----- 16 februari dinsdag.

VAN HOUTUM. Hoeveel geruchten er ook de laatste dagen waren over een razzia op de Apeldoornse jongelui het bleven gelukkig praatjes. Daarom slaap ik komende nacht weer thuis.

1943 ----- 17 februari woensdag.

VAN HOUTUM. De Duitsers vorderden onlangs de Tricotfabriek voor een fabriek voor vliegtuigmotoren. De moffen hebben echter nu weer het plan deze gebouwen te ontruimen omdat de verdiepingen te dicht op elkaar zijn gebouwd. Er was sprake van dat zij voor dit doel de Gemeentehal te Twello zouden vorderen. Dit gaat echter niet door. Dan maar weer de Tricotfabriek. Daar worden nu de vloeren uitgebroken. Voorts verwijdert men één meter zand. De arbeiders van de motorenfabriek noemen het de mooiste sabotage. Alleen het overplaatsen van de installaties kost al drie maanden. Daarbij komt dat elektriciens het gehele net van 110 op 220 Volt moeten overschakelen. Dit is ook gedeeltelijk sabotage. Zo zijn er tientallen feiten op te noemen. Dat de Duitsers niet op geld kijken blijkt daaruit dat zij ook nog een spoorlijn naar de fabriek aanleggen.

BLOEM. Heden waarschijnlijk autovordering daar er veel over de weg komen. Men zegt dat er nu al 6.000 studenten in de kampen zitten en dat er 300.000 Hollanders in Duitsland werken. Clandestiene slachters moeten 4 maanden in een kamp zitten waar ongehoorde toestanden heersen. Velen sterven er. Iemand die niet hard genoeg voor de ploeg liep werd een brandende sigaar op het naakte vel gehouden. Iemand hebben ze 24 uur boven een beerput gehangen. Toen hij weer vrij kwam zakte hij in elkaar en was dood.

1943 ----- 19 februari vrijdag.

VAN HOUTUM. 's Middags horen wij dat een Brits vliegtuig in de afgelopen nacht boven Wormen chocoladeletters in de vorm van een V heeft afgeworpen. Er zouden ook pakken poederchocola en sigaretten zijn gevallen. Dit wordt niet bevestigd. De letters zijn verpakt in oranje papier. Daaronder bevindt zich een papiertje met de woorden (niet geheel juist) ´Voor de Nederlandse kinderen van kinderen uit West-Indië´. Eén man vindt zoveel dat hij er twee manden mee vult. Naar men zegt zijn deze alle aan de kinderen gegeven. Zo hoort het ook. Zoiets behoort niet in de zwarte handel. Het is jammer dat er zoveel in het kanaal is gevallen. Het vliegtuig moet zeer laag hebben gevlogen. Wij hoorden om 2.30 uur een vliegtuig laag overkomen. Het verdween in de richting Deelen. 's Avonds om 10.30 uur hoort een oom van mij op de Brinklaan van een NSB-postbode dat beide jongens van Palm en één van Van Houtum, die onlangs getrouwd is, zijn gearresteerd. Mijn oom waarschuwt oom Hendrik Palm. Deze komt 's avonds met zijn zoon overstuur in Ugchelen aan. De zoon Willem zal in Ugchelen slapen. Het is gelukkig een gerucht. Geruchten kunnen heel wat onrust teweegbrengen. Op zichzelf is het al geen prettige gedachte dat een NSB-er zich vergenoegd over een eventueel lot van drie familieleden. In zo'n geval komt van een gerucht werkelijkheid.

1943 ----- 20 februari zaterdag.

VAN HOUTUM. 's Middags is er opnieuw een gerucht dat de jongelui moeten gaan logeren. Ik besluit een eind te gaan wandelen. Deels met de bedoeling te zien of er ook chocoladeletters in het bos zijn gevallen. Ik vind geen chocolade maar wel pamfletten. Eerst vind ik een exemplaar (nog goed) dat in augustus 1942 is uitgeworpen (boodschap Harris). Daarna vind ik een boekje met het opschrift ´De maand van de grote ommekeer´. Zonder systematisch te lopen zie ik plotseling tussen dennenbomen iets wits boven het mos uitsteken. Ik loop er op af en onderscheid al de kleuren rood en zwart. Het zijn alle dezelfde boekjes maar niet één maar 50. Het was een pak dat op de grond uiteengeslagen is. Zij liggen over circa zes vierkante meter. De meeste zijn nog goed. Slechts enkele zijn beschadigd en verkleurd. Ik kan eerst mijn ogen niet geloven. Door de vondst is het doel van de wandeling snel vergeten. De boekjes hebben er ruim een maand gelegen. 's Middags komt een Duitser met een Hollandse agent op het fabrieksterrein om de vrachtauto te controleren. Beide neven die ondanks het telefoontje nog zijn thuisgebleven lopen zo hard zij kunnen in de richting van onze sprengen. Zij zijn zo geschrokken zoals niet te beschrijven is. De dienstbode van mijn oom staat de mof te woord. Zij deelt mee dat de auto gisteren niet wilde lopen en dat daarvan kennis is gegeven aan de SS. Dit schijnt ons geluk te zijn want alle auto's door deze mof worden gecontroleerd moeten hedenavond bij het Seminarium [aan de Arnhemseweg] verschijnen. Het is bijna zeker dat de auto's gevorderd worden om maandag aanstaande het Departement van Justitie naar Apeldoorn te helpen overplaatsen. Het Departement komt in de Berg en Bosschool [aan de Soerenseweg]. Het Bureau voor de reorganisatie van de Nederlandse Politie moet verhuizen naar een hotel in Hoog Soeren. Een Ugchelse jongeman sterft te Berlijn zogenaamd aan hersenvliesontsteking. Zijn vader reist naar deze stad en ziet hem gelukkig nog een moment levend.

1943 ----- 21 februari zondag.

VAN HOUTUM. 's Morgens ga ik opnieuw de bos op om te zien of er nog meer strooibiljetten liggen. Ik vind opnieuw een pak boekjes van de ´Maand van de grote ommekeer.´ Het pak is op één na compleet en is nog voorzien van een touwtje. De bovenste is verkleurd. Een spin heeft al geprobeerd een nest tegen het pak te bouwen. De meeste boekjes ruiken nog naar de drukinkt. Dit pak ligt slechts 50 meter van die van gisteren. Uit het één en ander is op te maken dat er nog een derde en misschien een vierde pak ligt of heeft gelegen. Ik kan deze echter niet vinden. Verleden week zijn de klokken van de kerken in Epe en Emst door de Duitsers uit de torens gehaald. Burgers wisten deze in veiligheid te brengen maar door de strenge represaillemaatregels (arrestatie van de geestelijken en vooraanstaanden) zijn de klokken weer ingeleverd. De burgemeester kreeg namelijk een briefje met de plaats waar de klokken te vinden waren in zijn bus. Zij lagen in een zandgat bij Epe. Het zal wel niet de eigenlijke bergplaats zijn geweest.

1943 ----- 22 februari maandag.

VAN HOUTUM. De zenuwoorlog tegen de Nederlandse jeugd bereikt in drie gevallen weer zijn hoogtepunt. Voor het door de Duitsers gevorderde hotel Nieland [aan de Soerenseweg hoek Jachtlaan] staan 's morgens een groot aantal jongelui met marechaussees. Het zijn alle ambtenaren van het Departement van Justitie. De grote 'men' maakt ervan dat deze jongelui door de marechaussees zijn opgepakt om naar een concentratiekamp te worden overgebracht. De leerlingen van de Christelijke HBS [aan de Jachtlaan] moeten weer op school verschijnen. Door een gerucht uit Epe (daar zou een razzia zijn) verschijnt er geen leerling uit de hoogste klassen. 's Avonds komt een politieagent bij oom Hendrik Palm. Hij deelt mee dat er een nieuwe lijst van 15 gijzelaars (tussen 20 en 30 jaar) is samengesteld. De agent weet niet wie de lijst heeft opgemaakt en wie tot de 15 personen zullen behoren. Hij weet evenmin wanneer de arrestatie zal plaatsvinden. Het is te hopen dat de agent gefantaseerd heeft.

1943 ----- 23 februari dinsdag.

VAN HOUTUM. Van de papierfabriek Van Gelder en Zonen [aan de Eendrachtstraat hoek Ugchelseweg] vertrekken 68 arbeiders naar Duitsland (Halle). Enige weken geleden zijn op de fabriek 150 arbeiders gekeurd.

1943 ----- 24 februari woensdag.

VAN HOUTUM. Een Rijksduitser die voor de oorlog al in Apeldoorn woonde komt op onze fabriek. Hij moet alle rentekaarten zien en zoekt uit het personeel van de Brouwersmolen 22 en uit de fabriek te Ugchelen 20 kaarten uit. Het betreft alle mannelijke arbeiders tussen 18 en 45 jaar. Als deze oproep doorgaat moet Brouwersmolen stilgelegd worden. De Rijksduitser wil hebben dat wij hem vandaag nog een lijst toezenden met de namen van deze 42 arbeiders met de toevoeging 'onmisbaar', ´eventueel misbaar´ en 'misbaar'. Hij zal ook nog de Ugchelse fabriek bezichtigen. De mof wilde ook nog de namen weten van hen die vrijwillig ontslag hebben genomen (uit vrees voor arbeidsinzet). Dit wordt geweigerd. Brouwersmolen wordt door een andere Duitser gedwongen een hoog bedrag aan Winterhulp te geven. Als deze geldsom niet wordt betaald moet één van de directie te Arnhem zich verantwoorden voor de Sicherheitsdienst. Een fabrikant die het zover heeft laten komen moest het dubbele van de gedwongen gift betalen. Ook werd zijn bedrijf voor enige tijd stilgelegd. Seyss-Inquart is weer in Apeldoorn. Hij schijnt een feest op het Seminarium te hebben. De grote Duitse filmster Zarah Leander en vele andere sterren komen op het station in Apeldoorn aan en zullen optreden.

1943 ----- 25 februari donderdag.

VAN HOUTUM. In Apeldoorn is een Duitse autorijschool opgericht. De vrachtauto's, luxe wagens en motorfietsen van deze ´Fahrschule´ komen tientallen keren per dag voorbij. De leerlingen krijgen goed les. Zij worden echter voor iedere fout zwaar gestraft. Zo bijvoorbeeld moet een leerling voor een fout tienmaal om de wagen lopen en tienmaal de ´Feldwebel´ salueren. Volgens geruchten zou er bij het station en bij iedere ´Tankstelle´ een Duitse wacht komen te staan. Aan de Hoofdstraat, tussen station en Beekstraat zouden 23 winkeliers hun zaken moeten sluiten. Volgens Duitse mening verdienen ze niet genoeg. Zij kunnen beter voor de Duitse oorlogsindustrie werken.

1943 ----- 26 februari vrijdag.

VAN HOUTUM. Mijn neef uit Amsterdam houdt zich schuil. Zijn ouders wensen dat hij ergens op het platte land gaat werken. Zij laten in een brief aan familie in Apeldoorn hierover een ballontje op. 's Avonds passerrt een groot aantal Engelse vliegtuigen. Wij zien aan de horizon duidelijk de flikkeringen van ontploffende granaten of inslaande bommen. Naast zware ontploffingen is het gedreun van het afweergeschut goed te horen.

1943 ----- 27 februari zaterdag.

VAN HOUTUM. 's Middags komen twee SS-soldaten bij mijn oom en delen mee dat de vrachtauto morgenochtend om negen uur bij het Seminarium moet verschijnen. Als de auto maar niet gevorderd wordt. 's Morgens ontvangen wij een brief van het Rijkscommissariaat. De brief is dubbelzinnig. Er wordt in geëist dat de ´Betriebsführer´ aanstaande vrijdag van alle leden van het personeel van de jaren 1920, 1921, 1922 een formulier volgens ingesloten ´Ausweis´ persoonlijk in Den Haag moet overhandigen. Eerst werd aan een soort Arbeidsdienst gedacht omdat onlangs in Frankrijk dezelfde lichtingen voor de Arbeids Dienst zijn opgeroepen. Het is ook mogelijk dat wij geen personeel hoeven te missen (Ausweis betekent vrijstelling). De pers schreef kortgeleden in een artikel over de totale oorlog ´Er zullen bedrijven worden gesloten en die mogen blijven draaien zullen worden uitgekamd. De geheel voor Duitsland werkende Slotenfabriek in Wenum is het enige bedrijf uit Apeldoorn dat ook een dergelijke brief ontvangt. Het wordt ons dan ook duidelijk dat bedoelde arbeiders een bewijs zullen krijgen dat zij vrij zijn van de arbeidsinzet. De ´Betriebsführer´ (dus mijn vader) zal nog dezelfde dag de zogenaamde Ausweise, echter dan voorzien van een stempel, terugontvangen. Er is dus wel degelijk sprake van een vrijstelling die dan voor oudere lichtingen herhaald moet worden.

BURGEMEESTER PONT (1 tot en met 27 februari).
Het is ongetwijfeld bekend dat een Nationaal Socialistische Burgemeester zeer weinig medewerking heeft te wachten van de huidige commissaris der provincie. Nog minder van de nog steeds in functie zijnde Secretaris-Generaal van het departement van Binnenlandse Zaken. Hierover uitvoerig uit te weiden heeft mijn inziens weinig nut. De verstandhouding met de Duitse instanties laat niets te wensen over. Door mij werd een beperkte regeling voor distributie van klompen voor schoolgaande kinderen in het leven geroepen. Daarbij is aan de klompenmakers de verplichting opgelegd 60 % van het vrij beschikbare gedeelte tegen afgifte van bonnen te verstrekken aan schoolkinderen die daaraan het dringendst behoefte hebben.
Door één van de caféhouders ter plaatse werd mij bericht dat hij van Duitse zijde was aangewezen om een staat in te leveren. Daarop zouden een 100-tal grotere en kleinere etablissementen zijn opgenomen. Deze zijn bestemd om binnenkort te worden gesloten. Bedoelde persoon voelde zich voor deze taak, mijn inziens terecht, bezwaard. Hij vroeg of hierin niet door mij in overleg met de Ortskommandant zou kunnen worden beslist. Bespreking met de Ortskommandant hierover heeft plaatsgehad. Het wil mij evenwel voorkomen dat een dergelijke opdracht buiten de burgemeester om volstrekt ontoelaatbaar moet worden geoordeeld.
De werktijden van het gemeentepersoneel werden door mij gewijzigd en tot nader order als volgt vastgesteld: van 's morgens 8.30 - 12.30 uur, 's middags 14.00 - 17.45 uur en 's zaterdags van 8.30 - 13.00 uur.
Door mij werd besloten tot tijdelijke verhoging van de kinderbijslag voor het personeel in dienst van de gemeente op voorwaarde dat dat deze voor de eerste 2 kinderen 90 gulden per kind en voor de volgende kinderen 150 gulden per kind zal bedragen. Ik wil niet verbergen dat de argumentatie van de burgemeester van 's Hertogenbosch, die zich scherp kant tegen de nieuwe rijksregeling, mij zeer sterk voorkomt. Ik heb dan ook slechts daarom besloten de rijksregeling, zij het ook enigszins gemitigeerd [verzacht], in te voeren. Dit omdat het voeren van een eigen gemeentelijke politiek mij in deze zaak onjuist voorkomt.
De afdeling Onderwijs en het plaatselijk Bureau BARA zijn nog steeds overbelast met werkzaamheden, door evacuatie en overbrenging van regeringsbureaus.
In de loop van februari werden 11 openbare en bijzondere scholen, die door de Duitse Wehrmacht waren gevorderd, opnieuw vrijgegeven met uitzondering van de gemeentelijke en Christelijke HBS en de bijzondere school aan de Parkweg. Evenwel werd school 29 in Berg en Bos vanaf 15 februari gevorderd voor het departement van Opvoeding. Sindsdien werden in de maand maart opnieuw enige scholen gevorderd.
Apeldoorn werd in de algemene actie waarbij jongelui uit de hoogste klassen van HBS en gymnasium werden opgepakt vrijwel ongemoeid gelaten. Een 20-tal werd tijdelijk vastgehouden maar vrijwel meteen weer losgelaten.
Het heeft in hoge mate mijn bevreemding en ergernis opgewekt dat in deze arrestaties de burgemeester op geen enkele wijze werd gekend. Het aanwijzen van individuen die door partij-instanties onder represaillemaatregelen vallen, acht ik uit den boze. De burgemeester behoort hiervoor de verantwoordelijkheid te dragen.
Door in januari ontdekte fraude moesten 12 ambtenaren op staande voet worden ontslagen. Deze personen werden gearresteerd en een justitioneel onderzoek is tegen hen lopende.
Verschillende ruiten bij kameraden werden stuk gegooid en ook overigens nam de baldadigheid van de manlijke jeugd toe. Zodra de commissaris het ogenblik gekomen acht zal door mij worden overgegaan tot tijdelijke verwijdering van de jeugd van de openbare weg tussen 7.00 uur namiddag en 4.00 uur voormiddag.
Tegen het aanschrijven van de procureur-generaal te Arnhem waarbij dringend werd geadviseerd om, als de verzekeringsmaatschappijen de schade wegens bij partijgenoten ingegooide ruiten hebben vergoed, deze toch voor rekening van de gemeente te nemen en dus aan de assuradeurs terug te betalen, heb ik met redenen omkleed verzet.
Van de NSB-leden van het korps moesten er 3 in bewaring worden gesteld voor het onrechtmatig toe-eigenen van joodse eigendommen.
Badhuizen hebben volop werk en kunnen het aantal gegadigden vrijwel niet meer verwerken. Bij het Sportfondsenbad, een particuliere instelling, waarvan het tekort door de gemeente wordt gedekt, werd praktisch het gehele personeel opgevorderd voor uitzending naar Duitsland. Men is van oordeel dat hier met oudere personen en vrouwelijk personeel kan worden volstaan.
Persoonlijk ondervind ik moeilijkheden bij het terugkrijgen van door mij gedeclareerde onkosten. Ook verlang ik een toelage voor representatiekosten en extra bonnen voor ditzelfde doel en een behoorlijke benzinetoewijzing per maand (nu 10 liter). Hierover heb ik mij al schriftelijk in verbinding gesteld met de voorzitter van de commissie van Advies.

1943 ----- 28 februari zondag.

VAN HOUTUM. De chauffeur moet 's morgens om 9 uur met onze vrachtauto bij het Seminarium verschijnen. De SS onderzoekt de wagen of alle onderdelen goed werken. De Duitsers mopperen direct. In het stuur zit te veel speling en de handrem weigert. Wij moeten dit zo spoedig mogelijk repareren anders zal de fabriek een boete krijgen. De Duitsers zullen zo nodig voor nieuwe onderdelen zorgen. Zo kan één chauffeur een nieuwe band krijgen. Het is een duidelijk bewijs dat de moffen de auto eens zullen vorderen. Anders bemoeiden ze zich niet zo met het onderhoud.

BLOEM. Op zondagavond een 8-tal zware schoten in richting Zevenaar. Er was echter niets te zien.

1943 ----- 1 maart maandag.

BURGEMEESTER PONT. Het aantal evacués op 1 maart 1943 bedroeg 1.224, waarvan in het bevolkingsregister opgenomen 428 en dus niet opgenomen 796. Het totale aantal personen in Apeldoorn verblijvende en niet in het Bevolkingsregister opgenomen bedroeg 2.018. Op deze datum waren al 627 ambtenaren ingekwartierd en 48 huisgezinnen gehuisvest. De gezinnen stellende op 3 personen per gezin, bestonden deze uit 144 personen, dus in totaal 771. Voor het Front Reparaturbetrieb, waarin vermoedelijk tenminste 1.200 personen van buiten werk zullen vinden, bedroeg het al aangevoerde aantal arbeiders 451. Duitse ambtenaren worden eerst aan het einde van de maand maart in Apeldoorn verwacht.

1943 ----- 2 maart dinsdag.

VAN HOUTUM. Gedurende de eerste drie kwartier na middernacht komen Britse vliegtuigen over. Het is een onafgebroken geronk. Het zware luchtdoelgeschut bij Schaarsbergen is ook in werking. Drie onontplofte granaten en een onnoemlijk aantal scherven komen in Beekbergen terecht. 's Middags ontvangt mijn neef uit Alkmaar een telegram van zijn zuster uit Australië. Deze schonk op 5 augustus 1942 het leven aan een zoon. Nu zeven maanden later hoort haar familie pas van deze geboorte.

BLOEM. In de afgelopen nacht veel Tommies waarvan er één in Voorst in de Spekstraat brandend is neergevallen waarvan de vuurgloed hier zichtbaar was. Naar men zegt ook één in Vorden. Hier passeerden een groep van 9 en een groep van 6 vliegtuigen overdag in de richting van de kust. Allemaal Duitsers.

1943 ----- 3 maart woensdag.

VAN HOUTUM. Mijn neef W. Willemsen (gijzelaar) moet opnieuw op de Arbeidsbeurs verschijnen. Hij kan gelukkig een goede bron van inkomen aantonen. Daardoor is er voorlopig voor hem geen kou meer aan de lucht.

1943 ----- 4 maart donderdag.

VAN HOUTUM. De Arbeidsbeurs is nog steeds overstelpend druk. NSB-ers wijzen de arbeiders die naar Duitsland moeten grotendeels aan. De moffen onderzoeken zelfs in verschillende straten alle huizen en schrijven de namen en adressen op van mannen die voor overplaatsing in aanmerking komen. Er is ook een geval bekend dat men zelfs brood moet meebrengen omdat de keuring zo lang (dat wil zeggen wegens de drukte) ophoudt. Een boswachter uit Hoog Soeren wordt met vrouw, twee zoons en een dochter gevangen genomen en naar Arnhem overgebracht. De politie bewaakt zijn huis dat zelfs niet door familie betreden mag worden. Het blijkt dat de boswachter onderdak verschafte aan een onderduiker omdat deze een NSB-er heeft afgeranseld.

1943 ----- 5 maart vrijdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens ontvang ik een kaart van de Arbeidsbeurs dat ik me aanstaande maandag tussen 2 en 3 uur daar moet laten keuren. Het is een klein kaartje met het stempel ´Voedings- en Genotmiddelen´. Bovendien ontvangen mijn broer Jaap, vier neven en zes arbeiders van de fabriek een zelfde bericht. Het is allemaal het werk van onze voorman. Hij verklaart het tussen de regels door en zegt dat hij alle NAF-leden zal steunen en de niet-leden zoveel mogelijk zal tegenwerken. Van de twaalf personen zijn er slechts drie lid van het NAF. De aartsvijanden van de voormannen, zowel die in Ugchelen als in Apeldoorn, staan nummer 1 op het lijstje. Onze voorman vraagt 's morgens om tien uur vrij en begeeft zich met de andere voorman naar het Arbeidsbureau. Wat dit heeft te betekenen is nog onbekend. Beiden komen al lachend uit Apeldoorn terug. Het schijnt dat zij 's middags weer naar de Beurs gaan. Zij willen met alle geweld ons een hak zetten. Daarom is het niet onwaarschijnlijk, gezien hun karakter dat zij ook nog provisie voor het aanbrengen van medearbeiders krijgen. Mijn vader komt terug uit Den Haag en brengt zeven Ausweise mee. Deze zijn op het Rijkscommissariaat van een stempel voorzien. Hieruit volgt dat deze zeven (zij behoren tot de twaalf die vanmorgen een kaartje kregen) vrij zijn. Mijn vader moet volgende week vrijdag opnieuw naar Den Haag en voor een volgende groep Ausweise halen. Dit herhaalt zich enige keren totdat het gehele personeel vrijstellingen heeft.

1943 ----- 6 maart zaterdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens gaan mijn vader en oom naar de Arbeidsbeurs om ons nu al vrij te krijgen. Het wordt er niets beter op. De directeur (vurig NSB-er) erkent de Ausweise niet. Deventer dat intussen wordt opgebeld weet ook niets van Ausweise. Daarna bellen we de Nederlandse Bank op. Die verwijzen ons naar het Departement van Sociale Zaken in Amsterdam. Het departement is op dat ogenblik al gesloten. 's Middags horen wij van een kennis uit Zutphen dat de Ausweise wel erkend zullen worden. De Arbeidsbureaus hebben er nog geen officiële mededeling uit Den Haag over ontvangen. Intussen wordt de strijd met het NAF bij het personeel nog groter. De voorman zou gisteren naar de Arbeidsbeurs zijn geweest om ons zogenaamd vrij te krijgen. Hij zou zoveel al bereikt hebben dat een afgekeurde niet door een ander vervangen hoeft te worden. Er zal vanmiddag ´opheldering´ komen. De voorman heeft smoesjes genoeg. Even voor het sluiten van de fabriek heeft de directie een onderhoud met de voorman. Hij zegt dat hij er niets van weet. Hij kan liegen alsof het gedrukt staat. Zijn gehele karakter en manier van doen versterken bij ons de veronderstelling dat hij de verrader is. Het zal wel een nieuwe manier van het NAF zijn om leden te werven. De arbeiders die een oproep hebben ontvangen komen maandag niet werken en zijn van plan zich ook niet te laten keuren. Zij zullen echter 's middags wel even op het kantoor komen om te horen hoe het staat.

1943 ----- 7 maart zondag.

VAN HOUTUM. Het is nu bekend dat de directeur van het Arbeidsbureau aan onze voormannen opdracht heeft gegeven twaalf personen van de Ugchelse fabriek aan te wijzen om in Duitsland te gaan werken. Dat deze NSB-er zo ver zou gaan was wel te verwachten. Hij konkelt altijd met de voormannen. Mijn vader en oom zullen morgen naar het Arbeidsbureau in Arnhem, dat direct onder Amsterdam staat, gaan en over deze NSB-er spreken. 's Middags vinden enkele mensen pamfletten op de Bakenberg. Het bevat de lastgeving van de Nederlandse Regering aan het personeel in overheidsdienst (rede Gerbrandy). De strooibiljetten zijn vrijdagnacht in kleine getale uitgeworpen. De Duitsers die er voortdurend oefeningen houden schijnen de meeste te hebben opgeraapt. Er zou ook zo'n pamflet in de wei naast ons huis zijn gevonden. 's Avonds horen wij dat de heer Kaars Seypestyn uit Beekbergen in Duitse gevangenschap is overleden. Hij zat gevangen wegens steun aan toekomstige Engelandvaarders. De andere inwoners van Beekbergen die op 18 januari zijn gearresteerd voor het bezit van wapens zijn gisteren naar het kamp in Vught overgebracht [zie ook 23 januari 1943].

1943 ----- 8 maart maandag.  VAN HOUTUM. 's Morgens gaat mijn vader naar Arnhem. Gewoonlijk wordt men niet zonder schriftelijk verzoek toegelaten maar nu was een telefoontje voldoende. De zaak zal worden onderzocht. De directeur van dit bureau, keurt de handelingen van de directeur van de Arbeidsbeurs in Apeldoorn af. Hij heeft niet te beslissen wie er gaat. Dat heb ik aldus Mijnhardt. Iedereen die een Ausweis bezit is volkomen vrij en mag niet opgeroepen worden. Bovendien is zaterdag in geheel Nederland de keuring stopgezet. Dit bewijst opnieuw dat men in Apeldoorn geheel zelfstandig te werk gaat. De directeur uit Arnhem zal deze week nog een bezoek aan onze fabriek in Ugchelen brengen. Hij draagt het onderzoek op aan S. directeur van de bankpapierfabriek in Heelsum. S. is Rijksduitser en wij hebben al veel aan hem te danken. Op zijn verzoek zullen wij een schema van ons bedrijf (dat wil zeggen arbeidsverdeling) indienen. 's Middags om half twee zijn alle twaalf personen die een oproep hebben ontvangen op het kantoor bijeen. Mijn vader houdt een korte toespraak. Hij overhandigt ieder een brief waaruit blijkt dat allen onmisbaar zijn en enkele een Ausweis bezitten. Onze kans om in Ugchelen te blijven is groter. Op verzoek van de directeur uit Arnhem gaan we allen naar de keuring. De zes arbeiders zijn zo verheugd dat zij naar ieder café gaan dat zij onderweg zullen zien. Wij zessen besluiten twee aan twee naar de Beurs te gaan. Men ontvangt er volgnummers. Wij kunnen tien minuten wachten voordat de eerste twee pas aan de beurt zijn. Na 20 minuten roept men Jan, Willem en mij op. Een typiste noteert onze namen, adressen en algemene bijzonderheden in viervoud. Daarna onderzoekt de dokter ons. Geheel uitgekleed controleert hij slechts keel, hartslag, longen en buikreflexen. Vervolgens moeten we ons laten afschrijven bij de portier. Dat is een snotneus van 18 jaar. Daar kunnen we lange tijd op de uitslag wachten. Na een half uur komen Jaap, Willem (G.I.zn) en Arnold terug. Twee zijn afgekeurd en mijn broer is vrij wegens de brandweer. Na anderhalf uur komen wij drieën weer aan de beurt. Willem (H.zn) en Jan worden goed- en ik afgekeurd. Jan en Willem moeten alle bijzonderheden nauwkeurig opgeven. Wij hebben met een goeie ambtenaar te doen die ons van allerlei gekonkel van zijn directeur met onze voormannen op de hoogte brengt. Een NSB-er houdt hem jammer genoeg steeds in het oog. Intussen komt een bediende en deze gaat zo zitten dat de NSB-er de ambtenaar niet meer kan zien. Jan en Willem zullen als nodig op een Duitse papierfabriek tewerk gesteld worden. Vijf arbeiders (één is er afgekeurd) moeten echter ook nog naar boven. Zij krijgen daar te horen dat zij dinsdag 16 maart naar Hamm zullen vertrekken. Dat Jan en Willem niet boven zijn geweest is aan de medewerking van de ambtenaar te danken. Het blijkt dat de voormannen een lijst met onze namen hebben ingevuld voorzien van hun handtekeningen. Boven deze namen staat in gebroken Duits ´Diese Leute müssen sofort fort´. De ambtenaar die ons helpt laat het ons lezen. Jammer dat we dat papier niet kunnen meenemen! Het is een typisch gevolg van de hekel die de directeur aan onze fabriek heeft. Hij wil de jongens nog voordat een goed onderzoek kan worden ingesteld al de grens over hebben. De ambtenaren zijn op een paar na allemaal goed. Zij houden veel oproepingskaarten achter en zien de slachtoffers uit Duitsland te houden. Eén gaat met het transport (de arbeiders zijn dus op weg naar Duitsland) mee en laat enkele van hen in Deventer uitstappen. Deze moeten dan natuurlijk onderduiken. Zo wordt er gesaboteerd. Deze ambtenaren verdienen na de oorlog een zeer hoge onderscheiding.
's Middags komt een tweede lijst van de voorman op de Arbeidsbeurs. Hierop staan twee namen met adressen van arbeiders van Brouwersmolen. Wat dit weer te betekenen heeft is nog onbekend. Er wordt hardnekkig beweerd dat één arbeider van de Ugchelse fabriek ook een oproep heeft ontvangen. Waarom de chauffeur er geen heeft gekregen is ook een raadsel. Beide zijn vrijgezel en lid van het NAF, vooral de chauffeur. Onder de twaalf die vanmiddag gekeurd zijn bevinden zich echter vier NAF-leden. 's Avonds komen we allemaal bij mijn oom en vertellen onze wederwaardigheden. De goedgekeurden willen met alle geweld weten waarom er nog één arbeider is die ook een oproep heeft ontvangen en niet verschenen is. Zij denken aan omkoperij omdat een voorman al zoiets heeft laten blijken. Dit is voor ons natuurlijk oncontroleerbaar. De Ausweis wordt nog niet erkend. Maar de arbeiders worden opnieuw gerustgesteld. Zij komen morgen weer werken. Het onderzoek moet eerst hebben plaatsgevonden. Na hun vertrek komt de voorman bij mijn oom aan huis zijn huur betalen. Hij gooit het op het onderwerp en beledigt mijn oom op vreselijke wijze. Het dreigt in een vechtpartij over te gaan. Het wordt hem voortaan verboden het Ugchelse fabrieksterrein te betreden. Een ander zal de huur dan wel innen. Het geschreeuw gaat in gegil over en wij (mijn vader en ik zitten daar ook) vliegen allemaal naar buiten. Wij zijn zo opgewonden dat mocht er geslagen zijn dan zouden de drie jongelui hem hebben afgeranseld dat hem morgen de ogen dicht zaten. Het is eigenlijk niet goed maar wij wilden hem door zijn minne praktijken en zijn grote mond tegen mijn oom wel doodslaan.

1943 ----- 9 maart dinsdag.

VAN HOUTUM. De directeur van het Arbeidsbureau uit Arnhem zou 's middags onze fabriek bezoeken maar hij komt niet. Het geeft aanleiding te veronderstellen dat het er voor ons niet zo gunstig uitziet.

1943 ----- 10 maart woensdag.

VAN HOUTUM. 's Middags worden acht arbeiders van Brouwersmolen gekeurd. 's Morgens ontving de directie een schrijven met de eis de ingesloten acht oproepingskaarten aan de betrokken personen uit te delen. Er is nog geen tijd om deze kaarten per post te verzenden. Het is ook een leuk werk voor mijn oom deze kaarten uit te delen. Van de acht worden er zes goedgekeurd. De al gekeurden hoeven niet gekeurd te worden. Wij bellen opnieuw die directeur op en deze deelt mee dat hij gisteren verhinderd was te komen. B. de opvolger van I. (deze is om onbekende redenen ontslagen) zal ons bedrijf komen bezoeken. Ook nu hebben wij goede medewerking van S.

1943 ----- 11 maart donderdag.

VAN HOUTUM. B. komt 's morgens om 8.40 uur al op de fabriek. Hij arriveert in een grote luxe wagen met houtgas. Hij belt op verzoek direct S. op en beiden spreken in het Duits en begroeten elkaar met ´Heil Hitler´. Hij zal morgenmiddag met de directeur en hem in hotel Royal in Arnhem vergaderen. Dan zullen drie personen, misschien in dronken toestand, beslissen over het leven van honderden personen. B. is een echte dienstklopper en heeft op het schema het één en ander af te keuren. Na een kort onderhoud op het kantoor bezoekt hij de fabriek. Hij vraagt in verband met een toekomstige arbeidsmobilisatie in iedere afdeling of dat werk niet door vrouwen kan worden gedaan. Het kost enige moeite hem het tegendeel te bewijzen. Na zijn rondgang is hij toch wel van mening dat onze fabriek een speciaal bedrijf is. De Rijksduitser deelt mee dat slechts de chauffeur en degene die het generatorhout hakt (beide felle NAF-leden) voor Duitsland in aanmerking komen. Zaterdag aanstaande zal er over ons bedrijf worden beslist wie er weg moeten. Na een uur vertrekt B. en gaat naar Brouwersmolen. Er is kans dat enige van dat personeel uitstel krijgen. De arbeiders op onze fabriek hebben het de hele dag over degene die verdacht wordt van omkoperij. Men noemt in dit verband een half varken en een zak rogge. Hij schijnt gisteren grote ruzie met de voorman te hebben gehad en komt vandaag niet op de fabriek.

1943 ----- 12 maart vrijdag.

VAN HOUTUM. Het Departement van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen wordt naar Apeldoorn overgeplaatst. Op de Tricotfabriek wordt een vliegtuigmotor op de bekende stellage ingedraaid. Alleen deze motor geeft al een hels lawaai. Wat zal het worden wanneer de overige tien stellages klaar zijn? Mijn vader is opnieuw naar Den Haag om Ausweise voor personen tussen 24 en 28 jaar te laten afstempelen. Er zullen geen vrijstellingen aan arbeiders boven 28 jaar worden verstrekt. S. belt ons 's avonds op en deelt mee dat de chauffeur en de houthakker onherroepelijk naar Duitsland moeten gaan werken. De overigen zijn vrij. 's Avonds verschijnen de Engelse vliegtuigen weer. Het is een even zwaar en langdurig geronk als verleden week. Er is zware afweer. Het schijnt dat er weer geschut bij Dieren staat. Lichtfakkels en ontploffende granaten zijn duidelijk te zien. Op één moment horen wij het fluiten van een granaat of scherf. Het geronk houdt drie kwartier aan waarna de eerste toestellen weer spoedig terugkeren (9.45 uur). Een toestel vliegt laag en een ander beschiet een goederentrein bij Apeldoorn.

1943 ----- 13 maart zaterdag.  VAN HOUTUM. Donderdag zouden enige arbeiders met verlof uit Essen terugkeren. Zij zijn niet gekomen. De bevolking zou drie dagen moeten rouwen. 's Morgens vertel ik een arbeider van wie de broer in Essen werkt van de luchtaanval op Essen. Hij begint direct te huilen. Ook zijn broer zou deze week met verlof komen. Het is te begrijpen hoe deze familie geïnteresseerd is met de kleinste mededeling over Essen. Zij gaan 's nachts dan ook niet naar buiten om het vliegtuiggeronk aan te horen. Wij krijgen nu officieel bericht dat van onze fabriek geen arbeiders op twee na opgeroepen mogen worden. Van Brouwersmolen moeten drie arbeiders dinsdag aanstaande vertrekken. De overigen hebben uitstel.

1943 ----- 14 maart zondag.

VAN HOUTUM. Volgens geruchten zou de totale arbeidsmobilisatie morgen in Nederland worden afgekondigd. Er zijn geruchten van een razzia op grote schaal.

1943 ----- 15 maart maandag.

VAN HOUTUM. 's Middags gaan oom Hendrik en mijn vader opnieuw naar de Arbeidsbeurs. Ditmaal om te proberen de arbeiders die morgen naar Duitsland moeten vertrekken (drie van Brouwersmolen) over te plaatsen naar de Ugchelse fabriek (dan zijn zij vrij). Zij slagen niet. Deze arbeiders zijn in Apeldoorn al afgeschreven. 's Middags krijg ik een pamflet afkomstig uit Eerbeek. Op de ene kant worden de antwoorden afgedrukt op de vraag ´Waarvoor vecht Duitsland´ zoals zeven verschillende Nazi-organen deze geven. Seyss-Inquart kondigt een verordening af waardoor minstens de helft van alle middenstandszaken en andere kleine bedrijven zullen worden gesloten. Eerst moest iedere winkelier zijn inventaris opmaken om toen nog onbekende redenen. Nu blijkt het waarom dit is gebeurd. Een winkelier kan nu zo goed als niets meer aan de inlevering onttrekken. Het is nog de vraag of zij hun goederen betaald krijgen. Deze sluiting van zaken betekent al een officieuze arbeidsmobilisatie.

1943 ----- 16 maart dinsdag.

VAN HOUTUM. De chauffeur en houthakker van onze fabriek krijgen een oproep om zich morgen op de Arbeidsbeurs te laten keuren. 's Avonds wordt de vrachtauto door een SS-officier nagezien. Daarna noteert hij de bijzonderheden. Wij raken de auto misschien wel kwijt. De ´Fahrschule´ moet nu ook 's avonds oefenen. Het is een hels lawaai met hun motorfietsen. Overdag rijden zij door bos en heide en deinzen voor geen grintgat terug.

1943 ----- 17 maart woensdag.

VAN HOUTUM. De chauffeur en de houthakker van onze fabriek zijn beide goedgekeurd. Zij moeten dinsdag aanstaande respectievelijk naar Deventer (opleiding van drie weken voor chaufferen in zware auto's) en naar Hamm. De vader van onze voorman zegt tegen zijn buurman (deze heeft het later weer aan mijn oom verteld) ´Het is mijn zoon toch gelukt de zoons van Van Houtum naar Duitsland te krijgen´. Hij weet dan zeker nog niet dat wij allemaal vrij zijn. In dit verband geldt het spreekwoord ´Wie (NAF) een kuil graaft voor een ander (niet-NAF) valt er zelf in´.

BURGEMEESTER PONT. Ingevolge mijn besluit van vandaag werd aan al de daarvoor in aanmerking komende ambtenaren en werklieden een bewijs van vrijstelling van uitzending naar Duitsland uitgereikt.

1943 ----- 18 maart donderdag.  VAN HOUTUM. De burgemeester van Apeldoorn maakt bekend dat hij geen beslissingen kan nemen aangaande de tewerkstelling van Nederlanders in Duitsland. Pont is echter wel bereid in gevallen die de gemeenschap betreffen met de directeur van het Arbeidsbureau te beraadslagen. Deze directeur waar geen goed woord over te vertellen is belt 's avonds eerst Brouwersmolen, daarna onze fabriek op. De drie arbeiders van de fabriek in Apeldoorn, die dinsdag zouden vertrekken maar niet zijn gegaan, moeten morgen met een ander transport arbeiders naar Duitsland. Van onze fabriek zullen drie arbeiders uit de lompenafdeling worden opgeroepen. Het vleesrantsoen wordt van 200 gram tot 125 gram verlaagd. Iedere avond passeren gemiddeld 14 Duitse jachtvliegtuigen in richting Deelen. Het kan niet anders of het is dagelijkse patrouille.

1943 ----- 19 maart.

VAN HOUTUM. Een tante uit Apeldoorn krijgt inkwartiering van een ambtenaar van het Departement van Onderwijs. Hij informeert direct naar het eten. Bij mijn tante moet hij van de bonnen leven. Daarop antwoordt de ambtenaar dat hij naar een ander adres gaat waar hij pap extra krijgt. Ook een mooie geschiedenis! Het verhaal kan nog opgesmukt worden. Denk aan Haagse netheid. De ambtenaar heeft lange nagels met rouwranden. Alle papierfabrieken moeten bij de Overheid een lijst indienen met de namen en bijzonderheden van de nog aanwezige arbeiders. Eén arbeider die van Brouwersmolen naar Ugchelen is overgeplaatst krijgt een oproep om zich morgen op de Arbeidsbeurs te laten keuren. Dit is weer het werk van de voormannen. Zij zochten al lang een tijdstip om hem aan te geven. Hij is een fel tegenstander van het NAF.

BURGEMEESTER PONT. Vanaf vandaag werd door mij de naam MAATSCHAPPELIJK HULPBETOON gewijzigd in BUREAU VOOR SOCIALE ZORG en tot hergroepering van de werkzaamheden besloten. Tegelijk werd het bureau onderverdeeld in de volgende afdelingen.
Afdelingen van algemene aard:
 1. Algemene en Juridische Zaken
 2. Comptabiliteit (Kas en Boekhouding)
 3. Onderzoekingsdienst
Afdelingen van bijzondere aard:
 4. Maatschappelijk Hulpbetoon
 5. Crisis Comité B. enz.
 6. Maatschappelijk werk
 7. Buitenland en Krankenkasse
 8. Evacuatie.

1943 ----- 20 maart zondag.

VAN HOUTUM. De chauffeur, de houthakker en de overgeplaatste arbeider komen 's morgens weer op onze fabriek. De chauffeur is niet vrij en hij neemt alvast een koffer mee. Mijn neef W. Willemsen (gijzelaar) wordt goedgekeurd. Dit is geen gunstig teken.

BLOEM. Bij een luchtgevecht is de boerderij van Jan Willem Gerritsen aan de Lochemsestraat te Terwolde door brandbommen afgebrand. Zeven koeien en een paard en alle huisraad is verbrand. De mensen konden zich in veiligheid stellen.

1943 ----- 22 maart maandag.

VAN HOUTUM. Volgens geruchten zouden alleen al vandaag 300 personen in Apeldoorn een oproepingskaart hebben ontvangen om zich deze week te laten keuren.

1943 ----- 23 maart dinsdag.

VAN HOUTUM. De houthakker die voor Duitsland werd opgeroepen, meent dat hij vrij is. Daarom gelasten we hem de rentekaart en andere bescheiden van de Arbeidsbeurs terug te halen. Hij krijgt er echter te horen dat hij in het geheel niet vrij is. Hij moet vrijdag aanstaande vertrekken en neemt alvast een koffer van ons mee. Een arbeider van Brouwersmolen weigert te vertrekken. Hij staat op de straflijst voor het kamp Amersfoort. Als hij vrijdag vertrekt hoeft hij niet naar het concentratiekamp. In de komende periode zullen geen sigaretten- en snoepkaarten voor dames worden uitgereikt. Mannen van 18 jaar en ouder ontvangen de gewone tabakskaart. Kinderen beneden 14 jaar komen alleen in aanmerking voor een snoepkaart.

1943 ----- 24 maart woensdag.

VAN HOUTUM. 's Avonds horen wij enkele vliegtuigen. Zij vliegen verspreid echter op geringe hoogte. Het zijn waarschijnlijk Duitse toestellen. Om 10.10 uur stort een toestel in richting Kootwijk neer. Boven Deelen hangt ook een rode gloed. Of er een tweede is neergestort is nog onbekend.

1943 ----- 25 maart donderdag.

VAN HOUTUM. De voormannen van de beide fabrieken gaan vandaag naar Arnhem. Zij hebben een onderhoud met de directeur van het Arbeidsbureau daar. Deze kent Hollands. Hiervan is verder weinig bekend. Hun medefrontlid de houthakker hoeft niet naar Duitsland. Van uitstel is geen sprake. Vrijgezellen komen het eerst aan de beurt. Nu blijft het de vraag of zij een vrijgezel (en wie?) hebben aangewezen die in zijn plaats moet vertrekken. Het is jammer dat zij de overwinning behaald hebben. Alle brandweerlieden krijgen een zogenaamde legitimatiezegel op hun persoonsbewijs. De bedoeling is nog niet geheel duidelijk. De kennisgeving is afkomstig van de burgemeester en begon met de woorden ´Ik verplicht u .... enzovoort.´Volgens geruchten zou het rantsoen suiker aanmerkelijk verminderd worden. Er is sprake van dat de Duitsers 10.000 ton suiker voor hun munitiefabrieken in beslag hebben genomen. Er zijn nadere bijzonderheden over het vliegtuig dat gisterenavond is neergestort. Het is een Duitse bommenwerper die te laag heeft gevlogen. Daardoor kwam hij in botsing met één van de zendmasten van Radio Kootwijk. Er zou 80 meter van de mast zijn afgebroken. Deze masten zijn 210 meter hoog.

1943 ----- 26 maart vrijdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens fiets ik naar Radiodorp [Radio Kootwijk]. Eén mast is afgeknapt, naar schatting slechts 20 meter. Alle wegen naar het zendstation zijn afgesloten. Op de terugweg fiets ik een eind om omdat het zulk zacht weer is. Onderweg vind ik nog een pak pamfletten (plusminus 100) in het Duits gedrukt. De ene kant heeft tot opschrijft ´Gegen den inneren Feind´. Daarna wordt aan de hand van een zestal opmerkingen (wie is de vijand? Hij die zich tegen Hitler verzet?) de vraag beantwoord met ´Hitler und seine SS´. De andere kant geeft uitsluitend een dertiental benoemingen of handelingen van het Nazidom die dat antwoord bevestigen. Uit de data en kennummer (G22) valt op te maken dat deze strooibiljetten ruim een half jaar geleden zijn uitgeworpen. Daarom is het te begrijpen dat de pamfletten al vrij ernstig vernield zijn. De gloed die woensdagavond boven Deelen hing werd veroorzaakt door een bommenwerper. Deze stortte op een munitiedepot waardoor alles in brand raakte. 's Avonds zijn er weer vliegtuigen in de lucht. Wij denken eerst aan Duitse toestellen maar het zijn Engelsen. Dit is uit het luchtdoelgeschut op te maken. Om 21.30 uur hoort mijn vader terwijl hij even buiten staat een dof gerinkel en snelt naar binnen. Hij waarschuwt ons. Het gerinkel gaat in gefluit over. Daardoor blijven we achter de deur staan. Vervolgens horen we niets meer. De één denkt aan mitrailleurvuur, de ander aan het overfluiten van granaten. Wij blijven echter nog even binnen omdat in de richting Koolsprengen een geknetter is te horen. Plotseling zien we op tientallen plaatsen branden. Iedereen denkt aan een neergestort vliegtuig. Het is dichtbij. Het blijken brandbommen te zijn. Het is maar gelukkig dat het 's middags geonweerd heeft gepaard gaande met hevige slagregens. Anders zou de brand niet te overzien zijn geweest. Terwijl wij naar de brandbommen lopen fluit een granaat van het afweergeschut over. Later blijkt dat deze bij een hotel in Ugchelen in de grond is geslagen. De hotelhouder stond op een meter afstand en schrok geweldig. Wij lopen van de ene brandstaaf naar de andere en komen tenslotte bij een fosforbom terecht. Intussen arriveert de brandweer die door Caesarea is opgeroepen. Rondom het gebouw liggen veel brandstaven echter zonder schade aan te richten. Er breken geen branden uit. Wij zien in de hei van de Bakenberg overal lichtpunten (brandstaven). Bij de fosforbom ligt de fosfor meters in de omtrek verspreid. Het geeft licht wanneer het niet brandt. Het is zeer gevaarlijk. Overal waar men loopt ontstaat brand als men fosfor aan de schoenen heeft. Men kan de brand in huis halen. Fosforwonden zijn ongeneeslijk. Op de terugweg horen wij een gefluit gevolgd door een knal. Het is van een granaat.

1943 ----- 27 maart zaterdag.

VAN HOUTUM. Wij gaan 's morgensom zeven uur met zijn vieren naar de neergeworpen brandbommen zoeken. De politie houdt de wacht bij de resten van de fosforbom die wij gisterenavond vonden. De huls is echter verdwenen. Tegen de Bakenberg zitten tientallen brandstaven in de grond. Slechts enkele zijn zichtbaar. Deze zijn alle verbrand. De meeste zitten gemiddeld één meter in de grond. Zij bestaan uit een zwaar gewicht met daarboven een staaf termiet [mengsel metaaloxiden en aluminiumpoeder dat bij verbranding 3000 graden teweegbrengt] en een lichte metalen (meestal koper) huls. Deze laatste dient voor roer. Slechts een deel van het termiet is niet verbrand. De rest is zeer gezwollen door aaneengekit zand. Bij het uitgraven breekt dit af. De ontsteking zit direct onder de huls. Daarna lopen wij de berg weer af en vinden bij een grintgat twee ontplofte fosforbommen. Deze zijn verkeerd gevallen en zodoende niet in brand gevlogen. In het aangrenzende bos ligt een vierde fosforbom. Het is ons te veel werk om ze alle uit te graven. Wij zullen de resten van de eerste twee naar brandmeester Quartel brengen en onze bevindingen vertellen. Deze belt de Apeldoornse brandweer op. Het wordt verkeerd begrepen en de auto komt alleen met de chauffeur bij ons huis. Intussen komt een inspecteur van politie. Wij gaan weer naar het bos. De politie vindt drie nieuwe. In totaal al elf. Dit is aanleiding dat de Ugchelse en Apeldoornse brandweer 's middags de bommen zullen uitgraven. In totaal worden er 25 uitgegraven. De chauffeur van de auto brandt ze tenslotte alle uit en demonteert ze zo nodig. Er zijn enkele onbeschadigde. Om vijf uur komen we doodmoe weer thuis. De hulzen van deze bommen gaan alle naar Deelen. De Duitsers eisten dat ze al voor 11.30 uur bij de Ortskommandant zouden worden ingeleverd. Een tweede granaat is bij een boer in een kippenhok gevonden. Ugchelse jongens vinden in het bos bij Caesarea een onbeschadigde brandstaaf en de resten van een geëxplodeerde granaat. De Britse bommenwerpers zijn in de afgelopen nacht gek te werk gegaan. Bij ons vallen tientallen fosforbommen en honderden brandstaven. Ugchelen is voor een groot onheil behoed. Alles is in bos of hei gevallen. In Teuge valt een brisantbom midden in een boerderij. Deze brandt geheel af. Er komen zes koeien en een paard om. De Duitsers leggen op het gehele Ugchelse Bos beslag en zullen het als schietterrein gebruiken. Daar gaat onze mooie omgeving! De boswachter heeft in zijn eigen bos niets meer te zeggen.

1943 ----- 28 maart zondag.

VAN HOUTUM. 's Morgens gaan we naar de granaat achter Caesarea. Deze is boven de grond ontploft. Er wordt een tweede brandstaaf gevonden die nog intact is. Mijn neef krijgt hem en de Apeldoornse brandweer komt hem 's avonds ophalen. Deze heeft erom verzocht met het oog op demonstraties.

BRANDWEER. ´s Avonds om 22.20 uur kregen we een aardige melding. Twee uitkijkposten meldden: ´Brandend vliegtuig richting 51´ (Kootwijk). Al spoedig was een wagen op weg met de benodigde manschappen en materiaal. Bij aankomst bleek achter het Radiostation Kootwijk een grote bommenwerper te liggen die rustig brandde. Volgens de Duitsers die op een eerbiedige afstand liepen rond te neuzen was het een Engelse bommenwerper. Deze was door een Duitse jager neergeschoten. Toen we dichterbij kwamen zagen we de Duitse bommen overal liggen waarbij ook veel Duitse brandbommen. Op een stuk vleugel ontdekten we het Duitse Kruis. Dit was voor ons genoeg om inwendig schik te hebben. Toen we weer bij de Duitsers terugkwamen vertelden we hen dat het een Duitse bommenwerper was. Zij hadden echter hun smoesje al weer klaar. Die bommenwerper zou nu in botsing geweest zijn met een Engelse jager. Kijk die lag daar ginder te branden. Achter een heuvel was een lichtvlek te zien. Jammer genoeg voor die moffen verliep die lichtvlek om al spoedig te verdwijnen. Het was een auto die in de richting van Kootwijk kwam aanrijden. Wij lieten de moffen met het totaal verbrande toestel en de vier verbrande moffen aan hun lot over om een onderzoek in te stellen naar de oorzaak. Toen wij bij de Radiotoren kwamen werd het ons duidelijk dat het zich als volgt had afgespeeld. Een zware bommenwerper was van het vliegveld Deelen opgestegen om Engeland te bombarderen. Het toestel was echter te zwaar beladen en kon geen hoogte krijgen. Daardoor vloog het tegen één van de Radiomasten op in plaats van er over heen. Het gevolg was dat 75 meter van het bovengedeelte van de mast afknapte als een luciferhoutje. De tuidraden en ankers lagen overal verspreid. Het was een janboel van je welste. Wij togen ditmaal vergenoegd huiswaarts. De brisantbommen en brandbommen waren tenminste niet op Engeland terechtgekomen en hier waren vier moffen om zeep gegaan.

1943 ----- 29 maart maandag.

VAN HOUTUM. In Apeldoorn komen een groot aantal Russen aan. Hoeveel het er precies zijn is nog onbekend. Er worden twee personen gearresteerd. Daaronder onze aannemer. Iemand kocht van hen spijkers en schuurlinnen voor zwarte prijs. Na het sluiten van deze koop ontpopte de vreemde zich als beambte van de Gestapo [Geheime Staatspolizei]. Zij zullen nu wel wegens prijsopdrijving worden vervolgd. 's Avonds om 10.15 uur (de klok is verzet) komen een groot aantal vliegtuigen over. Wij horen luchtafweer in richting Deelen, Schaarsbergen en Harskamp. Ontploffende granaten verlichten de hemel. Minstens zes granaten fluiten over. De formaties bommenwerpers keren om elf uur weer terug. Zij zijn niet ver weg geweest.

1943 ----- 30 maart dinsdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 4.30 uur komen vliegtuigen over. Zij komen van hun aanval op Duitsland (Berlijn) terug. Iedereen wordt wakker door het schieten van het luchtdoelgeschut. Het lawaai houdt enige minuten aan. Het is te begrijpen dat we banger worden nu er zoveel granaten overfluiten. De luchtaanvallen zullen 's nachts wel zwaar zijn geweest. Er keren samen 33 toestellen niet terug.

1943 ----- 31 maart woensdag.

VAN HOUTUM. De Duitsers bouwen bij Harskamp een groot concentratiekamp. Het is mogelijk dat de Russen naar deze plaats worden overgebracht. De Nova (autobusdienst tussen Apeldoorn en Arnhem) maakt bekend dat er in de bussen geen staanplaatsen mogen worden ingenomen. De chauffeurs moeten dus veel mensen op de weg laten staan. Om dit te voorkomen zou het ideaal zijn dat de Duitsers (deze betalen toch niets) als laatste een bus zouden betreden. 's Middags krijg ik een pamflet dat door de RAF bij Arnhem is uitgeworpen. Het gehele strooibiljet is in het Duits gedrukt.

BURGEMEESTER PONT (1 - 31 maart). De betrokken Melkinrichtingen protesteerden tegen de voorgenomen sluiting van hun bedrijven. Ik heb mij daarover doen voorlichten door de Contactcommissaris voor de voedselvoorziening voor Gelderland en de voorzitter van het Bedrijfschap voor Zuivel, afdeling Gelderland. Uit deze voorlichting is gebleken dat sluiting van de protesterende inrichtingen in het belang van het publiek is omdat zij in het algemeen onhygiënisch werken. In Apeldoorn zal voortaan alleen ´Mariëndaal´ het grootste en best geoutilleerde bedrijf overblijven. Dubieus is nog of de Zuivelfabriek ´De Hoop´ in Epe dat een vrij groot afzetgebied in Apeldoorn heeft dit zal mogen behouden. Ook dit bedrijf is zeer goed geoutilleerd en levert prima producten af. Voor inschakeling leveren in Apeldoorn door dit bedrijf heb ik bij de betreffende instanties gepleit. In verband met de op te voeren productiviteit van Mariëndaal heb ik gedaan gekregen dat van dit bedrijf geen personeel meer zal worden gevorderd voor uitzending naar Duitsland.
- Door mij werd besloten een bedrag van 50 gulden te verlenen als subsidie aan ´Het Nationaal Zangfeest´.
- De ter hand genomen distributie van klompen voor schoolgaande kinderen kan, blijkens bericht van het Rijksbureau voor huiden en leer, nu worden uitgebreid. In plaats van 60% van het aantal klompen, dat de klompenmakerdetaillisten vrij mogen verkopen, kan nu dit gehele kwantum onder de distributie vallen. Er wordt overwogen welke mogelijkheden deze verruiming biedt. De grote moeilijkheid is dat de verhouding tussen het aantal beschikbare en het aantal benodigde klompen uitermate ongunstig is en steeds ongunstiger wordt.
- Verschillende leden van het jongere vrouwelijke personeel ontvingen aanbiedingen van hier onlangs gevestigde departementen op een aanmerkelijk hoger salaris dan bij deze dienst wordt genoten. Als voorbeeld werd door het departement van Justitie een juffrouw, die volgens haar leeftijd bij de Distributiedienst een maandsalaris van 45 gulden ontving, 65 gulden per maand aangeboden. Een dergelijke concurrentie onder overheidsinstellingen is ongewenst en bovendien verboden. Er wordt echter van departementszijde aan dit verbod niet de hand gehouden wanneer men zelf personeel nodig heeft.
- Door het Bureau Aardappelverbouw te Arnhem werd circa 2 1/2 hectare gescheurd weiland ter beschikking gesteld voor uitbreiding van de verhuring van volkstuinen in 1943. Hierdoor is nu in totaal voor volkstuinen circa 10 1/2 hectare grond in gebruik. Aan 423 volkstuinders werd een volkstuin van 200 m² toegewezen. In 1942 was dit aantal 318, voor 1943 dus een toename van 105 volkstuinders.
- De werkzaamheden verband houdende met de inkwartiering en huisvesting van Nederlandse en Duitse ambtenaren (BARA) vonden voortgang. Hierdoor bleef nog steeds hetzelfde aantal ambtenaren van Gemeentewerken voor het verrichten van deze werkzaamheden aan de dienst onttrokken.
- In nauw verband met de verlaging van het vleesrantsoen staan het aantal slachtingen dat steeds minder wordt. Het vleesrantsoen van de landbouwende bevolking (huisslachting) van 750 gram per hoofd, per gezin en per week, steekt gunstig af met dat van de burgerlijke bevolking. Tijdsomstandigheden maakten het noodzakelijk voor de burgerbevolking het rantsoen in maart opnieuw te verminderen en te brengen op 125 gram per week, per hoofd en per gezin. Been is daarbij inbegrepen.

1943 ----- 1 april donderdag.

VAN HOUTUM. Alle kosten die gemaakt worden bij de scholing van de voorman moeten door het betrokken bedrijf worden vergoed. Mooie sociale regeling. Wij moeten de man die ons in de ellende stort ook nog zijn vrijgenomen uren en reiskosten vergoeden. Zondag aanstaande is het de dag van de Weermacht. Bij de Apeldoornse kazernes zal een eenpansmaaltijd worden gegeven. Dit bestaat uit erwten en spek. De moffen proberen de burgers te lokken door het woord spek. De bevolking kan geen spek krijgen of men moet 14 gulden per pond [500 gram] betalen. De maaltijd kost 0,50 gulden en de opbrengst is zoals altijd voor de Winterhulp. De advertentie in de krant beslaat een groot oppervlak.

1943 ----- 2 april vrijdag.

VAN HOUTUM. De Apeldoornse recherche arresteert een oom van me. Een architect. De reden is onbekend. Hij wordt 's avonds weer vrijgelaten.

1943 ----- 3 april zaterdag.

VAN HOUTUM. Volgens onbevestigde berichten zou mijn oom die gisteren gearresteerd en weer vrijgelaten is een toewijzing voor bouwmateriaal hebben verkocht. Onze aannemer is ook weer vrijgelaten.

1943 ----- 4 april zondag.

VAN HOUTUM. 's Morgens ga ik een eind wandelen om te zien of er ook strooibiljetten zijn gevallen. Eerst vind ik een stuk van een onbekend pamflet maar later een boekje met het opschrift ´Illustrierte geschichte zweier Weltkriege.´ Deze is evenals de twee die ik vind onvolledig. 's Avonds ga ik opnieuw zoeken. Nu heb ik meer resultaten. Ik vind drie ongeschonden boekjes en één waar het omslag ontbreekt. Intussen ontvangt mijn vader voor mij een zelfde boekje van een boswachter.

BLOEM. Hier passeerden in de avond om 11 uur zeer veel en zeer zware vliegtuigen die met hun geronk het afweergeschut overstemden. Ze hebben Essen gebombardeerd. Dit nu al voor de 3e maal. Eén dezer dagen kwamen in de nacht een zwerm vliegtuigen over ons heen. Deze hebben misschien bij een luchtgevecht zeer veel brandbommen uitgeworpen in de buurt van Loenen en Beekbergen en langs het kanaal waar in de buurt van de Welvaart een schuur van Gait Jan van de Brink en een schuur van Derk Stijfsel afbranden. Deze branden konden hier goed waargenomen worden. In die zelfde nacht zijn aan de Traandijk - hoek Woudweg - aan weerskanten van de Traandijk 2 bommen gevallen. Ook in dezelfde nacht is aan de Ugchelseweg nabij de Smittenberg in of nabij het bos van Ooster een bom gevallen. Men zegt een luchttorpedo die wel 50 meter in de omgeving alle bomen (sommige 25 cm en andere 50 cm dik) boven de grond deed afknappen. De verwoesting van deze bom of torpedo was merkwaardig groot.

1943 ----- 5 april maandag.

VAN HOUTUM. Zaterdagnacht zijn tussen Beekbergen en Hoenderloo ook pamfletten uitgeworpen. Daaronder zijn Duitse distributiekaarten. Er gaan geruchten dat ook Nederlandse bonkaarten zijn gevonden. Onze voorman moet zich 's middags om onbekende redenen bij de directeur van het Arbeidsbureau in Arnhem melden.

1943 ----- 6 april dinsdag.

VAN HOUTUM. Onze voorman is gisteren naar Arnhem geweest met andere 'heren' van het NAF uit Apeldoorn. Het gesprek ging onder meer over onze houthakker en de arbeiders van de lompenafdeling. Deze kunnen volgens de voorman op een NAF-lid na door vrouwen worden vervangen. Het resultaat van het onderhoud is niet goed bekend. 's Avonds krijg ik van een boswachter een Duitse bonkaart die zaterdagnacht in kleine hoeveelheden bij Hoenderloo is uitgeworpen. Het is een kaart voor verlofgangers en zogenaamd in Essen uitgegeven.

1943 ----- 7 april woensdag.

VAN HOUTUM. Het derde ondergrondse krantje 'Trouw' wordt door de Antirevolutionairen uitgegeven. Aan de voorkant is een tekening afgedrukt bestaande uit een rechthoek van kettingen. In de ogen de woorden 'God zij met ons'. Daarbinnen een afbeelding van hare Majesteit Koningin Wilhelmina met drie oranjeappels (Beatrix, Irene en Margriet), de opkomende zon en het woord 'Trouw'. Het is gedateerd 19 maart 1943 (1e jaargang nummer 3). Radio Oranje waarschuwt alle Nederlandse studenten die de loyaliteitsverklaring hebben of zullen ondertekenen. Voor hen is in het bevrijde Nederland geen plaats meer. Dit kan gemakkelijk gezegd worden. De Regering in Londen houdt geen rekening met de grote onkosten die met onderduiken gepaard gaan.

1943 ----- 8 april donderdag.

VAN HOUTUM. De Duitse bonkaarten die zaterdagnacht bij Hoenderloo zijn uitgeworpen worden ongeldig verklaard. 's Avonds om elf uur passeren de eerste Britse vliegtuigen. Hoe het komt, ik ben bang en lig onrustig op bed. Een oorzaak is misschien het geronk dat nog zwaarder is dan voorheen. Misschien is het de angst voor overfluitende granaten. Het vliegtuiggeronk houdt driekwartier aan. Er is weinig luchtafweer. Dit kan erop wijzen dat er veel Duitse nachtjagers in actie zijn. Om 11.45 uur cirkelt een vliegmachine rond en veroorzaakt een eigenaardig geluid. Het draait boven ons huis bij tot we ineens een zware slag horen waarvan onze woning een ogenblik trilt. Iedereen denkt aan een neergestort vliegtuig. Ik loop onmiddellijk naar het raam. Ik zie in de richting Beekbergen een rode gloed. Ik kleed me direct aan en ga eerst naar mijn blokhoofd (Luchtbescherming). Deze vindt het niet nodig dat wij uitrukken. Ik besluit er zelf heen te gaan. Hij verbiedt het me echter. Het regent dat het giet. De rode gloed breidt zich snel uit. Het vliegtuig schijnt bij het kanaal te zijn neergestort. Onderweg zie ik in het bos van dr. J. Ooster [Engelanderholt 18] overal kleine vlammen tussen de bomen. Het blijken fosforbommen te zijn. Daarop besluit ik naar de woning van zijn ondergeschikte D.J. Hamer [Engelanderholt 22] te fietsen om deze van de bommen op de hoogte te stellen. In de oprijlaan ligt ook een fosforbom. Plotseling rijd ik in de takken van een half afgeknapte eikenboom. Ik krijg het idee dat er meer gebeurd is maar denk nog steeds aan een vliegtuig. Bij zijn huis aangekomen zie ik dat alle ruiten, kozijnen enzovoort uit de muren zijn gerukt. Alles is kapot. Ik zie voor het eerst in deze oorlog een vernield huis (muren en dak zijn nog wel intact). Ik word opnieuw bang door de stille eenzaamheid. Daardoor heb ik niet zo veel besef aan te kloppen, te schreeuwen of over de vensterbanken het huis binnen te lopen. De angst wordt nog vergroot door het vallen van een zware spar. Nog geen tien meter van me vandaan. Daarop besluit ik terug te gaan naar Ugchelen en hulp te halen. Ik ga naar de brandmeester Quartel en kom er overstuur aan en vertel alles. Op mijn mededeling dat Hamer en zijn vrouw dood kunnen zijn en dat ik er niet alleen meer naar toe durf wordt snel hulp gehaald. Enkele van de Geneeskundige Dienst van de Luchtbescherming worden geroepen. Tenslotte gaat Quartel met me mee. Eén van de andere is naar Hamer gegaan en beide leven gelukkig nog. Zij zijn ongedeerd en zijn van schrik op zolder gekropen. Nu het daar zo gevaarlijk is gaan we ook naar dr. Ooster zelf. De regen en het afknappen van bomen houdt niet op. Wij gaan over de grote weg en komen al spoedig tot de ontdekking dat deze geheel versperd is. Wij zetten de fietsen aan de kant en gaan lopend verder. Ik kan niet voldoende beschrijven wat ik daar zie. Berkenbomen van 40 tot 50 centimeter liggen dwars over de weg. Weer anderen hangen of staan op het punt te vallen. Hier moet een zware bom zijn ingeslagen. Wij lopen door en klimmen voortdurend over boomstammen. Totdat we in een open ruimte aankomen. Wij zien in het duister overal korte witte strepen tot een zekere hoogte. Het zijn de stronken van afgeknapte bomen. Hierdoor denken we opnieuw aan een vliegtuig totdat één van ons een vrij grote krater naast de weg vindt. De krater is naar de uitwerking gering maar toch denken we nog aan een bom van twee ton. Overal in de omtrek liggen fosforbommen te branden. Door de regen is hun uitwerking gelukkig tot een minimum beperkt. Wij lopen door en moeten over meer bomen klauteren voordat de weg weer te zien is. We durven niet buiten de weg te lopen niet wetende wat daar nog kan liggen.
L. Quartel en ik gaan naar dr. Ooster. Daar zijn alle ruiten kapot. De ravage is niet zo groot. Zij zijn ook ongedeerd en schijnen minder onder de indruk want hij verkoopt genoeg grappen. We gaan weer terug en kijken op zijn verzoek nog naar de stallen of daar iets vernield is. Er zijn slechts drie ruiten stuk. Terwijl we op de weg lopen ontmoeten we de eerste mensen uit Beekbergen namelijk een dokter en de hoofdopzichter van de Heide-Maatschappij. Deze staan ook machteloos. Wij lopen nogmaals over de bomen en kunnen onze ogen haast niet geloven zoveel er vernield is. Hamer en zijn vrouw zijn intussen weer naar bed gegaan. Eerst kan ik hun niet vinden en loop automatisch naar boven maar vind tenslotte de kamer door hun hond. Ik vertel hun wat er precies gebeurd is en breng een boodschap van dr. Ooster over. Hun slaapkamer toont binnengestoven zand. Voor het vernielde raam hangt een vloerkleed. Ook zij zitten zonder licht. L. Quartel en ik willen daarna weer naar huis gaan maar blijven nog omdat er van richting Ugchelen twee auto's naderen. Door het zwaaien met mijn dynamolampje komen de auto's langzaam dichterbij. De voorste is een vrachtwagen van de Apeldoornse Luchtbescherming. De manschappen zullen de weg vrij maken. Daarachter bevindt zich een luxe auto met onder andere de Commissaris van Politie. Deze vraagt ons direct of er een boerderij is getroffen. Vervolgens moet ik hem de krater wijzen. Later arriveert ook een inspecteur van politie. Terwijl de opruimingsdienst een begin maakt met het werk staan wij nog met de chauffeur te praten. Totdat één van ons naar een boom wijst. Een zware berk valt om en dreigt op ons en de vrachtauto te vallen. Wij lopen weg maar de boom blijft gelukkig achter een ander steken. Hieruit blijkt voldoende hoe gevaarlijk het daar in de storm en regen is. Wij besluiten nu maar naar huis te gaan. Het is al half twee en ik ben vrij moe. Alle kleren zijn doornat.

1943 ----- 9 april vrijdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens ga ik weer naar de bomtrechter kijken. De ravage is nog groter dan ik 's nachts had kunnen vermoeden. Er is een brisantbom ('men' spreekt over een torpedobom) ontploft. De wand is naar uit scherven blijkt nog geen halve centimeter dik. Het is een hard soort staal dat een klinkend geluid maakt. Het dak van het huis van Hamer aan het Engelanderholt 22 is zwaar beschadigd. Deze familie loopt nu meestal met de jas aan in de kamer. De brandweer uit Apeldoorn ruimt de fosforbommen op. Zij schijnen er al 15 te hebben gevonden. De Duitsers komen ook kijken. Er zijn 's nachts op drie plaatsen brandbommen gevallen. Op een plek liggen minstens 50 fosforbommen, op een andere plek honderden brandstaven. In Loenen liggen beide soorten brandbommen. Door de bomexplosie in het bos van dr. Ooster zijn in Ugchelen en Beekbergen bij vele huizen ruiten gesprongen. De woningen zijn zeer verspreid. Waarom juist deze en niet de nabijgelegen huizen glasschade hebben is onverklaarbaar. Het zal voor de meesten moeilijk zijn nieuwe ruiten te krijgen omdat deze schaars zijn. 's Avonds vind ik langs de weg dicht bij de bomkrater een pamflet. Het is natuurlijk door één of ander goed vaderlander juist daar neergegooid. Mijn neef W. Willemsen (in februari gijzelaar) heeft zich intussen in Arnhem gevestigd. Hij is vrij van tewerkstelling in Duitsland. 's Avonds om 10.40 uur passeren de eerste vliegtuigen. Plotseling horen wij een zware slag. Boven de kazernes hangt een groot aantal lichtfakkels. De sirenes loeien. Er is voor het eerst luchtalarm in Apeldoorn. Ik begeef mij naar het blokhoofd en ben ook nu weer de enige die opkomt. Wat er precies is gebeurd is onbekend. Ik kom even voor twaalf uur weer thuis.

BRANDWEER. 's Nachts om half twaalf moest een Engelse bommenwerper zich van zijn last ontdoen. Vermoedelijk was hij met een Duitse nachtjager in gevecht. Hij wierp enige duizenden brandstaven, plusminus 90 fosforrubber-bommen en 4 brisantbommen af in de omgeving van het Kanaal te Beekbergen. Twee boerenschuren gingen in vlammen op. Een brandstaaf die door de rietdaken van een boerderij heen viel kwam achter een paard in de stal terecht en lag rustig onder de mest te branden. Daardoor werd een geweldige rook ontwikkeld. De boer haalde het paard direct van stal waardoor erger werd voorkomen. Hij durfde er echter niet meer naar te gaan kijken daar de brandstaaf zo lag te sissen en te spatten. Gelukkig dat de mest in de stal goed nat was waardoor de boerderij behouden bleef. Van de 90 fosforrubber-bommen waren er 48 niet geëxplodeerd, dus blindgangers. De volgende dag hebben wij ze allemaal uitgegraven en onschadelijk gemaakt. 's Middags kwam een boer bij de brandweermannen kijken naar wat ze daar deden. Toen de jongens hem vertelden hoe gevaarlijk die dingen waren krabde hij zich eens achter het oor. Hij vroeg wat zenuwachtig of er misschien ook even een met hem naar huis kon gaan. Het bleek al gauw dat hij een niet geëxplodeerde fosforrubberbom op een schap in de deel had staan. Hier stonden zeven koeien, een paard en enige varkens op stal. Gelukkig dat de bom niet gevallen was of dat er een jongen met een hamer tegenaan geslagen had. Dat wordt zo gauw gedaan en dan was de ramp voor de familie niet te overzien geweest.

1943 ----- 10 april zaterdag.

VAN HOUTUM. De Apeldoornse brandweer zet zijn werk bij de bom in het bos van dr. Ooster voort en graaft samen nog 40 fosforbommen uit. 's Avonds komen drie politieagenten bij deze verwoesting aan en lopen onmiddellijk verspreid door het bos. Zij zoeken houtdieven. Want burgers hebben al veel hout gestolen.

BURGEMEESTER PONT. ´Apeldoorn helpt Rotterdam´. Onder deze leuze werd in samenwerking met de Nederlandse Volksdienst op zaterdag 10 april begonnen met de hulpactie voor Rotterdam in verband met de daar plaats gehad hebbende ramp, het bombarderen door Engelse vliegtuigen. Hierdoor werden ongeveer 20.000 personen getroffen. Begonnen werd met een opwekking van mijn kant in de plaatselijke pers aan de burgerij van Apeldoorn om deze actie te doen slagen. Ofschoon enige tegenwerking ondervonden werd zijn de resultaten toch niet onbevredigend te noemen. Behalve een flinke hoeveelheid huisraad, kleding, schoeisel en dekking werd er 8.158 gulden aan geld ontvangen.

1943 ----- 11 april zondag.

VAN HOUTUM. De gehele dag door komen mensen bij de verwoesting door de bom in het bos van dr. Ooster kijken. 's Middags is het bijzonder druk. Men komt slechts voetje voor voetje voorwaarts evenals op de Hoofdstraat bij een feestdag.

1943 ----- 12 april maandag.

VAN HOUTUM. Volgens onbevestigde berichten zouden bij de brandbommen die donderdagnacht in een weiland over het kanaal zijn gevallen vele Duitse bonkaarten hebben gelegen.

1943 ----- 13 april dinsdag.

VAN HOUTUM. Wij kunnen vandaag onze nieuwe distributiekaarten gaan halen. De snoepkaart vervalt. De nieuwe tabakskaart heeft geen A- en B-bonnen meer. Op de levensmiddelenkaart zijn ook aardappelbonnen.

1943 ----- 14 april woensdag.

VAN HOUTUM. Om vijf uur 's middags komt een commissie onze fabriek bezichtigen in verband met een arbeidersvordering. De commissie bestaat uit twee Duitsers en twee Nederlanders. De vakgroep van de Papiermakers heeft destijds een rekwest ingediend dat de papierindustrie bij voortgaande arbeidersvordering verlamd zou worden. Zij bekijken alles snel en moeten enige gegevens over personeel, productie, kolen en elektriciteit weten.

1943 ----- 15 april donderdag.

BURGEMEESTER PONT. Door mij is heden besloten over te gaan tot verkoop van:
47 percelen grond van de afdeling Berg en Bos,
2 percelen grond van de afdeling Welgelegen,
7 percelen grond van de afdeling Verspreide Gronden.
Door de noordwesterstorm op 15 april 1943 zijn plusminus 400 bomen in Berg en Bos omgewaaid. Aan de ruiming daarvan wordt nog gewerkt.

1943 ----- 16 april vrijdag.

VAN HOUTUM. De boswachter van het Ugchelse Bos gaat op advies van zijn meerderen over in Duitse dienst. Het bos is grotendeels door de Duitsers in beslag genomen.

1943 ----- 17 april zaterdag.

VAN HOUTUM. Vanaf maandag aanstaande krijgt men één rantsoen aardappels (een kilogram) extra. Met het oog op frauduleus vlees is het slachten van honden en katten verboden.

BURGEMEESTER PONT. De zandbaan voor oplegging van de weg Nieuw-Milligen - Harderwijk nabij het Uddelermeer is op 17 april klaar gekomen.

1943 ----- 18 april zondag.

VAN HOUTUM. Iedereen wordt 's morgens wakker van het lawaai dat de Tricotfabriek veroorzaakt. Twee vliegtuigmotoren draaien proef van zes uur tot iets over tienen. Deze maken zo'n lawaai dat burgers naast de fabriek zich niet verstaanbaar kunnen maken. Het is Ugchelen nog goed te horen. Het is zuiver pesterij want anders gebeurde het wel midden op de dag of op een werkdag.

BLOEM. De boterprijs in de zwarte handel is f 15,- per pond. Hier in de buurt een dragende koe verkocht voor f 1.200,-. Een drachtig varken voor f 625,- met uitbeding van het beste big. Aan de markt te Apeldoorn zijn 4 biggen van 50 pond verkocht voor f 450,- gulden. Eieren in de zwarte handel 45 cent per stuk. Bruine bonen f 1,- per pond. Vette koeien in de zwarte handel f 3.000,-. Rundvet in de zwarte handel f 20,- per pond. De Duitsers zitten nog in Rusland waar nu noch van de Russische noch van de Duitse kant veel gevochten wordt. In Afrika zitten de Duitsers in een hoek gedreven met voor zich de linies en stellingen. Rechts een moerasgebied, links een hooggebergte en achter zich de zee. Ook hier schiet het weinig op aan weerskanten.

1943 ----- 19 april maandag.

VAN HOUTUM. 's Avonds graaf ik de krater van de bom in het bos van dr. Ooster uit. Ik vind slechts één scherf en het onderste gedeelte van de bom. Dit stuk weegt 2 1/2 kilo. Het bevat hoofdzakelijk de ontsteking. Het is voor de helft koper. De vernielde bomen hebben een waarde van enige honderden guldens. Ze zijn al omgehakt. Er moeten zoveel bomen worden omgehakt dat de houthakkers nog niet op de helft zijn

1943 ----- 20 april dinsdag.

VAN HOUTUM. De pers wijdt vele artikelen aan de 54ste verjaardag van Hitler. In Apeldoorn hangen enkele Hakenkruisvlaggen uit. Alle personen in Duitse dienst (ook personeel Ugchelse Bos) hebben 's middags vrij. De overheid deelt mee dat wij zuinig moeten omgaan met ons rantsoen suiker. Er worden misschien in het komende najaar geen suikerbonnen bekendgemaakt.

1943 ----- 24 april zaterdag.

VAN HOUTUM. 's Middags komen enige Duitse foeragewagens en zelfs een landauer [vierwielig rijtuig voor 4 personen] voorbij. Later passeert een groot aantal wielrijders. Deze moffen nemen hun intrek in de gebouwen van het Apeldoornse Bos. Het viel de laatste weken al op dat de Duitsers veel beddengoed en andere rommel in de richting van Apeldoorn vervoerden. Het tabaksrantsoen wordt definitief teruggebracht op 20 sigaretten, 25 gram tabak of vijf sigaren per week.

1943 ----- 27 april dinsdag.

VAN HOUTUM. 's Nachts om twee uur word ik wakker. Grote formaties Britse vliegtuigen komen in richting Duitsland over. Spoedig val ik in slaap. Een kwartier later word ik weer wakker. Om 2.20 uur is boven het zware geronk een eigenaardig geluid te horen. Daarna weerklinkt de éne ontploffing na de andere. Ik lig te schudden in bed. De dakpannen naast mij vallen van het dak. Gerinkel van ruiten vergroot de angst voor een voltreffer nog meer. Ik blijf liggen met de gedachte dat het huis spoedig ineenstort. Zover komt het gelukkig niet. De ontploffingen (totaal zes) volgen elkaar snel op. Daarom is het niet te beschrijven of er van schrik sprake is geweest. Ik schuif mijn gordijn opzij en kijk in een vlammenzee. Het lijkt of het nabij zijnde bos geheel zal afbranden. Ook op ons terrein verlichten vlammen de omgeving. Wij staan alle direct op en zijn gelukkig ongedeerd. Bij mijn tante en zuster vlogen de glasscherven door de kamer. Beide trapten bij het uitstappen uit bed in het glas. De verduisteringsgordijnen zijn naar beneden gevallen. De sponningen zijn van de ramen weggerukt. Naast glasscherven ligt er veel zand in de kamers. In het huis hangt een fosforlucht. Mijn vader en ik gaan direct alle vertrekken rond. Er zijn gelukkig geen brandbommen in ons huis gevallen. Aan de voorkant van het huis zijn alle schilderijen en andere wandversiering naar beneden gevallen. Ik kleed me aan maar kan niet zo snel de goede kleren vinden. Of dit een gevolg van zenuwachtigheid is kan ik niet meer zeggen. Mijn vader is het eerste beneden en overal liggen glasscherven. Even later gaan we samen naar buiten. We willen naar het brandende bos lopen maar mijn neef Jan roept ons. Deze is plotseling in een grote krater gevallen terwijl hij naar ons huis wilde lopen. Deze bevindt zich midden in de weg. Een omgestoten muur houdt de massa zand tegen. Anders werd de beek afgesloten. Hierna vinden we een tweede krater. Deze is het dichtst bij ons huis en beslaat driekwart van onze voortuin. Naar schatting zijn deze kraters negen meter breed en drie meter diep. De tuin- en gasleiding zijn gesprongen. Wij kunnen echter de tuinleiding afsluiten. De gehele weg is versperd. Eerst nu beseft mijn vader aan welk gevaar hij ontsnapt is. Even voordat de bommen vielen liep vader nog buiten. Hij stond om 2.20 uur op het punt weer naar bed te gaan en was al in de slaapkamer. Intussen blijven de branden woeden. Vele fosforbommen verspreiden in richting Koolsprengen een scherp licht. Wij gaan met zijn tweeën naar de buurman. Hij is eigenaar van het bos. Zijn stromijt staat te smeulen. Ook zij zijn ongedeerd maar weten weinig van de zware bommen die bij ons zijn gevallen. Op de terugweg komen we de Luchtbeschermingsdienst tegen. Deze sluit de gasleiding af. Na veel bevelen wordt de weg vrijgemaakt. De plaatsvervangend commandant van Ugchelen is vol goede moed. Hij geeft bevel dat de Luchtbescherming de éne krater voor ons huis moet dichtgooien. Een persoon begint maar staakt al direct dit onbegonnen werk. Er komen steeds meer mensen. Het blijkt dat over een grote oppervlakte brandbommen zijn uitgeworpen. De brandweer blust een schuurtje met aangrenzende hooiberg en bij onze buurman de stromijt. Bij één viel een brandstaaf door het dak en bleef boven de kinderbedden in het plafond steken. De eigenaar had een grote tegenwoordigheid van geest en gooide de brandbom door het raam naar buiten. Hetzelfde gebeurde bij twee anderen waar een brandstaaf op de deel en in een werkplaats viel. Bij Geurts ligt het terrein vol met brandstaven die nog gedeeltelijk boven de grond uitsteken. De brandweer vindt er ook een lichtfakkel. De parachute en het magnesiumpoeder zijn verbrand. Op een ander punt zijn veel brandstaven in kippenhokken gevallen. Een 400 meter van de beide bomkraters voor ons huis hebben twee huizen even zware schade geleden als wij. Het is jammer dat deze mensen niet verzekerd zijn. Mijn moeder is met de dienstbode nog naar onze buurman geweest. Zij zijn zo vriendelijk indien nodig bedden voor ons klaar te maken. Mijn vader belt onmiddellijk naar de familie uit Apeldoorn en Arnhem. Gisteren zijn juist een tante en een neef na drie dagen logeren weer naar Arnhem vertrokken. De ravage bij de fabriek en bij mijn oom zijn even groot als bij ons. Arbeiders van de gasfabriek herstellen de gasleiding. Wonder boven wonder zijn de telefoonkabel en een kabel met 10.000 Volt spanning niet vernield. De politie houdt vanaf zes uur 's morgens wacht. Om twaalf uur komt de Ortskommandant met een hoge officier kijken. Ik luister op dat moment naar de radio die ik door het vele bezoek nog niet heb kunnen horen. Hij bemerkt het gelukkig niet. In Ugchelen is alles goed afgelopen. Slechts een jongen kreeg fosforspatten op zijn knie. Door snel ingrijpen van de brandweer is erger voorkomen. In Apeldoorn gaat het echter anders. Op de fabriek van Van Gelder en Zonen [aan de Eendrachtstraat nabij de Jachtlaan] wil men met een brandende brandstaaf demonstreren hoe lang men deze in de hand kan houden. Plotseling explodeert de brandbom. Het is er één met een kleine springlading. Eén persoon krijgt een scherf onder de kaak en bloedt dood door het doorsnijden van de halsslagader. Een aanwezige verpleegster krijgt snijwonden over beide bovenbenen. Het is een ernstige waarschuwing voor iedereen die zulke grappen wil uithalen.

BLOEM. Zwaar geronk in de nacht van zeer veel vliegtuigen. Het duurde wel 3 uur voor ze voorbij waren. Ze hebben Duisburg en 2 andere steden zwaar gebombardeerd.

BRANDWEER. In de vroege morgen deponeerde een Engelse bommenwerper zijn lading in Ugchelen. Voor de villa van de heer A. van Houtum kwamen 2 zware brisantbommen terecht. Geen enkele ruit in de villa bleef heel. Ook in de fabriek aan de overkant van de weg moesten vele ruiten het ontgelden. In de omgeving kwamen nog 8 van die zware jongens terecht. Ook werden nog vele fosforrubber-bommen en enige duizenden brandstaven afgeworpen. Hierdoor brandde nog een schuur aan de Brouwersmolenweg af terwijl een fosforrubberbom een hooiberg in brand zette. Verder nog enige kleine bos- en heidebrandjes die spoedig geblust waren. Doordat het zo donker was, was het een fantastisch gezicht, al die honderden kleine brandjes in de bossen.

1943 ----- 28 april woensdag.

VAN HOUTUM. De brandweer graaft nog een groot aantal fosforbommen uit. Een jongen uit Ugchelen is ook onvoorzichtig met een brandstaaf met springstof. Hij brengt het er echter gelukkig goed van af.

1943 ----- 29 april donderdag.

VAN HOUTUM. Het schijnt dat ons huis nu pas weer volledig op de fundamenten gaat rusten. De barsten in de muren worden steeds groter. Bij mijn oom gaan alle bepleisterde plafonds scheuren. Er komt steeds meer schade. De brandweer heeft in totaal in de omgeving van ons huis 80 fosforbommen uitgegraven.

BLOEM. Voormiddags om 10 uur een zeer zware dreun. Het was het vallen van een bom die in Zwolle op een schip munitie terecht is gekomen. Daardoor zijn in Zwolle en tot ver in de omtrek zeer veel ruiten gesprongen. Veel gewonden zouden in ziekenhuizen verpleegd worden. Krantenberichten melden als dat de manschappen van het voormalige leger zich moeten melden en dan als krijgsgevangene naar Duitsland moeten.

BRANDWEER. Vandaag werden wij ter assistentie naar Vaassen geroepen. Hier was een brandend Engels vliegtuig op een boerderij terechtgekomen. De boerderij en het vliegtuig werden geheel door brand vernield. De inzittenden kwamen om het leven.

BURGEMEESTER PONT. Bekendmaking van de Weermachtsbevelhebber in Nederland over terugvoering in krijgsgevangenschap van dienstplichtigen van de voormalige Nederlandse Weermacht. Alleen de ambtenaren van de Distributiedienst beneden de leeftijd van 25 jaar en de reserve-officieren komen voor terugvoering in aanmerking. Van de dienst in Apeldoorn komen daardoor 3 ambtenaren voor terugvoering in krijgsgevangenschap in aanmerking. Daaronder is de kassier Waardemateriaal de Heer Haakmat. Aan het CDK werd met het oog op de belangrijkheid van deze functie verzocht, indien mogelijk, te willen bewerkstelligen dat de kassier-waardemateriaal van terugvoering wordt vrijgesteld.

1943 ----- 30 april vrijdag [verjaardag van Prinses Juliana].

VAN HOUTUM. 's Morgens gaan geruchten dat alle fabrieken in Twente door het oproepen van alle Nederlandse militairen in staking zijn gegaan. Dit wordt later bevestigd. Eén machinefabriek staakte al gisterenmiddag om drie uur. In Apeldoorn zou aangeplakt staan ´Arbeiders, volgt het voorbeeld van Hengelo´. Hierop staakt onder meer de busdienst Apeldoorn - Arnhem. Drie Duitse soldaten, die met geweld in een autobus stappen, worden naar de garage overgebracht. Even later staakt ook de papierfabriek van Van Gelder en al spoedig volgt Brouwersmolen. Om 11.30 uur legt ook de Ugchelse fabriek het werk neer. 's Middags belt de Arbeidsbeurs ons viermaal op. Als het personeel 's middags nog weer begint te werken moeten wij een halve dag loon afhouden. Begint het morgen dan een dag loon aftrekken. Begint het niet dan mag men de stakende arbeiders niet meer in dienst nemen. De directie staat borg met hun leven. Alle papiermakers houden 's middags vergadering in Eerbeek. Daar staakt ook iedereen. Het doel van de vergadering is arbeiders die in militaire dienst zijn geweest en dus opgeroepen zullen worden op Duitse papierfabrieken te werk te stellen. Het doel wordt niet bereikt. De arbeiders gaan liever achter het puntdraad dan voor de vijand te werken. In Apeldoorn is het half oproer. De chauffeur is nog net op tijd met de vrachtauto in Ugchelen teruggekeerd anders had men de ruiten ingegooid. De voormannen van beide fabrieken zijn actief. Zij gaan het gehele personeel rond. De arbeiders van Brouwersmolen zullen om 5.30 uur vergaderen. Wij moeten nog voor zes uur het aantal personen opgeven die in militaire dienst zijn geweest. Het is op beide fabrieken samen acht waaronder mijn broer. 's Avonds gaat de politie vele huizen rond en zegt dat de bevolking zich tussen 20 en 6 uur niet op straat mag bevinden. Na acht uur zullen de Duitsers overal patrouilleren en op groepjes groter dan vijf personen schieten. Het werpen met handgranaten is niet uitgesloten. Er verschijnt geen krant. In Apeldoorn wordt een bulletin huis aan huis bezorgd. De Duitsers patrouilleren de hele avond over de weg voor ons huis.

BLOEM. Overal is staking uitgebroken. Men zegt dat in de grote steden in Holland en de Achterhoek deze staking vrij algemeen was. Stork en de Heemaf, die voor de weermacht werken, zouden de 29e april al in staking zijn gegaan. Men zegt dat in Amsterdam 30 man spoorwegpersoneel doodgeschoten zijn omdat ze niet wilden werken. Hier en in de omtrek lopen tot nu toe de treinen nog wel geregeld. Overigens hebben de fabrikanten hier en in de omtrek een ´last´ gekregen te moeten werken daar ze anders meegenomen zouden worden.

BURGEMEESTER PONT. De op de laatste dag van de maand optredende stakingspogingen werden door mij energiek tegengegaan en snel de kop ingedrukt. Zowel enkele gemeentediensten als ook particuliere bedrijven legden het werk neer. Zelfs van het secretariepersoneel verdwenen omstreeks 10.30 uur enkele ambtenaren. Door mij werd - na telefonische bespreking met de Beauftragten voor de Provincie Gelderland - aan de hoofden van dienst, chefs van afdelingen, directeuren van bedrijven enzovoort per rondschrijven kennis gegeven dat zij persoonlijk hoofd voor hoofd aansprakelijk gesteld werden voor het in staking gaan van de onder hen ressorterende ambtenaren en gemeentewerklieden. Ik wenste van hen per omgaand een opgave met vermelding van en het uur van diegenen die het werk neergelegd hadden en eveneens wanneer deze hun arbeid weer hervat hadden. Dit had tot resultaat dat het secretariepersoneel 's middags bij de hervatting van het werk weer geheel compleet was.
- Enkele gevallen van zelfmoord vonden plaats. Twee personen overleden door het drinken van methylalcohol.
- In verband met de terugvoering in krijgsgevangenschap van beroepspersoneel van de voormalige Nederlandse Weermacht beneden de rang van officier werd de alarmtoestand afgekondigd ter zake verstoring van de openbare orde onder de bevolking.
- De wethouder van Sociale Zaken keurde goed dat etensoverschotten van de keuken gratis ter beschikking gesteld werden aan de voor rekening van de gemeente verpleegde kinderen in de ´Enkstichting´. Op 30 april werd een overschot van plusminus 400 liter voedsel gratis uitgedeeld aan bewoners van de Vogelbuurt en de Metaalbuurt.

1943 ----- 1 mei zaterdag.

HARDONK [begin van zijn dagboek]. Sombere regenachtige dag. Winkels zijn nu weer open. Echter geen NSB-vlaggen wegens ´Feest van de Arbeid´? 's Avonds de straten na 8 uur als uitgestorven daar alle Nederlanders thuis moeten blijven. Voor mijn huis komt een SS-wacht te staan, 3 man met geweren en 1 met handmitrailleur. Ook gedurende de nacht staat er een post. Dit staat in verband met de in ons land gehouden algemene proteststaking.

VAN HOUTUM. Die nacht om 2.20 uur haalt mijn vader alle huisgenoten uit bed. Er passeren grote formaties Engelse bommenwerpers in richting Duitsland. Tijdens het aankleden stort een vliegtuig in richting Deelen neer. Het blijft lange tijd branden. Wij weten niet op welke afstand het ligt. Ook weten we niet hoe de Duitsers in deze spertijd met het oog op het standrecht personen zullen behandelen die zich bij het vliegtuig bevinden. Daarom ga ik er niet naar toe. Om 03.00 uur stort een tweede vliegtuig in richting Het Loo neer. Dit brandt niet lang. Na 1 1/2 uur houdt het geronk op. Intussen fluiten talrijke granaten over. Nu het rustig is gaan we weer naar bed. 's Morgens vertelt mijn vader dat er zojuist een Brits vlieger voorbijgekomen is. Deze zou bij de Ugchelse Berg op de grote weg zijn gekomen. Hij loopt in richting van Apeldoorn. Hij heeft zich bij Caesarea aan een voorbijkomende Duitser overgegeven. Deze mof is met verlof. Hij heeft er plotseling zo de smoor in dat hij nu een Brits vlieger moet wegbrengen. Hij moet lopen en mist zodoende een D-trein. Ik ga hem inderhaast op de fiets achterna. Hij loopt al bij Van Gelder. Het is een stevig, goed gevoed persoon en zit niet slecht in de kleren. Hij is groot en fors en de Duitser maakt een nietige indruk iedereen wil de Brit zien. Hij blijkt een Canadees te zijn. Hij lacht zo nu en dan tegen de mensen. Na het ontbijt ga ik naar het vliegtuig dat niet verder dan de Waterberg blijkt te liggen. De resten liggen overal in het bos verspreid. Van een rubberboot is de helft afgesneden en de noodrantsoenen zijn verdwenen Hier liggen twee motoren. Deze zitten helemaal in elkaar en hebben bijna geen gat in de grond geslagen. Rondom liggen tientallen brandbommen, ja zelfs complete houders met brandstaven. Een gering percentage is verbrand. We worden plotseling door de politie weggejaagd. De Commissaris van Politie komt het bos uit. Hij duldt geen burgers bij het vliegtuig. Wij besluiten het toestel van de andere kant te naderen. Onderweg zien we tegen een heuvel een groene verhoging liggen dat op een groot stuk aluminium lijkt. Bij nadering blijkt het een dode vlieger te zijn. Hij is met het hoofd op de grond gevallen en heeft zijn nek gebroken. Hij heeft een gat van circa drie centimeter in zijn hoofd. Uit zijn mond hangen dikke draden gestold bloed. Ik schrok wel even toen ik hem zag liggen. Wij melden deze vondst aan een Duitse wacht met de bedoeling het vliegtuig beter te kunnen zien. Dit lukt. We lopen er met een Duitser naar toe. Deze bekijkt hem maar raakt niets aan. De schildwacht laat ons bij het grootste wrakstuk toe. Er ligt de romp met de beide wielen. In de resten zijn stukken van fosforbommen te herkennen. Een grote band is al leeggelopen. De tweede wordt langzaam slapper. Er zouden pakken pamfletten zijn verbrand. Het is een viermotorige bommenwerper type Halifax. Op dit punt zijn we ruim 500 meter van de resten van de rubberboot. Naar we later horen ligt er elders in het bos nog de verwrongen cockpit met een verminkt lijk dat bekneld zit. Intussen vindt men een derde lijk. Deze ligt evenals degene die wij gevonden hebben ruim één kilometer van het toestel. Zijn parachute hangt in de bomen. Zijn hoofd is zwaar verminkt en bijna in tweeën. De naam van deze vlieger is Hawkins. Even later arriveert de politie met een doodskist. Het lijk wordt met de parachute gekist. Hierna ga ik naar huis. Onderweg zie ik talrijke pamfletten die maandagnacht zijn uitgeworpen. Bij de Ugchelse Berg zijn enige strooibiljetten en een groot aantal kaarten uit het neergestorte vliegtuig gevonden. Onder de kaarten is er één waarop de vliegroute tijdens de vlucht moet worden aangetekend. Deze route is tot een punt tussen Deelen en Apeldoorn bijgehouden. 's Middags komen nog twee Duitsers het terrein om ons huis afzoeken. Er worden twee Engelse vliegers vermist. De burgemeester maakt bekend dat een verblijf langer dan acht dagen als vestiging wordt beschouwd. Nu het standrecht [snelle berechting door militairen met als regel de doodstraf door de kogel] over het gehele land van kracht wordt mogen de sportwedstrijden niet doorgaan. Bioscopen geven nog alleen middagvoorstellingen. Een groot aantal vergaderingen wordt afgelast. Enkele fabrieken staken nog de hele morgen. Brouwersmolen begint om tien uur weer te werken. De Ugchelse fabriek hervat het werk om elf uur. In opdracht van de burgemeester gaat iemand de bedrijven rond om zich te overtuigen of deze werken. Hij komt niet in Ugchelen maar wel op Brouwersmolen. Daar vraagt hij nog speciaal aan een arbeider of deze het werk heeft hervat. Wij moeten nog deze dag de namen van ons personeel opgeven ter verkrijging van een Ausweis voor de speruren. Men mag zich dan alleen van huis naar de fabriek begeven. 's Middags worden alle papierfabrikanten uit Eerbeek gevangengenomen Onder hen bevindt zich mijn oom. Deze arrestatie staat in verband met de stakingen.

BLOEM. Men zegt dat een gedeelte van de politietroepen van Schalkhaar die naar België moesten vertrekken om daar de orde te handhaven ook dienst geweigerd hebben en weer geboeid in Deventer aangekomen zijn.
 LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Engels vliegtuig neergestort in het bos gelegen tussen Ugchelen en Hoenderloo aan de Noordweg, fosfor en andere brandbommen. Totaal 5 doden en 150 m² bos verwoest.

BRANDWEER. Er stortte een Engelse bommenwerper aan de Waterberg te Hoenderloo neer en explodeerde op de grond. De brokstukken lagen wijd en zijd verspreid evenals de lijken van de 7 inzittenden.

BURGEMEESTER PONT. Vandaag stortte in het bos gelegen tussen Ugchelen en Hoenderloo aan de Noordweg een Engels vliegtuig neer. Daarvan vonden de 5 inzittenden de dood en plusminus 150 m² bos werd verwoest.

POLITIE (Proces Verbaal). Ter aanvulling van het proces-verbaal van 1 mei 1943 werd op 7 mei het volgende geconstateerd. Bedoeld vliegtuig was een 4-motorige bommenwerper die voordat hij op de grond kwam is geëxplodeerd. In de cabine was nog aanwezig het lijk van de bestuurder. Zijn bovenlichaam was verbrand. In de omgeving werden nog twee lijken aangetroffen. Deze zijn naar de Algemene Begraafplaats Heidehof te Ugchelen vervoerd. Daar zijn ze ter aarde besteld. Op 10 mei werd in dit verband gemeld dat het vliegtuig was neergekomen ongeveer 2 1/2 kilometer oostelijk van de weg van Ugchelen naar Hoenderloo en ongeveer 1 kilometer zuidelijk van de Noordweg. De berging van het wrak met de lijken van A. Cambrun, R. Hawkins, Th. Jardine en J. Hendry werd door militairen van het vliegveld Deelen ter hand genomen.

1943 ----- 2 mei zondag.

HARDONK. Heldere dag, met veel wind. Collecte voor de geteisterde plaatsen heeft in Hervormde Kerken niet minder dan 3400 gulden opgebracht. Om kwart over 9 ('s avonds) kijk ik nog eens over de Hoofdstraat, geen sterveling. Men vertelt dat vanmorgen weer verscheidene personen zijn gearresteerd, terwijl gisteren een aantal Eerbeekse fabrikanten gevangengenomen is.

VAN HOUTUM. 's Middags ga ik met twee neven naar het vliegtuig. Er staan slechts twee Duitse schildwachten. Alleen het terrein met de romp en de brandbommen is verboden. Het is zeer druk. Iedereen loopt door het bos om nog iets bijzonders te kunnen vinden. Op één motor liggen vier brandstaven met springlading. Er staat een schildwacht bij. De overige zijn gewone brandstaven. Overal liggen honderden stukken aluminium. Wij zien een onbeschadigde benzine- en olietank. Twee andere zijn geheel vernield. Deze tanks zijn bepantserd met een laag sponsrubber van een halve centimeter dikte. In een tank kan ruim 350 liter benzine. Uit alles blijkt dat de Engelsen nog over goed materiaal beschikken. Zij schijnen geen gebrek te hebben aan rubber en koper. De propellers van de twaalfcilinder motoren bestaan uit hout met een dunne laag kunsthars. Volgens geruchten zou een vlieger van dit toestel zich op de Hoog Buurlose weg aan de moffen hebben overgegeven. De politie weet echter van niets. De Sicherheitsdienst arresteert 's morgens een groot aantal links georiënteerden uit Apeldoorn. 's Avonds komen de fabrikanten uit Eerbeek op één na terug. Zij hebben vreselijke ogenblikken achter de rug. De Duitsers onderwierpen hen voortdurend aan een kruisverhoor, stelden hen tegen de muur op met het geweer in de aanslag enz. Alle gevangenen meenden dan ook spoedig gefusilleerd te worden. Dit is niet gebeurd. Het is te danken aan de Rijksduitser S. uit Heelsum. Door zijn actie zijn zij vrijgelaten.

BLOEM. Heden zijn de voormalige raadsleden van de Gemeente Voorst opgepakt. In Klarenbeek hebben ze G. Boschker van huis opgehaald. Men zegt dat meester Linderhof zoek is. Iemand, waarvan men meende dat hij wist waar hij was, hebben ze drie maal tegen de muur gezet en gedreigd maar zonder resultaat. In de Vecht waren ze zomaar onder de Heilige Mis in de kerk komen stappen en hebben die bewuste persoon meegenomen. 's Avonds om 8 uur moet alles van de weg zijn tot 6 uur 's morgens.

1943 ----- 3 mei maandag.

HARDONK. Zonnige dag met veel wind. Helaas komen droevige berichten over het doodschieten van verschillende gevangenen. Daaronder ook een papierfabrikant te Coldenhove bij Eerbeek. Een mededeling hierover wordt door zwaar gewapende SS-mannen aangeplakt. De stakingsbeweging wordt nog in verschillende delen van ons land voortgezet. In Apeldoorn is de dag rustig verlopen. Vanavond is alles weer uitgestorven.

VAN HOUTUM. 's Morgens worden overal aanplakbiljetten aangebracht met de bekendmaking dat vijf Nederlanders zijn gefusilleerd. Om tien uur 's morgens horen wij dat de achtergebleven Eerbeekse fabrikant D. Vreeswijk in Arnhem is doodgeschoten. In het avondblad staan in totaal 26 doodvonnissen. Over de Eerbeekse fabrikanten is nog nader bekend dat zij grote angsten hebben uitgestaan. De SD kleineerde hen op allerlei gemene manieren. Toen de bus langs enkele huizen reed maakten de moffen de opmerking ´Mooi huis´! Bekijk het nog maar eens goed want je ziet het niet weer!´ Zo ging het door. In Arnhem moesten zij allen met het gezicht tegen de muur gaan staan. Zij werden één voor één geroepen en aan een kruisverhoor onderworpen. Daarna kon de arrestant gaan zitten. De eersten troffen het zodoende. Maar de laatsten waren murw. Eén van hen heeft minstens vijf uur gestaan. Vervolgens kozen de Duitsers drie persoenen uit hun midden en zetten deze tegen de muur met de mededeling dat zij direct zouden worden doodgeschoten. Onder hen bevond zich mijn oom. Zij konden na twee uur weer gaan zitten. Er was geen schot gevallen. Tot het laatste moment werden zij met het doodschieten bang gemaakt. Een NSB-er uit Eerbeek heeft allen aangewezen. De Duitsers trachtten na de arrestaties de kelders van de betrokkenen nog te plunderen. Dit is hun niet gelukt. De moffen onderzochten de gehele morgen de fabrieken. Mijn oom probeert nog het lijk van D. Vreeswijk vrij te krijgen maar zonder resultaat.

1943 ----- 4 mei dinsdag.
HARDONK. Helder met veel wind. Het is hier in Apeldoorn blijkbaar rustig geweest. Uit Vaassen worden echter harde maatregelen van de bezetter gemeld.  VAN HOUTUM. 's Morgens om zeven uur worden drie Engelsen van het vliegtuig, dat vrijdagnacht bij de Waterberg is neergestort, begraven. 's Middags ga ik met mijn moeder naar het vliegtuig. Wij mogen ons niet buiten de Noordweg begeven. Het gemeentepersoneel zal het vliegtuig opruimen. Dit is wel het toppunt. Evenals het geval dat onze vrachtauto de gehele dag voor de Duitsers moet rijden. Daar tegenover staat dat een nietsnut een NSB-er, die de Duitsers in mei 1940 de weg door Ugchelen heeft gewezen, met een Duitse vrachtauto naar Utrecht kan verhuizen. Dit doet hij natuurlijk om bij de vergelding niet opgemerkt te worden en in de massa op te gaan. De Duitsers drijven met een mitrailleur het personeel van een ijzergieterij in Vaassen in de fabriek. Enkelen van de directie en een groot aantal werkbazen worden weggevoerd. Het personeel moet in de fabriek blijven. Totdat allen aanwezig zijn. Zij worden gevoed door de Centrale Keuken. Er staat weer een bekendmaking in de krant echter zonder namen. ´De standgerechten velden opnieuw een reeks doodvonnissen die meteen ten uitvoer werden gelegd´. Zou het nu al zo ver zijn dat de Duitsers zich ook geen moeite nemen de namen nog te publiceren. Een tweede punt dat nieuwe haat zaait vormt het geval dat de geldige boterbon met twaalf dagen is verlengd. Nu moet men met een half pond [250 gram] boter 24 dagen tevreden zijn.

1943 ----- 5 mei woensdag.

HARDONK. Laat in de nacht veel vliegtuigen overgekomen. Later hoor ik dat 4 bommenwerpers boven de Veluwe zijn neergeschoten. Het is ideaal fietsweer. In Vaassen zijn nadere berichten over moeilijke dingen die verschillende fabrieksarbeiders daar hebben doorstaan. Onze straftijd is verminderd tot 9 uur 's avonds. Met het mooie weer is er druk van geprofiteerd. Hedenmorgen kwam het ontstellende nieuws dat alle studenten, die niet getekend hadden, zich donderdag moesten melden. Bedreigingen voor de ouders wanneer dit niet gebeurt.

VAN HOUTUM. 's Nachts om één uur staan we allemaal op. Er passeren wel niet veel vliegtuigen maar het luchtdoelgeschut vuurt bijzonder lang. Er fluiten veel granaten over. Mijn broer denkt dat er een bij ons in de fabriek ingeslagen is. Het personeel zet de papiermachine daarom stil. Een vliegtuig wordt in de richting van Het Loo neergeschoten. Het cirkelt nog ruim twee minuten rond en stort daarna omlaag. De bemanning heeft dus voldoende tijd gehad om uit het vliegtuig te springen. De ijzergieterij uit Vaassen is weer aan het werk. Enige arbeiders (in de krant worden er twee genoemd) zijn gefusilleerd. Er worden in Apeldoorn door een ondergrondse organisatie kleine vlugschriften verspreid die tot algemeen verzet opruien. Wij krijgen de eerste ruiten zodat er een begin is. Nu kunnen de slaapkamers en keuken in ieder geval geheel tochtvrij worden gemaakt.

1943 ----- 6 mei donderdag.

HARDONK. Weer prachtig lenteweer. Onderwerp van de gesprekken natuurlijk de aanmelding van de studenten. Daarbij blijken vele ouders heel vreemde opvattingen te hebben van ouderplicht. Zij denken meer aan eigen leven dan aan het welzijn van hun kinderen en hun karaktervorming. Een heel eigenaardig ongeval deed zich dinsdagavond om 8 uur op de Brinklaan voor. Daar was namelijk een paard door een auto gezakt en tippelde lustig met zijn benen over de grond. Burgers boden hulp aan. Door het toen geldende 8-uur-verbod moesten de Duitsers de assistentie van de brandweer inroepen om het beest uit zijn wonderlijke positie te verlossen.

1943 ----- 7 mei vrijdag.

HARDONK. In de nacht lekker regenbuitje. Gisteren heeft zich een groot aantal studenten gemeld. De spoorverbinding met Amersfoort was vanmorgen verbroken. Wegens ´slechte´ levering door de boeren moeten we het met ons pover stukje vlees liefst 14 dagen langer doen. Toch vanavond in een beste stemming en heb die door enige biscuits nog wat aangewakkerd! Morgen hoop ik die stemming (Tunis!) bij de banketbakker nog te verbeteren? Er zijn hier weer meer troepen, veel oude mannetjes!

VAN HOUTUM. Mijn vader komt 's morgens uit Den Haag terug. De heenreis werd vertraagd doordat de trein Apeldoorn - Amersfoort niet reed (tijdbommen langs de rails bij Stroe). De spoorlijn naar Deventer was eveneens versperd. Het doel van de reis is het verkrijgen van Ausweise voor het mannelijke personeel boven 28 jaar. Dit is voor allen op twee na gelukt. De arbeiders van Brouwersmolen krijgen ook een vrijstelling.

1943 ----- 8 mei zaterdag.

HARDONK. Wisselend bewolkt, veel kouder. In de middag een zware regenbui. Vanmorgen het alarmerende bericht dat nu alle mannelijke Nederlanders van 18-35 jaar zich bij de ´arbeidsbeurzen´ moeten aanmelden. Natuurlijk weer de grens over. Vele Apeldoorners werden vandaag gedwongen om gedurende 5 dagen (iedere dag 4 uur lang) de verschillende spoorlijnen te bewaken. Een aantal van hen moest zich naar Kootwijk begeven om daar het baanvak na te gaan.

VAN HOUTUM. De Nieuwe Apeldoornsche Courant maakt opnieuw vijf doodvonnissen bekend. Het schijnt dat de gefusilleerden nog wel gekist worden maar de SS wil de lijken niet aan de nabestaanden uitleveren. Alle mannen tussen 18 en 35 jaar zijn verplicht zich bij de plaatselijke Arbeidsbureaus op te geven. Het is al weer een Duitse maatregel. Het begint er naar uit te zien dat alle weerbare mannen Nederland moeten verlaten. Er zijn wel enige uitzonderingen op deze verordening. Deze gelden slechts voor personeel van ´Rüstungsbetriebe´ en voor geestelijken. Nu blijkt welke hoge waarde de Ausweise hebben. Volgens geruchten zouden de tijdbommen te Stroe door saboteurs aan de spoorlijn zijn bevestigd. Railwachter is een nieuw beroep. Deze moeten aanslagen tegen spoorlijnen tijdig ontdekken. Deze railwachters zouden eerst een bom op een dood spoor en later op de hoofdrails hebben gevonden. Het juiste hierover is onbekend. Het is echter zeker dat van sabotage sprake is. Want 's middags moeten burgers langs de spoorlijn posten. Mijn neef Arnold komt om 1.00 uur thuis. Hij krijgt even later bericht dat hij van 1.30 - 5.30 uur bij het station Asselt moet wachtlopen. Mijn oom krijgt hetzelfde bericht. Er gaan geruchten dat wij ons hedenavond na zeven uur en morgenmiddag na twee uur niet op straat mogen bevinden. Het zullen wel geruchten blijven. De politie arresteert in de loop van de middag zo maar jongelui op straat. Zij moeten allen 's avonds en 's nachts langs de spoorlijn posten. Het is voor mij aanleiding niet meer buiten te komen. Het helpt weinig. 's Avonds komt de politie bij ons aan huis. Hij wil me eerst een nachtdienst geven maar dit wordt voorkomen. Ik moet 's morgens van 9.30 tot 13.30 uur op wacht staan. Mijn oom Jan valt er eveneens onder. Mijn vader en mijn neef Jan zijn respectievelijk te oud en te jong. De grens ligt tussen 21 en 55 jaar. Wij moeten iedere morgen tot en met donderdag aanstaande tussen de kilometerpalen 75 en 78 gedurende die tijd posten. Hierna gaat de politie naar mijn broer. Deze is minder gelukkig en krijgt de uren tussen 5.30 en 9.30 uur. Ieder krijgt een papier. Daarop wordt meegedeeld dat de burgemeester van Apeldoorn ons beveelt ter bewaking aanwezig te zijn te ..... op ..... Wij allen hebben een dag winst omdat het posten eerst morgen begint. Voor Arnold vangt het al hedenmiddag aan. Het traject ligt tussen de stations Assel en Kootwijk. Het vleesrantsoen wordt tot 28 dagen verlengd. Zogenaamd door de staking van de boeren. Theesurrogaat, bouillon en jusblokjes komen nu ook op de bon.

BLOEM. Naar aanleiding van de stakingen, die het gevolg waren van een oproep van de voormalig Nederlandse regering in ballingschap, zijn er totnogtoe veel doodgeschoten in den lande. Onder andere in Vaassen 4, Eerbeek 1, Arnhem 5 enzovoort. In Vaassen hebben arbeiders van een fabriek, die niet wilden werken, een dag en een nacht tegen de muur moeten staan. Recht op met de neus en de voeten tegen de muur. In Eerbeek wilden de arbeiders van een fabriek niet werken, op 2 na die NSB-er waren. Toen de baas zei dat deze ook maar moesten staken omdat ze toch niet werken konden werd hij hiervoor doodgeschoten. Een arbeider van het spoor in Utrecht die hoorde van de staking en dit ook had gepropagandeerd werd ook doodgeschoten omdat een juist passerende dame, die het hoorde, dit aan de ter plaatse bevoegde instanties had doorgegeven.

BURGEMEESTER PONT. Van 8 tot 14 mei moest op last van de Duitse autoriteiten in verband met sabotagedaden door burgers de spoorlijn richting Amersfoort tot aan de grens der gemeente bewaakt worden.

1943 ----- 9 mei zondag.

HARDONK. Winderig, koud weer. Verschillende mensen zijn de afgelopen nacht uit hun bed geklopt om de spoorlijnen te bewaken.

VAN HOUTUM. 's Morgens posten mijn oom en ik tussen kilometerpaal 76 en 78. Het is vrij ver weg. Het is koud en guur weer. Tussen de afgegraven heuveldijken is het zeer winderig. Vele komen nog lopend daar de politie ons naar het spoor bij het Willemsbos heeft verwezen. Dit is niet zo ver. De controle is scherper dan gisteren. De politie trof 's nachts 40 personen bij elkaar aan. 's Nachts moeten over drie kilometer 60 personen en overdag twaalf posten. Onder degenen die 's nachts de spoorlijn moeten bewaken zitten 38 paters. 's Middags komt onverwacht een pro-Duitse inspecteur van politie controleren. Door de stortregen zitten de meesten in de uitgebrande wagons die er op een dood spoor staan. Een deel zit te kaarten. Ook mijn neef Arnold. Deze krijgen een goed standje. Een van hen verdedigt zich. Want op de oproepingskaart staat alleen ´ter bewaking aanwezig te zijn´. Na deze opmerking kalmeert de inspecteur en vertrekt.

BLOEM. Zowat een week lang hebben ze in het land de voornaamste spoorwegen moeten bewaken, dag en nacht. Nu is het weer afgelopen.

1943 ----- 10 mei maandag.

HARDONK. Drie jaar geleden de Duitse inval in ons vreedzame land. Vanavond wilde men mij ook met het baantje van lijnbewaking [bewaking van de spoorlijnen] opknappen. Maar dit ging niet door!

VAN HOUTUM. 's Morgens gaan wij weer naar Assel. De controle is nog scherper. De marechaussee schrijft op ieder oproep het baanvak dat betrokkene moet bewaken. Wij moeten volgens hem wachten totdat de aflossing komt. Wij worden wel is waar op tijd afgelost maar niemand blijft langer dan vier uur posten. Ook als er geen aflossing komt. Om twaalf uur komen twee nieuwe marechaussees ons controleren. Zij zijn van de goede richting. Het hangt hun ook al einden de keel uit. Zij vinden bijvoorbeeld twee zogenaamde baanwachters achter een seinhuis lekker in het zonnetje liggend. De marechaussees nemen hen dit niet eens kwalijk. Het bevalt ons vandaag beter dan gisteren. We zitten veel uit de wind en lopen zeer weinig langs de rails. De Nederlandse jeugd tot 21 jaar krijgt van 10-15 mei een extra rantsoen taptemelk of karnemelk. Dit kan plotseling weer. Het verkrijgen van het gewone rantsoen boter is uitgesloten. Karnemelk is afvalstof bij de bereiding van boter. Deze boter verdwijnt natuurlijk naar Duitsland. 's Avonds krijg ik een nieuw strooibiljet. Dit biljet is ook in het Duits gedrukt en is in de nacht van 4 op 5 mei boven Noord-Apeldoorn afgeworpen.

BLOEM. De heden opgeroepen studenten, dat zijn zij die niet hebben willen tekenen voor een absolute overgave aan de bezettende macht, zijn naar een kamp in Duitsland overgebracht. Een jongen uit de Achterhoek was na 9 uur op weg en werd meegenomen naar het concentratiekamp Vucht. Hij is daar 14 dagen geweest - 's morgens 4 uur opstaan, dan zonder eten of drinken 3 uur mars, om 7 uur 1 snee brood met thee, werken tot 12 uur dan aardappelensoep, weer werken tot 6 uur dan 2 kuch, werken tot 9 uur - 1 kuch en dan in de hangmat waar 4 man boven elkaar hing. De tijd van 's avonds thuis zijn is verlengd tot 9 uur.

1943 ----- 11 mei dinsdag.

HARDONK. Zonnig, winderig weer. In de zaak een vrouwtje om luiers [zijn ouders hadden een manufacturenwinkel]. Ze verwachtte haar 2e baby en kon hiervoor geen babypakket met luiers krijgen. ´Wat moet ik dan doen´ riep ze wanhopig. ´Ik kan het kind toch niet in mijn hand laten poepen´. 't Is ellendig maar het zal toch moeten wanneer ze geen luiers kan krijgen. Verder geen nieuws.

VAN HOUTUM. Bij het opruimen vindt het gemeentepersoneel het staartstuk van de Halifax die in de nacht van 30 april op 1 mei bij de Waterberg is neergestort. Het ligt op ruim twee kilometer afstand van de rest in een onbegaanbaar bos. De wegwerker vindt ook nog twee lijken en komt overstuur bij de anderen aan. Zij en twee Duitsers gaan er naar toe. De moffen springen als beesten op de lijken en halen deze alle papieren en levensmiddelen af. Zij steken direct een Engelse sigaret op. Eén Duitser rukt een armbandhorloge van een dode af en steekt het vlug in de zak. Voorts vinden zij samen bijna honderd sigaretten, een overall, een bijltje en een grote hoeveelheid munitie. Deze Engelsen zullen morgen begraven worden. Volgens twee personen hebben deze Engelsen op 1 mei nog geleefd. Zij zijn 's middags dichtbij hen geweest en hoorden in dat bosvak gekreun. Ze dorsten door de vele moffen dat bos niet in te lopen. Het is jammer. Misschien hadden deze Engelsen nog gered kunnen worden. Over de gevonden sigaretten (hoogstens honderd) gaan allerlei geruchten. Men fantaseert zelfs het getal duizend en maakt de wegwerker voor een grote sufferd uit. Dergelijke praatjesmakers hielden hun mond wanneer zij ook plotseling een lijk zouden vinden. Zoiets is me nu zelf overkomen. Dan denkt men door de schrik heel anders. Het posten langs de spoorlijn is al niet zo'n grote straf meer. Wij moeten ons nu wel voor en na de diensttijd melden. Maar de politie werkt mee. We lopen veel minder dan gisteren langs de rails en zitten lange tijd achter een schuurtje uit de wind. Een marechaussee drinkt bij twee jongens een fles melk leeg. Daarna gaat hij rustig op de grond liggen totdat de aflossing komt. De Nederlandse Bank probeert het personeel van onze fabriek [dat bankpapier maakt] vrij te krijgen. Want er moeten dertien arbeiders posten. Er worden al vrijstellingen gegeven. De brandweer is geheel vrij en de Luchtbescherming mag 's nachts niet posten. De Duitsers proberen het spoorwegpersoneel te lijmen. Ze krijgen een extra rantsoen van 100 gram thee of 125 gram koffie te 'beloven'.

1943 ----- 12 mei woensdag.

HARDONK. Zachter weer met veel bewolking. Krijg clandestien vlees aangeboden à 15 gulden per pond. Dit is te duur dan maar een eitje al kost dit ongeveer 0,35 gulden per stuk.

VAN HOUTUM. Vannacht hebben degenen die op ons baanvak bij Assel toen moesten posten veel vernield. Een gereedschapskist is geheel opengebroken. De biels waar de kist op rustte zijn geheel verdwenen. Een nabij zijnde schuur is als het ware gebombardeerd. In het schuurtje ligt stro. Het schijnt dat er enigen hebben geslapen. Uit pesterij hebben de overigen de deur met een veldkei afgesloten en daarna het dak met vrij grote stenen bekogeld. Het is te begrijpen dat zij die in het schuurtje lagen er uit wilden. Uit angst hebben zij de achterwand losgebroken. Het schuurtje is erg vernield. Het heeft nu twee uitgangen. Tussen de resten van de pannen liggen tamelijk grote keien afkomstig uit de grindbedden langs de rails. Weer anderen, misschien ook wel dezelfden, haalden uit de muur van een nabij zijnd seinwachterhuis een aantal loszittende stenen. Dezelfde deugnieten gooiden met stenen op voorbijgaande treinen. Ze probeerden zelfs eenmaal het groene licht van een seinpaal met de hand te verduisteren. De politie maakt van alle gebeurtenissen melding. Om twaalf uur verschijnt een inspecteur van politie met de hoofdopzichter van de Spoorwegen uit dit district. De politie zal de daders opsporen. Als dit niet lukt dan zullen beide nachtploegen vier weken extra moeten posten. De politie wil zo min mogelijk met de Duitsers in aanraking komen. De opzichter van de Nederlandse Spoorwegen vindt de schade niet zo groot. In Barneveld heerst de geest van de vandalen nog veel meer. Daar graaft men de kilometerpaaltjes uit en legt ze naast elkaar op het grint langs de rails. Losse moeren worden verwijderd en weggegooid. Dat is sabotage! Als straf moet men bij de rails gaan staan en zijn baanvak afkijken. De betrokkenen moeten de gehele vier uur op hetzelfde punt blijven staan. Wij hebben het opnieuw goed. De controle is weer niet streng. We zitten dan ook veel in het zonnetje. Een NSB-agent uit Hoog Soeren heeft gisterennacht drie Ugchelsen bekeurd. Zij reden op de motorfiets en per auto naar hun baanvak. Het is namelijk verboden na 22 uur met een auto te rijden. Men moet het maar van NSB-ers hebben. Mijn neef R. Van Gerrevink moet nu ook slechts drie dagen als invaller posten. Binnenkort zal slechts op de tabaksbonnen eenheidstabak worden verstrekt. De sigaretten worden iets kleiner en de sigaren hebben geen bandje meer.

BLOEM. Door gebruikmaking van het politiestandrecht (dit is: waar meer dan 5 personen bij elkaar staan mag een politie er zo veel tussenuit schieten tot er 5 overblijven) zijn in Groningen naar men zegt 8 man die bij elkaar stonden, onder wie een vader en 2 zoons, allemaal neergeschoten.

1943 ----- 13 mei donderdag.

HARDONK. Verbazend mooi weer. Prachtig voor een tocht naar Vaassen. Daar ´zaken´ gedaan bij de boer. Gerucht dat alle radiotoestellen ingeleverd moeten worden.

VAN HOUTUM. Op Duisburg valt ruim 1.500 ton bommen. Wij zijn 's nachts gedurende één uur op. Het luchtdoelgeschut vuurt zo nu en dan. Minstens twee granaten fluiten over. Een komt naast een Ugchels huis in de gierput terecht en ontploft. Om 3.30 uur horen wij mitrailleurvuur van een Duitse jager. De bestuurder verschiet zomaar zijn patronen. Er is verder geen vliegtuig in de lucht. Het is voor ons de laatste dag van het posten langs de spoorlijn. Deze dag bevalt ons nog het beste van alle vijf. Het is zeer warm. De politie heeft de vernieling van het schuurtje onderzocht. De daders blijven onbekend. Daardoor ziet de politie af van strafmaatregelen om de Duitsers niet in de kaart te spelen. Volgens geruchten zou het posten langs de spoorlijn morgen om twaalf uur worden gestaakt. Alle radiotoestellen zouden door de Duitsers worden gevorderd. Het standrecht zou zaterdagavond worden ingetrokken. Slechts het gerucht over de radiotoestellen wordt bevestigd. Niemand denkt er nog over zijn radiotoestel in te leveren. Velen verstoppen of verkopen het toestel.

BLOEM. Bij het posten in Twello in de nacht van 13 op 14 mei van 2-4 uur bij de export slachterij zagen we zeer veel afweer geschut in actie van Deelen bij Arnhem op de in groten getale in de lucht bevindende Engelsen. Die gooiden een 10-tal lichtkogels uit. Het geronk duurde 3 uur. Ze hebben Duisburg en wat kleinere steden zwaar gebombardeerd melden de kranten. Krantenberichten melden het einde van een 55 weken durende strijd in Afrika door de val van Tunis. In Rusland blijft de strijd op één hoogte. Wel melden de kranten van zware aanvallen bij het bruggenhoofd van Coeban.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Projectiel ´Flak´ ingeslagen in perceel Koudhoornlaan 42 Ugchelen. Enige schade en geen persoonlijke ongevallen.

1943 ----- 14 mei vrijdag.

HARDONK. Prachtige dag. Jammer dat we om 9 uur binnen moeten zijn. Ze gunnen ons ook niets. 't Zal wel gauw weer veranderen. Het is voor de Duitse soldaten ook niet leuk door de stille straten te dolen zonder bioscoop, zonder die straatmeiden, zonder cafés. Hun stemming wordt daardoor niet verhoogd. Het gerucht over de radiotoestellen blijkt juist te zijn geweest. Alle toestellen bij de Nederlanders zijn verbeurd verklaard en moeten binnen 10 dagen ingeleverd worden (NSB-ers en andere lui uitgezonderd). Vele Hollandse jongens, die zich opnieuw voor krijgsgevangenschap moesten ´aanmelden´ passeerden Apeldoorn in gesloten veewagens. De enige opening was een raampje met houten tralies, waartussen wuivende handen heen en weer zwaaiden. Is dit een uiting van de hooggeroemde ´lotsverbondenheid´ van het Nederlandse- en Duitse volk?

VAN HOUTUM. Eén arbeider uit de Ugchelse fabriek moet zich bij de Arbeidsbeurs melden. Hij krijgt door zijn Ausweis een stempel op zijn stamkaart. De Ausweis zegt al dat hij vrijstelling heeft voor Duitsland. Ondanks de arbeidsplicht wordt het aantal Arbeidsbureaus met dertien verminderd. Apeldoorn wordt hoofdbureau. In de afgelopen nacht moesten nieuwe personen bij de spoorlijn posten. Ook dit zijn vandalen. Zij sloopten een spoorwegwagon en kregen als straf vier uur extra posten. Dit viel hun niet mee. Iedereen praat vandaag over het verbeurdverklaren van de radiotoestellen.

BURGEMEESTER PONT. In de loop van deze maand en wel op 14 mei werden door mij de nieuwbenoemde volambtelijke Kameraden Wethouders beëdigd. Daarna werd de vervanging ten opzichte van de Burgemeester en van de Wethouders onderling geregeld. De burgemeester wordt in de volgende volgorde vervangen:
1. door Wethouder Kameraad G. Stempher Jr., Loco burgemeester
2. door Wethouder Kameraad E.F. Buitenhuis
3. door Wethouder Groeneveld
4. door Wethouder Klein Lankhorst
5. door Wethouder Kameraad P. v.d. Roer
De beide Wethouders Groeneveld en Klein Lankhorst (geen kameraden) hadden al zitting in het college, nu Ere-ambtelijk. Onderling vervangen de wethouders zich als volgt:
wethouder Buitenhuis vervangt wethouder Stempher,
wethouder v.d.Roer vervangt wethouder Buitenhuis,
wethouder Stempher vervangt wethouder v.d. Roer.
De wethouders Groeneveld en Klein Lankhorst vervangen elkaar.

1943 ----- 15 mei zaterdag.

HARDONK. Veel wind, telkens zwaarbewolkt, kouder. We mogen nu weer tot 11 uur op straat. De ´straf´ is niet van lange duur geweest. De mensen zijn zeer verontwaardigd over de verbeurdverklaring van hun radiotoestellen.

VAN HOUTUM. Volgens geruchten zou de arbeidsplicht van 15 tot 65 jaar worden uitgebreid. Een tweede gerucht houdt in dat de bankbiljetten van 100 gulden waardeloos zijn verklaard. Dit geeft menigeen grote zorgen.

BLOEM. De tijd van 's avonds thuis zijn is verlengd tot 11 uur.

1943 ----- 16 mei zondag.

VAN HOUTUM. Velen gaan 's morgens nog kijken naar de bossen bij de Waterberg. Daar is een Brits vliegtuig neergestort. Er is weinig meer te vinden. Overal zijn wegen in de bosvakken gehakt om de zware stuken gemakkelijker te kunnen vervoeren. Op één punt liggen nog veel pamfletten. Deze vertonen echter geen oliespatten. Overal zijn gaten te zien waar men fosforbommen (in totaal 120) heeft uitgegraven. De trailer die de brokstukken naar Deelen moest vervoeren is veertien maal geladen. Volgens onbevestigde berichten zouden er vrijdagmorgen langs de spoorlijn bij Kootwijk chocoladeletters (V) zijn gevonden die uitgeworpen zijn door Britse vliegtuigen.

1943 ----- 17 mei maandag.

HARDONK. Minder wind, warmer. De ´Fahrschule´ is weer druk aan 't oefenen en verpest telkens de omgeving. Er wordt hier een leuk verhaal verteld uit één der noordelijke provincies. Bij de onlangs gehouden proteststaking trok een honderdtal boeren naar de NSB-burgemeester en eiste dat hij z'n insigne zou afdoen of anders het kanaal in. De man weigerde en enkele seconden later was hij aan het zwemmen. Aan wal gekomen werd hem dezelfde eis gesteld en nu verdween het insigne. Toen kwam de eis, driemaal roepen ´leve de Koningin´ anders weer kopje onder. Burgemeester weigerde onder hevig protest. Een aantal boeren greep hem vast en hield hem onder water. Tenslotte klonk uit de mond van de NSB-er de uitroep ´leve de Koningin.´ Van zekere zijde werd tot vervolging van de daders overgegaan, maar op dringend verzoek van de burgemeester werd de zaak gesust.

VAN HOUTUM. Volgens geruchten zouden er in Apeldoorn weer fietsen gevorderd worden.

1943 ----- 18 mei dinsdag.

HARDONK. Zonnig weer, warmer, koude wind. Geruchten over een grote stuwdamdoorbraak in het Ruhrgebied dringen overal door. In Apeldoorn zelf geen nieuws.

VAN HOUTUM. 's Morgens moet ik mij melden op de Arbeidsbeurs. Een portier noteert mijn naam. Drie kwartier later wordt deze afgeroepen. Ik ben een kort ogenblik bij een ambtenaar waarna ik weer een uur moet wachten. Eindelijk overhandigt iemand tegen vertoning van het persoonsbewijs mij de Ausweis met de stamkaart. Op de stamkaart staat een stempel met de woorden ´Gewestelijk Arbeidsbureau Apeldoorn´ met de afkorting Ausw. (Ausweis). Zonder dit stempel zal men in de toekomst geen distributiebonnen krijgen. Zij die geen vrijstelling voor werk in Duitsland hebben krijgen geen stempel. Het schijnt dat er zich niet veel melden. De ambtenaar zegt onder meer ´Alleen zij die een Ausweis hebben en een paar sufferds melden zich´. Deze zogenaamde 'sufferds' krijgen allemaal aanzegging om de volgende week naar Dortmund te vertrekken. De pers mag natuurlijk zoiets niet schrijven. Wij moeten de indruk hebben dat het zuiver een registratie is om te weten of alle arbeiders in een oorlogsbedrijf werken. Nu is bewezen dat een oorlogsbedrijf in Duitsland bedoeld wordt. Iedereen die geen Ausweis bezit weet van tevoren dat hij naar Duitsland moet. Dergelijke persberichten zijn alleen maar lokaas.

1943 ----- 19 mei woensdag.

HARDONK. Heldere, zonnige dag, warmer. Het grote plaatselijke nieuws is de brand van het gemeentehuis van vanmorgen omstreeks half drie. Werd uit mijn slaap gewekt door het geratel van een zware auto (precies de brandauto). Gauw uit bed en uit het raam gekeken. Een grote vlam sloeg in de richting gemeentehuis boven de huizen uit terwijl een hevige vonkenregen zich boven de Mariastraat ontlastte. Om 4 uur snel naar buiten en door de Prinsengang de Markt op. Een prachtig gezicht dat brandende gemeentehuis. De vlammen sloegen nu niet meer zo omhoog. De door het vuur verlichte vensters boden een zeldzame aanblik. Tussen 5 en 6 uur waren de vlammen gedoofd en was een groot deel van het gemeentehuis een prooi van het vuur geworden. Overdag leek het wel feest in de Hoofdstraat en op het Achtermarktplein. Iedereen wilde het afgebrande gemeentehuis zien. Eigenaardig dat het grote glas in lood raam met het portret van onze Koningin gespaard bleef en tijdens de brand hel verlicht door de vuurgloed. Het kwam daardoor prachtig uit. Trouwlustige paartjes kunnen nu in de Poort van Kleef terecht. Een gashaardje schijnt de oorzaak van de brand te zijn.

VAN HOUTUM. 's Nachts om 3.15 uur belt familie uit Apeldoorn op dat het Gemeentehuis in brand staat. Iedereen denkt direct aan sabotage maar er schijnt geen sprake van te zijn. De politie veronderstelt dat de gaskachel is ontploft. De daarboven hangende gordijnen hebben vlam gevat. De op de zolder ondergebrachte papieren vliegen brandend de lucht in. Ze komen zelfs nog in de Nieuwstraat terecht. De brand grijpt snel om zich heen. Eerst spuit de brandweer met alle stralen op het Gemeentehuis maar houdt later alleen de omliggende gebouwen nat. Iedereen gaat 's morgens kijken. Allen staan er lachend bij. Aan de achterzijde is het glas-in-lood raam veel duidelijker dan vroeger. De afbeelding van hare Majesteit Koningin Wilhelmina is zodoende goed zichtbaar. Slechts NSB-ers waaronder ook de directeur van het Arbeidsbureau staan met een zuur gezicht naar de resten van het stadhuis te kijken. Het is van voren geheel uitgebrand. Het dak stortte om 3.30 uur in. De vier muren staan nog overeind. Het bevolkingsregister schijnt geheel verbrand te zijn. Met het oog op de arbeidsplicht is het de vraag of er nog duplicaten elders liggen. 's Middags belt het Arbeidsfront op en vraagt wie van het personeel naar de 'Kundgebung' te Hengelo gaat. De man weet zelf niet eens goed wat Kundgebung betekent. Het schijnt niet in het Nederlands te kunnen. De voorman is ziek en zijn plaatsvervanger vraagt aan de leden of zij willen gaan. Allen weigeren. Brouwersmolen moet er echter voor stilstaan. Van die fabriek geven zich namelijk 20 arbeiders op. De grote spiegelruiten worden in de kozijnen van ons huis gezet. Het huis is nog niet geheel uitgewerkt. In de vloer van de garage springt een grote barst. Bij mijn oom scheurde onlangs de granieten gang over de volle lengte. Wij geven het direct op en al spoedig komt een deskundige van de gemeente kijken.

BRANDWEER. 's Morgens te 2.45 uur kreeg ik melding dat er een zware binnenbrand was in het Gemeentehuis. Ik maakte groot alarm en arriveerde binnen 5 minuten met de eerste wagen. Het plafond in de Raadzaal brandde hard. Stukken brandend hout vielen al naar beneden. De gordijnen lagen al op de vloer te branden. We zetten hier 2 stralen op. Een derde slang liet ik uitrollen om tegen de trap op naar de zolder te brengen. Gelukkig kreeg ik mijn enigste NSB-brandweerman bij me die ik met de straalpijp tegen de trap op zond. Al spoedig kwam hij weer naar beneden en deelde mee dat het daar niet uit te houden was (hij maakte zich een beetje benauwd). Het knetterde en brulde daar zo hard. De vlammen joegen door de kap naar boven. Het papier vloog brandend de zolder over en zette in een ommezien de hele zolder in vlammen. Doordat mijn NSB-spuitgast daar ging lopen kon ik het vuur op de zolder rustig zijn werk laten doen.
De brandende zolder van de Raadzaal kwam bij stukken naar beneden en deed daar zijn werk. Hier waren de kaartsystemen van het Bevolkingsregister opgeborgen waar het natuurlijk op gemunt was. Van vele van deze kasten werden de laden nog zogenaamd voorzichtig op de gang van het trappenhuis neergezet. Al spoedig moesten wij ons terug trekken daar ook dit plafond begon door te branden terwijl de brandende stukken hout op de registerladen terechtkwamen. We hebben ons toen beperkt tot het nat houden en beschermen van de omliggende gebouwen. Inmiddels joegen de vlammen door het dak naar buiten en weldra was de toren een brandende fakkel. Binnen een kwartier kwam de toren met een donderend geraas naar beneden. Het haantje draaide zich voor de laatste maal om en sloeg een spiegelruit van Café Vloon aan stukken. Dit was de enige schade die aan de omliggende percelen is toegebracht. Het vuur had inmiddels goed werk gedaan. Het grootste gedeelte van het bevolkingsregister was verbrand. Een uur na het begin van de brand arriveerde uit Arnhem een Duitse brandweerdeskundige. Nadat hij de zaak had opgenomen kwam hij naar mij toe en zei dat wij de brand prachtig gelokaliseerd hadden. Even inwendig lachen want we waren er nog lang niet. De beide Marechaussees, die de wacht hadden, werden aan een scherp verhoor onderworpen. Ze werden toch weer losgelaten. De volgende morgen was er een spoedvergadering van Burgemeester en Wethouders met de Hoofden van Dienst in de Roskam. Hier werd mij opgedragen een rapport uit te brengen over het verloop van de brand en mijn oordeel over het ontstaan van de brand. Ik belde majoor Roelofsen, chef van de Recherche Dienst voor het opsporen van brandoorzaken (een handige jongen). Ik deelde hem in het kort mee wat er aan de hand was en verzocht hem spoedig hier te komen. De volgende morgen was hij er al vroeg. Nadat ik hem had ingelicht over het verloop van de brand begreep hij de situatie volkomen. We gingen samen naar het Gemeentehuis om de brandoorzaak op te zoeken. Onder het raam waarvoor een dik pluche gordijn gehangen had stond of liever had een gaskachel gestaan [doorgestreept: Ploeger zal wel weer denken, hij begint alweer met mijn gaskachel, maar heuselijk Ploeger, mijn vaste overtuiging is: die gaskachel heeft het NIET gedaan]. Dat moest natuurlijk de oorzaak zijn geweest. We bouwden een oorzaak op en gingen nog even kijken naar een andere gaskachel in de trouwzaal. En ja een pracht bewijs, bij de uitlaat van de kachel was duidelijk verkoling en bruining van het hout in de 2e en 3e graad te zien. Vervolgens gingen wij naar de twee Marechaussees om een verhoor af te nemen. Majoor Roelofsen begon hen te vertellen hoe het gegaan was. Vervolgens nam hij ze een verhoor af. Zij begrepen elkaar volkomen. De verklaringen van de beide verdachten waren eensluidend. Het stond nu voor de heer Roelofsen vast dat de gaskachel de oorzaak van de brand was. Een rapport dat klonk als een klok en waar geen speld tussen te krijgen was werd door hem opgesteld en bij de Burgemeester ingediend. Ook werd een afschrift aan de Duitse brandweerdeskundige te Arnhem gestuurd. Deze sloot zich volkomen bij het rapport aan en stelde voor de beide verdachten van rechtsvervolging te ontslaan. De burgemeester kon uit het rapport niets wijs worden. Hij vroeg de heer Roelofsen voor Burgemeester en Wethouders en de Hoofden van Dienst dit rapport mondeling te willen komen toelichten. Alzo geschiedde. Roelofsen hield een betoog over brandstichting door hitte-uitstraling en verkoling in de 1e, 2e en 3e graad. Na afloop werden enige vragen gesteld waarna de Burgemeester zich met het rapport van majoor Roelofsen akkoord verklaarde. De beide Marechaussees waren vrij en het bevolkingsregister zo goed als geheel vernield. Daar hebben velen profijt van kunnen trekken en de omliggende percelen waren behouden gebleven.

BURGEMEESTER PONT. In de nacht van 18 op 19 mei werd het gemeentehuis te Apeldoorn goeddeels door brand vernield. Het proces-verbaal hiervan, opgesteld door de Inspecteur van Politie (Joh. de Groot) gaf mij aanleiding tot de volgende opmerkingen.
1. Uit het rapport blijkt niet duidelijk op welk ogenblik de brand is ontstaan. De marechaussee van der Heyde zegt daarover in zijn verhoor in het geheel niets. De marechaussee Munnik spreekt van 2.45 uur. De marechaussee Veldhuis, die op post stond bij de Boerenleenbank, verklaarde zeer nadrukkelijk dat hij tussen 2.35 en 2.38 uur al een vuurgloed van 2 á 3 meter breedte boven het dak van het Raadhuis zag uit komen. Vermoedelijk is de brand daarom al om ongeveer 2.30 uur uitgebroken. Hierbij rijst de vraag wat de marechaussee van der Heyde en Munnik, die wacht hadden in het raadhuis, in dit zeer belangrijke kwartier hebben gedaan.
2. Uit het rapport blijkt niet duidelijk of en zo ja hoe laat de dienstdoende marechaussees, althans 1 van deze, telefonisch melding van de brand hebben gemaakt, hetzij aan de politie, hetzij aan de brandweer zelf. De hoofdagent van der Veen, als getuige gehoord, verklaart daaromtrent dat bij hem als de hoogst aanwezige in nachtdienst eerst om 2.50 uur een mondelinge melding is binnengekomen en wel van de adjunct-commies van de Nederlandse Spoorwegen A. Wonink. Hij zou toen onmiddellijk de Brandweer opgebeld hebben die order gaf alle brandweerlieden te alarmeren.
De ondercommandant van de brandweer verklaart dat hij om 2.45 uur een melding heeft ontvangen en dat de brandweer al om 2.49 uur op de plaats van de brand was. Al deze verklaringen zijn duidelijk met elkaar in strijd.
3. Aan de Directeur van de Technische Bedrijven Ploeger en/of de adjunct-directeur Wenink moet de vraag worden voorgelegd of de gaskachels in de 8 jaar dat zij op het raadhuis stonden ook op brandgevaar werden gecontroleerd. Zo ja wanneer is dit voor het laatst gebeurd en welke bevindingen zijn daarbij opgedaan. Zo nee waarom is dit nagelaten?.
4. De vraag rijst waarom de brandweer, die toch toezicht houdt, althans dient te houden op brandblusapparaten, rookkanalen, schoorstenen enzovoort niet de gaskachels aan een regelmatige controle heeft onderworpen.
5. Eveneens is het onbegrijpelijk waarom de dienst van Publieke Werken, waaronder de dienst Gemeente-eigendommen valt, geen maatregelen heeft genomen waardoor de veiligheid van het gemeentehuis onder alle omstandigheden was gewaarborgd. Bepaaldelijk, toen de afdeling Bevolking door uitbreiding van haar werkzaamheden naar de voormalige raadzaal verhuisde en op last van de hogere politieautoriteiten de bevolkingsregisters dag en nacht moesten worden bewaakt om verlies en beschadiging te voorkomen, was dit een vanzelfsprekende plicht.
6. Hoogst onverantwoordelijk schijnt bovendien dat de Chef van de afdeling Bevolking, de heer Groeneberg, niet de minste aandacht heeft geschonken aan het feit dat het branden en/of het te hard stoken van de gaskachels brandgevaar zou kunnen opleveren. Dit niettegenstaande hij er door ambtenaren is op gewezen dat deze kachels te heet waren.
7. Uit het rapport blijkt niet of de instructies, die de in het Raadhuis dienstdoende marechaussee van den Commissaris van Politie of van de Hoofdinspecteur hebben ontvangen, voldoende waren. De marechaussee Munnik heeft mij persoonlijk verklaard dat hij niet bekend was met de plaats waar de brandblusapparaten zich bevonden en evenmin met die van de brandslangen binnen het gebouw. Bovendien en dit geldt weer de Directeur van Publieke Werken en/of de Commandant van de Brandweer zouden de brandslangen in het gebouw toen deze eenmaal met behulp van de conciërge waren aangesloten slechts een kort ogenblik een weinig water hebben gegeven en daarop de dienst hebben gestaakt.
8. De wachtmeester Jansink verklaart in zijn verhoor dat hij vermoedelijk op 11 april 1943, toen hij dienst had met wachtmeester Rensing, aan de controlerende Smorenburg en aan de opperwachtmeester de Vries er kennis van had gegeven dat de gaskachels in de Raadszaal bijzonder warm waren en dat dit naar zijn mening gevaar opleverde met het oog op de gordijnen. De adjudant Smorenburg heeft dit bericht nimmer doorgegeven. Hij verklaart in zijn verhoor ook geen maatregelen te hebben genomen daar dit naar zijn mening een aangelegenheid was die hem niet aanging. Bovendien zou hij niet bevoegd zijn over het gevaar te oordelen. Deze houding voor een politieman is hoogst laakbaar en verdient te worden bestraft. Als hiervan melding was gemaakt dan zou zowel de Commissaris van Politie als ik door opname van deze melding in het politierapport daarvan kennis hebben genomen. Er zouden terstond maatregelen getroffen kunnen zijn.
9. De conciërge Wentzel blijkt wel in alle opzichten te zijn kort geschoten. In de eerste plaats blijkt uit het verhoor van de wachtmeester van de marechaussee Naardin dat deze hem op 18 mei 1943 al had gezegd dat de gaskachels geweldig warm werden en dat dit met het oog op de gordijnen gevaar opleverde. De conciërge verklaart zich dat niet te kunnen herinneren maar daar hij er belang bij heeft zijn lei schoon te vegen kan mijns inziens aan deze verklaring geen waarde worden gehecht. Bovendien blijkt uit het rapport dat hij niettegenstaande de ontvangen opdracht om regelmatig dinsdagsavonds, dus juist op een avond waarop de brand uitbrak, de raadzaal een grote beurt te geven. De uitvoering van deze opdracht heeft hij 'stiekem' achterwege gelaten zogenaamd omdat hij teveel werk had. Om dezelfde reden maakte hij de pijpen van de gaskachels nooit schoon. Ook werd het stof daar nooit achter vandaan gehaald. Klaarblijkelijk heeft hij ook nooit geconstateerd, en dit wordt door de werkster Wansink getuigd dat zich achter een van de gaskachels flesjes olie voor schrijfmachines bevonden.
10. De Directeur van Publieke Werken dient te verklaren waarom het gebouw slechts voor 133.000 gulden en de inventaris voor het ongelukkige bedrag van 20.000 gulden was verzekerd.
Met de officier van Justitie te Zutphen werd door mij al overleg gepleegd. Ik verzocht hem het rapport zeer grondig te bestuderen en na te gaan of hier aanleiding bestaat tot strafrechtelijke vervolging van een of meerdere personen die door schuldige nalatigheid oorzaak kunnen zijn geweest van de brand.
Bij de brand in het Raadhuis zijn grotendeels vernietigd:
registers, dossiers en kaartsystemen betreffende de begrotings-, lening-, pensioen- en loonadministratie, het archief van de Financiële Commissie en diverse andere stukken en voorwerpen, onder andere de bijlagen van de gemeenterekening 1940.
De in ondertrouw zijnde paren welke die dag (woensdag 19 mei) in het huwelijk zouden treden kwamen al vroeg in de morgen informeren of dit alsnog doorgang kon vinden. Daarbij deden zich vermakelijke incidenten voor. Toen men tenslotte nog door het water wadende in de benedenverdiepingen van het Raadhuis bij de kluis kon komen bleek dat de registers van de Burgerlijke Stand nog onbeschadigd. Meegedeeld werd dat die dag de huwelijken voltrokken werden in Hotel-restaurant ´DE POORT VAN KLEEF´.
Vooraf werd de Officier van Justitie hiervan in kennis gesteld die zijn goedkeuring hieraan hechtte onder voorwaarde dat de burgemeester bij verordening de bovenzaal van ´DE POORT VAN KLEEF´ tijdelijk tot ´trouwzaal´, nog enkele andere vertrekken waarvan een bestemming als ´burgemeesterskamer´, een kamer als verblijf voor de Gemeente Secretaris en een vertrekje voor de secretaresse van de burgemeester, zo het geheel tot tijdelijk gemeentehuis ´promoveerde´.
De trouwlustigen waren gerust gesteld en verschillende paren werden die dag in ´DE POORT VAN KLEEF´ in de echt verbonden. Toen men 's middags nogmaals het Raadhuis binnendrong om te proberen bij de kluis te komen bleek dit niet meer mogelijk omdat de vloer van een bovengelegen verdieping naar beneden gekomen was juist voor de deuren van de kluis. Daardoor waren deze versperd. Tot 31 mei is door bovengenoemde afdelingen gebruik gemaakt van ´DE POORT VAN KLEEF´ en nog dagelijks worden daar huwelijken voltrokken,

1943 ----- 20 mei donderdag.

HARDONK. Prachtig weer, helder en zonnig. Men is druk bezig met het leeghalen van het gemeentehuis. Een massa papieren is verbrand of door het water beschadigd. Het gebouw zal gedeeltelijk worden afgebroken. Het overblijvende wordt van een plat dak voorzien en opnieuw voor verschillende gemeentediensten gebruikt.

VAN HOUTUM. In de Nieuwe Apeldoornsche Courant staat nog niets over de brand in het Gemeentehuis. Wel wordt van overplaatsing van verschillende afdelingen gesproken. Dit versterkt de gedachte dat er sabotage in het spel is. De Arbeidsbeurs en de Gasfabriek ruimen hun overtollige voorraden aan verbruikt papier op. Zij zijn dus lange tijd in overtreding met de voorschriften van het Rijksbureau geweest. Zij zijn zo bang voor brand dat zij al het papier maar vast uit de gebouwen in de tuin gooien. Daar kan de papierhandelaar het oprapen. De 'Kundgebung' in Hengelo moet een grote bende zijn geweest. De twintig arbeiders van Brouwersmolen zijn wel naar Hengelo gegaan maar gingen op de voorman na niet naar de fabriek van Stork. Zij wilden niet tussen al dat gespuis, tussen die grote schreeuwers zitten om te luisteren naar redevoeringen. Deze werden alleen in het Duits uitgesproken. Na een potje bier te hebben gedronken gingen zij weer naar huis. Zij weten nu dat het een grote Duitse en NSB-betoging is. Eén van hen bedankt ook al voor het Arbeidsfront. Mogen meerderen zijn voorbeeld volgen! Onze voorman (Ugchelse fabriek) vindt het fijn dat hij er niets van geweten heeft. Dat is nu arbeidsfront! Alle leden zijn op gemene, lage manieren tot het lidmaatschap van het NAF gebracht. Zij durven door het grote aantal dreigementen bijna niet voor die bedriegerkliek te bedanken.

BLOEM. Het gemeentehuis in Apeldoorn is in brand geraakt. De kelders zouden behouden gebleven zijn, wat boven de grond was is verbrand. Kale muren staan er nog. De Engelsen hebben in Duitsland 2 stuwdammen kapot laten springen. Mijnen hebben ze laten zakken, zijn voor de dammen gedreven en hebben deze vernield. Men zegt dat 2 steden onder water staan en veel land. Veel kolenmijnen en industrie in het Roergebied die de stroom van deze watercentrales hadden liggen stil. De Eger en de Fulda en de Roer ontspringen allen op het Rothaargebergte waar de Duitsers een zeer groot reservoir aangelegd hebben waar ze de industrieën in het Roergebied mee konden onderhouden van elektriciteit. Die dammen zijn nu door. Het water dat een hoogte had van 25 meter is met veel kracht de bergen afgekomen en heeft veel op zijn weg vernield. Spoordijken werden weggespoeld en pijlers weggedreven. Ook de stad Kassel zou nog bedreigd worden.

1943 ----- 21 mei vrijdag.

HARDONK. Warm weer. Nieuws valt niet te vermelden.

VAN HOUTUM. In de komende week moeten de mannen geboren in 1922 en 1923 zich bij de plaatselijke arbeidsbureaus melden. Eerst in de krant van heden wordt over de brand in het Gemeentehuis gesproken.

1943 ----- 22 mei zaterdag.

HARDONK. Toenemende bewolking. Men heeft helaas weer 4 joden opgespoord. Ze waren bij een onderwijzeres verborgen. Jammer voor deze mensen. Pas vrijdag verscheen een stukje in de Apeldoornsche Courant over de brand van ons gemeentehuis! Zou in gewone tijd zoiets belangrijks ook pas zoveel later in de krant gestaan hebben?

VAN HOUTUM. 's Middags krijgen wij twee ondergrondse blaadjes en een krantje te lezen. Het eerste is een proclamatie aan het volk en herinnert aan de deportatie van de Nederlandse Land- en Zeemacht en het oproepen van de studenten en mannen tussen 18 en 35 jaar. Het krantje is de achtste uitgave van Vrij Nederland in dit jaar en gedateerd 21 maart 1943.

BLOEM. Bij gebrek aan biggen betaalt men nu voor een goede 8 weekse big f 70,- tot f 80,- en voor een goede, neurende koe f 2.000,-.

1943 ----- 23 mei zondag.

HARDONK. Kouder, bewolkt, later weer zonnig weer. Plaatselijk geen nieuws.

VAN HOUTUM. 's Morgens ga ik op zoek naar het Britse strooibiljet G24. Daarvan heb ik vrijdag een stuk midden in het bos gevonden.

1943 ----- 24 mei maandag.

HARDONK. Tussen 2-3 uur gewekt door het overkomen van een groot aantal vliegtuigen, even later de sirenes ´luchtalarm´. Enige brandbommen waren in de Julianalaan gevallen zonder schade aan te richten. Later stond in de krant dat de Engelsen Dortmund hadden gebombardeerd en veel materiële schade was toegebracht. Formulieren voor de inlevering van radiotoestellen kunnen bij het postkantoor worden gehaald à 5 cent.

VAN HOUTUM. 's Nachts om één uur passeren de eerste Britse vliegtuigen in richting van Duitsland. Wij staan allemaal een half uur later op. Enige minuten daarna geven de sirenes luchtalarm. In ons blok zijn alle leden present. Dit is al een goede vooruitgang. Anders kwam nooit iemand. Intussen komen grote formaties over. Strepen verraden de richting die de vliegtuigen volgen. Het blijkt dan ook dat wij ons vergissen. De toestellen kerken terug van een grote aanval. Er komen steeds meer strepen bij. Enkele kan men zien trekken. Om half drie wordt het signaal ´Alles veilig' gegeven. De sirenes zijn niet in orde. Twee blijven doorloeien. Een ander geeft in plaats van 'Alles veilig' luchtalarm. Er moest luchtalarm worden gegeven omdat in de buurt van het paleis een paar brandstaven (nog geen vijf samen) zijn gevallen. Deze vielen dicht bij de moffen die in het paleis zitten. Dan moet er luchtalarm worden gegeven. Voor de bommenregen rondom ons huis van 26 op 27 april, die tot nu toe de grootste in de gemeente Apeldoorn is geweest, hoeft geen luchtalarm te worden gegeven. De Duitsers denken alleen maar aan zichzelf. Zij zijn al bang voor een paar brandstaven. Op last van de overheid is iedereen verplicht een lezing van de Luchtbeschermingsdienst voor zelfbescherming bij te wonen. De burgemeester van de gemeente zal de inwoners aanschrijven die bij zo'n lezing aanwezig moeten zijn. Voor de inlevering van de radiotoestellen liggen op de postkantoren formulieren. Tegen betaling van vijf cent kan men die verkrijgen. Naast de radio moeten wij dus ook nog vijf cent afstaan! Zij die de belangen van de Duitse Weermacht behartigen en voor het Nederlandse Bestuur of economische leven niet gemist kunnen worden kunnen een vrijstelling voor terugvoering in krijgsgevangenschap krijgen. Misschien krijgt mijn broer dan een vrijstelling. Het is te hopen. Door de Ausweise, die tot heden voor de arbeidsinzet zijn verstrekt, is veel fraude ontstaan. Daarom onderzoeken de Arbeidsbureaus deze vrijstellingen. Mijn neef uit Arnhem moest hem vrijdag afgeven. Hij zou vandaag maar weer eens komen horen. Hij moet echter aanstaande donderdag weer teruggekomen. Er was nog geen beslissing over zijn Ausweis genomen. Dit onzekere geeft steeds weer aanleiding tot grote bezorgdheid.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Brandstaven neergekomen op perceel Prins Mauritslaan 6, 1 stuks. Kleine schade, geen persoonlijke ongevallen. Omgeving Hogeweg in tuinen, 4 stuks. Geen schade, geen persoonlijke ongevallen.

BRANDWEER. Luchtalarm om 23.15 uur. Veel vliegtuigen in de lucht. Plotseling een blikken gerammel in de lucht. Daarna kwamen de eerste en gelukkig de enige brandstaven in de kom van het dorp terecht zonder schade aan te richten.

1943 ----- 25 mei dinsdag.

HARDONK. Kil regenachtig weer. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. Mijn neef Jan moet voor zijn leeftijd op de Arbeidsbeurs verschijnen. Hij krijgt zonder veel moeite het stempel op de stamkaart. Het is voorzien van een paraaf van de directeur. Dit is bij mij niet het geval. Een buurjongen werkt voor de voedselvoorziening. Hij heeft weliswaar een Ausweis maar de Arbeidsbeurs erkent deze niet en zet er op 'Afgewezen'. Hij moet zodoende naar Duitsland en geeft zich op voor hulpchauffeur. Hij moet binnenkort naar Deventer (korte opleiding) vertrekken.

BLOEM. Aan de markt te Apeldoorn betaalde men voor 2 biggen van 40 pond f 115,-.

1943 ----- 26 mei woensdag.

HARDONK. Eerst bewolkt, later helder en zonnig. In de vroegte geronk van vliegtuigen gehoord.

VAN HOUTUM. Met het oog op de sluiting van de bedrijven (arbeidsinzet) staken de Nederlandse Spoorwegen per 1 juni aanstaande de uitreiking van abonnementen. Dit treft in het bijzonder de reizigers.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Onbekend voorwerp in de vorm van een tol, waarin de bovenzijde 6 gaatjes, gevuld naar het leek met geweerkogels, in perceel Hattemseweg 20. Afgegeven aan de Ortskommandant voor onderzoek.

1943 ----- 27 mei donderdag.

HARDONK. 's Morgens regenachtig, later mooi zonnig. Een melkboer moet als ´grenadier´ in krijgsgevangenschap. Zijn machines enzovoort pikt de ´Oost Compagnie´ in voor Litouwen. De vrouw met enige kinderen blijft achter. Alles verder gewoon.

VAN HOUTUM. Er worden weer nieuwe distributiemaatregelen getroffen. Soepen en sausen komen op de bon. Schoolschriften zijn ook niet meer zonder toewijzing verkrijgbaar. Men moet in vele gemeenten de radiotoestellen al inleveren. Mijn neef in Arnhem is vrijgesteld voor werk in Duitsland. Hij krijgt zijn Ausweis terug. Deze is ter controle naar Den Haag opgestuurd.

1943 ----- 28 mei vrijdag.

HARDONK. Mooi meiweer. Tocht naar Vaassen gemaakt, gezorgd voor de gezondheid! Verder geen nieuws. 0 ja, in de nacht tussen 12 1/2 - 1 1/2 uur veel vliegtuigen over.

VAN HOUTUM. Wij staan 's nachts om half één weer op. Grote formaties Britse vliegtuigen passeren in richting Duitsland. Wij zien boven Hoenderloo een rood lichtpunt. Het verdwijnt zo nu en dan en schijnt te vonken. De vonken zullen wel ontploffende granaten zijn. Het begeeft zich langzaam in oostelijke richting en daalt enige minuten later vrij recht naar beneden. Het geeft plotseling boven de bosrand een rood schijnsel. Daarna verdwijnt het achter de bomen. Een korte vrij intense rode gloed verlicht nog even de lucht. Daarna is niets meer te zien. Wat het precies is geweest is onbekend. Het luchtdoelgeschut is weinig in actie. Wij horen geen overfluitende granaten. Lichtfakkels verlichten voortdurend de hemel. We gaan om half twee weer naar bed. Er passeren nog enkele vliegtuigen. De hoofdmacht schijnt via een andere route terug te keren. Boven Deelen is het schijnsel van een flikkerend licht te zien. Twee zoeklichten schijnen recht omhoog. Rode lichtkogels worden van de grond af afgeschoten. Het zal wel een teken voor de Duitse jagers zijn dat zij kunnen terugkeren. Omdat alles veilig is. 's Morgens horen wij dat er op de Hoge Veluwe bij de Franse Berg een Brits vliegtuig is neergestort. Een lid van de bemanning is naar een nabij zijnde woning gevlucht. Daar is hij later door de politie ontdekt.

BLOEM. Tegen half vijf na de middag passeerden een 18-tal Amerikaanse bommenwerpers, deze hadden een fabriek midden in Duitsland waar verrekijkers en fijn oorlogsmateriaal vervaardigd werd vernield. 7 Toestellen werden er neergeschoten.

1943 ----- 29 mei zaterdag.

HARDONK. Zonnig weer, maar niet warm. Vandaag verscherpte controle op hamsteren van levensmiddelen. Of er veel zal zijn ingepikt valt te betwijfelen daar de meeste mensen tijdig gewaarschuwd waren.

VAN HOUTUM. De CCD controleert deze dag zeer streng, voornamelijk op melk. Iedere voorbijganger moet zijn fietstas en dergelijke openen voor de controleur. Een vrouw moet zelfs haar kinderwagen geheel uitpakken. Deze controle is verklapt door gemeenteambtenaren. Deze verspreidden kleine briefjes. Daarop stond dat bijzonder streng gecontroleerd zal worden. Zo zullen wij binnenkort ook controle krijgen op persoonsbewijzen, verboden lectuur (zoals Britse strooibiljetten), verduistering en voorts huiszoeking naar joden. In de Nieuwe Apeldoornsche Courant staat een overzicht van de data waarop de inwoners van Apeldoorn hun radiotoestel moeten inleveren. Zo moeten bijvoorbeeld wij ons toestel inleveren op 22 juni aanstaande. Volgens geruchten zouden er donderdagnacht in de omgeving van Arnhem zeven Britse bommenwerpers zijn neergestort. Daarvan twee bij Deelen.

BLOEM. Men spreekt nu nog van de staking toen men om 8 uur van de weg moest zijn, dat in Arnhem iets over 8 uur een jongen van l2 jaar op de stoep aan het spelen was met knikkers. Deze zou door de Duitser zijn dood geschoten. Zijn ouders hadden toen een brief met 2000 handtekeningen naar Seyss Inquart geschreven over deze daad. Daarop was er een bericht terug ontvangen dat als er maar een 25-tal handtekeningen op gestaan hadden ze alle tegen de muur gezet zouden zijn en dood geschoten.
's Nachts hebben weer 2 uur lang veel vliegtuigen gevlogen die Essen voor de 4e maal hebben gebombardeerd.

1943 ----- 30 mei zondag.

HARDONK. Bleek zonnetje overdag, koude wind, tegen de avond iets regen. In de zeer volle Grote Kerk herdacht dominee Visser de vrijdag plotseling overleden emeritus predikant dominee Westerman Holstijn.

VAN HOUTUM. Het Britse vliegtuig dat vrijdagnacht op de Hoge Veluwe is neergestort had voor de val al twee doden aan boord. Aan de aanval op Essen, aldus een levende vlieger, zouden 600 vliegtuigen hebben deelgenomen. In dezelfde nacht vielen boven Enschede een grote hoeveelheid brandbommen. Er zouden 40 blokken huizen zijn verwoest. Misschien waren deze bommen afkomstig van de twaalf bommenwerpers die bij Almelo zijn neergestort. Het schijnt dat er in Twente en in de Betuwe gewoonlijk veel vliegtuigen worden neergeschoten.

BLOEM. Kranten melden weer dat zich nu de grenadiers van de voormalige weermacht moeten melden om opnieuw weer in krijgsgevangenschap gevoerd te worden. Veertien dagen geleden een oproep voor officieren die getekend hadden. Onder andere één van de Kruyff te Klarenbeek.

1943 ----- 31 mei maandag.

VAN HOUTUM. Alle leden van de gemeentelijke brandweer zijn vrijgesteld van terugvoering in krijgsgevangenschap. Zodoende is mijn broer ook vrij. Zij zullen allen een schriftelijke vrijstelling ontvangen.

SPOORWEGEN. In mei 1943 werden voor de komst van de D-trein nabij het kamp in Stroe springladingen op de rails aangebracht. De D-trein reed er overheen en één lading explodeerde maar veroorzaakte noch aan de trein noch aan het spoor enige beschadiging. De andere lading moest opgeruimd worden en dit kostte een onderofficier en een onderluitenant bijna het leven. Zij verkeerden in de mening dat de lading niet zwaar was. Bij het wegnemen van de zandbedekking ontplofte de lading met het gevolg dat een gedeelte van de spoorstaaf wegvloog en de militairen eveneens. Precies acht dagen na datum lagen er weer twee ladingen op dezelfde plaats in weerwil van het feit dat de Heren met liefst 52 man de lijn bewaakt hadden tot een kwartier vóór de ladingen aangebracht werden.

BURGEMEESTER PONT (1 - 31 mei). Vrijstelling van arbeidsinzet en van terugvoering in krijgsgevangenschap. Ofschoon ik al in de plaatselijke pers bekend maakte dat de burgemeester bij de arbeidsinzet in Duitsland GEEN taak te vervullen heeft omdat deze materie UITSLUITEND door het Gewestelijk Arbeidsbureau in overleg met de Duitse Fachberater, komt het nog steeds herhaaldelijk voor - het aantal vermeerderde zelfs - dat zich personen tot mij wenden met het verzoek hun poging om vrijgesteld te worden op grond van economische structuur van hun bedrijf en de onmisbaarheid van henzelf in dit bedrijf te willen ondersteunen. Hetzelfde geldt voor degenen die vrijgesteld wensen te worden van terugvoering in krijgsgevangenschap. Deze personen worden bij hun pogingen op een dwaalspoor geleid door het feit dat hun vakorganisatie in gedrukte of gestencilde circulaires hen aanspoort de hulp van hun burgemeester in te roepen. Het wil mij voorkomen dat deze aangelegenheid van algemene betekenis is. Deze moeilijkheden beperken zich uiteraard der zaak niet tot Apeldoorn. Mijns inziens dient ten spoedigste door de autoriteiten uitgezocht te worden of de burgemeester in deze een taak hebben te vervullen en zo ja welke. In dat geval dienen duidelijke instructies gegeven te worden. Is voor hen in deze GEEN taak weggelegd dat ik aanneem - al ware het slechts omdat in grotere gemeenten op dit punt niet voldoende tot oordelen bevoegd zijn - dan dienen door het Departement van Handel, Nijverheid en Scheepvaart, respectievelijk het Departement van Sociale Zaken de vakgroepen er op te worden gewezen dat zij de burgemeesters in de eventuele vrijstelling voor uitzending NIET hebben te betrekken. Ook het publiek dient dan van overheidswege door een duidelijke uiteenzetting in de kranten daarop te worden attent gemaakt. De taak van de Burgemeesters is verantwoordelijk en veelomvattend genoeg. Wat hij wel heeft te doen wordt hem in een stroom van lastgevingen enz. kenbaar gemaakt. Wordt niet duidelijk gepubliceerd waarmee hij zich NIET heeft in te laten dan ontstaat noodgedwongen maar volkomen nodeloos een verwijdering tussen hem en de burgerij. Immers men verwacht van hem dat hij zal optreden, althans zijn invloed zal doen gelden en een negatief resultaat zal hem worden verweten. Daarbij zal vermoedelijk meestal gemeesmuild worden dat men van een NSB-er natuurlijk niets heeft te verwachten. Ik zal het op prijs stellen indien deze mijns inziens zeer acute moeilijkheid door U ten spoedigste aan de Adviescommissie-Bestuurszaken ter behandeling zal worden voorgelegd. Dit onderdeel van mijn maandrapport heb ik rechtstreeks aan de Leider Adviescommissie-Bestuurszaken voornoemd, toegestuurd.
In de loop van deze maand werd door mij een verordening regelende de distributie van klompen vastgesteld terwijl in het bestuur van ´Het Ziekenhuis´ de navolgende kameraden benoemd zijn: H.J.B., P. vd R. en L.O.
De afdeling Algemene Zaken had bij de plaats gehad hebbende brand in het Raadhuis wel veel waterschade. Van verlorengaan of vernietiging door het vuur kan ten aanzien van deze afdeling niet gesproken worden.
De cursussen van de ´Luchtbeschermings-voorlichtinggroepen´ voor de bevolking van Apeldoorn van 15 tot 65 jaar vinden nu regelmatig voortgang met inschakeling van de Blokhoofden. De opkomst is goed. Praktisch komen 100% van de opgeroepenen en zijn de resultaten voorlopig dus uitstekend te noemen.

1943 ----- 1 juni dinsdag.

VAN HOUTUM. Door de schaarste aan bankbiljetten geeft de Nederlandse Bank hulpbiljetten van 10 en 25 gulden uit. Deze waren door de Duitsers op 20 mei 1940 verboden. Er komen afbeeldingen van leden van ons vorstenhuis op voor. Nu zien wij onze Koningin-Moeder voortaan ook weer op onze tientjes. 's Avonds houdt op het station in Apeldoorn een trein met krijgsgevangenen stil. De Nederlanders zijn in goederenwagons opeengehoopt. De raampjes zijn dichtgetimmerd. Het bericht gaat als een lopend vuurtje door het dorp. De gevangenen zingen nationale liederen. De intussen samengestroomde menigte zingt mee. De gevangenen zijn onderweg naar Maagdenburg.

1943 ----- 2 juni woensdag.

VAN HOUTUM. Alle mannen geboren in 1920 worden opgeroepen voor de Arbeidsinzet. De al om bekende Apeldoornse NSB-er B., die met iedereen ruzie zoekt, keert na zeven dagen arrest terug uit het Huis van Bewaring te Arnhem. Een 'goed' inspecteur uit Apeldoorn arresteerde hem onlangs en bracht hem persoonlijk over naar het Huis van Bewaring. De inspecteur arresteerde hem op een moment dat Meyer (commissaris van Politie) afwezig was. Hij bracht de verrader niet naar de SD omdat deze hem toch vrij zou laten. Meyer deed al het mogelijke om zijn vriend vrij te krijgen. Dit lukte eerst na een week. Nu moet B. zich eindelijk kunnen voorstellen wat hij zoveel anderen aan doet.

1943 ----- 3 juni donderdag, hemelvaartsdag.

HARDONK. Buiig weer. Hoorde dat bij het inleveren van de radiotoestellen iemand een heel oud ding met loszittende lampen en bungelende spoelen afleverde met de woorden. ´Dit ding is nog met de Batavieren de Rijn komen afzakken´.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 11.30 uur loopt agent D. vergezeld van drie 'Nederlanders' in dienst van de SD het fabrieksterrein op. Mijn vader gaat direct naar hen toe omdat zij zich bij geen van de directie vervoegen. Bij het zien van mijn vader gaan zij weer weg. Dit wekt van onze kant al argwaan. Even later (vader wil juist alles aan moeder vertellen) komen zij weer terug. Mijn vader loopt hen opnieuw weer achterna. Hij haalt hen in terwijl zij al bij de achterdeur van het huis van mijn oom zijn. Volgens D. moet er op ons terrein 'iets' verstopt zijn. Wat wil hij niet zeggen. Het(?) moet in de tweede beek links(?) liggen. Zij zoeken de gehele beek af maar vinden niets. Na even in de fabriek te hebben gekeken laat D. mijn vader en oom een papiertje zien met enige bijzonderheden. Het betreft hier koperen koppen van 50 kilo(?). Wij zouden het maar zeggen want hij (D.) zou hier toch een wacht achterlaten. Er zou bij ons veel meer verstopt zijn en dat zou wel voor de dag komen. Tenslotte gaan ze nog een droge sloot om een weide en de groentetuin langs. Zij vertrekken weer na een half uur vergeefs zoeken. Zij hebben hier bot gevangen en gaan nu naar Brouwersmolen. Intussen bellen wij de familie daar op en lichten deze in bedekte termen in. Mijn oom wacht hen op en bekent direct. De stukken koper (120 kilo) liggen in de oude vijver en zijn goed te zien. D. is in het bezit van een ruwe plattegrond van de fabriek. Hij wijst twee plaatsen aan waar olie en drijfriemen verstopt zouden zijn. De verrader heeft zijn ogen niet goed open gehad en ziet hars voor olie aan. De drijfriemen staan echter alle beschreven. Deze kunnen dus niet in beslag worden genomen. D. vindt het nog niet zo erg. Volgens hem zal de boete niet overdreven hoog zijn. Het koper is echter in beslag genomen. Dit zal onder politietoezicht uit de vijver worden gehaald. 's Middags komen twee van de vier SD-mannen terug. Het zijn rechercheurs. Wij moeten nu afwachten hoe dit zal verlopen. Het is een typisch staaltje van verraad. Het is maar gelukkig dat geen van de directie in de cel is gestopt. Wij allen dachten direct aan Vught.

BLOEM. Krantenberichten melden dat het 2e, 3e, 9e en l1e regiment infanterie zich moet melden in Amersfoort en Assen. Vandaar worden ze getransporteerd in veewagens per trein naar men zegt naar grote gevangenkampen aan de Poolse grens. Voeg hierbij dat de mannen van 18 t/m 25 jaar worden opgeroepen voor, zo als dat heet, arbeidsinzet in Duitsland dan gaan nu zeer veel jonge mannen de grens over.

1943 ----- 4 juni vrijdag.

HARDONK. Bewolkte lucht, kil weer, verbazend veel regen. Tegen de middag opklarend en mooi weer. Als groente alleen maar sla te krijgen. Op mijn vleesbon die vandaag afloopt pas aanstaande vrijdag ´vlees´ te krijgen! Leuke boel. Deze avond speciale controle van de politie op de wijze van verduisteren. Gelukkig weet ieder ervan en men heeft het aan zichzelf te wijten wanneer er last van komt.

VAN HOUTUM. 's Avonds krijg ik een nieuw strooibiljet dat in de bossen bij Gortel met grote hoeveelheden is gevonden. Het is Wervelwind nr.8. Het geeft een verslag over de maanden december en januari.

1943 ----- 5 juni zaterdag.

HARDONK. Regenachtig somber weer, later opklarend. Overal klachten over geen vlees. Slechts enige paarden geslacht. Hiervan hebben mensen na enige uren wachten slechts een stukje zo groot als een kwart kadetje gekregen. Gisteravond passeerde weer een trein met onze jongens die in krijgsgevangenschap moeten. Veel publiek, uitroepen ´Leve de Koningin´. Toch moeilijk voor de jongens zelf.

VAN HOUTUM. De Duitsers zijn zeer bezorgd over een komende invasie. In ieder dagblad staat een artikel getiteld ´Hier is het grote nieuws; Op 22 juni de invasie´. Dit zou in Engelse bladen bekend zijn gemaakt(?). Het gehele artikel is galgenhumor. 's Middags wordt het koper uit de vijver bij Brouwersmolen opgetakeld. Het rijksbureau zal een boete opleggen. Door deze 'tegemoetkoming' wordt de zaak niet voor een rechtbank gebracht. De ambtenaar van het Rijksbureau vindt het jammer dat zo'n hoeveelheid koper moet worden ingeleverd.

1943 ----- 7 juni maandag.

HARDONK. Sombere kille morgen, geleidelijk beter wordend later zelfs zon. Waar blijven onze groenten?

1943 ----- 8 juni dinsdag.

HARDONK. Bewolkt, met iets opklarend. Typerend is het volgende. Op een morgen fiets ik op de Brouwersmolenweg [nu Europaweg]. Twee jongetjes zijn druk bezig met het scheppen van paardenmest van de straat in een karretje. Er nadert een wagen met 2 paarden. Luid roept één van de jongetjes ´Baas, hebben je paarden vanmorgen al gepoept, ligt het hier dichtbij?´. ´Ja´, luidt het antwoord ´het is juist hier vlakbij gebeurd.´ Een bewijs voor de schaarste aan meststoffen. Dagelijks ziet men ook verscheidene mannen aan het speuren naar sigarettenpeukjes met de bedoeling die restjes weer tot rooksubstantie om te werken!

1943 ----- 9 juni woensdag.

HARDONK. Geleidelijk beter weer. In het begin van de avond nog een flinke kletsbui. Een groot aantal ingeleverde radiotoestellen ligt opgeslagen in een pakhuis vlak in de buurt, natuurlijk onder politiebewaking! Vandaag enige onderofficieren, die zich niet gemeld hadden, door de ´Grüne Polizei´ uit hun huizen gehaald. Wat morgen weer?

VAN HOUTUM. Radio Oranje leest de tekst van het Koninklijk Besluit voor dat de vervolging van Nederlanders, thans landverraders die de nationaliteit van een ander land hebben verworven, mogelijk maakt. Dit geldt bijvoorbeeld voor NSB-ers die Rijksduitsers zijn geworden. Volgens geruchten zou het vliegveld Deelen zijn ontruimd. Er zouden nog een paar jagers aanwezig zijn. De korenvelden rondom het vliegveld zouden worden afgemaaid. De Sint Josephstichting in Oost-Apeldoorn [nu ´Spatie´ aan de Deventerstraat] wordt ontruimd. Men brengt de patiënten bij andere inrichtingen onder. Het complex wordt voor Lazaret [= veldhospitaal] ingericht.

1943 ----- 10 juni donderdag.

HARDONK. Helder weer, frisse maar mooie junidag. Vandaag niets te vermelden.

VAN HOUTUM. Alle distributiebureaus krijgen bericht dat de ambtenaren met overvallen moeten rekenen. Het staat in verband met een voorval in Arnhem. De Duitsers schijnen binnenkort een invasie te verwachten. Alle bakkers krijgen voor zeven dagen meel. Op de betreffende bureaus zouden papieren gereed liggen. Daarbij worden de boeren gedwongen bij een invasie al hun koren te maaien.

1943 ----- 11 juni vrijdag.

HARDONK. Geen nieuws, mooi weer, warm, licht onweer.

BLOEM. Hedennacht een vliegtuig brandend neergevallen bij Teuge - Nijbroek ten gevolge van een luchtgevecht. Düsseldorf hevig gebombardeerd. Uit voornoemd vliegtuig waren Canadezen ontsnapt. Bij nasporing bij de boeren in de omgeving, door de Duitsers, is Bram van Spiegel die bij een schoolmeester in Nijbroek ondergedoken was, in een sloot gevonden echter overleden. Hij zou van schrik dood gebleven zijn.

BURGEMEESTER PONT. De schaarste aan groenten en fruit die tijdens de maand juni optrad was oorzaak dat op vrijdag 11 juni door mij enige personen werden bijeengeroepen om te proberen een hiervoor bevredigende oplossing te vinden. Tijdens de bijeenkomst waren aanwezig: de Wethouder van Sociale Zaken, de Economische Politie, leden van de PVC (Plaatselijke Verdelingscommissie). Daarin zijn de groot- en kleinhandelaren en de gemeente vertegenwoordigd en een vertegenwoordigster van de gebruikers. ´Geconstateerd werd dat ieder jaar wanneer de eerste kasgroenten ´opgesoupeerd´ zijn en van de koude grond nog niet in voldoende mate vruchten worden aangevoerd, er meestal een stagnatie in de levering plaatsvindt. Deze heft zich echter in normale tijden weer op na verloop van enige weken. In de moeilijke tijden die ons volk nu doorleeft zijn er jammer genoeg elementen die, of uit egoïsme of uit verkeerd begrepen patriottisme, proberen de voedselvoorziening in ons land in de war te sturen. Het is echter dringend noodzakelijk dat alles wordt gedaan om een rechtvaardige verdeling van de aanwezige voorraad groenten en fruit te bevorderen. Er moet worden begonnen met de bepaling dat tuinders tot een beperkte hoeveelheid rechtstreeks aan consumenten groenten en fruit mogen afleveren, buiten toepassing te stellen en verder de kleinhandelaren op te wekken tot medewerking door te weigeren tegen hogere dan de vastgestelde maximumprijzen te kopen of te verkopen. En eveneens door te bevorderen dat de ontvangen groenten en fruit zo goed mogelijk door de detaillisten onder alle inwoners gelijkelijk te verdelen. Wanneer geen vrijwillige medewerking verkregen wordt zal het noodzakelijk zijn tegen de overtreders met de scherpste middelen op te treden. Een en ander word door mededeling in de plaatselijke pers aan de burgerij van Apeldoorn bekend gemaakt.

1943 ----- 12 juni zaterdag.

HARDONK. Toenemende bewolking, gehele middag regen, tegen de avond helder. Tussen 1 - 2 uur 's morgens verschillende vliegtuigen.

VAN HOUTUM. Kort na middernacht passeren de eerste vliegtuigen. Het zijn er niet veel. Ze blijven in de buurt rondcirkelen. Vanaf 1.45 uur horen wij in de verte luchtafweer. Het schijnt van Deelen afkomstig te zijn. De kanonnen staan naar het zuiden gericht. Om 2.15 uur is het afweervuur duidelijker. Er fluiten ook weer enige granaten over. Ik ben gedurende een kwartier aangekleed en denk aan een invasie. Maar het is niet zo. De radio zwijgt over alle zenders. Wij zien in richting Arnhem een langzaam dalend rood lichtpunt. Dit is ongetwijfeld een brandend vliegtuig. Een half uur later komen vliegmachines over. We horen nog tot twee maal toe mitrailleurvuur. Daarna is het stil. Tot de neergeschoten vliegtuigen behoren de bommenwerpers die bij Teuge en Terwolde zijn gevallen. Van de bemanning van het vliegtuig bij Teuge zijn er vijf dood. Twee anderen zijn zoek. Dit heeft tot gevolg dat de politie overal huiszoeking doet. Daardoor komen enkele ondergedoken joden te voorschijn. De politie vindt echter geen vliegers. In Nederland is de verkoop van meubelen verboden. 's Middags vinden een neef en ik op een wandeling nieuwe pamfletten. Zij zijn in het Duits gedrukt. Naar schatting liggen er 200. Er zijn steeds twee strooibiljetten samengevouwen. Het zijn tot nu toe grootste pamfletten (43 x 27 centimeter) die ik ooit gezien heb. Zij zijn waarschijnlijk niet in de afgelopen nacht gevallen. Deze strooibiljetten zijn enige dagen geleden ook al in het Kroondomein gevonden. Mijn broer gaf met er gisteren één die afkomstig was uit Amersfoort. Zij zijn vermoedelijk door een verkenningstoestel uitgeworpen. Want ze lagen de dag na de aanval op Wuppertal (30 mei) daar nog niet. Het pamflet handelt geheel over Tunis.

BLOEM. Heden zijn G. Boschker en B. Boergondiën uit het kamp teruggekeerd na 6 weken verblijf daar. Ze werden feestelijk ontvangen en er was veel belangstelling.

BURGEMEESTER PONT. Een drietal vrachtwagens (wagens 18, 20 en 21) ingedeeld bij de luchtbescherming werden gevorderd. Zij dienen voor 12 juli 1943 te zijn ingeleverd. Pogingen om de vordering te doen opheffen hebben gefaald. De overige al vroeger gevorderde auto's (wagens 17, 24, 25 en 26) behoefden nog niet te worden ingeleverd.

1943 ----- 13 juni zondag, eerste Pinksterdag.

HARDONK: Afwisselende bewolking, regenbuitjes, later in de middag zon. Drukke kerkdienst door dominee v.d. Burg met zang door het kerkkoor.

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren meer vliegtuigen dan in de vorige nacht. Het luchtdoelgeschut is zeer actief. Recht boven ons huis ontploffen hoog in de lucht granaten. Er stort een vliegtuig in richting Deelen neer.

1943 ----- 14 juni maandag, tweede Pinksterdag.

HARDONK: Sombere morgen met af en toe wat regen, tegen de middag opklarend. Koel. Op straat druk, maar meest wandelaars, steeds minder fietsen wegens bandenschaarste. Nieuws is er al heel weinig. Kan een stuk goede volvette kaas kopen à 2,50 gulden per pond. Hoor dat clandestiene boter ook goedkoper is. Vandaag sprak men van 8 gulden per pond [500 gram].

VAN HOUTUM. Het aantal pensiongasten op de Veluwe is met deze feestdagen weer abnormaal groot. Voor de meeste van hen is het eten dat zij hier kunnen krijgen een traktatie. Het grootste gedeelte moet 's avonds weer naar huis vertrekken. Alle treinen zijn overvol. Het komt ons voor dat er een extratrein wordt ingelast of dat er goederenwagons bij de personentreinen worden aangekoppeld. Het Balkanleven schijnt terug te keren. De vakantietijd is voorbij. Nu moeten de stedelingen weer uren in de rij staan om een beetje groenten of aardappels te verkrijgen. Soms ziet men in de stad een rij mensen op het trottoir staan zonder dat er een winkel of iets dergelijks in de buurt is. Zij gaan er staan, meestal door geruchten, dat er een groentehandelaar zal venten. Zo zijn de toestanden in de steden. Daar moeten de burgers hun levensmiddelenvoorziening nog meer uitrekenen dan wij. Om een beetje pap te verkrijgen wordt de taptemelk nog met water aangelengd. Het is één van de tientallen voorbeelden hoe men zich in deze tijd moet behelpen.

1943 ----- 15 juni dinsdag.

HARDONK. Wisselende bewolking, enkele onweersbuitjes, 's avonds zelfs hagel, prachtige zonsondergang. Vanavond naar M. [waarschijnlijk de heer Moerman] geweest.

VAN HOUTUM. 's Nachts om één uur passeren de eerste vliegtuigen. Eerst is nog even afweergeschut en mitrailleurvuur te horen. Daarna komt de hoofdmacht om 1.30 uur over. Het zware dreunende geronk is voor ons aanleiding om zich aan te kleden. Gedurende een half uur komen grote formaties over. De vliegtuigen laten enige strepen achter. Wij horen daarna nog enige afgedwaalde machines maar het zijn er weinig. We gaan om 2.30 uur weer naar bed. Tijdens het passeren van de hoofdmacht zwijgt het luchtdoelgeschut. Ambtenaren verspreiden onlangs al papiertjes met vier data erop wanneer streng gecontroleerd zou worden. Het eerste betrof controle naar melk en het tweede naar verboden lectuur. Van deze laatste controle is niet veel gemerkt. De Duitsers hebben weer twee rustige dagen achter de rug om nieuwe verordeningen in strijd met ieder recht uit te denken. De krant houdt zich voornamelijk bezig met oproepen aan militairen en voor de arbeidsinzet. Aangaande de arbeidsinzet slaan de moffen een nieuwe weg in. Zij stappen enigszins af van het systeem van Ausweise. Er wordt te veel bedrog mee gepleegd. Alle in 1923 en 1924 geboren mannen moeten zich opnieuw melden. Hun Ausweise zijn ongeldig. Zij moeten onherroepelijk naar Duitsland. In welk vitaal bedrijf betrokkene ook mag werken. Hij moet naar Duitsland. Men moet al bijzondere doktersattesten hebben om door lichamelijke gebreken afgekeurd te worden. De dokter op de Arbeidsbeurs keurt alleen op verzoek. Daarbij komt nog dat van een goed onderzoek geen sprake is. Hierna zal de lichting 1922 worden opgeroepen. Voor diegenen die geboren zijn in 1921, 1920, 1919 en 1918, zal nog een nadere regeling worden getroffen. Seyss-Inquart stelt aan alle Betriebsführer een desbetreffend schrijven dat zowel in het Duits als Nederlands gesteld is. Voor de arbeidsinzet is bepaald dat gehuwde vrouwelijke ambtenaren in dienst kunnen blijven. Het is natuurlijk een bepaling om nog meer mannen naar Duitsland te kunnen deporteren. In Zwolle slaan twee mannen een NSB-er bewusteloos en stoppen hem een meter diep in de grond. Het is jammer dat de daders in Duitse handen zijn.

BURGEMEESTER PONT (Gemeentewerken). De om onbekende redenen in november 1942 door de Sicherheits Polizei gearresteerde technisch ambtenaar M. Huigen is uit het concentratiekamp te Vught vrijgelaten. Het plegen van een strafbaar feit is hem niet ten laste gelegd.

1943 ----- 16 juni woensdag.

HARDONK. Koele wind, telkens regen, ook nog hagel, geen juniweer. Steeds meer jonge mensen moeten weg.

VAN HOUTUM. 's Morgens komen controleurs van het Rijksbureau voor Non-ferrometalen [= niet-ijzerhoudende metalen] en van het Rijksbureau voor chemische producten op Brouwersmolen. Beide zijn van de goede partij. Volgens hen zal de boete niet zo hoog zijn. De zaak (alleen koper) is in handen van het Rijksbureau. 's Middags worden wij opgebeld dat agent D. met alle geweld een proces-verbaal wil opmaken en het in handen van Duitse instanties heeft gegeven. Het wordt er voor ons niet mooier op. Zoals ook hier weer blijkt probeert de NSB bij de meerderen in een goed blaadje te komen met de bedoeling een beloning te krijgen. Corruptie viert bij hen hoogtij. Mijn neef, die per trein vanuit Amsterdam terugkeert, is onderweg drie maal gecontroleerd naar zijn persoonsbewijs. De controleurs hebben boeken bij zich waarin alle kenmerken van de persoonsbewijzen voor mannen staan.

1943 ----- 17 juni donderdag.

HARDONK. Weer een dag met afwisselende bewolking, kil en telkens regenbuien. Iedereen in zorg over de jongens van 18-25 jaar.

VAN HOUTUM. De politie controleert 's morgens iedere voorbijganger naar het persoonsbewijs. Zij nemen het nogal licht op. 's Avonds komen enige kinderen bij mijn vader. Zij delen mee dat er in ons fabrieksbos een onontplofte luchtdoelgranaat ligt. Slechts de punt is verwrongen. De granaat is verder intact, is 32 cm lang, 7 1/2 breed en weegt ongeveer 5 1/2 kilogram. Volgens de politie is het projectiel ongevaarlijk. Het is verroest en schijnt er al een tijdje te hebben gelegen.

1943 ----- 18 juni vrijdag.

HARDONK. Prachtig zonnig weer. Oud huisje Zwolseweg gekiekt, bejaard vrouwtje gaf direct toestemming. Wat een prachtig oud woninkje! In Wiesel een sprengenbeek opgenomen en een mooie sprengenkop bekeken. De mooiste die ik gezien heb. Ook hiervan nog een opname gemaakt. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. 's Avonds komt uit Amersfoort een zeer lange personentrein aan. De chauffeur van onze vrachtauto staat juist bij het station. Hij leest op de wagons ´Leve de Koningin. Engeland wint toch! Wij komen spoedig terug enzovoort´. In de trein zitten jongens van 18 en 19 jaar die voor de arbeidsinzet weggevoerd worden. De Duitse soldaten dwingen de jongens de zinnen van de wagons te vegen. Het dreigen met de revolver helpt niets totdat de jongens met de kolf van het geweer uit de coupés worden geslagen. De chauffeur ziet verder niets meer omdat hij van een Duitse soldaat moet doorrijden. Er zijn vast en zeker gewonden gevallen onder deze jongelui. Niet alleen het wegvoeren van deze twee jaarklassen maar ook het mishandelen van hen is misdadig. Wij kunnen ons nog maar half voorstellen wat er met de gedeporteerden gebeurt. Zo nu en dan wordt eens een tipje van de sluier opgelicht.

1943 ----- 19 juni zaterdag.

HARDONK. Geweldig slechte dag, druilerige regen. Maandag moeten weer veel jongens naar Duitsland. Verder de soldaten van het 20e regiment infanterie en de reserve-officieren! Opnieuw een transport in veewagens Apeldoorn gepasseerd.

VAN HOUTUM. Op alle lagere scholen worden aan de kinderen zeven á acht sinaasappels verstrekt. Deze zijn vanuit Spanje naar Nederland gestuurd. Hare Majesteit Koningin Wilhelmina heeft aan het Rode Kruis opdracht gegeven de ondervoede Nederlandse kinderen een zeker aantal sinaasappels te doen toekomen. De kinderen moeten ze op school opeten. De Duitsers nemen een deel van het Orderbos in beslag. Het ligt naast de kazernes en zal geheel worden omgehakt om een schootsveld te krijgen. Wat zijn ze toch bang! Zoals bekend wordt er bij Harskamp een groot concentratiekamp gebouwd. Al het materiaal ervoor nodig wordt gestolen. Het prikkeldraad en de verdere afrastering (onder meer betonnen palen) worden langs de bossen en weiden weggehaald. Het zo mooie betonnen hek langs het Ugchelse Bos is zodoende geheel verdwenen. Het hek langs ons fabrieksbos zal dan ook wel verdwijnen. Volgens geruchten zouden er onlangs bij Schaarsbergen door Britse vliegtuigen minstens drie kisten zijn afgeworpen met veel munitie en sigaretten.

1943 ----- 20 juni zondag.

HARDONK. Het weer is plotseling veranderd. Prachtige zomer met veel zuidenwind. Niets.

VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen 100% van de Nederlandse tuinbouw. De tuinders in Huissen laten daarom de groente grotendeels op het land verrotten. Men geeft als oorzaak gebrek aan arbeidskrachten. De burgers kunnen nu in kleine hoeveelheden clandestien groente verkrijgen. Met de kersen gaat het al net zo. De burgers moeten zelf de kersen plukken. Het vervoer is natuurlijk verboden maar daarop is altijd een uitweg te vinden. Het komt ook al voor dat de Duitsers de boomgaarden gewapend binnendringen en zelf de kersen plukken. Daarna verdwijnen ze met de vruchten zonder te betalen.

1943 ----- 21 juni maandag.

HARDONK. Onophoudelijk regen, pas na 5 uur droog. Jongens ruzie op de Asselsestraat. Man in burger (hulpagent, in 3 weken klaargestoomd) schiet met los kruit.

VAN HOUTUM. 's Morgens om acht uur meldt mijn broer zich aan de Friesland-kazerne in Assen. Hij moet in verschillende zalen zijn Ausweis en persoonsbewijs laten zien. Beide worden steeds scherp gecontroleerd. Tenslotte krijgt Jaap op zijn Ausweis een stempel van de Feldpost en van de Ortskommandantur. Hieruit blijkt overduidelijk dat het aanmelden bedrog is. Het uitreiken van Ausweise is enkel een middel om namen te verkrijgen. Mijn broer is van mening dat hij voor de Duitsers geen militair meer is. Hij zal later via het Arbeidsbureau voor de arbeidsinzet worden opgeroepen. Slechts één uit zijn groep wordt krijgsgevangene. Jaap is binnen een half uur weer buiten de kazerne. Hij belt direct naar huis op. In Assen heerst een anti NSB stemming. Zodoende hebben de landverraders er deze dagen ook geen praatjes meer. De productiecommissaris voor Tuinbouw en Ooftteelt maakt bekend dat het vervoer van bosbessen is verboden. De Duitsers leggen ook hier voor 100% beslag op de opbrengst.

1943 ----- 22 juni dinsdag.

HARDONK. Mooi zomerweer. Gefietst langs molen Hogekampweg. Bosbessen mogen alleen nog maar geplukt worden in het kader van de ´voedselvoorziening Nederland´. Groente ontzettend schaars, vandaag weer niets gehad. Volgens de krant zou vandaag de invasie zijn. Ze hebben zich daar zeker vergist!

VAN HOUTUM. Twee jaar na de Duitse inval in Rusland. 's Morgens om 9.30 uur horen wij zwaar vliegtuiggeronk. Met de verrekijker tellen we minstens 50 vliegmachines. Later horen we allerlei berichten uit andere plaatsen. In Amsterdam heeft men gedurende een uur luchtalarm. Dit is ook in Arnhem. Boven Deventer en Hengelo is het zwart van de vliegtuigen. Het zijn er honderden. Schijnbaar Amerikanen. De bommenwerpers keren via de Betuwe terug. Iedereen die daar woont of toevallig vertoeft, spreekt over een enorme luchtvloot. Eén van onze kennissen is op dat moment in Huissen en ziet tot achtmaal toe witte stipjes achter een vliegtuig dat later neerstort. De stipjes zijn parachutes. De eerste vlieger daalt na 20 minuten op de grond bij een boerderij. De boeren geven hem direct eten. Even later houdt een luxe wagen voor de boerderij stil. In de auto zit de marconist van het vliegtuig. Hij wordt naar de andere vlieger gebracht. Zij omhelzen elkaar direct. Beide Amerikanen lijken voor in de twintig te zijn. Een uur later verschijnen de Duitsers. Niet alle acht kunnen worden gevangengenomen. Een deel is ontsnapt. Mijn vader en broer komen 's middags terug uit Haarlem. Zij hebben in de trein veel burgers uit Rotterdam gesproken. De Maasstad is 's morgens gebombardeerd. Er zouden veel doden zijn onder het personeel van Wilton. 's Nachts tussen één en vier uur passeerden grote formaties Britse vliegtuigen Amsterdam. 's Middags moeten wij ons radiotoestel inleveren. Ik wil eerst nog naar Radio Oranje, die de rede van Prins Bernhard herhaalt, en naar de BBC om 2 uur (in het Duits) luisteren. Nog juist hoor ik dat de Royal Air Force in de afgelopen nacht Krefeld heeft aangevallen. Van de meer dan 700 bommenwerpers keren er 44 niet terug. Daarna breng ik de radio weg. Velen zeggen nog tegen mij ´Kerel wat een mooi toestel! Heb je geen andere? Laat hem vallen of zal ik er een trap tegen geven enzovoort enzovoort.´ De inlevering vindt plaats bij hotel Prinsen. Van de zes personen die achter de tafel zitten is het voor vier beter in Duitsland te gaan werken dan zich bezig te houden met het inleveren van radiotoestellen. Onze radio is tot dat moment de mooiste. Maar er zullen nog twee toestellen van dezelfde uitvoering volgen. Ik krijg een derde van het formulier terug. Dat kostte nog vijf cent! Het tweede wordt op de radio geplakt en men houdt het derde voor de administratie. Bovendien worden alle bijzonderheden nog in een groot register genoteerd. Nu dit Philipstoestel weg is is het vanzelfsprekend dat de dagelijkse gebeurtenissen niet meer met zo'n grote nauwkeurigheid kunnen worden verzameld. Op een vergadering in Apeldoorn wordt gesproken over de groenteschaarste in onze gemeente. De NSB-burgemeester geeft de schuld aan de sluikhandelaren. Hij vergeet op te merken dat er iedere nacht (nooit overdag) een groot aantal treinen met groente van Nederland naar Duitsland vertrekken. In een land dat in vredestijd al een groenteoverschot had zal nu, nu de tuinbouw intensiever is, gebrek aan groente zijn! Dat hoeft Pont ons niet wijs te maken. Wij hebben de ogen en oren niet in de zak. 's Avonds passeren vijf Ju 52 transportvliegtuigen laag in richting Deelen.

BLOEM. Vannacht passeerden in 2 1/2 uur tijd enkele honderden zeer zware vliegtuigen in de richting Zutphen. Enkelen hebben gezien dat, door jachtvliegtuigen en afweer, een 10-tal vliegtuigen aangeschoten zijn en brandend omlaag vielen.

1943 ----- 23 juni woensdag.

HARDONK. Vannacht vliegtuigen. 1 Duitse jager bij Groenendaal en 1 vliegtuig bij Christiaan de Wet (Hoge Veluwe) neergeschoten. Onderzoek naar oude boerderijen in Oosterhuizen gedaan, maar niets moois meer kunnen vinden. Wel veel bloemen bij de Gasthuismolen.

VAN HOUTUM. Om één uur passeren de eerste Britse vliegtuigen. Al spoedig zien we een rode stip in richting harskamp. Deze verdwijnt langzaam. Een tweede in richting Deelen veroorzaakt vanaf de grond nog even een korte opflikkering. Kort daarop zakt een derde lichtpunt vrij snel in dezelfde richting naar beneden. Het zijn waarschijnlijk geen lichtfakkels maar neergestorte vliegtuigen. Om 1.30 uur zien we in richting Otterlo duidelijk mitrailleurvuur (strepen door de lucht). Even later zakt een witte lichtmassa in richting Hoog Soeren omlaag. Het is nu zeker een vliegtuig. Inmiddels gaat het geronk door. De meeste formaties zijn op de terugtocht. Enkele toestellen blijven in de buurt rondcirkelen. In de richting van het Ruhrgebied is een groot rood schijnsel te zien. Het schijnt er hard te branden. Plotseling verlicht een groene fakkel onze omgeving verlicht een groene fakkel onze omgeving met scherp wit licht. Misschien neemt een vliegtuig een foto. We zien in richting Harskamp opnieuw een stip aan de hemel. Misschien is het al weer een brandend vliegtuig. Op dat moment worden we afgeleid door mitrailleurvuur uit richting Beekbergen. De lichtstrepen zijn duidelijk te zien. Er wordt driemaal onderling geschoten. Direct daarna stort een vliegtuig brandend in de richting van het Ugchelse Bos neer. Wij horen zelfs de slag tegen de grond. De rookwolken zijn boven de bosrand duidelijk zichtbaar. Het versterkt dan ook de mening dat het vliegtuig niet ver weg kan liggen. De motoren razen nog even waarna alles stil is. 's Morgens ga ik met twee arbeiders op de fiets naar het vliegtuig zoeken. Wij denken dat het in het Leesten is neergestort. Maar we vinden niets anders dan pamfletten. Op de terugweg vraagt een jongen mij of ik ook het vliegtuig heb gevonden. Hij heeft zelfs nog een Wervelwind [= strooibiljet] gevonden. Het is een grotere uitgave dan voorheen. Aan de achterzijde staat een afbeelding van onze koninklijke familie. 's Avonds verspreidt zich het gerucht dat vijf Apeldoorners die de dag voor Hemelvaartsdag naar Engeland zijn vertrokken zich bij de Amerikaanse consul in Spanje zouden hebben gemeld. Het is te hopen maar ik geloof het niet. Zij zouden na Parijs met 20 personen naar het Zuiden vertrokken zijn. Zij schijnen veel steun van de Rooms-katholieke kerk te hebben gehad.

1943 ----- 24 juni donderdag.

HARDONK. Afwisselend bewolkt, droog, niet warm. Spoorlijn Apeldoorn - Amersfoort was voor korte tijd vernield door bom.

VAN HOUTUM. De Duitsers houden 's morgens om 6.30 uur oefeningen bij Brouwersmolen. De soldaten zitten om en op de fabriek. Ze schieten vanachter de muren van de woonhuizen en maken zodoende iedereen wakker. Nu kan men zien hoe het na een invasie zal gaan. De Duitsers hebben rondom het paleis een grote prikkeldraadversperring aangebracht. Deze kan met Spaanse Ruiters worden gesloten. Naast hotel Bloemink worden in de tuinen van twee woningen grote schuilkelders met wanden van ruim een meter dikte onder de grond aangelegd. Men zegt dat deze voor Seyss-Inquart zijn. De moffen leggen rondom de kazernes in een cirkel met 700 meter straal ook een prikkeldraadversperring aan. Er zouden huizen moeten worden afgebroken. De Duitse angst blijkt ook uit de wachtposten die de vijand 's nachts overal uitzet. Zo bijvoorbeeld staan iedere nacht onder aan de Ugchelse Berg in een grintgat een Duitse vrachtauto met drie luxe wagens. De auto's arriveren om half twaalf en vertrekken om half vier.

BLOEM. Weer passeerden in de nacht veel vliegtuigen. Ze hebben Elberfeld gebombardeerd.

SPOORWEGEN. Vandaag werd het spoor van Amersfoort naar Apeldoorn bij kilometer 72.234 opgeblazen. De vertragingen voor het spoorverkeer duurde van 03.45 tot 13.00 uur.

1943 ----- 25 juni vrijdag.

HARDONK. Ternauwernood zon. Om 12.58 met het treintje naar Eerbeek. Bij de firma Huiskamp en Sanders een oude kaart van Eerbeek gezien (circa 1642?) met korenmolen en volmolen. Daarna Kerstensmolentje gefotografeerd, Zilvense korenmolen bezocht en gekiekt bij Gasthuismolen. Om halfzeven thuis. Onderweg iemand ontmoet die eieren gehamsterd had. Prijs 55 cent per stuk. Over de oorlog geen nieuws. Veel vliegtuigen telkens over. Helaas gisteren zijn in Loenen weer enige joden ontdekt.

VAN HOUTUM. Het aardappelrantsoen wordt van twee tot 1 1/2 kilo teruggebracht. 's Middags komt mijn neef Henk uit Arnhem van ons afscheid nemen. Hij vertrekt dinsdag aanstaande naar Bocholt (bij Dinxperlo). Daar zal hij in zijn vak blijven. Hij behoort tot de gevaarlijke jaarklasse waarvan alle Ausweise ongeldig zijn. 's Avonds krijg ik een exemplaar van de Wervelwind die dinsdagnacht is uitgeworpen. Er schijnen weinig van deze boekjes in onze omgeving te zijn gevallen. Het is nummer 11 en handelt over de maand mei.

1943 ----- 26 juni zaterdag.  HARDONK. Opnieuw bewolkt weer met telkens opklaringen. Kleine klokken moeten nu ook ingeleverd worden. Weer geen groente.  VAN HOUTUM. 's Nachts om half één passeren de eerste vliegtuigen. Wij staan om één uur op. Er komen grote formaties recht over. Van luchtdoelgeschut of bommen is niets te merken. De deuren rammelen, misschien ook door het zware geronk. Door de bewolkte hemel is niets meer te zien. De laatste toestellen zijn nog niet weg of de eerste keren weer terug van hun aanval (1.45 uur). Het is een oorverdovend lawaai. De vliegtuigen schijnen lager te vliegen. Om twee uur passeert een Duitse colonne met antitankgeschut in richting Hoenderloo. Kort daarop volgt een luxe auto die de Van Goldsteinlaan oprijdt. Inmiddels trekt nog vliegtuig na vliegtuig over. Er schijnen geen nachtjagers in de lucht te zijn. We zien in richting Beekbergen tot tweemaal toe tussen de bomen door een rood schijnsel. Misschien zijn het brandende vliegtuigen. Boven Deelen worden even later een reeks lichtkogels afgeworpen. De laatste vliegtuigen passeren om 2.30 uur. 's Morgens vind ik op mijn kamer een nieuw pamflet. Mijn vader heeft het onder de deur doorgeschoven. Het is een enkel blaadje en bevat de bepaling over de verzwaring van de luchtbombardementen. Ook bevat het de waarschuwing aan het Nederlandse volk die woensdag over Radio Oranje is bekendgemaakt. Deze strooibiljetten zijn met grote hoeveelheden boven Zuid-Apeldoorn afgeworpen. Rondom Brouwersmolen is het er wit van. Er zijn deze nacht ook weer pamfletten (G 26) afgeworpen. Deze waren ook al dinsdagnacht in onze omgeving gevallen. Iedereen op de fabriek heeft een strooibiljet met de waarschuwing over de bombardementen in de zak. De politie moet 's nachts op last van de Duitsers vijf Apeldoornse doktoren gevangennemen. Ze kunnen er slechts één arresteren. De overigen begrijpen het talmen van de politie en verdwijnen. Onze plaatselijke dokter duikt uit veiligheidsoogpunt ook onder. De arrestatie staat in verband met de nieuwe protestbrief die de Nederlandse doktoren aan Seyss-Inquart hebben gezonden. Afschriften schijnen eerst vandaag in omloop te zijn. Er wordt gesproken over de toenemende ondervoeding van het Nederlandse volk en het steeds groter worden van het aantal TBC-patiënten. De doktoren geven de Duitsers openlijk de schuld. Ze winden er geen doekjes om dat zij al onze groente en vruchten stelen. De doktoren weigeren eenparig in Duitsland te gaan werken. Het is een scherpe brief die al zijn uitwerking heeft. Bij decreet van Seyss-Inquart moeten alle klokken zwaarder dan tien kilo en groter dan 20 centimeter in doorsnee worden ingeleverd. Al weer een voorbeeld van roof!

1943 ----- 27 juni zondag.

HARDONK. Koud weer, weinig zon en regen. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. Bij het vliegtuig dat dinsdagnacht op de Hoge Veluwe is neergestort (wij hebben er nog naar gezocht) zijn alle leden van de bemanning omgekomen. Alle lijken zijn zwaar verminkt. Het toestel had nog strooibiljetten (Duitse) en een aantal fosforbommen aan boord. Hieruit is op te maken dat niet altijd de volle bommenlast boven Duitsland wordt uitgeworpen. Een tweede vliegtuig is die nacht bij Wekerom (Harskamp) gevallen. Er is slechts één overlevende. Volgens geruchten zouden de Engelsen bij hun luchtaanvallen van een nieuw brandmiddel gebruik maken. In het Kroondomein zou een fles zijn gevonden met drie vloeistoffen en in de hals een kogel met daarbuiten een lint. Bij de val moet de kogel de dicht gesmolten hals vernielen en verbinding brengen tussen de bovenste en onderste vloeistof die door een laag olie zijn gescheiden. Om de vlammen direct in contact met de lucht te doen komen zijn op de fles drie breuklijnen aangebracht. Brandstaven zouden niet zo doeltreffend zijn als dit nieuwe brandmiddel. Fosfor is echter ook effectief. Zij die een bombardement hebben meegemaakt spreken er eensluidend over dat fosfor al brandend de gebouwen binnenstroomt.

1943 ----- 28 juni maandag.

HARDONK. Opnieuw kil, steeds bewolkt. Gelezen dat de Nazi-man Smidt in Frankrijk tijdens een treinreis onwel geworden en uit de trein is gevallen. Hij kon hier niet tegen en is doodgegaan. Verder geen nieuws.

VAN HOUTUM. In verband met de arrestatiepogingen van enige doktoren in Apeldoorn staan in de Nieuwe Apeldoornsche Courant vier advertenties. Drie van de betrokkenen zijn ondergedoken (dit is uit de advertentie goed op te maken) en een vierde gevangengenomen.

1943 ----- 29 juni dinsdag.

HARDONK. Betrekkelijk goed weer, bewolkt. Poging tot gevangenneming van verscheidene doktoren wegens rekwest [een verzoek] aan de bezetter over de steeds slechter wordende gezondheidstoestand van het Nederlandse volk. Waar men al voor gevangen genomen kan worden! 's Avonds bij M.[Moerman].

VAN HOUTUM. Bij verordening van Seyss-Inquart is voor het maken en verhandelen van Duitse militaire uniformen een vergunning nodig. Deze bepaling is natuurlijk getroffen om tegen te gaan dat Hollanders als Duitsers verkleed sabotage plegen.

BLOEM. Amerikaanse vliegtuigen bombardeerden Keulen en hebben de Dom in het middenschip getroffen.

1943 ----- 30 juni woensdag.

HARDONK. Bewolkte lucht, maar geen regen. Groente nog steeds moeilijk te krijgen.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST (juni 1943). Boven het buurtschap Uddel barstte een ballon uiteen. Daaraan was bevestigd een bus waarvan de inhoud bestond uit fosfor brandflessen. Er deden zich geen ongelukken voor. De Duitse patrouille Nieuw Milligen heeft de flessen in beslag genomen. In de tuin van Kraaienjagersweg 29 is neergekomen een ontploft projectiel boordgeschut van een vliegtuig. Geen schade en geen ongevallen.

VAN HOUTUM. De Apeldoornse politie neemt een tweede doktor gevangen. Commissaris Meyer ondervraagt hem op het politiebureau en na afloop wil zijn vrouw nog afscheid van hem nemen. Meyer laat hen alleen en dit is voor de dokter aanleiding om te ontsnappen. De arts springt door het raam en buiten wacht een derde persoon en geeft hem een fiets. Alles blijkt afgesproken werk te zijn. Mooier kan het niet!

BLOEM. Krantenberichten melden doodvonnissen van 2 mannen uit Heino die een voorman van de NSB uit Zwolle, na een ruzie, half dood geslagen en toen in de grond gestopt hadden. Ook van een Jood uit Amsterdam die een revolver met patronen in zijn bezit had. Allen gevonnist door de kogel.

BURGEMEESTER PONT. Evenals dat in andere gemeenten het geval zal zijn geweest bracht de inlevering van radio´s het nodige rumoer en werk met zich mee. Persoonlijk ben ik van mening dat vele radiobezitters in het verleden nooit een luistervergunning hebben aangevraagd en ook nu in gebreke gebleven zijn aan de inleveringsplicht te voldoen. Het aantal ingeleverde toestellen bedraagt niettemin 7004 terwijl aan onderdelen 38 stuks werden ingeleverd. Met het opsporen van de achtergehouden toestellen zal weldra op intensieve wijze worden begonnen. Het wachten is op nadere instructies van de Gewestelijke Politiepresident. De verstandhouding met Provincie- en Rijksinstellingen wordt beter. Die met de Duitse instanties laat niets te wensen over. Door de vrijwillige brandweerkorpsen in deze gemeente werden in de maand juni 1943 de navolgende branden geblust. Een kleine uitslaande brand Stationstraat 68, een autobrand Amersfoortseweg bij de betonweg terwijl voor een kleine binnenbrand (Waterloseweg 182) en een kleine uitslaande brand (Beemterweg 77) evenals twee loosalarmmeldingen moest worden uitgerukt.
De positie waarin de gaslevering zich bevindt is in de maand juni moeilijker geworden. De rapporten over voorgaande maanden vermelden daarover al het een en ander. De regelmatige kolenlevering vanuit Duitsland ondervindt vertraging in verband met de gebeurtenissen in het Ruhrgebied. Dit heeft tot gevolg dat er minder goede kwaliteit kolen verwerkt moeten worden. Er wordt dus minder gas geproduceerd. In de afgelopen maand is het al enige keren voorgekomen dat in de middag- en avonduren de druk op de gasleiding verminderd moest worden omdat de gashouders totaal leeg waren. Er wordt meer gas gevraagd dan we kunnen produceren. Doordat (op bevel van de Rüstungs-Inspektion) aan de ´Industrie´ te Vaassen als weermachtsbedrijf een ongekende hoeveelheid gas geleverd moet worden komt het meerdere keren voor dat de regelmatige levering van gas voor huishoudelijk en ander verbruik in het gedrang komt. De bestaande ovenruimte is te gering. Ondanks alle pogingen bij de bevoegde Nederlandse en Duitse instanties om tot nieuwbouw van een oven te geraken is het nog niet mogen gelukken de benodigde materialentoewijzingen daarvoor te krijgen. Bovendien wordt het in gebruik zijnde ovenmateriaal met de dag slechter. Dit heeft ook tot gevolg dat de gasproductie steeds minder wordt. Meerdere gasbedrijven in Nederland komen voor gelijksoortige moeilijkheden te staan.
Na gehouden aanbesteding werd begonnen met het slopen van het Raadhuis. Geveltekeningen en details werden gemaakt voor de gedeeltelijke herbouw. De aangevraagde materialen werden toegewezen. Met de herbouw kan dus worden begonnen. Taxaties werden verricht inzake de inventaris van het Raadhuis vóór en na de brand. Het huis ´Marialust´ werd onderzocht in verband met de plannen voor de vestiging van een gedeelte van de secretarie in dit gebouw. Voortgegaan werd met het herstellen van door de brand beschadigde meubelen van het Raadhuis.

1943 ----- 1 juli donderdag.

HARDONK. Mooi zomerweer. Hoor interessant verhaal over de ontsnapping van mijn huisarts uit het politiebureau. Was gevangen gezet vanwege het doktersrekwest en in een kamer van het bureau in ´bewaring´. Men liet wegens het mooie weer het raam openstaan en de dokter alleen achter. Deze benutte onmiddellijk de hem geboden kans, sprong uit het raam en wandelde rustig naar een hem bekend adres.

VAN HOUTUM. De Duitsers verbieden het bezoek aan boomgaarden (om zelf nog meer te kunnen stelen). Oom H. Palm moet 's middags bij de agent D. komen. Deze NSB-er wil ook nog vier vaten hars in beslag nemen. Dit lukt hem echter niet.

BURGEMEESTER PONT. De Duitse Weermacht heeft vandaag de twee voetbalvelden gevorderd gelegen bij de Willem III kazerne.

1943 ----- 2 juli vrijdag.

HARDONK. Goed weer, weinig zon en nieuws.

VAN HOUTUM. 's Morgens mag niemand zich op een zeker moment op het station in Apeldoorn bevinden. Het wordt eerst twee minuten van tevoren bekendgemaakt. Er houdt een trein stil waarin zich een groot aantal NSDAP-ers en NSB-ers bevinden. Seyss-Inquart zit in de 'Speisewagen' met zijn vrouw te eten. Zij gaan natuurlijk naar de begrafenis van Hauptdienstleiter Schmidt die op 28 juni uit een coupéraam zou zijn gevallen(?). Alleen om zo'n dubbele landverrader moet men van het station af anders schieten de Duitsers. Wat zijn ze weer bang! Mijn neef R. van Gerrevink moet zich in Amersfoort als militair melden. Alles verloopt snel en goed. In de krant staat een artikel over de doktoren. De gearresteerde artsen worden overgebracht naar een concentratiekamp. Hun bezit wordt verbeurd verklaard. De spreekkamers van de ondergedoken doktoren worden verzegeld. De waarheid is in dit artikel geheel verdraaid. Radio Oranje zou de brief eerst hebben voorgelezen waarna Seyss-Inquart hem zou hebben ontvangen. De gezondheidstoestand wordt in Nederland aanmerkelijk goed genoemd. Wij kennen dergelijke staaltjes. Het is daarom best te begrijpen dat de Duitsers zulke strenge maatregelen nemen. Want zij kunnen de waarheid niet horen. Volgens geruchten zouden in Nederland de meubels worden verbeurd verklaard. Men mag misschien alleen meubels voor één kamer houden. Er vertrekken weer een groot aantal vrijwilligers naar het Oostelijk front.

1943 ----- 3 juli zaterdag.

HARDONK. Zonnig weer, niet erg warm. Weer doktoren gevangen gezet. Waar moet dat heen met de volksgezondheid? Maar wat telt een echte Nederlander? Die behoort immers niet tot het uitverkoren volk!

VAN HOUTUM. Het vervoer van groente is in Nederland verboden. Controleurs hebben niet alleen de bevoegdheid de groente in beslag te nemen maar ook het vervoermiddel. Een buurjongen die onlangs voor de arbeidsinzet is opgeroepen schrijft een brief aan zijn ouders. Hij deelt mee dat hij getekend heeft voor de NSKK. De ouders zijn terneergeslagen. Zij lezen in plaats van de SS-tekens achter op de brief het getal 44. Dit is een bewijs dat zij er niet veel van begrijpen. De hele buurt is in opschudding. Zijn ouders moeten het nu lijden. Een buurvrouw waarvan de zoon ook bij Berlijn werkt weigert het verzoek van de moeder van de NSKK-man het adres van haar zoon op te geven. De NSKK-er mocht haar zoon ook eens 'verpesten'. De artsen houden 's morgens geen spreekuur. Zij zijn bang dat de Duitsers hen op dat ogenblik zullen arresteren. Voor het ziekenhuis staat een wacht. Iedere zou een eigenhandig geschreven brief naar Seyss-Inquart hebben gestuurd. Er zouden slechts zeven dokters in Apeldoorn mogen blijven. Een vrouwelijke oogarts is ook gevangengenomen.

BURGEMEESTER PONT. Telegram aan de geneesheren in dienst van de gemeente Apeldoorn: als behorende tot de geneesheren in dienst van deze gemeente gelast ik u terstond aan verzoeken om assistentie uitgaande van patiënten van collega's die hun praktijk hetzij vrijwillig hetzij onvrijwillig niet uitoefenen gevolg te geven -stop- niet nakoming van dit bevel zal tot uw arrestatie voeren ongeacht verbreking van uw relatie met de gemeente die daaruit noodzakelijkerwijs voort vloeit.
Burgemeester van Apeldoorn (getekend Pont)
Bovenstaand telegram is te zenden aan de navolgende geneesheren:
P. Dethmers, huidarts, Mariannelaan 29
C. Hemmes, controlerend geneesheer, Zwolseweg 449
J. Hermanides, geneesheer-huisarts, Wilhelminapark 3
M. de Jong, geneesheer-huisarts, Beekbergerweg 30 (Loenen)
A. Meinders, internist, van Hasseltlaan 16
F. Piekema, geneesheer-huisarts, Ugchelseweg 88
M.C.J. Pilaar, chirurg, van Hasseltlaan 17
H.Th.M. v.d. Poll, geneesheer-huisarts, Staverdenseweg 105 (Elspeet)
D. Pont, geneesheer-huisarts, Loenenseweg 2 (Beekbergen).
Telefonisch doorgegeven aan Rijkstelefoniste rond 1.45 namiddag
(getekend door de secretaresse van de Burgemeester).

1943 ----- 4 juli zondag.

HARDONK. Goed weer, geen bijzonders.

VAN HOUTUM. In Apeldoorn worden drie artsen gevangengenomen. Zij worden direct geboeid naar een strafkamp overgebracht. Daar scheren de Duitsers hun hoofden kaal. Twee andere doktoren komen vrij. Men zegt dat zij een loyaliteitsverklaring hebben getekend. Dit is hoogstwaarschijnlijk niet juist. De doktoren raden allen die om medische hulp verzoeken aan de burgemeester op te bellen. Dit is om zoveel mogelijk verwarring te stichten. 's Middags fiets ik naar Laag Soeren. Daar bezitten mijn oom en vader een bos. Alleen al op ons terrein vind ik zes verschillende pamfletten. Daarvan zijn drie nieuwe. Eén is geheel verregend en ik weet niet precies wat er op staat.

BLOEM. Enkele dokters zijn opgehaald en werden in overvalwagens weggevoerd. Quo Vadis? Nadat hierover de doktersbond een rekwest aan Seyss Inquart had geschreven is, als reactie hierop, bevolen nog meer artsen te arresteren. Men zegt dat er in Deventer nog maar 4 artsen zijn. Ook is er in Apeldoorn als het ware een doktersjacht gehouden. Prijzen: nieuwe rijwielbanden van voor de oorlog f 400,- per stuk, 50 gram vooroorlogse shag f 20,-, veulens van 4 maanden f 1.000,- tot f 1.200,-. Nieuwe platte wagen op goede luchtbanden f 4000,-, 1 liter Brandewijn f 35,-, 1 suikerbon van 1 kg f 12,-, 1 kilo jonge hanen f 8,-, kloek met 12 kuikens f 75,- en eieren 60 cent per stuk.

1943 ----- 5 juli maandag.

HARDONK. Goed weer, geen bijzonders.

VAN HOUTUM. 's Middags krijgen we de glas-in-loodramen. De schilder zal ze morgen in de kozijnen aanbrengen.

1943 ----- 6 juli dinsdag.

HARDONK. Goed weer, geen bijzonders.

1943 ----- 7 juli woensdag.

HARDONK. Kil weer, allerlei geruchten over een groot Duits offensief tegen Rusland.

VAN HOUTUM. De burgemeester van Apeldoorn maakt een nieuwe regeling over de groenteverdeling in onze gemeente bekend. De telers moeten alle producten op de aangewezen veiling brengen. De burgers zijn verplicht een vaste groentehandelaar te nemen. Directe verkoop van de teler aan de verbruiker is verboden. Een nader te publiceren verordening zal de straffen voor overtreding bepalen. Zover is het nu al in Nederland! De Nederlanders komen niet meer voor hun eigen oogst in aanmerking. Wij moeten met afval tevreden zijn. Op de veiling zitten natuurlijk ook Duitsers. Zij zullen zoals altijd het beste van het beste nemen en met vreemd kapitaal betalen.

BURGEMEESTER PONT (krant van 10 juli 1943). Bekendmaking. De burgemeester brengt ter openbare kennis dat voor personen die zich bij het sein ´luchtalarm´ op straat bevinden en zich daarvan terstond moeten verwijderen. Als zij in de onmiddellijke omgeving waar zij zich bevinden geen onderkomen bij de bewoners van de huizen kunnen vinden staan de navolgende schuilkelders en schuilloopgraven ter beschikking.
Plaats waar gelegen - plaatsruimte voor.
- SCHUILKELDERS.
Asselsestraat 49: 20 personen
Deventerstraat 15: 50 personen
Deventerstraat 184: 25 personen
Hoofdstraat 131: 15 personen
Hoofdstraat 155: 50 personen
Korenstraat 2: 10 personen
Korenstraat 6: 25 personen
Marktplein 17: 30 personen
Raadhuisplein 4: 15 personen
- SCHUILLOOPGRAVEN.
Arnhemseweg hoek Reigersweg: 20 personen
Deventerstraat 23: 40 personen
Eendrachtstraat hoek Jachtlaan: 40 personen.

1943 ----- 8 juli donderdag.

HARDONK. Somber en geen nieuws.

1943 ----- 9 juli vrijdag.

HARDONK. Somber weer en geen nieuws.

VAN HOUTUM. De nieuwe distributiekaart brengt enige veranderingen. Er wordt geen cacao meer verkocht. 'Ter vermijding van fraude' zijn twee boterbonnen geldig. Deze geven samen recht op 250 gram boter. Voorheen gaf iedere boterbon recht op 250 gram. Men krijgt op de tabaksbon alleen sigaren. Bij de uitreiking van de bonkaarten zit nu een ambtenaar die met de Arbeidsbeurs in contact schijnt te staan. Hij controleert eerst de stamkaarten en houdt diegene achter die indien nodig niet van een stempel zijn voorzien. Zo houdt hij er in Ugchelen zes achter. Onze fabriek krijgt een schrijven van het Rijkscommissariaat. Daarin wordt meegedeeld dat oproepingen voor de arbeidsinzet tot 15 augustus aanstaande worden gestaakt. Daarentegen moeten alle Ausweise naar de vakgroep worden gestuurd. Daar zullen ze geschift worden. De teruggestuurde Ausweise zullen van een nieuw stempel zijn voorzien. Dit betekent weer anderhalve maand uitstel. In die tijd kan er veel gebeuren.

1943 ----- 10 juli zaterdag.  HARDONK. Kil, iets regen, later droog. Op straat doen geruchten de ronde over een aanval op Sicilië.  KRANT (Gemeentewerken). Met nadruk wordt er op gewezen dat de klantenlijsten voor de groente- en fruitvoorziening uitsluitend bedoeld zijn voor de inwoners van Apeldoorn.

1943 ----- 11 juli zondag.

HARDONK. Sombere ochtend met iets regen. Nieuws ontbreekt.

VAN HOUTUM. In de afgelopen week is er een Vliegend Fort bij Oosterbeek neergestort. Het werd door Duitsers bestuurd. Het toestel met Amerikaanse bemanning moest door een defecte motor onlangs op het vliegveld Deelen een noodlanding maken. De Duitsers repareerden de motor zonder echter op een gebarsten propeller te letten. De moffen taxieden eerst nog over het vliegveld. Het verliep zonder ongelukken. Dit was voor hoge Duitse officieren aanleiding om de proefvlucht mee te maken. Het is hun duur te staan gekomen. Want het vliegtuig stortte boven Oosterbeek neer en alle inzittenden werden gedood. 's Morgens krijg ik een foto van Koningin Wilhelmina. Het is een strooibiljet dat bij Ede is gevallen. De Koningin is zeer verouderd. Op de achterkant staat dat de RAF deze nieuwste foto op verzoek van de uitgevers van de Wervelwind zal verspreiden.

BURGEMEESTER PONT. 16.45 uur. In de tuin van perceel Trekweg 504 is neergekomen een ballon waaraan een blikken bus met vloeistof was bevestigd. Geen schade of ongevallen.
17.00 uur. In een weiland achter perceel Trekweg 256 is neergekomen een flesje fosforrubber. Geen schade of ongevallen.
19.30 uur. In een weiland achter perceel Trekweg 156 is neergekomen 3 flesjes met fosforrubber. Daarvan was er één ontbrand. Geen schade of ongevallen.

1943 ----- 12 juli maandag.

HARDONK. Zoel regenachtig weer. De meeste doktoren zijn weer terug. De ´ondergedokenen´ blijven natuurlijk voorlopig weg.

VAN HOUTUM. In een nieuwe verordening van Seyss-Inquart wordt het aan werkgevers verboden werknemers geboren in 1924 [19 jaar] in dienst te houden of te nemen. Een voorbeeld hoe de Duitsers en hun handlangers hier de voedselvoorziening verknoeien zoals de aanslag op Dobbelman. Hij was een vooraanstaand burger in Wiesel. Deze man verleende voortdurend aan zieken thee, koffie, suiker, vet enzovoort. Een buurman (nog niet eens een NSB-er) meende ook voor zo'n gave in aanmerking te komen. Maar toen het zijn neus voorbijging waarschuwde hij (let wel!) D. De filantroop wilde niets met NSB-ers op zijn terrein te maken hebben. Het draaide tenslotte op een vechtpartij uit. Dobbelman kreeg een schot door de longen en ligt nu in het ziekenhuis. D. nam zijn grote voorraad levensmiddelen in beslag. Dobbelman zal na zijn herstel naar Vught worden overgebracht. Nu boft de NSB weer. Nu zij zich weer eens aan gestolen goed tegoed kunnen doen.

BLOEM. Inval van de Engelsen en de Amerikanen in Sicilië bij Italië.

1943 ----- 13 juli dinsdag.

HARDONK. Wisselend bewolkt, regenbuien. Enkele vliegtuigen in de nacht. 's Avonds bij M.[Moerman].

1943 ----- 14 juli woensdag.

HARDONK. Redelijk weer. In de nacht enkele vliegtuigen.

VAN HOUTUM. De pers wil ook eens grappig zijn. Zij deelt mee dat 99,3% van de Nederlandse doktoren hun excuses hebben aangeboden. Geen enkele dokter is zich hiervan iets bewust. Met andere woorden Seyss-Inquart vindt zijn tegenmaatregelen onverantwoordelijk.

KRANT (Gemeentewerken). De consument heeft tot en met vrijdag 16 juli gelegenheid zich bij zijn leverancier van groenten en/of fruit te laten inschrijven als klant. Na die datum kan niet worden gegarandeerd dat nieuwe klanten kunnen worden aangenomen. De detailhandel moet zo spoedig mogelijk maar uiterlijk aanstaande zaterdag de klantenlijsten voor groenten en/of fruit inleveren op het Plaatselijk Verdeelkantoor, Kanaalstraat 1.

1943 ----- 15 juli donderdag.

HARDONK. Mooi zomerweer. In Ugchelen worden enkele ondergedoken joden ontdekt en vrijdag per trein weggevoerd.

VAN HOUTUM. 's Nachts om 0.30 uur belt de politie bij ons aan de deur. De boevenwagen staat op de weg. De agenten vragen naar het pension Eljo-Zamy [stond op de plek waar nu de Cantharel is]. Zij zijn gebeld met de mededeling dat daar een groot aantal joden zijn ondergedoken. Dit is waar zodat er weer van verraad sprake is. Het 's nachts werkend personeel van onze fabriek maakt het één en ander mee en hoort veel geschreeuw in de richting van dit pension. 's Morgens horen wij precies hoe de vork in de steel zit. De beheerder van het pension Eljo-Zamy (aangesloten bij de NSB) heeft zelfs geholpen de joden te arresteren. Volgens de algemene opinie heeft hijzelf de politie opgebeld. Enkele joden proberen te ontkomen en vluchten in de rogge. De meeste van hen worden door de zoon en de aanstaande schoonzoon gepakt en onder hevige gevechten (de joden bieden verzet) aan de politie uitgeleverd. Ook nog wordt geprobeerd een jood te vergiftigen. Daarna gaat de zoon alle buren rond en vraagt of zich er ook nog joden bevinden. Hij dist de leugen op dat zijn vader en hij, als niet alle joden worden gearresteerd, naar Vught zullen worden overgebracht. Het is vanzelfsprekend dat ook zij bij zo'n geval als jood zouden worden behandeld. Maar dit gebeurt niet omdat zij de joden hebben verraden en NSB-er zijn. Het gezin van de beheerder van pension Eljo-Zamy probeert zich op allerlei wijze tegenover de omwonenden te verontschuldigen. Alle verklaringen zijn onzin en lopen zeer uiteen. Intussen (dat wil zeggen voor zeven uur) is de boevenwagen al weer naar Apeldoorn geweest om daar zijn eerste vacht af te leveren. De leider van de jodenvervolgers in onze gemeente D. komt mee. Hij dwingt een buurman een jood die zich in zijn rogge heeft verscholen te helpen vangen. In totaal zijn er 19 joden, één reserve-officier en twee studenten die er ook waren ondergedoken gearresteerd. Vier joden zijn ontkomen. Zij dragen praktisch geen kleren omdat het verraad 's nachts is gepleegd. Eén van hen draagt een pyjama met daarover een jasje en schoenen. Verder niets. Deze is zo brutaal en stapt 's morgens in de bus naar Ede. Een tweede is het bos in gevlucht en wordt daar door omwonenden van eten voorzien. Er zijn geen woorden genoeg te bedenken om dat tuig te beschrijven. Eerst zijn een groot aantal joden (soms 30) naar het pension gelokt. Zij moesten een entreegeld (uitgedrukt in honderden guldens) en een kostgeld van 6 tot 10 gulden per dag betalen. Dit was op zichzelf al onmenselijk. Daarbij komt nog dat er voortdurend met een knuppel geranseld werd. Ook werd met deportatie naar Polen gedreigd als ze niet wilden werken. Het was te begrijpen dat deze joden op een zeker moment niet meer konden betalen. Dit beviel de pensionhouder niet en daarom vond hij het beter hen te verraden. Volgens geruchten zou dokter Wouters weer gearresteerd zijn. Hij is op 30 juni van het politiebureau ontsnapt.

1943 ----- 16 juli vrijdag.

HARDONK. Mooie dag. Tennishuisje van de prinses op Het Loo verbrand. De Italianen spreken van zware gevechten op Sicilië en over de opmars van de bondgenoten in de vlakte van Catania! Bij Bjelgorod in Rusland spreekt het Duitse legerbericht van zware regens!

VAN HOUTUM. De Rijksverkeersinspectie legt voor de maand augustus beslag op onze vrachtauto met chauffeur. De auto zou worden ingezet voor het binnenhalen van de oogst in de Noordoostpolder. Wij laten het hierbij niet zitten en bellen de Waffen SS op. Deze heeft de wagen 'sichergestellt'. Deze deelt mee dat de Rijksverkeersinspectie geen bevoegdheid heeft de auto te vorderen. Het is één van de weinige gevallen dat men de moffen nodig heeft. Al heeft men nog geen klantenkaarten voor de distributie van groente toch is de groente al op de bon. Het rantsoen is één kilo per week. Deze lage toewijzing werkt de zwarte handel in de hand. Plaatjes met het opschrift 'Bonnen kopen is rantsoenen stelen' hebben geen zin. De Overheid blaast de zwarte handel nieuw leven in. Nederland heeft voldoende groente.

POLITIE. Recherche. 18.30 uur. Door agent D. in arrest gesteld verdacht van behoren bij een organisatie tot het verbergen van joden: Johannes Post, geboren te Oosterhesselen, wonende daar Nieuwlande H.8. en Theodora van Zuilen, geboren 1-4-1920 te Rijnsburg, zonder beroep en wonende te Zwolle, Sassenstraat 45. Post was in het bezit van 2172,50 gulden en 1100 Reichs Mark, 5 volledige bonkaarten en een blanco velletje voor het gebruik van valse Persoonsbewijzen.
Juffrouw van Zuilen was in het bezit van 336,50 gulden. Het geld is niet in beslag genomen. Respectievelijk geplaatst in cel 1 en kamer 27. Ariërs.

1943 ----- 17 juli zaterdag.

HARDONK. Iets kouder. 's Morgens nogal vliegtuigen.

VAN HOUTUM. Wij horen 's morgens om negen uur zwaar vliegtuiggeronk. Het zijn alle Amerikaanse bommenwerpers. Het zware geronk houdt een half uur aan. Daarvoor passeerden 30 Duitse jagers in westelijke richting. Wij horen 's middags dat Amsterdam zwaar gebombardeerd is. De voornaamste doelen waren de Fokker-fabrieken en het gebouw van de BPM (Shell). Beide doelen staan in brand. Minstens de helft van de uitgeworpen bommen zijn in woonwijken terechtgekomen. Een uit de hoofdstad terugkerende Ugchelse jongeman heeft nog geholpen vier lijken onder het puin uit te halen. Hij schat het aantal doden op 300. Het juiste over het bombardement is nog niet bekend. Wij krijgen ook geen krant uit Amsterdam. De beheerders van het pension Eljo-Zamy gaan nog steeds door met hun verraderlijke politiek. Agent D. kreeg gisteren een sein van hem dat er gewoonlijk iedere vrijdagmiddag een man aan zijn pension kwam de joden levensmiddelenbonnen te brengen. Het is evenwel zaterdag maar D. gaat toch 's middags met een NSB-rechercheur even voorbij de fabriek in de struiken zitten. De bonnenleverancier verschijnt gelukkig niet. Maar zij arresteren wel een jood die bij het pension een onderkomen wilde zoeken. Zijn zoon ging gisterenavond naar twee joden, man en vrouw, die ook bij hen waren geweest en elders in Ugchelen zijn ondergedoken. Hij vertelde dat de politie hen over enige minuten zou komen arresteren. Hij overhandigde hen daarna een flesje met vergif en belde een eind verder bij een winkelier de politie op. De joden hebben nadat zij het vergif hadden ingenomen een half uur op de grote weg gewandeld en zakten vervolgens in elkaar. Zij leven nog en liggen nu in het ziekenhuis. De beheerder van het pension houdt maar vol dat hij de joden moet aanbrengen anders gaat hij met zijn zoon naar Vught. Gebeurde dit maar dan was Ugchelen van een paar grote bandieten verlost.

BLOEM. Men zegt dat 1/3 van Sicilië in handen van de Engelsen is. Bombardement van Amsterdam met als doel de Fokker fabrieken maar waar 113 doden bij te betreuren zijn.

1943 ----- 18 juli zondag.

VAN HOUTUM. Er passeren de laatste dagen veel Weermachtstreinen Apeldoorn in richting Amersfoort. Het zijn er deze dag 25. Agent D. is 's middags weer bij het pension Eljo-Zamy. Zijn doel is niet bekend. Er is sprake van dat de agent D. donderdagmorgen van het pension een zij spek en een zak rogge heeft aangenomen.

POLITIE (Recherche). Om 1.00 uur bleek dat de arrestant Post verdwenen was. Volgens verklaring van de overige arrestanten is hij om 22.25 uur door een burger uit zijn cel gehaald. De Majoor van politie is hiermee terstond in kennis gesteld en gelastte dat Mejuffrouw Kuiper in cel 6 in verband met het in te stellen onderzoek niet overgebracht mag worden naar Westerbork.
4.00 uur. In verband met de ontvluchting van Post is het navolgende alarmeringsbericht opgegeven aan de Centrale te Arnhem:
namens de Majoor van Politie te Apeldoorn wordt aanhouding en voorgeleiding verzocht van Johannes Post, geboren 4-10-1906, landbouwer, wonende te Oosterhesselen Nieuwlande nummer H.8, die hedennacht uit het politiebureau te Apeldoorn is ontvlucht. Nauwkeurige recherche. Epe, Heerde en buitenagenten kennisgegeven. De Burgemeester van Oosterhesselen is eveneens kennisgegeven.

1943 ----- 19 juli maandag.

VAN HOUTUM. 's Avonds komt de vrouw van de beheerder van het pension Eljo-Zamy bij mijn tante aan de deur of wij (mijn oom en vader zijn eigenaar van hun pension) niet kunnen zorgen dat de praatjes ophouden die in Ugchelen over hen gaan. Zij geeft indirect te kennen dat hun pension wordt gemeden. Zo moet het gaan! In de afgelopen nacht is een jood uit het politiebureau ontsnapt. De zaak schijnt nu in handen van de Duitsers te zijn. D. dreigt de Ugchelse agent met ontslag. De Apeldoornse politie, in het bijzonder de nachtwakers, zullen een zware pijp roken. D. echter voelt zijn invloed uitbreiden. Hij is destijds tot opperwachtmeester bevorderd en wordt misschien tot onderluitenant verhoogd.

BLOEM. Bombardement van Rome waarbij de basiliek van Lorenzo getroffen is, 117 doden.

1943 ----- 20 juli dinsdag.
 
VAN HOUTUM. Agent D. is al 's morgens in Ugchelen op zoek naar twee nieuwe joden. Hij kan ze in de loop van de morgen arresteren. Ook dit is verraden werk. Gisteren zag men hem op de Jachtlaan. Hij liep achter twee bejaarde joden met de revolver in de aanslag. Zo bang is hij. In de krant staat een advertentie waarbij een twintigtal artsen de hervatting van hun praktijk bekendmaken.

1943 ----- 21 juli woensdag.

VAN HOUTUM. In Emst en Heerde worden een boswachter en een postbode doodgeschoten voor verraad van onderduikers. Het Arbeidsbureau roept de hele lichting 1922 [21 jaar] op. De betrokkenen moeten zelfs hun stamkaart en distributiebescheiden meebrengen. Tot hen behoren twee neven en een arbeider van de fabriek. Zij zijn van plan onder te duiken.

1943 ----- 22 juli donderdag.

VAN HOUTUM. De burgemeester benoemt de directeur van Gemeentewerken tot gevolmachtigde voor de evacuatie van Apeldoorn. Het schijnt dat er plannen voor de evacuatie worden gemaakt. Laten de moffen maar direct op de IJssellinie terugtrekken dan is er geen sprake van evacuatie. Op last van het Rijksbureau moet de Apeldoornse politie het koper dat op 3 juni bij Brouwersmolen is gevonden teruggeven. Het Rijksbureau rangschikt het onder machineonderdelen. Hiermee loopt D. een tweede blauwtje. Hij was zelfs zo brutaal ons twee rekeningen te laten betalen voor het vervoer van het in beslag genomen koper. Mijn broer gaat deze dag naar de vakgroep om mijn neef Jan en een arbeider (beide in 1922 geboren) vrij te krijgen. Deze lichting komt niet voor vrijstelling in aanmerking. Het ziet er dus niet mooi uit.

BLOEM. Bombardement van Hamburg, veel doden.

1943 ----- 23 juli vrijdag.

VAN HOUTUM. 's Middags gaat de arbeider (geboren in 1922) van onze fabriek naar het Arbeidsbureau. Hij krijgt zoals de beurs zegt een 'week' uitstel. Dus hij zal niet woensdag maar vrijdag moeten vertrekken. Volgens Bartjens is dit echter twee dagen uitstel. Apeldoorn is weer de eerste die met de arbeidsinzet begint. In geen enkele gemeente komt het nog voor dat men een begin maakt met het oproepen van de lichting 1922 [21 jaar].

1943 ----- 24 juli zaterdag.

VAN HOUTUM. 's Nachts komt de overvalwagen weer bij pension Eljo-Zamy. Het doel is onbekend. Maandag aanstaande wordt de groentedistributie in Apeldoorn van kracht. Het rantsoen is per week een halve kilo groente en een kwart kilo fruit. Dit is nu in Nederland! Het is schande! Hier tegenover staat dat zelfs de burgemeester smokkelt. Een agent betrapte een jongeman die een kist tomaten naar zijn woning (van Pont) moest brengen. De burgemeester wenste geen vervolging. Dit was voor de politie aanleiding om voortaan niemand meer met kleine hoeveelheden groente aan te houden. Houten meubelen mogen nog alleen op vergunning worden gekocht. De Weermacht vordert voortdurend personentreinen. De reizigers moeten eruit en moeten maar zien dat zij hun bestemming bereiken. Reizigers uit Rotterdam (naar Apeldoorn) worden tot vier maal toe op zo'n wijze uit de trein gezet. Hun reis duurt zodoende negen uur. De Nederlandse Bank weigert bemiddeling te verlenen ter verkrijging van vrijstelling van mijn neef en een arbeider. Beide zijn geboren in 1922 [de Van Houtum-fabrieken leverden bankpapier aan de Nederlandse Bank]. Zij moeten maar door twee anderen worden vervangen! 's Middags komt een neef uit Amsterdam voor enige tijd bij ons logeren. Bij het bombardement van verleden week zaterdag [op Amsterdam] is geen militair doel getroffen. Gisteren fietste mijn neef J. van Gerrevink met een vriend van Wenum naar huis. Jaap zegt onderweg onder meer ´Ik zou zo graag eens rotmof tegen een Duitser zeggen.´ Kort bij huis zegt zijn vriend dit tegen een mof. Deze mof gaat hen achterna. De vriend weet te ontkomen maar mijn neef niet. Deze moet onder bedreiging van een revolver zijn persoonsbewijs afgeven. De Duitser steekt het in zijn zak. Jaap moet daarna mee naar de Ortskommandant nadat de 'rotmof' afscheid van zijn meisje had genomen. De Ortskommandant wil de naam van zijn vriend weten. Hij dreigt hem op transport naar Duitsland te stellen. Tenslotte (het is al over twaalf uur) vertelt mijn neef de naam. Daarna wordt hij vrijgelaten. Jaap is de hele dag onder de indruk. Dit wordt nog vergroot door het feit dat hij zich niet op de Arbeidsbeurs heeft gemeld (hij is in 1922 geboren). Eerst is er nog onenigheid met de ouders van zijn vriend. Maar dit wordt 's avonds bijgelegd.

1943 ----- 25 juli zondag.

VAN HOUTUM. De vliegtuigmotoren in de Tricotfabriek [aan de Fabriekstraat] draaien 's morgens van zes tot acht uur. Waarom niet later? Iedereen wordt van het lawaai wakker.

BLOEM. Bombardement van Essen, ze zijn hier overgekomen en het trekken duurde ± 1 uur lang. In Beekbergen zagen we van hieraf nog een brandbom vallen.

1943 ----- 26 juli maandag.

VAN HOUTUM. 's Nachts om 0.15 uur word ik wakker door het zware vliegtuiggeronk. Er passeren al sinds een half uur grote formaties. Wij staan alle op. Enkele gaan direct naar buiten. Plotseling verlicht een helle gloed de hemel. Een vliegtuig stort in richting Harskamp neer. We horen tegelijkertijd een aantal ontploffingen. Deze zijn van het toestel afkomstig. Kort daarop volgt een harde knal echter in de richting van Beekbergen. We lopen zo hard we kunnen naar binnen. Later zien we in richting Beekbergen een rood schijnsel. Er is zeker een bom ingeslagen. Daarna (12.40 uur) is er luchtalarm. De vliegtuigen komen nog steeds in groten getale over. In de richting van het Ruhrgebied zien we flitsen van exploderende bommen en ontploffende granaten. We zien voorts nog twee luchtgevechten (lichtspoormunitie). Het luchtalarm duurt 1 1/2 uur. De vliegtuigen werpen 's nachts wel is waar geen pamfletten uit maar uitsluitend zwarte stroken. Alleen in onze directe omgeving liggen vier pakken met ieder 2.000 stuks. Voorts liggen er heel veel enkele. De stroken zijn 25 of 30 centimeter lang en respectievelijk 2 en 1 1/2 centimeter breed. Zij bestaan uit zwart papier met daartegen geplakt een strook aluminiumpapier. Dit is aan de buitenkant ook zwart. Niemand weet wat deze stroken betekenen. Er gaan de gekste geruchten over deze papiertjes. De één noemt het brandplaatjes de ander negatieven met foto's van ons vorstenhuis of een middel voor de bacteriënoorlog. Wat het is zal wel niet direct bekend worden. Iedereen wil de stroken op zijn wijze onderzoeken. Velen leggen ze in water en wachten op een reactie. Deze blijft uit. Het vliegtuig dat 's nachts in richting Harskamp is neergestort ligt achter in het Ugchelse Bos op verboden terrein dicht bij de Hoog Buurlose heide. Men vindt geen lijken bij het toestel. Twee vliegers hebben zich in Radiodorp [= Radio Kootwijk] en Ugchelen bij de politie gemeld. Zij zeggen dat de zwarte stroken onschuldig zijn. Ze willen niets meedelen over het doel van deze papiertjes. Het vliegtuig heeft pakken van deze stroken aan boord. Er zijn kraters maar deze zijn zeer waarschijnlijk door de motoren ontstaan. Het vliegtuig ligt totaal versplinterd over een groot oppervlak verspreid. Er si 's nachts bij Loenen een bom gevallen. Fosforbommen verlichtten het terrein om het station Beekbergen. Deze hebben lange tijd gebrand. Wij hebben de rode gloed ervan gezien. De Telegraaf maakt het aftreden van Mussolini in twee regels bekend. De rest van het artikel bestaat uit passages van de beide proclamaties en een levensbeschrijving van maarschalk Badoglio [na machtsoverdracht leider van de Italiaanse regering]. Iedereen is zeer in de stemming over deze plotselinge ommekeer in de wereldpolitiek. Men noemt dan ook de 's nachts uitgeworpen zwarte stroken rouwbandjes ter gelegenheid van Mussolini.

BLOEM. Aftreden van Mussolini als chef van de Italiaanse weermacht. Hij wordt opgevolgd door Badoglio. Alles gaat weer zijn gewone gang.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Om 00.30 uur is in de bossen van het staatsbosbeheer, 4 kilometer ten westen van de weg Ugchelen - Apeldoorn, neergestort een Engelse bommenwerper. Het toestel was geheel vernield. Later hebben twee van de inzittenden zich gemeld en zijn door de politie overgegeven aan de Duitse autoriteiten.
Om 00.31 uur zijn in een bouwland achter perceel 105 (Dorpstraat Beekbergen) neergekomen 45 fosforrubber brandbommen. Daarvan waren er 20 tot ontbranding gekomen. Bovendien daar aangetroffen 120 brandstaven die niet tot ontbranding waren gekomen. De brandweer heeft de brandbommen opgeruimd. Geen schade of persoonlijke ongevallen.
Ook om 00.31 uur is bij perceel 42 (Hoge Bergweg Beekbergen) neergekomen een zogenaamde luchttorpedo. Van perceel 42 alle ruiten, deuren en plafonds vernield. Geen persoonlijke ongevallen. Perceel 47 alle ruiten en dakpannen vernield. De bewoners van perceel 42 hebben de woning ontruimd en zich begeven naar hun woning in Den Haag. Zij waren tijdelijk met vakantie in Apeldoorn. In de gehele gemeente werden duizenden zwarte smalle strookjes papier gevonden. Naar ingewonnen inlichtingen zijn deze strookjes in geheel Gelderland gevonden. Volgens bewering had men deze strookjes in de lucht zien branden. Anderen beweerden dat de strookjes gedurende 1 uur licht afgaven. Voorlopige conclusie is dat de strookjes gedurende één uur fosforescerend zijn en wellicht gebruikt worden om later volgende vliegtuigen de weg te wijzen. Deze voorlopige conclusie is niet officieel. Den Haag wist ook geen verklaring te geven.

1943 ----- 27 juli dinsdag.

HARDONK. Heel mooi weer. De mensen erg opgewekt over aftreden van Mussolini.

SPOORWEGEN. Nabij Kootwijk werd om ongeveer 2 uur 's nachts het spoor Amersfoort - Apeldoorn opgeblazen. Twee in Duits uniform geklede officieren gaven te Stroe, nog geen 5 minuten na de explosie, kennis dat het spoor nabij Kootwijk versperd was. De vertraging van het verkeer duurde tot ver in de middag.

BURGEMEESTER PONT. Door de gehele provincie en ook daarbuiten werden smalle strookjes staniol[?] gevonden. Deze waren in een zwarte vloeistof gedompeld. Over het doel van deze strookjes tast men vooralsnog in het duister. Ook in Den Haag wist men hiervoor geen verklaring te geven.

1943 ----- 28 juli woensdag.

HARDONK. Warm heerlijk zomerweer. Tocht naar Vaassen en op de terugweg veel vliegtuigen gezien en mitrailleurvuur gehoord. Geen groente.

VAN HOUTUM. Wij horen 's middags even voor twaalf uur zwaar vliegtuiggeronk. Het wordt afgewisseld door mitrailleur- en kanonvuur. De toestellen zijn niet te onderscheiden maar iedereen vermoedt dat het Amerikaanse bommenwerpers zijn. Ruim 20 minuten later is er opnieuw vliegtuiggeronk. Wij gaan direct naar buiten en zien in richting van Beekbergen een groot aantal strepen in de lucht, dicht bij elkaar. De strepen worden langer en eindelijk zijn ook de vliegtuigen (zelfs de motoren, echter met de verrekijker) te onderscheiden. Zij begeven zich in westelijke richting. Het zijn samen 36 viermotorige bommenwerpers. Boven deze formatie zien we nog tientallen zwarte vlekken. Het is met de verrekijker niet te onderscheiden of dit ook vliegtuigen zijn. Een Duitse jager probeert de formatie vanuit noordelijke richting aan te vallen. Hij verdwijnt spoedig na het geconcentreerde spervuur van de bommenwerpers. Dit afweervuur houdt vrij lang aan. Het is voor het eerst dat wij in deze oorlog viermotorige bommenwerpers zien. Zodoende is iedereen in een nog betere stemming dan gisteren. Later horen wij dat één zo'n bommenwerper al schietend laag over Hoenderloo heeft gevlogen. Bij enkelen vlogen de kogels door het dak. Een jager zou bij Otterlo en een bommenwerper bij Wageningen zijn neergestort. Volgens geruchten zou er 's morgens van 9-12 uur in Amsterdam luchtalarm zijn geweest. 's Morgens krijgen wij een schrijven van de Arbeidsbeurs dat door de directeur is ondertekend. Volgens deze brief kan er aan niemand geboren in 1924, 1923 en 1922 vrijstelling worden verleend. Deze directeur heeft zo'n hekel aan ons dat hij op allerlei wijze personeel van beide fabrieken naar Duitsland probeert te jagen. Even later horen wij dat mijn neef J. van Gerrevink (geboren in 1922) morgen een Ausweis op de Beurs kan komen halen. Dit klopt dus niet met bovengenoemd schrijven. 's Middags belt S. (Rijksduitser, directeur bankpapierfabriek in Heelsum) ons op. Hij heeft op het Arbeidsbureau in Arnhem (dit staat boven Apeldoorn en Deventer) zo'n eigenwijs antwoord gekregen dat hij morgen naar Amsterdam zal gaan. Hij zal proberen om mijn neef en een arbeider (beide geboren in 1922) vrij te krijgen van Duitsland. Het schijnt dat de directie van de Arbeidsbureaus te Arnhem en Apeldoorn onder één hoedje spelen. Daarna belt het Rijksbureau op dat zij moeite hebben gedaan beide jongens op een papierfabriek in Saksen tewerkgesteld te krijgen. Zover moet het niet komen. Zij moeten in Nederland blijven!
Twee controleurs van de CCD doen 's middags een inval bij het pension Eljo-Zamy. Het onderzoek duurt een uur. De controleurs vinden de resten van een geslacht varken (clandestien). In het vlees is al ongedierte. Zij vinden in een kast waar alleen weckflessen met vlees staan vier bedroven flessen enzovoort. Zulk eten wordt de pensiongasten voorgezet. Dit geeft de controleurs aanleiding de huurder van het pension te arresteren. Zijn vrouw (de pensiongasten noemen haar 'de Ortskommandant') wil met hem mee. Voor het vertrek moet de familie nog 'bidden'. Het is allemaal flauwekul want zij mompelen maar wat. De beheerder van het pension zegt op het politiebureau dat agent D. destijds van hem spek en rogge heeft aangenomen. D. vloekt hem uit dat hij nu verraden is. Zo moet het gaan! Boontje komt om zijn loontje!

1943 ----- 29 juli donderdag.

HARDONK. Schitterend zomerweer. Veel vliegtuigen op grote hoogte.

VAN HOUTUM. 's Morgens om acht uur wordt een Brits vlieger uit het vliegtuig dat zondagnacht in het Ugchelse Bos is neergestort begraven. Het valt ons op dat er bij de eerste zes graven (maart 1942) een kruis geplaatst is met zes namen. Men kende deze vliegers niet. Waarschijnlijk is door het Rode Kruis de namen te weten gekomen. Daarvoor stonden er zes kruisen met de woorden ´Unknown British Flyer´. 's Middags worden wij vanuit Heelsum gebeld dat beide personen (neef en arbeider) geboren in 1922 en werkzaam op de Ugchelse fabriek voor tewerkstelling in Duitsland vrij zijn. Het Arbeidsbureau in Apeldoorn is ook in kennis gesteld. Het hangt er nu maar van af wanner het aan de directeur behaagt deze jongens een Ausweis te verstrekken. Van der Vossen heeft het ook deze keer weer verloren! Mijn neef J. van Gerrevink krijgt zijn persoonsbewijs weer terug. Hij had niet kunnen weten dat hij zo gauw uit zijn angst verlost zou zijn.

1943 ----- 30 juli vrijdag.

HARDONK. Steeds schitterend weer. Vanmorgen hevig luchtgevecht dicht over de plaats. Eén Amerikaanse bommenwerper in gevecht met een aantal vijandelijke jagers. Tenslotte werd de bommenwerper tot dalen gedwongen en kwam op de straatweg terecht tegenover ´het Apeldoornse Bos´ (nu Groot Schuylenburg, Zutphensestraat 106).

VAN HOUTUM. 's Morgens horen wij onafgebroken vliegtuiggeronk in richting Deelen. Het zijn Amerikaanse bommenwerpers. Deze formaties komen om tien uur (bewolkt) op hun terugweg over Ugchelen en Apeldoorn. We horen een kwartier later zwaar afweervuur van deze formatie. Het is niet te vergelijken met dat van woensdag. Twee Amerikaanse bommenwerpers vliegen boven Apeldoorn en onder de wolken. Zeven Duitse jagers storten zich op één bommenwerper. Plotseling vliegt één van zijn binnenmotoren in brand. Het toestel daalt langzaam en blijft aanvankelijk boven het centrum vliegen. Het verdwijnt tenslotte in richting Teuge. Het maakt een noodlanding op een roggeveld en schiet door tot aan de bomen langs de Zutphenseweg bij het Apeldoornse Bos [Groot Schuylenburg]. Daar komt het tot stilstand. De bemanning steekt het vliegtuig in brand en houdt de Duitsers door mitrailleurvuur op een afstand. Drie Amerikanen worden gevangengenomen. Zij zijn in een geelachtig uniform gekleed. Drie anderen zijn spoorloos verdwenen. De zevende is per parachute bij Zutphen geland. De achtste ligt dood in het vliegtuig. Mijn broer heeft het toestel zien vallen. De Duitsers sluiten de omgeving direct af zodat Jaap weinig ziet. Het vliegtuig brandt hard. Een vleugel ligt midden op straat en verspert de weg naar Zutphen. 's Avonds ga ik er naar kijken. De weg is weer vrij. Slechts het staartstuk is compleet. De rest is totaal verbrand. Drie motoren liggen op het fietspad. Een vierde ligt in een sloot. Volgens geruchten zouden er bij Vaassen één en bij Doesburg vijf Duitse jagers zijn neergeschoten. De beheerder van het pension Eljo-Zamy legt op het politiebureau een volledige bekentenis af. Hij zal naar Ommen worden overgebracht. Zijn zich ziek houdende vrouw zal ook nog enige tijd in de cel moeten blijven. De dokter moest haar gisteren onderzoeken. Hij gaf haar in antwoord op haar veinzerij een drankje bestaande uit water en enige druppels jodium. Hun pension zal wel niet meer zoveel opbrengen. Het éne gebouw (bekend als het koetshuis) is voor pension verboden. Onze familie uit Amsterdam ontvangt bericht van hun dochter en schoonzoon die destijds uit Bandoeng naar Australië zijn gevlucht. Zij vertoeven nu in Curaçao. De brief was in januari 1943 verzonden.

BLOEM. De 30e kwam hier een Amerikaanse bommenwerper over die door Duitse jagers achtervolgd werd. Daarbij werd veel geschoten. Wij waren aan het haver maaien. Hij werd neer geschoten bij het Apeldoornse Bos waar hij wel 14 dagen heeft gelegen. Vijf man kon nog ongedeerd uitstappen. Eén man is verongelukt doordat de parachute weigerde, 1 met valscherm gedaald in de Goors (veldnaam van landerijen in de buurt van Hartelaar) en één is nog voortvluchtig.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. 10.12 uur: 4-motorige Amerikaanse bommenwerper type Douglas neergekomen midden op de Zutphensestraat bij het Apeldoornse Bos. Het vliegtuig stond in brand. Door Duitse militairen werden 7 leden van de bemanning gegrepen. Er werd ook een dode aangetroffen. Onbetekende schade aan een roggeveld. Geen persoonlijke ongevallen. Plotseling werd er in de lucht geschoten. Er is een moment geweest waarop het sein ´Luchtalarm´ had kunnen worden gegeven. Echter toen kort daarop (1 á 2 minuten) bekend was wat er precies plaatsvond was het oorspronkelijke gevaar voor Apeldoorn geweken en werd besloten het overbodig geworden sein niet te geven. De Consequenties zouden zijn geweest:
a. onnodige opkomst van het totale personeel van den Luchtbeschermingsdienst.
b. stilleggen van het werk enzovoort.
c. onnodige alarmering van de bevolking. Het resultaat daarvan zou tenslotte kunnen zijn (ervaring in andere plaatsen) dat in het vervolg op het sein ´Luchtalarm´ onvoldoende snel wordt gereageerd (het zal wel weer voor niets zijn).

BURGEMEESTER PONT. 10.12 uur. Een 4-motorige Amerikaanse bommenwerper type Douglas is neergekomen midden op de Zutphensestraat bij het Apeldoornse Bos. Het vliegtuig stond in brand. Door Duitse militairen werden 7 leden van de bemanning gegrepen terwijl ook een dode werd aangetroffen. Onbetekende schade aan een roggeveld in de omgeving. Meteen hierna werd op een hoogte van plusminus 300 á 400 meter door Duitse jagers mitrailleurvuur gegeven op een zware viermotorige bommenwerper. Het geval speelde zich zijdelings van het gemeentehuis af. Over ongevallen is niets bekend geworden, evenmin wat het lot werd van deze bommenwerper.

1943 ----- 31 juli zaterdag.

HARDONK. Zomerweer. Helaas verscheidene Nederlanders doodgeschoten.

VAN HOUTUM. Volgens geruchten zouden er op Deelen 300 jagers en zes batterijen geschut worden geplaatst.

BURGEMEESTER PONT. In verband met de noodzakelijkheid om plannen te ontwerpen voor eventueel gehele of gedeeltelijke afvoer van de bevolking naar andere gemeenten en voor mogelijke opname van evacués uit aangrenzende gemeenten. Daartoe heb ik als evacuatiecommissaris aangewezen de Directeur van Gemeentewerken. Hij heeft van mij volledige volmacht gekregen om die maatregelingen te nemen die nodig zijn in verband met de voorbereiding en uitvoering van deze aangelegenheid. Besprekingen werden gevoerd over het ter beschikking krijgen van een ander dienstgebouw voor de Distributiedienst. Als zodanig komt het vroegere notarishuis (Stationstraat 88), nu in gebruik bij de afdeling Bevolking en het PARA, zeer zeker in aanmerking. In opdracht van de Hoeren SS- und Polizeiführer, Obergruppenführer Rauter moet elk transport van Distributie-waardemateriaal in het vervolg plaatsvinden onder bewaking van 2 gewapende politie-ambtenaren. Daarvoor werd een regeling ontworpen waarbij - buiten het gebouw Loolaan 46 - dagelijks slechts aan één gebouw distributiekaarten zullen worden uitgereikt. Daardoor kan per dag met 4 agenten worden volstaan. Twee voor begeleiding van de uitreikambtenaren en twee voor begeleiding van het zogenaamde Reizend-Agentschap. Gedurende de uren, dat wordt uitgereikt is bewaking door één agent voldoende. Het grootste gedeelte van het politiekorps draagt nu de nieuwe uniformkleding. Eén geval van moord kwam voor. De dader werd spoedig gegrepen en tot een bekentenis gebracht. Voorts veel diefstallen, hoofdzakelijk van rijwielen. De Gasfabriek heeft nog steeds met grote moeilijkheden te kampen, bepaaldelijk reparatie en nieuwbouw van ovens en vervanging van materiaal. Grote hoeveelheden ijzer, die in voorraad lagen voor reparatie en vernieuwing, zijn geblokkeerd en moeten worden afgestaan voor Krupp, Organisatie Todt en andere.
De gasrantsoenering geeft ontzaglijk veel administratief werk. In de afgelopen periode bedroeg het aantal overschrijdingen plusminus 2700. Als gevolg daarvan 100[?] tijdelijke afsnijdingen. Door de vestiging van talrijke departementsambtenaren en een zeer grote toeloop van pensiongasten hebben er duizenden veranderingen in de toewijzing plaats. De loketdienst is van 's morgens tot 's avonds zwaar belast met het te woord staan van ontevreden verbruikers. Gezwegen is dan nog de talloze brieven die beantwoord moeten worden. Het kantoorpersoneel slaat er zich op loffelijke wijze door.

1943 ----- 1 augustus zondag.

HARDONK. Warm, onweer in de verte. Niets.

BURGEMEESTER PONT. Ingevolge ingekomen mededeling over het feit dat na 1 augustus 1943 geen benzine voor het wegverkeer meer zal worden verstrekt zijn maatregelen getroffen tot het verkrijgen van generatoren en tankgasinstallaties voor de wagens van alle gemeente-instellingen waarvoor dit noodzakelijk wordt geacht.

1943 ----- 2 augustus maandag.

HARDONK. Mooi weer. Veel vakantiegangers. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Op deze dag moet zich onder meer een regiment wielrijders in Amersfoort melden. Alle betrokkenen worden gevangengenomen. Onder hen bevindt zich de zoon van onze bakker. Deze arrestatie zou in verband staan met het doden van drie hoge Duitsers en 'Nederlanders' onder andere Van Geelkerken. Het is weer eens één van die lage streken van de moffen waar men iedere dag mee te maken heeft. Het Arbeidsbureau in Apeldoorn wil mijn neef en de arbeider van onze fabriek (beide geboren in 1922) geen vrijstelling geven. Zij krijgen ieder 's avonds een oproep om zich op de Arbeidsbeurs te melden.

1943 ----- 3 augustus dinsdag.

HARDONK. Afwisselend bewolkt. Koeler. 's Avonds naar M.[Moerman]. De gehoopte traktatie kon nog niet doorgaan. Ik hoop spoedig wel! Zeer druk met vreemdelingen.

VAN HOUTUM. De Duitsers laten 's avonds het regiment wielrijders in Amersfoort weer vrij. Zij hebben 24 uur gevangen gezeten. De Burgemeester van Apeldoorn verplicht iedere inwoner boven 15 jaar een lezing van de Luchtbescherming bij te wonen.

1943 ----- 4 augustus woensdag.

HARDONK. 's Morgens regenbuien. Druk op straat. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. De zwarte stroken die verleden week zondagnacht zijn afgeworpen zouden dienst doen om de radioverbinding tussen nachtjager en vliegveld te verbreken. Zij zouden dus alleen tijdens de val effectief zijn. De Duitsers kondigen een zogenaamd verblijfsverbod voor vijf Nederlandse provincies af. Artikel 1 luidt ´Het verblijf in de provincies Overijssel, Gelderland, Drente, Groningen en Friesland is tot nader order verboden voor personen van Nederlandse nationaliteit, die de leeftijd van 16 jaar hebben bereikt en daar niet hun vaste woonplaats hebben.´ Alle pensiongasten en onderduikers uit andere provincies moeten zodoende voor 9 augustus aanstaande vertrekken. De maatregel geldt niet voor evacués. Het is echter onduidelijk of wij ons naar één van de andere provincies mogen begeven. Het perscommentaar op deze verordening is groot gezwam. De beschikking zou zijn getroffen om de bonnendiefstallen tegen te gaan. Bonnendieven zouden meestal uit de genoemde provincies komen(?). Het zal wel een militaire maatregel betreffen.

1943 ----- 5 augustus donderdag.

HARDONK. Afwisselend bewolkt, regenbuien, koeler. 's Avonds flink onweer met veel regen. Orel in Rusland ontruimd. Jongens en mannen van boven 15 jaar mogen zich alleen in de eigen provincie ophouden (Groningen, Friesland, Drenthe, Overijssel en Gelderland).

VAN HOUTUM. 's Morgens ontvangt de arbeider van de fabriek (geboren 1922) voor de zoveelste maal een oproep om op de Arbeidsbeurs te verschijnen. Dit geeft mijn oom aanleiding om zelf te gaan en er zolang te blijven tot hij de Ausweise van mijn neef en hem mee terugbrengt. Eerst laat men oom Hendrik 2 1/2 uur zitten in de mening dat deze wel zal verdwijnen. Daarna worden de Ausweise getypt maar op last van de directeur moet men er de datum 15 augustus 1943 op typen. Dit betekent een week uitstel en mijn oom weet het te voorkomen. Daarna weigert de directeur zijn handtekening op de Ausweis te zetten. Hij doet het tenslotte na lang gepraat. Deze NSB-er wil met alle geweld personeel van onze fabriek naar Duitsland sturen. Hij saboteert de Nederlandse belangen als geen ander.

1943 ----- 6 augustus vrijdag.

HARDONK. Regenbuien en opklarend. Catania door de Engelsen bezet.

VAN HOUTUM. De beheerder van het pension Eljo-Zamy blijft in de gevangenis. Hij zal er niet gauw uitkomen. Zijn vrouw wordt vrijgelaten terwijl zijn zoon wordt gearresteerd. De beheerder zegt tegen de politie dat hij geheel Ugchelen zal verraden. Hij is er trouwens al druk mee bezig. Een fietsenmaker wordt genoemd omdat deze aan zijn vrouw een fiets voor 800 gulden heeft verkocht. Agent D. doet een inval bij een Rijksduitser in Ugchelen. Deze wil niets met de partij te maken hebben. De politie neemt hem gevangen omdat hij negen joden onderdak verschafte. Zeven worden er gearresteerd. De Overige zijn onvindbaar. D. zoekt het hele bos af. Hij gaat 's avonds onder het eten naar het pension Eljo-Zamy in Ugchelen en vraagt alle gasten naar de persoonsbewijzen. Deze worden met een loep onderzocht. Hij kijkt ook naar het watermerk. D. vindt geen joden en besluit dan maar huiszoeking te doen. Hij vindt onder een bed 400 eieren. Deze worden meegenomen. D. hoort echter van een 'goede' inspecteur dat hij niet het recht heeft eieren in beslag te nemen. Een goede bak! Mijn oom komt uit Den Haag terug. Het doel was stempels op de nieuwe Ausweise te krijgen. Dit is niet nodig. Op alle oude komen stempels met het woord ´Spezialkraft´. Wij zijn dus allen vrij. Het zal niet gemakkelijk houdbaar zijn want op het Arbeidsbureau zit een grote ploert. Er wordt een nieuwe distributieregeling getroffen. Alle bonnen zullen per 14 dagen worden bekendgemaakt. Het is natuurlijk een reden om de rantsoenen in de toekomst te kunnen verminderen. Alle landbouwers moeten de eindjes touw verzamelen die bij de zelfbinders vrijkomen.

1943 ----- 7 augustus zaterdag.

VAN HOUTUM. 's Avonds ontvangt oom Jan een schrijven van de directeur van het Arbeidsbureau in Arnhem. Zoals bekend speelt deze directeur onder één hoedje met zijn collega in Apeldoorn. Hij eist dat Jan (deze heeft op 5 augustus zijn Ausweis gekregen) en ik ons direct moeten aanmelden voor transport naar Duitsland. Alles moet zeer snel verlopen. Hieruit maken wij op dat beiden eigenhandig te werk gaan en ons proberen te overrompelen. Hij ziet mij maandag niet. Zolang ik geen persoonlijke oproep ontvang ga ik niet naar de Arbeidsbeurs. Bovendien is mijn lichting nog niet aan de beurt. Het schijnt weer eenzelfde geval te zijn als destijds met het personeel van onze lompenafdeling (18 maart 1943). Deze kregen ook plotseling een oproep maar gingen niet. Zij hebben later nooit meer iets gehoord. Ook toen ging de directeur van het Arbeidsbureau buiten zijn boekje.

1943 ----- 8 augustus zondag.

HARDONK. Voortdurend regen. Er is sprake van roofovervallen op NSB-ers [Nationaal-Socialistische Beweging onder het voorzitterschap van Mussert].

1943 ----- 9 augustus maandag.

HARDONK. Beter weer, af en toe zon, kil. NSB-sigarenwinkel tegenover mij (bedoeld is P., toen gedreven door NSB-wethouder Buitenhuis) is gelukkig verdwenen. Reuze opruiming nu al die (NSB)papieren en kranten weg zijn.

VAN HOUTUM. Per 4 september aanstaande zullen er nieuwe rantsoenbonnen voor boter, suiker, tabak, melk en eieren in omloop worden gebracht. Het directoraat-generaal van politie wordt van Hoog Soeren naar Nijmegen (dichter bij de grens) overgeplaatst. 's Morgens krijgen wij een brief waarin de Overheid ons dwingt de grote transformator bij de fabriek door een dikke muur voor mitrailleurvuur en scherven te beschermen. De muur moet op 60 centimeter afstand van de deur naar de transformator worden gemetseld. De muur zal twee steens dik worden. Wij zullen voor de nodige grondstoffen toewijzing krijgen maar moeten zelf de onkosten dragen.

1943 ----- 10 augustus dinsdag.

HARDONK. Beter weer, telkens zon, tegen de avond weer regen. 's Avonds hier in huis muziekavondje. Dominee Overbosch draaide platen van Bach, Schubert enzovoort.

1943 ----- 11 augustus woensdag.

VAN HOUTUM. De Burgemeester van Apeldoorn geeft enige opheldering over het nieuwe verblijfsverbod van 4 augustus. Het verbod geldt voor iedere provincie afzonderlijk. Bijvoorbeeld iemand die in Gelderland woont, mag niet naar Overijssel gaan. 's Middags horen wij dat mijn neef Henk uit Alkmaar aan het 'fietsen' is. Dat wil zeggen dat hij wordt gezocht voor gijzelaar. De oorzaak is onbekend. Toen de politie hem niet kon arresteren probeerde deze zijn broer en later zijn neef op te pakken. Dit gebeurde echter niet dank zij de snelle berichtgeving. De brief die de directeur van het Arnhemse Arbeidsbureau aan onze fabriek heeft geschreven en waarin deze de aanmelding van Jan en mij eiste is van geen waarde meer. Een commissie in Den Haag deelt mee dat Jan absoluut vrij is en dat ik mettertijd vrij zal komen. Mijn lichting is echter nog niet aan de beurt. Het is te hopen dat de directeur van het Apeldoornse Arbeidsbureau een goed standje krijgt. Nog beter is dat hij na de oorlog een zware straf voor zijn verraderspraktijken zal krijgen.

1943 ----- 12 augustus donderdag.

HARDONK. Somber weer, maar geen regen. 's Morgens verscheidene Amerikaanse vliegtuigen.

VAN HOUTUM. Om middernacht passeren enige vliegtuigen. Het luchtdoelgeschut op Deelen is zeer actief. De kanonnen staan er dus weer... 's Morgens zien we twee formaties Amerikaanse vliegtuigen in richting Arnhem. We tellen in één groep 27 vliegtuigen. De andere formatie bestaat uit nog meer bommenwerpers. Beide groepen laten strepen achter. Daardoor kunnen wij de toestellen goed volgen. Het schijnt dat er ook geallieerde jagers in de lucht zijn. In Arnhem en Nijmegen is zelfs luchtalarm. Er komen luchtgevechten voor. Een uur later zien we een Duitse jager die zomaar in het wilde weg vuurt zonder dat er een doel is. Hij verschiet zeker zijn munitie om een goede indruk te maken. De Overheid krijgt de bevoegdheid om aan boseigenaren een algemene last tot velling van bossen op te leggen. Volgens geruchten zouden er om het zendstation Radio Kootwijk drie batterijen luchtdoelgeschut worden opgesteld.

1943 ----- 13 augustus vrijdag.

HARDONK. Somber weer, maar geen regen. De strijd In Rusland en op Sicilië schijnt volgens de Apeldoornsche Courant niet gunstig voor Duitsland te verlopen. Terwijl ik dat schrijf zitten er vliegtuigen in de lucht. 's Avonds bij M.[Moerman] geweest. Fosforflesjes veroorzaken brandwonden bij personen in de omgeving Kanaal.

VAN HOUTUM. 's Middags vallen in Apeldoorn bij een zijweg van de Deventerstraat enige fosforflessen. Een man die de ontstane brand probeert te blussen wordt met zware verwondingen naar het ziekenhuis overgebracht. De flesjes zijn van een afgedwaalde ballon afkomstig. Het rantsoen tabak wordt van 25 gram tot 20 gram verminderd. Dit was al enige weken aan de sigaretten merkbaar. Deze zijn korter dan daarvoor. De uitreiking van de distributiebescheiden wordt aanmerkelijk veranderd. Voor iedere buurtschap worden de bonkaarten niet meer op twee maar op één dag uitgereikt. De chef zal naast de politieagent ook een revolver dragen. 's Avonds passeren tussen 10.30 en 12 uur kleine formaties snelle bommenwerpers (Mosquito's).

BURGEMEESTER PONT. Op de terreinen van de houthandel van Rijen (Zuiderlaan Kanaal Noord 122) kwam een viertal flesjes fosforrubber neer. Hierdoor liepen twee personen ernstige brandwonden op. Twee andere personen werden licht gewond.

1943 ----- 14 augustus zaterdag.

HARDONK. Iets meer zon, Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. De gemachtigde voor de Arbeid maakt bekend dat werkgevers een boete van hun personeel kunnen heffen als zij saboteren. Het is te hopen dat dit niet zal voorkomen. Sabotage is nodig en dan nog: het totaal aan boeten moet aan de Staat worden uitbetaald.

POLITIE. Recherche. 22 uur. Untersturmführer Heineman van de SD [Sicherheits Dienst] te Arnhem deelt mee dat morgen in alle Katholieke Kerken een politieman in burger aanwezig moet zijn. In deze kerkdiensten zal iets over wereldvrede gesproken worden. Hierover moet rapport worden uitgebracht aan bovengenoemde Heineman. Ook moet worden waargenomen hoe de kerkbezoekers hierop reageren.

1943 ----- 15 augustus zondag.

HARDONK. Om half één 's nachts stortregen met veel wind en onweer.

POLITIE. Recherche. In verband met mutatie 22.00 uur van het rechercherapport van gisteren is in opdracht van Inspecteur van Politie aan de Heer Heineman van de SD te Arnhem telefonisch bericht dat in de 4 Rooms-katholieke kerken vanmorgen een Herderlijk schrijven is voorgelezen betrekking hebbende op de Mariaverering waarin zijdelings ook werd opgewekt tot gebed voor de vrede. Tevens meegedeeld dat het kerkvolk daarop niet zichtbaar reageerde.

1943 ----- 16 augustus maandag.

HARDONK. Beter weer, tegen de middag veel zon, zachter. Vliegtuigen in de lucht.

VAN HOUTUM. 's Morgens krijgen wij vijf nummers van het maandblad Luchtgevaar. Daarvan was de verspreiding dit jaar zeer ongeregeld. Het laatste nummer is een extra editie en bevat een beknopt overzicht van de verschillende soorten brandbommen en de bestrijding daarvan. De uitgave is ter toelichting rijkelijk geïllustreerd. Hieruit is op te maken dat er tweemaal zoveel brandmiddelen bestaan dan er soorten in Ugchelen zijn gevallen (brandplaatje, brandstaaf, fosforbom, fosforflesje).

1943 ----- 17 augustus dinsdag.

HARDONK. Prachtig zomerweer. 's Avonds bij M.[Moerman] geweest op meloen getrakteerd! Hoop spoedig op een volgende traktatie!

VAN HOUTUM. De politie arresteert de bosarbeider Brouwer. Deze woont zeer afgelegen. Hij verschafte aan twee jodenkinderen onderdak. Het is zo goed als zeker dat de beheerder van het pension Eljo-Zamy dit adres heeft genoemd.

POLITIE. Een Duits jachtvliegtuig maakte een noodlanding op een bouwland gelegen naast perceel Loenermark 50 te Loenen. Geen persoonlijke ongelukken. Het vliegtuig werd beschadigd.

1943 ----- 18 augustus woensdag.

HARDONK. Mooie heldere ochtend. Tocht naar Vaassen gemaakt. Duitsland erkent verlies Sicilië. Welk stuk Europa zal nu ´volgens plan´ ontruimd worden?

VAN HOUTUM. Er gaan geruchten dat er in Apeldoorn 100 - 500 SD-agenten zouden zijn aangekomen. Iedereen neemt zijn voorzorgsmaatregelen. In Apeldoorn is echter geen SD-man te bespeuren. Dit gerucht zal wel weer door Duitse of NSB-kringen zijn verspreid.

BLOEM. Val van Sicilië. In Rusland wordt zwaar gevochten over een lengte van 1600 kilometer frontlijn.

1943 ----- 19 augustus donderdag.

HARDONK. Bewolkt, later zon, mooi zomerweer. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. 's Avonds om zeven uur horen wij twee zware ontploffingen in richting Harskamp. Het huis trilt. 's Avonds deelt de BBC mee dat de Geallieerde bommenwerpers de vliegvelden in Vlissingen en Gilze Rijen hebben aangevallen. Misschien zijn de ontploffingen van Gilze Rijen hier gehoord.

BURGEMEESTER PONT. Met betrekking tot de groente- en fruitvoorziening in deze gemeente die aan redelijk gestelde verwachtingen voldoet kan nader worden gemeld dat van de Secretaris-Generaal van het Departement van Binnenlandse Zaken een schrijven werd ontvangen. Daarbij wordt in verband met de Groenteverstrekkingsbeschikking gevraagd te besluiten tot intrekking van de bij mijn besluit van 7 juli 1943 vastgestelde verordening tot regeling van de groente- en fruitvoorziening in de gemeente Apeldoorn. Aan dit verzoek is gedaan.

1943 ----- 20 augustus vrijdag.

HARDONK. Prachtige zomerdag zonder nieuws.

VAN HOUTUM. Het verblijfsverbod tussen Gelderland en Overijssel wordt opgeheven. Voor overtreding van het kampeerverbod wordt de beheerder van het pension Eljo-Zamy door de Zutphense rechtbank tot 125 gulden of 40 dagen veroordeeld. Het begint goed!

1943 ----- 21 augustus zaterdag.

HARDONK. Mooi warm zomerweer. Weer een hoge Duitse generaal (vlieger) plotseling overleden.

VAN HOUTUM. Onze vrachtauto hoeft volgende week geen hout voor de moffen te rijden. Dit is tot nader order uitgesteld.

1943 ----- 22 augustus zondag.

HARDONK. Bewolkte lucht met iets regen. Warm. 's Middags fietstocht over Ugchelen.

VAN HOUTUM. In de afgelopen week is een tweede lijk gevonden van de bommenwerper die op 26 juli in het Ugchelse Bos is neergestort. Het lijk lag in het nabij zijnde heideveld en vertoonde al verschijnselen van ontbinding. Het is op het kerkhof bijgezet.

1943 ----- 23 augustus maandag.

HARDONK. Goed zomerweer, veel wind, koeler, 's avonds wat regen. 's Avonds veel Duitse vliegtuigen. Charkof door de Duitsers ´volgens plan´ ontruimd. Hoe valt dit te rijmen met de berichten dat alle aanvallen van de Russen steeds met zware verliezen voor de aanvallers worden afgeslagen? In de nacht veel vliegtuigen naar Berlijn geweest.

VAN HOUTUM. Wij horen 's nachts in zuidelijke richting vliegtuiggeronk afgewisseld door zware bomontploffingen. Het lichten van het luchtdoelgeschut is duidelijk te zien. In Ugchelen vallen enkele zwarte stroken. In het bos liggen pamfletten echter in geringe aantallen. Het strooibiljet (G 55) toont een foto van Mussolini en zijn zwarthemden terwijl over de Duce een rood kruis is afgedrukt.

1943 ----- 24 augustus dinsdag.

HARDONK. Prachtig niet te warm zomerweer. Nieuws ontbreekt.

VAN HOUTUM. De pers herinnert iedereen aan de verordening dat geen tabak onderling verhandeld mag worden. Dit geldt ook voor de planten. Een prijs van 25 gulden voor één plant is al gewoon. Vandaag worden in Ugchelen de distributiekaarten uitgereikt. De regeling is beter dan vroeger. Er zitten nu minstens 25 ambtenaren tegen daarvoor 10-12. De bonkaarten liggen tegen diefstal onder een houten afschotting waarop men desnoods kan leunen. Voorts is de politie aanwezig. Men krijgt nu ook een groentekaart.

1943 ----- 25 augustus woensdag.

HARDONK. Weer goede zomerdag, maar in de avond plotseling veel wind, donderslagen en wat regen. Geen nieuws.

BLOEM. Kranten melden de val van Charkov voor de Duitsers welke stad de toegang naar de Oekraine ontsluit. De veebonnen, die men koopt om geen vee te hoeven leveren, worden verkocht tegen f 1,60 per kilo/rund. Voor een neurende vaars, een gewone, wordt f 1500,- geboden.

BURGEMEESTER PONT. Over de onderbrenging van slachtoffers uit gebombardeerde Duitse gebieden. Naar aanleiding van een van de Beauftragte voor de Provincie Gelderland over genoemd onderwerp ontvangen schrijven van 25 augustus 1943 werd door mij overlegd met verschillende instanties, waar onder het BARA en met de plaatselijke leider van de MSV Besloten werd om onder meer de vele pensions die de gemeente Apeldoorn rijk is te benutten om de 2.000 aan Apeldoorn toegewezen Duitse personen onder te brengen. Na overleg met het Bureau van de Beauftragte werd bovendien overgegaan tot het samenstellen van lijsten. Daarop staan een 600-tal woningen dat voor dit doel desnoods gevorderd kan worden. Een opgave hiervan werd aan de Beauftragte verstrekt. Als deze 2.000 Duitsers hier inderdaad komen vrees ik moeilijkheden met de bevolking. Apeldoorn is een gemeente die ongetwijfeld al zeer zwaar is belast door de onderbrenging van meerdere Regeringsbureaus. Niet goed valt in te zien waarom aan Apeldoorn nu opnieuw het hoogste contingent van de provincie Gelderland is toegewezen. Andere zogenaamde BARA-gemeenten als in Overijssel, Zwolle en Deventer, schijnen geheel te zijn vrijgesteld. Inmiddels werd van de Commissaris der Provincie op 6 september 1943 telegrafisch bericht ontvangen dat deze taak niet langer bij de Burgemeester behoorde maar aan het plaatselijk hoofd van het BAB was opgedragen. Een schrijven van de 5e van deze maand van de Beauftragte was hiermede echter weer niet in overeenstemming. De leiding van deze werkzaamheden was door mij aanvankelijk opgedragen aan de Wethouder van Openbare Werken, die deze opdracht echter meende niet te kunnen aanvaarden. Hij was ook Kringleider van de NSB (Kring 17). Hij was van mening dat de burgerij van Apeldoorn deze maatregel dan vermoedelijk (overigens geheel ten onrechte) op rekening van de NSB zou schrijven. Uit het feit dat een Wethouder, nu een der hoogste gemeente-ambtenaren, een door de burgemeester verstrekte opdracht om politieke redenen meent niet te kunnen aanvaarden. Hieruit blijkt volgens mij wel dat de functie van Kringleider niet goed met die van Wethouder verenigbaar is.

1943 ----- 26 augustus donderdag.

HARDONK. Licht bewolkt, later regen. Niets bijzonders.

1943 ----- 27 augustus vrijdag.

HARDONK. Slecht weer, regenbuien, veel wind. Naar muziekavondje bij Hesselink geweest.

1943 ----- 28 augustus zaterdag.  HARDONK. Ruw, regenachtig en kil najaarsweer. Göbbels zegt: men moet staan aan de kant van de winnaar! Volkomen akkoord. Dat doet het Nederlandse volk ook!

VAN HOUTUM. Er gaan in Apeldoorn geruchten dat er binnenkort 2.000 Duitsers zullen worden ingekwartierd. Deze zouden door de bombardementen in de bezette gebieden worden ondergebracht. Alle burgemeesters in Gelderland zouden onlangs op een vergadering in Arnhem hebben moeten opgeven hoeveel evacués zij in hun gemeenten nog zouden kunnen herbergen.

POLITIE. Een Duits jachtvliegtuig maakte een noodlanding op een weiland gelegen Molenallee 15 te Loenen. Geen persoonlijke ongelukken. Het toestel werd beschadigd.

1943 ----- 29 augustus zondag.

HARDONK. Gehele ochtend regen. Geen nieuws.

1943 ----- 30 augustus maandag.

HARDONK. Beter weer, nog veel wind. Na flinke morgenbui telkens opklarend en zon. Koning Boris dood, onrust in Denemarken. Taganrog ontruimd, niet veel goeds voor de nieuwe orde!

VAN HOUTUM. 's Morgens bezichtigen ambtenaren van een Departement dat van Den Haag naar Apeldoorn zal worden overgeplaatst enige huizen in de Nieuwstraat. Het huis van mijn oom is wel is waar niet in beslag genomen maar de ambtenaren vinden het zeer geschikt voor kantoorruimte. De politie te Hoenderloo moet alle evacués daar aanzeggen dat zij weer naar hun vroegere woonplaats moeten vertrekken.

BURGEMEESTER PONT (1 tot 30 augustus). De herbouw van het gemeentehuis werd voortgezet. Verwacht wordt dat de hoofdverdieping van het gebouw aan het einde van de volgende verslagperiode in gebruik genomen kan worden. De toonkamer van de gasfabriek werd tot leslokaal voor de HBS ingericht. Vele diefstallen, hoofdzakelijk van fietsen.

1943 ----- 31 augustus dinsdag.

HARDONK. Koninginnedag! Het volgend jaar weer met Oranje in vrij Nederland. Veel bewolking, weinig regen, tamelijk veel wind, af en toe een Oranjezonnetje. 's Middags fietstocht naar Ugchelen, langs Vaal [Museum Vaal aan de Arnhemseweg] weer terug. Later in de avond bij M.[Moerman].

VAN HOUTUM. In Arnhem krijgen alle nappers (dat wil zeggen niet-werkende personen) aanzegging dat hun huis voor 15 september aanstaande gevorderd kan worden voor Duitsers uit de gebombardeerde steden. Onder de betrokkenen behoort tante Ad. Ieder moet bij een tweede brief het huis binnen 48 uur verlaten. Het is gelukkig dat mijn tante niet alles in huis hoeft achter te laten. Dit valt mee. Er moeten onder meer een bed, een ameublement, een vloerkleed en de gordijnen achterblijven. Volgens geruchten zouden er in Hoog Soeren om een dergelijke reden 14 woningen zijn gevorderd.

SPOORWEGEN. In augustus 1943 wenste de Ortskommandant van Stroe dat de spoorbaan geheel ontzood zou worden om brand te voorkomen in het munitiekamp daar. Door verzet van mijn kant kon dit zeer vertraagd worden. Beperkt werd tot het afbranden van een gedeelte van de bermgrond.

1943 ----- 1 september woensdag.  HARDONK. Goed droog weer, niet warm. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Volgens geruchten zouden alle bewoners van de Jachtlaan vanaf Berg en Bos tot aan Het Loo aanzegging hebben gekregen dat zij hun huizen moeten afstaan aan Duitsers uit de gebombardeerde steden.

POLITIE. Per 1-9-1943 werd tot Majoor van Politie hier benoemd de Majoor der Staatspolitie J.F. de BUCK.

1943 ----- 2 september donderdag.

HARDONK. Mooie ochtend, iets nevel, later zon, maar in de avond iets regen. Nieuws ontbreekt.

VAN HOUTUM. De directeur van het Arbeidsbureau wil opnieuw hebben dat mijn neef Jan en ik ons zo spoedig mogelijk voor deportatie naar Duitsland melden. De Duitsers leggen beslag op een loods van Brouwersmolen. De tweede wordt 'sichergestellt'. De loods moet voor 10 september aanstaande worden ontruimd en zal voor opslag van generatorhout dienst doen. Onze vrachtauto moet de laatste twee dagen betonplaten van een boot in het kanaal naar Radio Kootwijk vervoeren. Er wordt gesaboteerd zoals nergens anders. De auto rijdt per dag slechts twee keer. De Duitsers bouwen rondom het zendstation massieven voor luchtdoelgeschut, bunkers en schuilkelders. Volgens geruchten zou er de komende nacht een razzia worden gehouden.

1943 ----- 3 september vrijdag.

HARDONK. Mooie ochtend, iets nevel, later zon, maar in de avond iets regen. Alleen om half elf vliegtuigen over.

VAN HOUTUM. Oom Reinier (Nieuwstraat) hoeft zijn huis niet af te staan. Het schijnt dat de Duitsers in de gemeente Apeldoorn alle pensions (kortom ruimte) hebben gevorderd voor aanstaande moeders en moffen uit de gebombardeerde gebieden. Zo zou ook het pension Eljo-Zamy zijn gevorderd. Alle Duitsers in de kazernes te Apeldoorn moeten in een zaal bijeenkomen. Daar deelt een hoge officier hen mee dat de toestand zeer kritiek is. Er passeren de laatste nachten veel treinen Apeldoorn in westelijke richting. Zij vervoeren veel oorlogsmaterieel. Daaronder zelfs gedemonteerd zwaar geschut(zeker van de marine). Volgens de pers worden ook veel troepen naar het Westelijke front overgebracht. Deze schijnen niet door Apeldoorn te komen. 's Avonds passeren de eerste Britse vliegtuigen om 10.30 uur. Het zijn geen grote formaties. Zij komen verspreid over, meest via het zuiden. Om 11.30 uur blijft een toestel boven Deelen cirkelen. Zoeklichten en afweergeschut proberen het vliegtuig te verdrijven. Het schieten is zwaarder dan vroeger. Van overfluitende granaten is echter geen sprake. De formaties keren om één uur weer terug. Het geronk gaat tot 2.30 uur door. Het schijnt geen grote luchtaanval te zijn geweest.

1943 ----- 4 september zaterdag.

HARDONK. Mooie dag, vooral later in de middag. Vliegtuigen bleken naar Berlijn te zijn geweest. Landing in Italië volgens Nieuwe Apeldoornsche Courant.

VAN HOUTUM. De Duitsers zijn in heel Nederland in alarmtoestand. Zij vorderen in Arnhem een groot aantal auto's. Deze gaan zondag naar Amsterdam. De schildwachten houden het geweer met bajonet schuin naar voren onder de arm. Een nieuwe verordening bepaalt dat de betrokken ouders tot maximum 300 gulden veroordeeld kunnen worden als hun minderjarig kind een strafbaar feit begaat. Tot deze strafbare feiten zullen wel voornamelijk gevallen behoren waaruit de onloyale houding voor de indringer blijkt. Diefstallen en zedenmisdrijven worden toch niet meer vervolgd.

1943 ----- 5 september zondag.

HARDONK. Morgennevel en verder prachtige dag. Kerkdienst in de Grote Kerk bij dominee v.d. Brug.

1943 ----- 6 september maandag.

HARDONK. Mooi septemberweer. 's Morgens naar Vaassen. Goed eetbaars kunnen krijgen (lekkere kaas!).

1943 ----- 7 september dinsdag.

HARDONK. Opnieuw mooie dag. 's Avonds plaatjes gekleurd en naar M.[Moerman]

VAN HOUTUM. 's Middags loopt mijn neef J. van Gerrevink fosforwonden op. Hij houdt aan een wagen van de gasfabriek vast. Op één plaats zit deze vol met fosfor. Schijnbaar afkomstig van de flesjes die op 13 augustus bij de Deventerstraat zijn gevallen. Door tijdig ingrijpen heeft hij weinig last van zijn wonden.

1943 ----- 8 september woensdag.

HARDONK. Goed weer, telkens wel bewolking, iets koeler. 's Avonds wordt er heel fijn nieuws [capitulatie Italië] op straat verteld. Wat een blijdschap en dank zullen dat gegeven hebben.

VAN HOUTUM. De Overheid verhoogt voor de industrie de toewijzingen voor steenkool en elektriciteit. Brouwersmolen krijgt ongeveer het dubbele rantsoen stroom. De grondstoffenpositie wordt ook gunstiger. Maar er blijft gebrek aan personeel. Misschien staat het in verband met de regeringswisseling in Italië. De BBC geeft 's avonds om 6.45 uur een uitzending in het Engels en in het Nederlands. De omroeper deelt mee dat Italië gecapituleerd heeft. Daarna roep ik mijn vader (deze is in de tuin aan het appels plukken) en we lopen zo hard we kunnen naar de radio zonder ook maar te denken aan geheimhouding. Mijn vader hoort nog juist de verklaring die op dat moment voor de derde keer wordt voorgelezen. Italië heeft zich onvoorwaardelijk aan de Geallieerden overgegeven. De strijd wordt gestaakt en Italië verneemt door ondertekening van het document de wapenstilstandsvoorwaarden. Deze worden nog voor de wereld geheimgehouden. Het grote nieuws gaat als een lopend vuur door Nederland. Iedereen deelt het aan zijn vertrouwden mee. Velen tonen weinig lust meer tot werken. Er zijn enkelen die al een oranjebloem dragen. Enige tijd later is men zo enthousiast dat men elkaar op straat toeschreeuwt. Men voegt er vaak het woord gefeliciteerd aan toe.

1943 ----- 9 september donderdag.

HARDONK. Goed weer. 's Morgens gefuifd voor het goede nieuws van gisteren. De mensen in opgewekte stemming.

1943 ----- 10 september vrijdag.

HARDONK. Somber weer. Tocht naar Vaassen gemaakt, kaas kunnen krijgen. Duitsers heftig verontwaardigd over het ´verraad´ van maarschalk Badoglio! Steeds meer plaatsen in Rusland volgens plan ontruimd onder andere Stalingrad. Wie volgt? 's Avonds naar M.[Moerman] en alvast op volgend goed nieuws gedronken!

VAN HOUTUM. 's Middags krijgen wij de dakpannen voor het schuurtje. Daarop heeft sinds het bombardement op 27 april een zeil gelegen. Het duurt lange tijd voor een particulier dakpannen kan krijgen. Keuze bestaat er niet meer. Men moet nemen wat er is. Het zijn rode pannen in tegenstelling tot de donkerbruine van het huis.

1943 ----- 11 september zaterdag.

HARDONK. Goed weer. Meisjes beneden 18 jaar mogen zonder geleide niet op straat na 9 uur. NSB-kinderen wel!

VAN HOUTUM. In Apeldoorn mogen meisjes tot 18 jaar zich niet meer zonder geleide na zonsondergang op straat begeven.

1943 ----- 12 september zondag.

HARDONK. Prachtige warme zomerdag. 's Avonds naar T. [waarschijnlijk de familie Terwel] geweest.

1943 ----- 13 september maandag.

HARDONK. Warm weer, tegen de avond onweer met iets regen. Volgens de krant is Mussolini door Duitse troepen uit zijn gevangenis bevrijd.

BURGEMEESTER PONT. Bij besluit van 13 september 1943 werd bepaald dat vrouwelijke personen beneden de leeftijd van 18 jaar zich na zonsondergang niet op de openbare weg mogen ophouden.

1943 ----- 14 september dinsdag.

HARDONK. Naar den Haag en Rotterdam geweest.

POLITIE (15 augustus t/m 14 september 1943)
- De discipline van de bevolking ten opzichte van de distributievoorschriften en prijzencontrole is nog steeds onvoldoende.
- Opnieuw werden enkele joden aangehouden en overgebracht naar Westerbork.
- Aan de bestrijding van de onzedelijkheid is uitbreiding gegeven door de afkondiging van een beschikking van de Politiegezagdrager alhier, dat vrouwelijke personen beneden de leeftijd van 18 jaar zich op bepaalde tijden niet op de openbare weg mogen ophouden.
- Opnieuw werden enkele vrouwen voor onderzoek op geslachtsziekte aangehouden en naar het Ziekenhuis overgebracht.
- Het aantal rijwieldiefstallen is in de afgelopen maand relatief laag te noemen.
- Enkele niet ingeleverde radiotoestellen werden in beslaggenomen en de houders daarvan verbaliseerd.

1943 ----- 15 september woensdag.

HARDONK. Naar den Haag en Rotterdam geweest.

VAN HOUTUM. De Duitsers geven nu in de krant openlijk toe dat Rijksduitsers en gelijkberechtigden (NSB-ers enzovoort) voor extra rantsoenen kolen in aanmerking komen. Het zal voor de distributiebureaus het opstellen van zwarte lijsten vergemakkelijken.

1943 ----- 16 september donderdag.  HARDONK. Naar den Haag en Rotterdam geweest.

1943 ----- 17 september vrijdag.

HARDONK. Naar den Haag en Rotterdam geweest.

1943 ----- 18 september zaterdag.

HARDONK. Naar den Haag en Rotterdam geweest.

VAN HOUTUM. De directeur van het Arbeidsbureau eist voor de vierde keer dat mijn neef Jan en ik ons direct moeten melden voor werk in Duitsland. Nu maakt hij ons bang met een derde mof. Hij kan ons nog zo intimideren als hij wil. De vakgroep beslist en niet hij! De vakgroep is op onze hand en het is aan deze te danken dat wij de nodige Ausweise bezitten.

1943 ----- 19 september zondag.

HARDONK. Naar den Haag en Rotterdam geweest.

POLITIE. Vandaag zijn tijdens een WA-mars [Weerbaarheids-Afdeling van de NSB] door de plaats, omstreeks 15.45 uur, op de Hoofdstraat enkele ongeregeldheden voorgevallen tussen leden van de WA-groep en het publiek. De ongeregeldheden, die het karakter droegen van ordeverstoringen, ontstonden, door dat enkele WA-leden die zich uit de groep losmaakten, enkele van het publiek door vuistslagen, schoppen en dergelijke gewelddadigheden dwongen om voor de marsformatie de houding aan te nemen en/of te groeten met opgeheven arm hoewel van tevoren de houding van het publiek tot zulk optreden geen aanleiding gaf.

1943 ----- 20 september maandag.

HARDONK. Naar den Haag en Rotterdam geweest.

VAN HOUTUM. Tante Ad uit Arnhem (zie onder 31 augustus 1943) moet vandaag haar huis ontruimd hebben. Zij levert volgens voorschrift de sleutel bij het stadhuis in. Nu zal het er van afhangen wat er van het huis overblijft. Veel goeds zal het niet zijn.

1943 ----- 21 september dinsdag.

HARDONK. Zondagmiddag schijnt de WA nogal wat relletjes te hebben uitgelokt.

1943 ----- 22 september woensdag.

VAN HOUTUM. De Arbeidsbeurs belt opnieuw onze fabriek op. Jan en ik moeten ons meteen melden. Zij beschouwen onze houding als sabotage. De directeur die met vakantie is belt iedere dag zijn bureau op of wij ons nog niet hebben aangegeven. Hij kan nog zo dreigen als hij wil op zijn (enkele) bevel komen wij niet! De Duitsers slaan in de gevorderde loods van de Brouwersmolen grote hoeveelheden generatorhout op. Het meeste hout is afkomstig van kozijnen van huizen uit Den Haag. Deze zijn zogenaamd voor de verdedigingswerken afgebroken. Het is te hopen dat in deze kozijnen nog veel spijkers blijven zitten voor het vernielen van de cirkelzagen. Dit zagen gebeurt in Renkum.

1943 ----- 23 september donderdag.

VAN HOUTUM. Oom Jan en oom Hendrik gaan 's morgens naar de vakgroep om over de herhaalde oproepen van Jan en mij voor de arbeidsinzet te spreken. Wij hoeven niet bang te zijn. Het transport van arbeiders naar Duitsland ligt stil. De directeur van de Arbeidsbeurs in Apeldoorn en zijn collega in Arnhem gaan buiten hun boekje. Zij zullen de zaak onderzoeken. Jan staat er iets ongunstiger voor dan ik omdat zijn lichting is opgeroepen. Dit zegt echter niets van de arbeidsinzet want mijn neef heeft een bruine Ausweis.

1943 ----- 24 september vrijdag.

VAN HOUTUM. Het departement van Algemene Zaken wordt van Den Haag naar Apeldoorn overgeplaatst.

BURGEMEESTER PONT (verbouwing Vrijmetselaarsloge tot filmtheater). Naar aanleiding van het artikel ´Gereserveerd voor Vrijmetselaars´ voorkomende in Storm SS van 24 september 1943 heb ik getracht telefonisch de Hoofdredacteur van genoemd blad, kameraad van E., hierover te spreken te krijgen. Dat mocht mij echter door zijn afwezigheid niet lukken. In zijn plaats sprak ik toen met redacteur kameraad M. Hij verklaarde mij min of meer uit de hoogte dat het gemeentebestuur volkomen fout was als het zich hield aan de voorschriften. Daarin is bepaald dat aan de desbetreffende laan (de Regentesselaan) slechts woningen gebouwd, respectievelijk panden als woonhuizen gebruikt mogen worden. De aard van de Villa's aan deze laan was zijns inziens niet zodanig dat hieraan de hand diende te worden gehouden. Ik heb hierop geantwoord dat dit een zuivere beleidskwestie van het gemeentebestuur van Apeldoorn betreft en dat door mij noch aan de redactie van het weekblad Storm SS noch aan het Filmgilde ten deze enige zeggenschap kan worden gegeven. Overigens blijkt uit de stukken voldoende dat ik de verantwoording voor een overigens feitelijk niet geoorloofde dispensatie voor de duur van de oorlog op mij heb willen nemen. De inhoud van het artikel in Storm SS is in hoge mate grievend en volkomen in strijd met de waarheid. Ook blijkt de insinuatie dat Ir. N. (Directeur van Gemeentewerken), vrijmetselaar zou zijn dat door kameraad M. als feit werd voorgesteld, op niets te berusten. Ir. N. is nimmer vrijmetselaar geweest. Klaarblijkelijk wordt hier een zelfde afkeurenswaardige praktijk toegepast als waaraan destijds burgemeester W. van Hilversum na zijn ontslag als burgemeester zich heeft schuldig gemaakt. Het wil mij voorkomen dat, indien de discipline in de Beweging nog iets betekent, tegen verstoring daarvan door hen die daartoe de macht bezitten dient te worden opgetreden. Het geeft mijns inziens geen pas dat Nationaal Socialistische voormannen ongestraft beklad kunnen worden. Storm SS had zich terstond, dus vóór de publicatie, tot het gemeentebestuur dienen te wenden en zou ongetwijfeld alle inlichtingen hebben verkregen die gewenst werden. Indien een dergelijke toestand onveranderd blijft voortbestaan krijgen wij een situatie waartegen wij Nationaal Socialisten ons destijds - en terecht - met hand en tand hebben verzet, te weten:
1. De quasi - volkomen democratisch aandoende - onmacht om redacties die tendentieuze en onware berichten doen opnemen tot de orde te roepen.
2. De onmogelijkheid om een antwoord opgenomen te krijgen en daarmee aantasting van het zogenaamde droit de response.
3. Ondermijning van het leiders- en verantwoordelijkheidsprincipe.
Het zal mij aangenaam zijn te vernemen welke stappen de Leider Adviescommissie-Bestuurszaken in deze denkt te ondernemen. Een overzicht, tevens uittreksel, van de gevoerde correspondentie te dezer zake kan desgewenst door mij worden ingezonden.

1943 ----- 25 september zaterdag.

VAN HOUTUM. Voor het arbeidsplan Staf, dat in het oogsten van de aardappels voorziet, zal iedere onderneming enige arbeiders gedurende bepaalde tijd moeten missen. Zo zijn er op Brouwersmolen vier en op de Ugchelse fabriek twee arbeiders aangeschreven.

1943 ----- 26 september zondag.

HARDONK. Zonnige najaarsdag, koude wind, toch 's middags lekker weer om te fietsen. Enige dagen geleden helaas een drietal joden in het Wïesselsebos ontdekt, die daar in een groot gegraven hol verblijf hielden. Smolensk ontruimd!

VAN HOUTUM. De Apeldoornse politie bracht in de afgelopen dagen een omvangrijke botersmokkel aan het licht. Arbeiders vervoerden boter naar Duitsland en verkochten het daar. De politie vond bij arbeiders die op het punt stonden naar Duitsland te vertrekken samen 400 kilo boter. Zestig personen zijn gearresteerd. Het is te hopen dat zij Ommen niet spoedig zullen verlaten. Deze personen verdienen de grootste minachting. Dat wat in Nederland is moet tegen redelijke prijs aan behoeftige landgenoten (geen NSB-ers) worden verkocht. Dergelijke zwarthandelaren denken niet meer aan hun vaderland maar alleen aan het spekken van hun portemonnee. In deze gevallen komt de zwarte waar toch bij de vijand terecht. De Duitsers behoren tot de grootste zwarthandelaren.

1943 ----- 27 september maandag.

HARDONK. Goed weer. 's Avonds gewerkt aan een toelichting bij de serie lantaarnplaatjes [dia's] over watermolens, bestemd voor onze gijzelaars in St. Michielsgestel. Dit was op verzoek van Quarles van Ufford, onze daar geïnterneerde burgemeester. Liquidatie van Koeban in Rusland.

VAN HOUTUM. 's Avonds om 9.30 uur passeren de eerste Britse vliegtuigen. Het zijn geen grote formaties. Het geronk gaat tot elf uur door. Om tien uur (Harskamp) en om elf uur (Deelen) blaft het luchtdoelgeschut even. Kort na middernacht keren de formaties via het Noorden terug. Een vliegtuig stort brandend in richting Vaassen neer.

1943 ----- 28 september dinsdag.

HARDONK. Regenachtig koud weer. Geen nieuws. 's Avonds naar M.[Moerman]

VAN HOUTUM. Het vliegtuig dat in richting Vaassen is neergestort ligt bij de Cannenburg naast een boerderij. De boerderij is totaal afgebrand en het vliegtuig geheel versplinterd. Zes vliegers zijn dood. Eén wordt er vermist. Deze Engelsen zullen op het kerkhof in Vaassen worden begraven.

1943 ----- 29 september woensdag.

HARDONK. Verbazend mooie najaarsdag, veel zon maar geen nieuws.

VAN HOUTUM. Met ingang van 1 oktober aanstaande is het verboden rijtuigen met meer dan één paard te bespannen. Bij trouwpartijen mag het aantal volgrijtuigen niet meer dan twee bedragen. 's Middags belt de Vakgroep Papier ons op dat Jan en ik in geen geval voor tewerkstelling in Duitsland in aanmerking komen. De Vakgroep zal Mijnhardt [directeur van het Arbeidsbureau Arnhem] en Van der vossen [directeur Arbeidsbureau Apeldoorn] nog opbellen met de mededeling dat aan hun zelfstandig optreden direct een einde moet komen. 's Avonds om 20 uur horen wij een zware ontploffing. De echo daarvan houdt enige tijd aan. Op dat moment zijn er geen vliegtuigen te horen. Later blijkt dat een Duitse bommenwerper, die van het vliegveld Deelen wilde opstijgen zijn bommenlast verloor. Daarbij werden toestel en startbaan vernield. Om toch te doen voorkomen dat er Britse vliegtuigen in de lucht zijn (hiervan is geen sprake) geven de Duitsers in Arnhem gedurende 20 minuten luchtalarm. Later op de avond passeren enige Engelse vliegtuigen. Deze komen verspreid over.

1943 ----- 30 september donderdag.  HARDONK. Bewolkt, maar goed weer. Vanaf morgen slechts trouwen met 2 rijtuigen, ieder met slechts 1 paard. Kale boel!

VAN HOUTUM. De beheerder van het beruchte pension Eljo-Zamy staat voor de rechtbank terecht. Hij wordt veroordeeld tot zes maanden met aftrek van preventief. Zijn zoon Berend krijgt ook zes maanden. Maar komt in aanmerking voor de gratieclausule. Deze is voorlopig weer in vrijheid.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Gevonden door Politie Ambtenaar van de Kamer gestationeerd te Nieuw Milligen: parachute, compleet vliegerspak, vliegerskap, zwemvest en 1 vliegerslaars van een Engelse Piloot. Door Politie afgegeven aan den Ortskommandant Apeldoorn

BURGEMEESTER PONT (1 tot 30 september). In aansluiting op dat hieromtrent over de maand Augustus werd gerapporteerd kan worden medegedeeld dat er nog geen slachtoffers uit gebombardeerde Duitse gebieden in deze gemeente zijn aangekomen. Zo als al werd opgemerkt is Apeldoorn zeer zwaar belast door de onderbrenging van meerdere Regeringsbureaus met haar aanhang van Departementsambtenaren, terwijl ook het Frontreparaturbetrieb vele woningen gevorderd heeft. Zo werden in beslag genomen aan HOTELS, SCHOLEN, STICHTINGEN en dergelijke door:
- de Wehrmacht, 21
- het Rijkscommissariaat, 2
- Departementen, 6
Totaal 29 gebouwen.
Aan WONINGEN door:
- de Wehrmacht, 53
- het Rijkscommissariaat, 28
- Departementen + ambtenaren, 147
- Inkwartiering Duitse ambtenaren, 122
- Inkwartiering Frontreparaturbetrieb, 650
- Samenwoning Departementambtenaren, 83
Totaal 1.083 woningen.
In beslag genomen WINKELS, PAKHUIZEN, GARAGES en dergelijke door:
- de Wehrmacht, 26
- het Rijkscommissariaat, 2
Totaal 28 gebouwen.
Ingekwartierde ambtenaren, 463.
Evacués (geen ambtenaren), 1250.
Worden hieraan nog de aan Apeldoorn toegedachte 2.000 Bombengeschädigten toegevoegd dan vrees ik moeilijkheden met de bevolking van Apeldoorn.
--- NOODEVACUATIE. Bij opname van de bevolking van andere gemeenten dient gerekend te worden op het herbergen van een aantal personen overeenkomende met ongeveer een vierde deel van de eigen bevolking. Voor deze gemeente dus circa 15.000 á 20.000 personen die wellicht binnen één à twee dagen de gemeente kunnen binnenstromen. Aan deze personen zal bij aankomst onverwijld voedsel dienen te worden verstrekt zodat vooraf geen tijd zal kunnen worden gevonden voor enigerlei registratie vooral aangezien niet te verwachten is dat de evacués bij aankomst grote afstanden te voet en met bepakking zullen hebben afgelegd en grotendeels in uitgeputte toestand zullen aankomen. Daarom wordt verwacht dat de eigenlijke registratie die de gegevens zou moeten verschaffen op grond waarvan machtigingen zouden moeten worden afgegeven pas in de loop van de daarop volgende dagen zal kunnen. De voeding zal op verschillende punten in de gemeente (scholen en dergelijke) kunnen worden verstrekt op vertoon van de distributiestamkaarten met inlegvellen waarbij het inlegvel telkens moet worden afgestempeld. Deze distributiestamkaarten dienen tevens voor controle om te zien of de betrokken personen al dan niet evacués zijn. Voor het distribueren van het voedsel in de scholen kan het personeel van alle in gebruik te nemen scholen worden ingeschakeld.
Bij evacuatie van de bevolking van APELDOORN naar andere gemeenten worden de transportcolonnes van het Rode Kruis ingeschakeld zo mede de zogenaamde helpsters van het Rode Kruis. In elke wijk worden gemiddeld drie leden van de transportcolonne ingedeeld. Zij zijn voorzien van brancards en het beschikbare materiaal als ook het benodigde aantal helpsters waarvan in totaal op het ogenblik 94 beschikbaar zijn Ook de beide bestaande EHBO-verenigingen zullen de nodige hulp verlenen. Deze verenigingen beschikken over een hoeveelheid materiaal als brancards en dergelijke. Voorts is het de bedoeling bij evacuatie een zo groot mogelijk aantal voertuigen te vorderen voor de begeleiding van de marcherende colonnes. Tenslotte mag worden aangenomen dat de eveneens evacuerende artsen, waar nodig de helpende hand zullen bieden. Door mij werd de Evacuatiecommissaris opgedragen zich met het Plaatselijk Bureau WHN in verbinding te stellen ter bepaling van de wijze waarop deze dienst ingeval van noodevacuatie kan worden ingeschakeld.
Door het tijdelijk onderbrengen van de van Kinsbergenschool in het schoolgebouw van de bijzondere UL0-school aan de Kerklaan werd bereikt dat het schoolgebouw Nieuwstraat geheel vrij kwam voor de gemeentelijke Hogere Burger School zodat de leerlingen van die school weer op normale tijden onderwijs ontvangen. Aangezien enkele leraren van deze school tevens aan het gymnasium zijn verbonden zijn de schooltijden van deze twee inrichtingen van onderwijs aan elkaar gekoppeld. De normale schooltijden werden met ingang van 16 september dus weer ingevoerd voor het Gymnasium.
Ik maak van deze gelegenheid gebruik om opnieuw te protesteren tegen de navolgende feiten:
1. De post voor representatiekosten, suppletoir op de begroting uitgetrokken, werd nog steeds niet goedgekeurd.
2. Mijn verhuiskosten, gemaakt eind januari 1943, heb ik nog steeds niet vergoed gekregen.
3. Het mij voor mijn benoeming toegezegde salaris á 11.000 gulden [zal wel per jaar zijn] werd mij nog steeds niet uitbetaald ofschoon de gemeente nu nagenoeg 80.000 (per 1-9-1943, 79.454) zielen telt dus ver boven de als criterium gestelde 75.000 zielen, bedraagt mijn salaris nog steeds slechts 9.053 gulden.
4. Sinds december 1942 door mij uit hoofde van mijn functie gemaakte reiskosten zo mede de kosten veroorzaakt doordien ik aanvankelijk wegens het ontbreken van een woning in een hotel moest vertoeven werden mij nog steeds niet uitbetaald. In totaal heb ik aldus meerdere duizenden gulden van de gemeente te vorderen. In het bedrijfsleven zouden dergelijke toestanden onbestaanbaar zijn. Ik acht het eenvoudig een schandaal maar daar ik nog steeds geen kans zie het mij rechtmatig toekomende te verkrijgen en wel door een tegenwerking van de Provinciale Griffie, respectievelijk het Departement van Binnenlandse Zaken, die ik niet anders dan als bewuste sabotage kan beschouwen, moet ik wel gedogen door de Staat te worden benadeeld. Hoelang moet deze toestand nog voortduren? Ik ben bovendien benieuwd of men zo fatsoenlijk zal zijn mij te zijner tijd gederfde interest te vergoeden.
Blijkens een brief van de Burgemeester van 30 september 1943 nr. 517/567 heeft de Duitse Weermacht gevorderd het park van de gemeente, gelegen tussen de Oude Beekbergerweg en de Arnhemseweg (Kadastraal bekend gemeente Apeldoorn, Sectie L No. 3926).
De hoofdwachtmeester D. 1 is overleden tengevolge van de bekomen verwondingen van een op hem gepleegde moordaanslag.

1943 ----- 1 oktober vrijdag.

HARDONK. Bewolkte lucht, zachter weer. Napels zal wel vallen, daar haveninstallaties vernield worden! Zeker weer volgens plan. Tegen half tien zeer veel vliegtuigen gepasseerd, vermoedelijk naar het Roergebied. 's Avonds nog even bij T.[Terwel]. In Arnhem praat Mussert zijn mond voorbij en vertelt onomwonden hoe ellendig de situatie in werkelijkheid is. Italië al voor een derde deel door de bondgenoten bezet.

VAN HOUTUM. De NSB-boeren in de gemeente Apeldoorn worden bewapend met jachtgeweren. De jagers moesten die destijds bij de politie inleveren. Wij horen 's avonds om 9.15 uur Britse vliegtuigen. Vijf minuten later komt de hoofdmacht over. Het geronk houdt bijna een half uur aan. Er passeren zeer grote formaties in richting Duitsland. Het luchtdoelgeschut is zo goed als niet in actie. Wij zien echter voortdurend in zuidelijke richting lichtflitsen. Deze zijn waarschijnlijk afkomstig van zwaar luchtafweer dat op grote afstand is opgesteld. Van lichtfakkels of zoeklichten is echter niets te zien.

1943 ----- 2 oktober zaterdag.

HARDONK. Bewolkt zacht weer. Weer 19 Nederlanders doodgeschoten.

VAN HOUTUM. De verduisteringsplicht wordt verscherpt. De minimumboete bedraagt 25 gulden. Er wordt gedreigd met afsnijding van de elektrische stroom gedurende drie dagen of langer, het verbeurd verklaren van de lampen, verhoogde boete en afsnijden van de stroomtoevoer voor gehele wijken. Deze maatregel is zuiver pesterij. De Duitsers zelf storen zich niet aan de verduistering. In Apeldoorn wordt een NSB-kermis geopend. Het is jammer dat nog zo velen in deze tijd geld voor zoiets overhebben. De opbrengst is natuurlijk voor Winterhulp en Frontzorg.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 15.00 uur. In het bos gelegen aan den Amersfoortseweg (nabij de Echoput) naar Elspeet ter hoogte van de Leemkuil gevonden. Een kleine parachute met een daaraan bevestigde blikken bus.

1943 ----- 3 oktober zondag.

BLOEM. Voor een neurende koe, een gewone, wordt f 2200,- geboden.

1943 ----- 4 oktober maandag.

VAN HOUTUM. Mijn neef Arnold komt uit Amsterdam terug en heeft het bombardement van Schiphol meegemaakt. In de stad was weliswaar luchtalarm maar iedereen ging op het dak staan kijken. Om niet op de grond vernield te worden stegen de Duitse jagers op en bleven laag over het land vliegen. Zij leverden weinig slag met de Amerikaanse formaties. Deze bestonden uit 72 bommenwerpers en 300 á 400 jagers. Niettemin vielen de Amerikaanse jagers hen aan. Vele Duitse vliegtuigen werden direct neergeschoten. Nu de wintertijd is ingegaan dacht iedereen dat de BBC-uitzendingen beter hoorbaar zouden zijn. Maar dit is niet het geval. De uitzendingen zijn nog even zwak terwijl de Duitsers blijven storen. In de krant staat een uitvoerig verslag van de sabotagedaden van de onlangs gefusilleerde 19 Nederlanders. Zij stonden allen met elkaar in verbinding. Zij volbrachten al zeer veel aanslagen. Zelfs voor het stelen van persoonsbewijzen werd de doodstraf opgelegd. Het Standgerecht verhoort nu een nieuwe sabotagegroep.

1943 ----- 5 oktober dinsdag.

VAN HOUTUM. De Apeldoornse Courant bestaat uit acht pagina's omdat ... de onzinnige redevoeringen van Mussert en Seyss-Inquart erin worden afgedrukt. De krant mag echter niet dienst doen voor het opsommen van de Duitse gruwelen. Dit komt nog wel maar dan is Hitler verdwenen.

1943 ----- 6 oktober woensdag.

VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen in Arnhem nog steeds huizen. Het huis van tante Ad staat nog leeg. Door het souterrain ontstaat een muffe lucht in het huis die de Duitsers weerhoudt er intrek te nemen. Mijn tante mag echter niet terugkeren. Mijn neef Jaap loopt ook kans zijn huis uitgezet te worden. Het meubelvervoer is over heel Nederland verboden. Daardoor moeten zij alles achterlaten. Bij dergelijke huizenvorderingen speelt het Duitse (individuele) belang een grote rol. Zwendel is dus niet uitgesloten.

1943 ----- 7 oktober donderdag.

VAN HOUTUM. De overheid wijst erop dat men misschien door de zogenaamde transportmoeilijkheden in oktober slechts een pond suiker (rantsoen één kilo) zal kunnen ontvangen. Eerst beloven zij dat de bietencampagne is gewaarborgd en nu zeggen zij dit weer. De chauffeur van onze vrachtwagen is sinds enige tijd ziek. Nu is een ander (niet via Arbeidsbeurs) in onze dienst. 's Avonds komt echter een arbeider zich aanmelden. Hij heeft jaren terug op Brouwersmolen gewerkt waar hij ontslagen is voor diefstal. Het staat in direct contact met de voorman van onze fabriek in Apeldoorn. Hij beweert als eerste op de lijst van chauffeurs voor onze fabriek (dit is een lijst op de Arbeidsbeurs) te staan (?). Alleen deze feiten zijn al voldoende om hem te weigeren. Zo'n tijd is het dat men afhankelijk is van het schuim van de maatschappij. Wij moeten de invaller ontslaan.

1943 ----- 8 oktober vrijdag.

HARDONK. Prachtig zonnig herfstweer. De NSB-er Geelkerken spreekt van mensen, die het in geweten niet langer met de NSB eens zijn. Anderen zijn weggegaan toen de tegenslagen kwamen, de derde soort zijn de lafhartigen, die zich dekken wilden voor het geval dat de tegenstanders zouden kunnen winnen. Zij zijn ´lafaards´ en ´verraders´, die de NSB-vanen in de steek laten op het ogenblik dat de mannen aan de fronten hun leven wagen...´. Wie spraken er kort voor de oorlog over ´armen kruisen, wanneer ons land zou worden aangevallen door een bepaalde mogendheid?´.

VAN HOUTUM. Volgens geruchten eist de gemeente voor ambtenaren uit Den Haag honderd huizen en voor Duitse burgers 600 woningen te Apeldoorn op. Er gaan al enige ambtenaren rond. Zij leggen beslag op sommige huizen. Tot deze woningen behoort het huis van mevrouw Van Gerrevink aan de Nieuwstraat. Deze krijgt het bericht via de post. In Ugchelen controleren ambtenaren alle woningen aan bepaalde wegen. Zij stellen de inwoners bovendien een groot aantal vragen. Deze zijn voor ieder gezin meestal verschillend. Hieruit maakt men op dat het eerder zelfstandige inkwartiering zal betreffen dan een geregelde controle van bovenaf. Deze ambtenaren gaan niet systematisch te werk. Het komt voor dat zij ook wel eens buiten deze wegen een huis onderzoeken en er bijzonderheden van noteren.

1943 ----- 9 oktober zaterdag.

HARDONK. Schitterend weer, eerst iets nevelig, later helder. 's Avonds aanslag gepleegd op agent D., die niet erg ´geliefd´ was. Door 3 kogels getroffen, zwaar gewond naar het ziekenhuis gebracht en 's zondags geopereerd. Wat voor gevolgen zal dit hebben?

VAN HOUTUM. De beruchte agent D. arresteert in een wasserij op de Eendracht drie onderduikers. De krant bevat een foto van de begrafenis van een zekere J. te Vaassen. Deze verraadde destijds zijn stakende broer. Onlangs verraadde hij een ondergedoken student. Daardoor werden weer enkele joden gearresteerd. De maat was daarna voor de bewoners van Vaassen overgelopen. Jonker werd tijdens het melken van de koe doodgeschoten. Komende week zullen in Hoenderloo enige honderden Duitse soldaten worden ondergebracht. Zij moeten daar uitrusten. Het grote gebouw van de stichting Eikenhof moet binnen 24 uur worden ontruimd.

POLITIE. Vandaag, omstreeks 20.15 uur werden er op de Langeweg te Apeldoorn, door een totnogtoe onbekende dader, 3 pistoolschoten gelost (kaliber 6.35) op de opperwachtmeester van de gemeentepolitie D., die daarna ernstig gewond is opgenomen in het ziekenhuis aan den Sprengenweg te Apeldoorn. Het onderzoek in deze zaak wordt door de Sicherheitspolizei uit Arnhem geleid.

BURGEMEESTER PONT. Op 8 en 9 oktober werden door de gemeentepolitie speciale controles gehouden op de naleving van het Besluit Persoonsbewijzen. 4 Personen werden daarbij bekeurd. Bijzonderheden deden zich verder daarbij niet voor. Een tiental ondergedoken joden werd aangehouden en naar Westerbork overgebracht.

1943 ----- 10 oktober zondag.

HARDONK. Weer erg mooi herfstdag. 's Morgens kerkdienst ds. Mondt. Doop van meer dan 30 kinderen. 's Middags fietstocht naar het Orderbos. Heel veel zware Amerikaanse bommenwerpers. Luchtgevecht vlak boven me. Amerikaanse bommenwerper in brand, 4 vliegers lieten zich met valschermen neer, 1 kwam neer Hoog Buurloseweg, de anderen richting Willemsbos. Een werd weggebracht door iemand van de Fahrschule. Enige burgers, die glimlachten tegen de gevangen vliegers moesten hun persoonsbewijzen afgeven, terwijl een van hen zelfs zijn fiets moest afstaan. Het brandende vliegtuig kwam bij Kootwijk neer. Een ander toestel werd bij Broekland neergeschoten. Gedurende het gevecht luchtalarm in Apeldoorn.

VAN HOUTUM. Mijn vader wordt 's morgens om acht uur door de telefoon uit bed gebeld. Het is een goede tijding. Er is gisterenavond een aanslag op de beruchte D. gepleegd. Hij heeft een schot door zijn buik en één door de arm. Later horen wij dat de aanslag door twee personen is uitgevoerd. D. verliet op dat moment zijn woning om op nieuwe buit uit te gaan. Deze verrader moet nog hebben geschreeuwd ´Sluipmoordenaars! Zij vermoorden mij!´ Volgens eigen wil zou hij in een Duits lazaret verpleegd willen worden, maar dit wordt niet bevestigd. Hij werd naar het Julianaziekenhuis overgebracht. Een Hollandse chirurg opereerde hem in bijzijn van een Duitse chirurg. De operatie duurde van ongeveer 9 tot 12 uur 's nachts. Hij heeft minstens 16 gaten in de darm. De kogel is echter nog niet gevonden en dit is voor de Duitser aanleiding om hem nogmaals te opereren, maar tevergeefs. Natuurlijk gaan er geruchten over zijn dood, maar deze zijn voorbarig, want er is nog geen sprake van. Er zouden al enige personen in verband met de aanslag zijn gearresteerd. Wij horen 's morgens zo nu en dan vliegtuiggeronk. Maar men schenkt er weinig aandacht aan. Dit is echter 's middags anders. Om 3.15 uur gaan we naar buiten. We zien eerst twee later nog eens vier en tenslotte nog 14 strepen die in oostelijke richting worden getrokken. Door de verrekijker is te zien dat bij iedere streep slechts één vliegtuig hoort. Deze toestellen vliegen snel en het lijken ons dan ook jagers. Even later (ik kom van de fabriek) horen we een onafgebroken geronk. De vliegtuigen zijn door de diepblauwe hemel en de felle zon niet te zien. Plotseling horen we met tussenpozen mitrailleurvuur. Kort daarop (3.35 uur) zien we een bommenwerper. Deze komt uit zuidelijke richting. Eén motor staat in brand en laat een rookstreep na. Duitse jagers cirkelen om het toestel heen. Onmiddellijk hierop verlaten zwarte stippen het vliegtuig. Ik denk aan bommen maar het worden witte schijfjes. Gelukkig zijn het parachutes. Eerst zien we er drie en later nog één. Daarna houdt het branden van de motor op en het vliegtuig komt weer in evenwicht. Het schijnt dat de piloot weer meester is over zijn toestel. Het verdwijnt al zwevend (het verliest weinig hoogte) in de richting van Radio Kootwijk. De parachutes zijn nog steeds recht boven ons. De 4e komt het snelst naar beneden. In al onze verbazing blijven we kijken zonder de fiets gereed te houden. De parachutes drijven iets naar het westen af. Al spoedig zijn de vliegers goed te onderscheiden. Ze slingeren in bijna over 180 graden. De laatste is al dicht bij de grond. Daardoor begeeft iedereen zich in zijn richting. Heel Ugchelen is op de been. Hij komt in het Van der Huchts´ bos terecht bij de boswachterwoning. Onderweg hoor ik de sirenes (3.45 uur) en trek me weinig aan van het luchtalarm. De vliegenier heeft zich intussen al van de parachute losgemaakt. Twee Duitsers zijn bezig de parachute die drie boomkruinen beslaat los te maken. Deze moffen hielden oefeningen op de Bakenberg en waren dus heel snel ter plekke. Zij vorderen fietsen en nemen van velen die sympathie voor de vlieger tonen de persoonsbewijzen af. Daarom ga ik terug. Ik moet toch naar het blokhoofd voor het luchtalarm. Ik ben er nog geen minuut of het 'Alles veilig' weerklinkt (4 uur). Zelf heb ik geen van de parachutisten op de grond gezien. Dit is eigen nalatigheid want na het luchtalarm is het nog mogelijk. Nu volgt wat anderen gezien en meegemaakt hebben. Voordat de vlieger in de bomen zou verdwijnen zwaaide hij naar zijn kameraden Hij kwam niet op de grond terecht omdat de parachute in de hoge bomen bleef hangen. Hij schijnt een sprong van twee á drie meter te hebben gemaakt. Mijn broer heeft alles goed vanuit zijn huis gezien. Hij was één van de eersten die met de vliegenier sprak. Het is een Amerikaan. Jaap stelt hem enige vragen die hij niet alle wil beantwoorden. Hij wil onder meer het aanvalsdoel niet meedelen. Het schijnt een onderofficier te zijn. Hij trekt direct na de sprong zijn rangtekens van het uniform. De Amerikaan spreekt voortdurend over onderduiken. De omstanders maken hem duidelijk dat dit onmogelijk is. De vlieger is erg zenuwachtig. Dit is te begrijpen. Naar schatting is hij 30 á 40 jaar. Snel komen twee Duitsers met een knuppel bewapend. Deze willen de fiets van mijn broer hebben maar dit mislukt hen. Kort daarna komen meer Duitsers. Deze lopen later met de Amerikaan naar de grote weg. De vlieger biedt hen ondertussen een sigaret aan. Karakteristiek voor de Duitse mentaliteit grijpen zij hem het hele doosje uit de vingers. De Duitsers dragen nog voor de oefeningen en band om de arm. Ze zijn helemaal overstuur. Zij houden alle fietsers bij Caesarea aan en nemen hun fietsen in beslag. Deze groep heeft niets met het zoeken naar de andere vliegers te maken. Tot de slachtoffers behoort een bejaarde arbeider van de fabriek. Een burger die 'by by' tegen de Amerikaan roept moet zijn persoonsbewijs afgeven. Hetzelfde geldt voor een ander die naar de vlieger knipoogt. Daar waar samenscholingen zijn verstoren de Duitsers deze. Ze roepen ´Ist hier etwas los? Nein? Geht dann fort!´ Zij houden een met de Amerikaan sympathiserende dame een revolver voor de neus en eisen haar persoonsbewijs. Zo komt van het een het ander. Mijn oom Willem bijvoorbeeld verdwijnt stilletjes uit een samenscholing. Hij wordt door de Duitsers die hem voortdurend nafluiten achterna gereden. Zijn vlucht heeft nog een komisch einde. Hij vliegt namelijk een huis van een buurman binnen en zegt ´Waar is de zolder. Ze zoeken me.´ Alles verloopt echter goed en na bij ons te zijn teruggekeerd moet hij de eerste minuten op adem komen. Even later komt ook familie uit bij ons. Ze hebben op een fietstocht vanaf de spoordijk op de Asselse hei alles gezien. Eén vlieger daalde recht voor hen en de drie overige meer naar links waarschijnlijk in het Orderbos. Zij zagen het vliegtuig verdwijnen dat nog even optrok. Vervolgens stortte het bij Kootwijk onder hevig gekraak neer. Intussen passeerde een locomotief met tender. De bemanning stond boven op de tender om alles beter te kunnen zien. Deze familieleden telden minstens honderd vliegtuigen. Ze waren slechts door zonweerkaatsing te zien. Volgens anderen zouden de formaties in groepen van 18 in W-vorm hebben gevlogen. Alle vliegtuigen waren op de terugweg. Op de Eendrachtstraat zouden mitrailleurkogels zijn gevallen. Mijn zuster vertoefde in Hoenderloo. Zij zag eerst vier parachutes en later nog twee. In Hoenderloo was duidelijk te zien dat de Amerikaanse bommenwerper voor de motorbrand tweemaal over de kop sloeg. 's Avonds krijgt de bejaarde arbeider van de fabriek zijn fiets toevallig terug. Zijn schoonzoon ziet er een mof mee rijden. De Duitse commandant gaat 's avonds nog even naar de boswachter bij wiens huis de Amerikaan terechtgekomen is. Hij uit de nodige scheldwoorden. Hij schrijft alles van zijn persoonsbewijs over en deelt tenslotte mee dat hij morgen bij de Ortskommandant moet verschijnen. Volgens de Ortskommandant zouden er in de gemeente Apeldoorn vier Duitse jagers zijn neergestort. 's Avonds horen wij dat er in de stad Enschede grote schade is aangericht. Zeven grote fabrieken en het stadhuis zouden zijn getroffen. De voetbalwedstrijd daar is afgelast. De Apeldoornse spelers moeten tot Hengelo lopen willen zij weer per trein kunnen reizen. Dat Enschede getroffen is is misschien wel de reden dat de Amerikaan zijn aanvalsdoel niet wilde zeggen.

BLOEM. Het is zondag en buitengewoon mooi weer maar boven ons zwermen zware Amerikaanse bommenwerpers in grote drommen richting Deventer. Later hoorden we dat ze het vliegveld Twente tot doel hadden. Ze zijn toen met Duitse jagers in gevecht geraakt, afgedreven tot boven Enschede en hebben daar bommen laten vallen. Daardoor is een hele straat met huizen gebombardeerd. Daarbij zijn, naar krantenberichten melden, 115 doden te betreuren. Van Klein Herenbrink zou het halve huis weggeslagen zijn maar de bewoners ongedeerd. De huisgenoten hadden onder tafel gezeten en zo het leven behouden. Verder hebben ze die dag Munster gebombardeerd. Kranten melden veel doden onder de burgers. In Enschede is het aantal doden gestegen tot 132, nu 2-11-43 is het aantal doden 147.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 15.30 uur; van de vier uit Amerikaanse of Engelse bommenwerper uitspringende parachutisten werden er drie in een bosperceel omgeving spoorwegovergang ´Assel´ door de Duitse Politie aangehouden. Een daar aangetroffen parachute werd door de Nederlandse Politie ingeleverd aan de Willem III Kazerne. De neergestorte parachutist is niet door de politie gevonden.
Omstreeks 15.44 uur, Luchtgevecht boven Noord / West Apeldoorn. Het Signaal ´Luchtalarm´ werd om 15.45 uur gegeven. Om 15.55 uur bleek alles rustig in de lucht en werd het Signaal ´Luchtalarm Geëindigd´ gegeven.
Omstreeks 16.30 uur. Op een weiland van Slijkhuis aan den Broeklanderweg, Weller 1, geland een 4-motorige Amerikaanse bommenwerper, van de bemanning ontbrak elk spoor. Een lijk werd later gevonden op grote afstand van het vliegtuig in de richting van Terwolde. De bewaking werd door de Luftwaffe van het Duitse Leger en de Nederlandse Politie overgenomen.
17.43 uur; vliegtuig afgestort aan de Broeklanderweg, nadere gegevens volgen.
19.45 uur; op een weiland, Broeklanderweg bij Weller nummer 1 is een viermotorige Amerikaanse bommenwerper neergestort omstreeks 16.30 uur. Ter plaatse is een lijk gevonden. Van de rest der bezetting ontbreekt elk spoor. Ortskommandant en Polizei-Officier gewaarschuwd. Bij navraag bij de opperluitenant van de W. ter zake van de maatregel ten aanzien van het gevonden lijk werd meegedeeld dat Duitse Militairen ter plaatse aanwezig waren.

BRANDWEER. Om 15.45 uur maakte een Amerikaanse bommenwerper aan de Broeklanderweg een noodlanding. Het gelukte mij met de Inspecteur van der W. van de Gemeente Politie, die ik aan het Bureau opgepikt had, voordat de moffen aanwezig waren bij het toestel te komen. De bemanning bleek de benen te hebben genomen. Die waren appels plukken. Van der W. hield met enige Marechaussees, die juist aankwamen, het publiek op veilige afstand zodat ik even vrij kon neuzen. Al gauw ontdekte ik de stafkaarten met de route erop getekend. Ik heb ze vlug onder mijn tuniek verstopt. Hier hadden de moffen niets mee te maken. Thuis heb ik ze maar verbrand. Op de vleugels hadden de piloten hun prachtige leren jassen met bont gevoerd neergelegd. Jammer dat we zo'n ding niet mee konden nemen. Dat was te gevaarlijk. Wel zag ik nog kans om een prima gevulde verbandtas mee te nemen die zeer goed te pas kwam.

1943 ----- 11 oktober maandag.

HARDONK. Opnieuw schitterend weer. Naar Vaassen. Onderweg nog nooit gezien tafereeltje, hond door kip achterna gezeten, liep wat hij kon!

VAN HOUTUM. In de gemeente Apeldoorn (Broekland) ligt een tweede Amerikaanse bommenwerper. Deze is intact en schijnt een buiklanding te hebben gemaakt. De bemanning sprong er boven Deventer al uit. Eén bleef met zijn parachute steken en ligt vermorzeld onder het toestel. Een groot aantal Nederlandse boeren moet opnieuw vee leveren. Hiertoe behoren ook wij. Het nodige bezwaarschrift is al ingediend.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Van verschillende burgers werd vernomen dat enige burgers zondag door mitrailleurkogels werden getroffen en 4 personen gewond werden. Tevens dat het vliegtuig tegen bokmast van het bovengrondse elektrische net was aangekomen. De mast was afgebroken en de lichtvoorziening in de omgeving gedurende een nacht was verstoord. Met de kapitein van Politie J.F. de Froe die bezig was maatregelen te nemen voor het ophalen van het lijk, werd gistermiddag één en ander besproken en verzocht ik tevens te willen doen nagaan, wat precies op de Broeklanderweg had plaats gevonden. Gisteravond voor het houden van een lezing op de Woudhuizerweg zijnde, werd mij wederom verteld van burgers die zouden zijn gewond geraakt (de namen werden zelfs genoemd).
Om 18.25 uur, was van de Officier van Dienst een bericht ontvangen, luidende als volgt: lijk van gevonden lid van de bemanning van Amerikaans vliegtuig neergekomen aan de Broeklanderweg is overgebracht naar het Lijkenhuis van het Ziekenhuis Sprengenweg. Verder geen bijzonderheden.
Ter zake van het neergestort of landen van vliegtuigen moeten telkens de navolgende gegevens worden verzameld:
1. Datum, tijdstip van neerkomen van het vliegtuig,
2. Of al Duitse Wehrmacht dan wel Duitse Politie ter plaatse is.
3. Wat met de bemanning van het vliegtuig is geschied.
a. om het leven gekomen,
b. met parachute uitgesprongen,
c. aangehouden,
4. Plaats en Gebouw, waar eventueel aangehouden leden van de bemanning zich bevinden.
5. Getroffen maatregelen voor bewaking, afzetting en toestand van het vliegtuig enz.
Verder: Gegevens omtrent aantal doden, zwaar- en lichtgewonden onder personeel Duitse Wehrmacht, Nederlandse Politie, Luchtbeschermingsdienst, burgerbevolking (Mannen, Vrouwen, Kinderen).
Gegevens omtrent gedode dieren gesplitst in grote en kleine huisdieren.
Gegevens over ontstane schade met precieze aanduiding.
Gegevens omtrent verbroken verbindingen, wegomleggingen enz.
In verband met de lopende geruchten en daar het voor mij vaststaat dat zondag meer is gebeurd dan uit de berichtgeving van de Politie is op te maken, verzoek ik u grondig onderzoek te willen doen instellen. En de Commandopost Luchtbeschermingsdienst zo spoedig mogelijk telefonisch op de hoogte te willen stellen opdat de Hoofdinspecteur voor de Luchtbescherming alsnog telefonisch kan worden bericht (Proces-verbaal dient daarna te worden ingezonden.)
Van Uwentwege zal de Ortskommandant en de Polizei-Officier moeten worden bericht. Verder verzoek ik U mij in de gelegenheid te stellen, met de diverse politieambtenaren, die in het voorkomend geval moeten optreden als Commandant plaats Ongeval, een bespreking te houden over de taak van den CPO.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Van burgers werd vernomen dat bij de landing van bedoeld vliegtuig enige burgers door splinters of machinegeweerkogels zouden zijn geraakt en werd daarvan aan de politie mededeling gedaan en verzocht er nader onderzoek te willen doen instellen.

BURGEMEESTER PONT (Brief van Gemeentewerken aan de burgemeester over opruiming schuilplaatsen). Ingevolge uw telefonische opdracht van zaterdag 9 oktober tot het indienen van een rapport over het niet onmiddellijk uitvoeren van een opdracht van de politie tot het opruimen van schuilplaatsen in de bossen bij Wiesel deel ik u het volgende mee. Op maandag 27 september heeft opperwachtmeester D. telefonisch een opdracht gegeven aan de Gemeentewerf tot het de daarop volgende dag om 8 uur in de ochtend sturen van 2 arbeiders met gereedschap naar het Politiebureau om de bedoelde schuilplaatsen op te ruimen. Op dinsdag 28 september is hieraan gevolg gegeven en is opperwachtmeester D. met wethouder Buitenhuis naar de schuilplaatsen gegaan. Er werd een begin gemaakt met het opruimen van een schuilplaats waarin volgens mededeling joden zich verborgen hadden gehouden. Op woensdag 29 september werd het werk voortgezet.
[De verdere inhoud van deze brief gaat over het inrichten van de schuilplaatsen voor aardappelopbergplaatsen en over een discussie om het afkomende hout naar het huis van de burgemeester te brengen. In een schrijven van de gemeentepolitie aan burgemeester Pont staat onder andere nog ´Dat door de Sicherheitspolizei de opdracht was gegeven dat de holen totaal verwoest moesten worden´].

1943 ----- 12 oktober dinsdag.

HARDONK. Eveneens pracht weer. Nieuws ontbreekt.

VAN HOUTUM. 's Middags krijg ik een strooibiljet dat onlangs bij Deventer is gevallen. Het is een extra uitgave van de Luftpost en bevat de rede van Churchill van 25 september 1943. Het pamflet is van groot formaat en bevat twee landkaarten (Rusland en Italië).

1943 ----- 13 oktober woensdag.

HARDONK. Mistig, geen bijzonders.

VAN HOUTUM. De straf voor het niet inleveren van het radiotoestel wordt aanzienlijk verzwaard. In een dergelijk geval wordt het roerend en onroerend goed van de betrokkene verbeurd verklaard. Het huisraad zal ter beschikking van gebombardeerden worden gesteld. De laatste dagen zijn nog duizenden radiotoestellen ingeleverd. Wanneer dit waar is is zo'n strafmaatregel overbodig. Een ambtenaar van het Distributiebureau komt het personeel op onze fabriek in verband met de toeslagkaarten controleren. Hij schrapt de stokers en stelt de arbeiders van de lompenafdeling in de gelegenheid een extra broodrantsoen aan te vragen. Ambtenaren van de BARA (huisvesting voor personeel van de Departementen) controleren alle vier huizen van de familie Palm. Zij moeten of het huis uit of anderen herbergen.

1943 ----- 14 oktober donderdag.

HARDONK. Zonnig oktoberweer. Bij niet inlevering van radiotoestellen wordt huisraad verbeurd verklaard. Inlevering blijkt dus niet erg vlot te gaan. Volgens de kranten moeten de Duitsers in Italië op de terugtocht zijn.

VAN HOUTUM. 's Morgens wordt om acht uur de Amerikaanse vlieger op Heidehof begraven Hij is totaal verminkt onder de gelande bommenwerper in Broekland (11 oktober) gevonden. De Duitsers lossen geen saluutschoten. In Apeldoorn zal van nu af gecontroleerd worden naar verduistering.

POLITIE (15 september t/m 14 oktober)
- Een tiental ondergedoken joden werd aangehouden en naar Westerbork overgebracht.
- Het aantal rijwieldiefstallen is de afgelopen maand weer toegenomen.

1943 ----- 15 oktober vrijdag.

VAN HOUTUM. Er schijnt weer één of andere arbeidsinzet in de lucht hangen. Het departement van Onderwijs heeft het plan om op 31 december aanstaande op de middelbare scholen een noodexamen in te voeren. Dat zal gelijkstaan met het eindexamen in 1944.

1943 ----- 16 oktober zaterdag.

VAN HOUTUM. In Apeldoorn worden elf personen bekeurd voor onvoldoende verduisteren. Zij worden door de nieuwe bepaling voor 14 dagen van hun lichttoevoer afgesneden terwijl zij de gloeilampen moeten missen. 's Morgens om acht uur vinden huisgenoten de herenboer Dobbelman (Wiesel) dood op de stoep voor zijn huis. Hij is neergeknald door een NSB-er die voortvluchtig is. De moordenaar vervoegde zich al gisterenavond aan het adres van Dobbelman. Deze was op dat moment niet thuis. Het is gelukkig dat de moordenaar is herkend. Hij verscheen vanmorgen opnieuw en schoot Dobbelman in een onverhoeds moment dood. Dobbelman is zeer geliefd in zijn omgeving. Hij deed veel filantropisch werk (zie 12 juli 1943)

POLITIE. Vandaag te omstreeks 8.15 uur werd de landbouwergrondbezitter L.R.H. Dobbelman, wonende Greutelseweg 61 in Wiesel (gemeente Apeldoorn) door twee pistoolschoten voor zijn woning vermoord. Het slachtoffer stond bekend als ´anti´. De dader kon tot heden niet worden aangehouden.

1943 ----- 17 oktober zondag.

VAN HOUTUM. De pers voert de laatste dagen een actie dat men de aardappelschillen moet bewaren. Spreuken als ´Koeien loeien om aardappelschillen´ staan in ieder dagblad. De melkvoorziening in Nederland (lees Duitsland) wordt hierdoor aanmerkelijk verbeterd. Al weer één van die mooie leugens. Het is beter dat de moffen hun verplichte vee-levering intrekken. Dan zal er misschien meer melk komen. De meeste melk komt wel via de zwarte handel in burgerhanden.

1943 ----- 18 oktober maandag.

HARDONK. Somber weer, later opklarend met zon. De gehele dag veel vliegtuigen, af en toe ook schieten gehoord.

VAN HOUTUM. 's Morgens maak ik kennis met de voorwerker van de Heide Maatschappij op Deelerwoud (bos bij Woeste Hoeve). Na een fietstocht door het bos laat deze man me een stapel pamfletten zien die er in maart 1943 zijn gevallen. De voorwerker heeft er daarna heiplaggen over gelegd. Zodoende is het pak nog vrij gaaf. Naar schatting liggen er 10.000 stuks. Het touw is ook nog aanwezig. Alle pamfletten ruiken nog naar de drukinkt. Het strooibiljet draagt het opschrift ´Aus einer Führerrede.´ Het heeft als nummer G 8 (zie 31 maart 1943). In de krant staan twee doodsadvertenties van Dobbelman en een oproep aangaande deze moord. De politie verzoekt opsporing van een luxe wagen die zaterdagmorgen in de omtrek van Wiesel is gesignaleerd. De oproep staat ook in de Telegraaf. 's Avonds om acht uur passeren de eerste Britse vliegtuigen in richting Duitsland. Zij vliegen zeer verspreid. Een uur later is er zwaarder geronk. Deze formaties zijn op de terugweg. Het is schijnbaar de hoofdmacht. Het zware geronk houdt 20 minuten aan. Het luchtdoelgeschut van Deelen is zeer actief. De granaten ontploffen recht boven ons. Daarna horen wij nog wel vliegtuigen maar uitsluitend in zuidelijke richting. De luchtafweer blijft in werking maar het is minder lawaai. 's Nachts om 2.30 uur passeren opnieuw formaties bommenwerpers die eveneens terugkeren.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Een PV [Politie Verslag] ontvangen met nadere gegevens:
Anthonie Kers, Bloemenkamp 6 getroffen door splinters of projectielen in de zij en rechterbeen. Werd behandeld in zijn woning door Dr. Van der Molen uit Terwolde.
Theunis Wijngaards, wonende in De Vecht (gemeente Voorst 0.20) werd naar het ziekenhuis in Deventer vervoerd, maar werd direct na de behandeling weer ontslagen.
Hendrik Wijngaards, wonende Wijkseweg R.158 (gemeente Voorst) werd in zijn woning door zijn huisarts behandeld. Alle drie lichte verwondingen.

1943 ----- 19 oktober dinsdag.

HARDONK. Zachte mooie oktoberdag.

VAN HOUTUM. De Luchtbescherming gaat 's avonds in Ugchelen alle huizen langs en waarschuwt hen die niet goed verduisterd hebben. De Duitsers zouden binnenkort komen controleren. 's Middags passeert een lange colonne Duitse auto's in richting Hoenderloo. Voorop rijden een groot aantal luxe wagens met officieren. Daarachter veel vrachtauto's met infanterie en tenslotte enige Rode-Kruisauto's. Deze troepen houden waarschijnlijk in Harskamp oefeningen. 's Avonds om acht uur passeert een nieuwe colonne motorvoertuigen. Hieronder bevinden zich vrachtauto's met rupsbanden die een kanon voorttrekken. De wagens zijn goed verduisterd zodat de kanonnen niet duidelijk zijn te onderscheiden. Zij hebben een korte loop en brede vuurmond. Ze doen aan mortiermonden denken. Naar schatting bevinden er zich in de eerste colonne 15 kanonnen. Een kwartier later passeren een aantal vrachtauto's. Beide colonnes draaien tegenover Caesarea de weg naar de Bakenberg in. Het schijnt dat er morgen weer oefeningen worden gehouden. De weg naar Hoenderloo is dan ook weer afgesloten. Een uur later volgt opnieuw een groot aantal auto's met opnieuw minstens 15 kanonnen. Deze gaan eveneens naar de Bakenberg.

1943 ----- 20 oktober woensdag.

HARDONK. Opnieuw mooi weer na 's morgens eerst regen. Op dit ogenblik (circa 11 uur) vliegtuiggeronk en luchtafweergeschut hoorbaar. De ´geliefde´ agent vanmorgen gestorven. Vanmiddag onder geweldige belangstelling de vorige week in Wiesel vermoorde reserve-luitenant DOBBELMAN begraven.

VAN HOUTUM. De artillerie staat gedurende de nacht langs de bosrand bij de Bakenberg geparkeerd. 's Morgens worden de kanonnen overgebracht naar het terrein bij de Ugchelseberg. De kanonnen worden er op de hei opgesteld. Wij horen het eerste schot even na elf uur. Het is een oorverdovend lawaai. Eerst hoort men een zwaar getrommel (afschieten) en 40 seconden later de inslag. Beide keren trilt het huis. De granaten ontploffen in de zandverstuivingen voor Harskamp. De grote weg is bij het Philipsbos afgesloten. Gewoonlijk worden er twee maal achter elkaar schoten gelost. Om 2.30 uur zijn het er minstens 30. Dit betekent ook het einde van de oefening. Om 5.45 uur komen de kanonnen weer over de weg. Het zijn geen mortieren maar nevelwerpers. Het zijn in totaal zes batterijen van zes stuks. Bovendien passeren een groot aantal volksauto's, luxe wagens en vrachtauto's. Alle voertuigen zijn lichtbruin geverfd. Het duurt ruim een kwartier voordat de file voorbij is. Agent D. gaat 's middags in het ziekenhuis dood. Hij heeft nu ruim tien dagen kunnen nadenken over zijn onmenselijke praktijken die hij de laatste drie jaren heeft uitgeoefend. Hij zal nu wel beseft hebben dat het opsporen van tientallen joden en anderen, die hun dood tegemoet gingen, nooit onbestraft zal blijven. Volgens geruchten zouden als represaillemaatregel in de komende nacht 20 vooraanstaande Gereformeerden gegijzeld worden. Anderen spreken weer over 45 personen van alle rang en stand. Dobbelman wordt 's middags begraven. De stoet bestaat uit een auto met de kist, twee auto's met bloemen (ruim 100 kransen) en acht auto's met personen. Hierachter loopt nog weer een grote menigte die vanuit Wiesel is meegekomen. Op het kerkhof bevinden zich ongeveer 2000 mensen. Bovendien zijn veel agenten in burger en NSB-ers als spionnen aanwezig. De namen van zijn moordenaar zij inmiddels bekend, namelijk vd B. (agent, deze loste het schot), L. (een tweede als hulp) en vd S. (chauffeur van de auto). Het zijn zeer beruchte NSB-ers. Wie de namen echter tegenover Duitsers uitspreekt gaat de cel in. Zo groot is het onrecht reeds! De Sicherheits Dienst laat Van de B. in NSB-uniform (tijdens de aanslag was hij in burger) aan de getuigen confronteren. De Duitsers maken uit het twijfelen van de getuigen op dat hij de dader niet is. Laten zij hem ook eens in burger en dan met de bril, die hij bij de aanslag droeg op confronteren. Dan is het bewijs echter zwart op wit. De moffen willen dit niet. Volgens geruchten zou burgemeester Pont sinds de dood van Dobbelman niet meer op het gemeentehuis zijn verschenen. De commandanten van politie en brandweer in Apeldoorn krijgen hun radiotoestel terug. De termijn waarbinnen men nog radiotoestellen zogenaamd zonder straf kan inleveren wordt door 'de grote toeloop' met twee dagen verlengd. Van deze toeloop is wel iets waar want het postkantoor in Apeldoorn heeft nog 150 betreffende aanvraagformulieren (kostprijs 5 cent) uitgereikt. De Nederlandse schrijver A.M. de Jong wordt in Blaricum doodgeschoten. Het zou hier een geval als Dobbelman betreffen.

BLOEM. Er worden de laatste tijd zeer veel NSB-ers dood geschoten door mannen die meestal kans zien om te ontkomen. De 10-10 is D. op straat neergeschoten. Een zeer scherp politieman en NSB-er te Apeldoorn, toen hij van de kapper kwam op die morgen. Na nog 14 dagen geleefd te hebben stierf hij in het ziekenhuis. Men zegt dat voor deze daad er 2 mensen worden doodgeschoten. Maar niet in Apeldoorn alleen maar het gehele land door worden NSB-ers doodgeschoten door mensen die men heel moeilijk schijnt te kunnen pakken. Eén dweil en een span wollen kinderkousen geruild voor 1 metworst en 2 pond boter, 100 pond rode wortels voor een half pond boter en 20 pond rogge, 100 pond uien geruild voor 50 pond afvaltarwe en rogge, en 2 kinderbroekjes voor 2 pond spek.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Een PV [Periodiek verslag?] ontvangen met nadere gegevens. Woning Anthonie Kers, landbouwer, Bloemenkamp 6 gemeente Apeldoorn beschadigd. In de woning waren verschillende kogelgaten en scheuren, 6 ruiten vernield, evenals 10 dakpannen, enige panlatten en enige planken. Verder beschadigd een ledikant, een klerenkist aan een zijde vernield, 2 vilten dameshoeden, een paar wollen dameskousen, een blauwe werkkiel, een flanellen hemd en een linnen gordijn. De schade aan gebouwen en goederen bedraagt ongeveer 100 gulden.

POLITIE. De hoofdwachtmeester D., op wie op 9 oktober 1943 een aanslag werd gepleegd, overleed op 20 oktober 1943 aan de bekomen verwondingen. Zijn begrafenis vond op 23 oktober daar aan volgend met korpseer plaats.

1943 ----- 21 oktober donderdag.

HARDONK. Goed weer, niet koud, enigszins wind en af en toe regen. Het schijnt de Duitsers in Rusland slecht te gaan. De krant vermeldt: ´Sovjetrussische troepen hebben tot dusver een niet onaanzienlijk succes kunnen boeken. Zij zijn namelijk op verschillende punten in de Duitse linies binnengedrongen. Tankstrijdkrachten hebben vier brede wiggen in de Duitse linies gedreven´. Hoe dit te rijmen valt met hun berichten over afgeslagen Russische aanvallen valt moeilijk te begrijpen.

VAN HOUTUM. De pers maakt de dood van de agent D. bekend. In de korte nagedachtenis wordt aan zijn naam steeds het woord 'heer' toegevoegd. Zijn vrouw plaatst een gewone doodsadvertentie. Die van de kringleider begint met ´Door laffe moordenaarshand enzovoort.´ NSB-ers mogen in hun doodsadvertenties wel van dergelijke zinnen gebruik maken maar goede vaderlanders niet. Van hen staat alles onder censuur. Zoiets had eens in de advertentie van Dobbelman moeten staan. Dan was het eerst op zijn plaats.

BURGEMEESTER PONT. School 9 (Hoenderloo) is sedert 21 oktober 1943 gevorderd door de Duitse Weermacht. Aanvankelijk slechts 2 lokalen maar vanaf begin november de gehele school. Aangezien het schoolgebouw van de stichting Hoenderloo ook is gevorderd zijn de kinderen in die buurtschap verstoken van onderwijs. Het schoolgebouw zal binnenkort weer worden vrijgegeven.

1943 ----- 22 oktober vrijdag.

HARDONK. Goed weer, zacht, telkens zon. Al vroeg vliegtuigen en veel geschoten.

VAN HOUTUM. 's Avonds om 7.15 uur komen enige vliegtuigen verspreid over. Drie kwartier later lost het luchtdoelgeschut van Deelen een vrij groot aantal schoten.

1943 ----- 23 oktober zaterdag.

VAN HOUTUM. 's Middags wordt de agent D. begraven. Het hele politiecorps, 200 aanstaande agenten uit Schalkhaar, afdelingen van de Sicherheits Dienst en Jeugdstorm nemen aan de stoet deel. Voorop lopen de commissaris van politie, de hoofdinspecteur en een inspecteur. Daarachter de lijkwagen. Tot aan [de voormalige papierfabriek aan de Eendrachtstraat hoek Jachtlaan] Van Gelder worden er 20 kransen door moffen of NSB-ers gedragen. Zij lopen zeer langzaam. De begrafenis is één grote poppenkast. De muziek speelt treurliederen. Op het graf spreken vijf personen echter geen Duitsers. D. wordt als een groot 'eerlijk' man gekenmerkt en meer van dat fraais. Het kerkhof is afgesloten. Er zijn zeer veel NSB-ers bij de plechtigheid aanwezig. De menigte heeft vergeten te zingen Psalm 7 vers 8 en de muziek liet na te spelen ´En zo gaat Jannes naar de ... (bliksem) toe.' De menigte wordt voor de terugtocht deels met bussen vervoerd. De Jeugdstorm die zich toch sportief moet voordoen stapt ook in de bus en kan nog geen zes kilometer lopen.

POLITIE. Op last van de Commissaris-generaal voor de Openbare Veiligheid is het verboden en strafbaar vliegers van welke aard ook op te laten. Tegen overtredingen zal streng worden opgetreden.

1943 ----- 24 oktober zondag.

VAN HOUTUM. Bij het graf van de agent D. heeft de politie de hele nacht en een Ugchelse NSB-er de hele dag wacht gehouden. Zij voelen zich wel erg sterk als ze nog bang zijn voor grafschennis. Het is wel jammer dat zo'n landverrader zoveel kransen krijgt en de Geallieerde vliegers daar niet. Hoofdzaak is echter hoe het Nederlandse volk er over denkt. Kransen van een stelletje schreeuwers, dat de baas speelt, hebben toch geen betekenis.

1943 ----- 25 oktober maandag.

VAN HOUTUM. De inwoners van Beekbergen die op 18 januari 1943 zijn gearresteerd voor wapenbezit worden van Vught naar Utrecht (waarschijnlijk berechting) overgebracht.

1943 ----- 26 oktober dinsdag.

HARDONK. Geen zon, niet koud, droog weer. De Russen over Dnepr. Situatie daar blijkbaar slecht voor de Duitsers.

VAN HOUTUM. 's Morgens krijgt mijn vader per post een envelop met drie illegale kranten. Als afzendadres is een straatnummer vermeld dat niet bestaat. Het zijn de blaadjes Trouw, Parool en Ons Volk. Het is het al vermelde oktobernummer van Trouw. Ons Volk is een nieuwe uitgave. De derde is nummer 58 van Het Parool (27 september 1943).

1943 ----- 27 oktober woensdag.

HARDONK. Mooi weer, iets bewolkt, in de middag zon. Duitsers hebben het aan de Dnepr ´zwaar´ te verantwoorden, maar dat mag niet hinderen!

VAN HOUTUM. Zij die door studie uitstel hebben voor de arbeidsinzet moeten allen op de plaatselijke Arbeidsbureaus verschijnen om hun Ausweise te laten afstempelen. Het schijnt controle te zijn om na te gaan wie de Ausweis verkocht heeft. Er wordt eindelijk voor de tweede helft van oktober een pond suiker per persoon beschikbaar gesteld. Wij zouden eerst in deze maand slechts één pond [= 500 gram] krijgen.

1943 ----- 28 oktober donderdag.

HARDONK. Somber weer, tegen de middag opklarend, 's avonds mist. Volgens de krant hebben de Russen bij Melitopol weer successen behaald. Dat kan geen kwaad!

VAN HOUTUM. De vier gijzelaars voor de moord op J. (Vaassen) worden vrijgelaten. De Duitsers vorderen de school in Hoenderloo voor onbepaalde tijd. Het schijnt dat er troepen worden ondergebracht. Deze moeten in Harskamp oefenen. Er zouden dus steeds weer nieuwe troepen in de school worden gelegerd. De krant [NAC] spreekt het gerucht tegen dat binnenkort alle textielpunten ongeldig worden verklaard.

BLOEM. Men zegt dat in Utrecht meisjes aan het colporteren waren met pro Engelse kranten, toen men een zeker huis aandeed. Toen hier een krant in de brievenbus gegooid werd, werd daar net een huiszoeking gedaan door een NSB-er die, toen hij dit zag, direct de colporteurs achterna holde en deze inrekende. Ze werden ergens in een huis opgesloten. Evenwel 's nachts sommeerden, in Duits uniform geklede mannen, de wacht van dit huis en bevrijden zo de gevangenen.

1943 ----- 29 oktober vrijdag.

HARDONK. Mistig, somber weer. 's Morgens naar Vaassen, geslaagd met wat meel. Ons kaasrantsoen wordt ook verminderd. Zeker vanwege ´de zwarte handel´.

VAN HOUTUM. Het verblijfsverbod voor de provincies Groningen, Friesland, Drenthe, Overijssel en Gelderland wordt opgeheven. De Duitsers weten zeker geen raad met de protesten van evacués. Het kaasrantsoen wordt van 150 tot 100 gram (twee weken) verlaagd. Het gebaksrantsoen wordt ook minder. Schijnbaar bedoeld als lokmiddel maakt de Secretaris Generaal van Sociale Zaken bekend dat het huispersoneel voortaan een vrije middag buiten de zondag om moet hebben. Het hoofd van de BARA en de commandant van politie leggen voorlopig beslag op het huis van tante Jo (napper) aan de Paslaan. De woning zal voor een afdeling van het politiebureau worden ingericht. De schade ontstaan door de vordering (verlies huis inbegrepen) zal vergoed worden.

BLOEM. Krantenberichten melden de terechtstelling van 10 personen uit Amsterdam, Utrecht, Zwolle enzovoort die zich aan sabotage, in bezit zijnde van vuurwapens enzovoort hadden schuldig gemaakt. Vonnis door de kogel.

1943 ----- 30 oktober zaterdag.

HARDONK. Eerst somber, later helder met zon. Mooi herfstweer. Ons gebakrantsoen (koekjes ook) eveneens verminderd.

VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen het Gesticht in Hoenderloo met bijbehorende woonhuizen. De gebouwen moeten voor 1 december zijn ontruimd. Volgens de moffen moeten de minderjarige gestichtjongens bij andere inrichtingen worden ondergebracht. De meerderjarigen moeten zich maar aansluiten bij de SS (hoor dat tuig toch eens!). Volgens geruchten zou heel Hoog Soeren tot aan de kazernes in Apeldoorn een groot mijnenveld in de bossen (Kroondomein en Berg en Bos) worden aangelegd. Dit laatste lijkt zeer fantastisch.

BLOEM. Krantenberichten melden dat men in Nijmegen op straat een NSB-er had aangeschoten die naar het ziekenhuis vervoerd werd. 's Avonds ontving de man bezoek onder andere van één hem onbekende man die hem een boeket bloemen aanbood, maar onder zijn jas een revolver vandaan~haalde en zo de man in het bed van het leven beroofde.

1943 ----- 31 oktober zondag.

HARDONK. Wonder mooie herfstdag. Geen nieuws.

BURGEMEESTER PONT (1 tot 31 oktober).
- a. hoewel meermalen het gerucht de ronde deed dat in Apeldoorn een aantal ´Bombengeschädigten´ zou komen meen ik goed te doen op deze plaatse op te merken dat tot heden slechte in één geval tot ontruiming werd overgegaan. Zoals de zaak zich laat aanzien is het echter te verwachten dat in de loop van de maand november talrijke ontruimingsbevelen zullen moeten worden uitgereikt. In hotel ´Suisse´ is een aantal Duitse ´Werdende Mütter´ gearriveerd. Ook hotel ´Zeelandia´ en enkele andere pensions herbergen ´Bombengeschädigten´.
De gemeentesecretaris aan wie ik de daadwerkelijke leiding van deze aangelegenheid heb opgedragen onderhoudt in deze zake een nauw contact met de Präsidial-Abteilung van het Rijkscommissariaat.
- b. indertijd is ter voldoening aan de door de Beauftragten für die Provinz Gelderland geuite wens een lijst samengesteld, bevattende ongeveer 650 woningen die voor onderbrenging van zogenaamde ´Bombengeschädigten´ in aanmerking zouden kunnen worden gebracht.
Gelijk als bekend mag worden verondersteld is enigen tijd geleden in het kader van de verscherpte evacuatie van de zeekust des lands beslist dat de gezinnen van de hier in Apeldoorn werkzaam zijnde ambtenaren Den Haag dienden te verlaten en in Apeldoorn moesten worden ondergebracht. Dientengevolge moesten tal van woningen worden gevorderd en moest noodgedwongen worden beschikt over een aantal woningen voorkomende op bovengenoemde lijst. Met man en macht wordt nu gewerkt aan de samenstelling van een nieuwe lijst waarin bedoelde mutaties zijn verwerkt en waaraan tevens, ter compensatie een nieuw aantal woningen is toegevoegd. Het is de bedoeling dat deze nieuwe lijst vóór de 15e november aanstaande aan de Beauftragten ter hand wordt gesteld.
- c. hoewel bij de ´Bombengeschädigten´ het streven waarneembaar is om te proberen van gemeentewege een zo mooi mogelijke woning zoowel qua ligging als qua interieur toegewezen te krijgen heb ik toch de indruk dat bij de desbetreffende heren van het Rijkscommissariaat een andere opvatting wordt gehuldigd en dat het de bedoeling van deze heren is dat bedoelde ´Bombengeschädigten´ worden gehuisvest in een woning die qua huurwaarde en inrichting ongeveer in overeenstemming is met die woning die zij in Duitsland bezaten.
Het ligt voor de hand dat het onderhavige terrein vol voetangels en klemmen ligt en dat de taak van de Burgemeester in deze zaak niet eenvoudig is. Zoals het zich laat aanzien zullen deze moeilijkheden zich echter In Apeldoorn nagenoeg niet voordoen aangezien de nauwe samenwerking tussen de secretarie enerzijds en het Rijkscommissariaat anderzijds naar mijn mening een rem is voor onbillijke vorderingen.
- d. doordat het gebouw van de RK-school aan de Fabianusstraat door de Duitse Weermacht is gevorderd is deze school sedert 4 oktober  ondergebracht in het schoolgebouw aan de Zilverweg (Westenenk) waarin tevens is gevestigd school 24. De leerlingen van beide scholen hebben daardoor halve dagen les, om beurten 's morgens en 's middags.
- e. in de loop van oktober kwam een bericht binnen van de General-kommissar für Finanz und Wirtschaft waarin werd aangedrongen op het aanstellen van vrouwelijke arbeidskrachten. Tot nu toe zijn Technische Bedrijven nog niet overgegaan tot het tewerkstellen van vrouwelijke arbeidskrachten, aangezien deze niet benodigd worden en de directeur van de Technische Bedrijven gaarne de zienswijze hieromtrent van de Burgemeester zou vernemen.
Voorst werd aanzegging ontvangen enige werklieden beschikbaar te stellen voor het rooien van aardappelen. De beschikbaarstelling heeft plaats gehad maar de werklieden zijn tot heden toe nog niet opgeroepen. Dit zelfde geldt ook voor een oproep om enige vaklieden beschikbaar te stellen voor Hamburg. Ook deze zijn onverrichterzake uit Utrecht teruggekeerd en tot nu toe niet opgeroepen.
- f. aan het waterleidingbedrijf verloopt alles normaal. Er is echter een grote moeilijkheid, namelijk dat men hier geen beschikking meer heeft over marmer hetwelk voor de ontzuring van het leidingwater wordt gebruikt. Daardoor wordt wederom hinder ondervonden van aantasting van het buismateriaal. Thans is men doende een vervangingsproduct voor marmer te verkrijgen bestaande uit Magno (een magnesiumproduct). Dit is zeer duur maar naar alle waarschijnlijkheid toch zal moeten worden aangekocht om de hinder in het buizennet weg te nemen. Inmiddels is door de directeur van Technische Bedrijven met de Duitse Autoriteiten overleg gepleegd om alsnog marmer uit Duitsland te verkrijgen.
In de maand oktober vonden 2 moordaanslagen plaatst: op D. en op Dobbelman.
- g. de stemming van de bevolking is in het algemeen vrij rustig. Van de politieke groeperingen en de activiteit van de politieke groeperingen vallen geen bijzonderheden te melden.
- h. in de loop van de maand oktober kon ook het souterrain van het gemeentehuis aan het Raadhuisplein in gebruik worden genomen. Er werd een aanvang gemaakt met de buitensaus- en schilderwerken.
- i. de inrichting van het perceel Stationsstraat 88 voor onderbrenging van de Distributiedienst werd met zodanige spoed voortgezet dat het gebouw aan het eind van deze maand in gebruik kon worden genomen.
- j. glasdistributie. 277 Aanvragen voor vlak glas werden gecontroleerd waarvan in 231 gevallen gehele toewijzing en in 45 gevallen gedeeltelijke toewijzing is gegeven. Voor ander dan vlak glas werden 32 aanvragen gecontroleerd en hierover werd advies uitgebracht aan het Bureau Goedkeuring Werken Gelderland.
- k. door de Leider van het Gewestelijk Arbeidsbureau alhier werd in overleg met de Duitse Fachberater aan mij verzocht aan de afdeling ´Bevolking´ opdracht te willen verstrekken om lijsten in te leveren waarop vermeld zouden worden de namen van alle meisjes tussen 18 en 25 jaar. De bedoeling hiervan zou zijn om op diegenen onder hen die nog steeds geen regelmatige arbeid verrichten een zekere pressie uit te oefenen om ten spoedigste daarmee aan te vangen. Ook de huisvrouwen zouden door een dergelijke actie zijn gediend daar op deze wijze de chronische personeelsnood zou kunnen worden bestreden. Het zou niet in de bedoeling liggen om deze meisjes aan de arbeid te zetten teneinde het aantal mannen dat naar Duitsland zou kunnen worden gestuurd op te voeren. Een dergelijke opdracht is door mij aan de afdeling ´Bevolking´ verstrekt maar moest ik weer intrekken toen zij bleek dat de Rijksdienst van de Arbeidsbureaus deze actie die uitging van de Arbeidsbureaus te Apeldoorn en Deventer niet ondersteunde. Van Duitse zijde zou men namelijk huiverig zijn om gegevens te ontlenen aan de bevolkingsregisters waardoor, naar uit ervaring was gebleken, de onrust werd verhoogd waardoor de kans op aanslagen werd vergroot.
Ook de heer Bergsma, directeur van het Adviesbureau van de VUGA, belast met de reorganisatie van het bevolkingsregister, sinds dit door de brand van 19 mei 1943 gedeeltelijk verloren is gegaan was dezelfde mening toegedaan en ontraadde ten sterkste de gegevens van het bevolkingsregister ter beschikking te stellen aan het GAB Hij deelde daarbij mee dat ook bij de uitzending van mannen naar Duitsland door middel van de GAB's nimmer een beroep werd gedaan op de gegevens verzameld door de bevolkingsregisters en wel om dezelfde reden.
Het wil mij voorkomen dat hier zowel van Duitse als van Nederlandse zijde een buitengewoon slappe en tweeslachtige houding wordt aangenomen. Indien het uitzenden naar Duitsland van jonge mannen en het te werk stellen van meisjes een nationaal belang moet worden geacht dient men niet te aarzelen om de gegevens die men nodig heeft dáár te verzamelen waar zij het gemakkelijkst te verkrijgen zijn. Zijn deze uitzending en te werkstelling geen nationaal belang dan dienen de Gewestelijke Arbeidsbureaus zich van enige bijzondere actie te onthouden. Mij dunkt dit is een zaak van meer dan plaatselijke betekenis die ik in Uw aandacht aanbeveel.
- l. door de Leider van het GAB werd eveneens, na overleg met de Fachberater verzocht, te willen bepalen dat voortaan ook de uitreiking van paspoorten die tegen betaling worden verkregen. Voor zover deze aangevraagd zijn door mannelijke personen tussen 16 en 45 jaar zal geschieden door het GAB in plaats van door de afdeling Burgerlijke stand. Aanvankelijk had ik besloten aan dit verzoek te voldoen daar de motieven waarop het was gebaseerd mij redelijk voorkwamen. Door de gemeentesecretaris werd ik er echter op attent gemaakt dat deze handelwijze in strijd zou zijn met de bestaande voorschriften. Ik heb mij daarop verstaan met Mr. Kan, adviseurhonorair van het departement van Binnenlandse Zaken, die met haar de mening was toegedaan dat voor de gevraagde(?) veel viel te zeggen doch die desalniettemin van oordeel was dat ik mij hiervan beter zou kunnen onthouden zo lang deze materie niet uniform zou zijn geregeld. Hij verzocht mij deze zaak schriftelijk aanhangig te willen maken. Afschrift van de te dezer gevoerde correspondentie doe ik U hierbij toekomen. Ook dit punt meen ik onder Uw aandacht te moeten brengen dat een voor het gehele land geldende gedragslijn mij hier gewenst voorkomt.
- m. het bestuur van de Openbare Leeszaal ontving van de Nederlandse Kultuurraad een schenking aangeboden van ongeveer 150 boeken. Tot grote ergernis van de 3 leden in het bestuur van 11 personen, die tot de NSB behoren, heeft het bestuur van deze boeken slechts een 10-tal willen accepteren. Twee leden van het bestuur hebben zich schriftelijk tot mij gewend met het verzoek hier te willen ingrijpen. Ik sluit hierbij in, afschrift van de belangrijkste in deze zaak gevoerde correspondentie en wel omdat het hier ook een aangelegenheid betreft waarbij niet slechts Apeldoorn is betrokken. Indien ik namelijk goed ben ingelicht heeft de Nederlandse Kultuurraad aan 25 Openbare Leeszalen in het land een dergelijke schenking aangeboden. Hoe door andere Openbare Leeszalen op deze schenking is gereageerd is mij niet bekend, maar wordt door het departement van Opvoeding, Wetenschap en Kultuurbescherming, in overleg met den Nederlandse Kultuurraad onderzocht.
Het zal mij aangenaam zijn te vernemen of de houding die ik in deze aangelegenheid tenslotte heb gemeend te moeten aannemen en die blijkt uit mijn brief van 5 november aan het bestuur van de Openbare Leeszaal Uw instemming heeft.

1943 ----- 1 november maandag.

HARDONK. Aanhouden van prachtig najaarsweer. Warm. De bezuiniging over oktober van elektrische stroom heeft goed resultaat gehad, we kunnen nu weer gewoon gebruiken.

1943 ----- 2 november dinsdag.

HARDONK. Bewolkt, later opklarend, in de middag voortdurend zon, zacht, warm weer. Met Moerman naar dijk Nagelpoel geweest en opnamen gemaakt.

1943 ----- 3 november woensdag.

HARDONK. Mooi novemberweer, meest licht bewolkt. Tegen de avond meer wind en kouder. Enkele vliegtuigen in het begin van de avond.

VAN HOUTUM. De Duitsers leggen beslag op het Kroondomein ten zuiden van de lijn Asselse Boer - Aardhuis en op een groot bos bij Elspeet. Over de evacuatie van Hoog Soeren is niets bekend. De Duitsers zouden er een linie willen aanleggen, dat wil zeggen bunkers.

1943 ----- 4 november donderdag.

HARDONK. Goed weer, niet warm. Nieuws ontbreekt.

VAN HOUTUM. Een arbeider van de fabriek krijgt een schrijven over de noodevacuatie. Hij moet in zo'n geval zijn huis verlaten en naar een streek vertrekken. Deze zal hem nader worden opgegeven. Alleen hij krijgt zo'n schrijven. Van niemand anders is zoiets bekend.

BLOEM. Bombardement van Keulen waarbij de Dom wederom schade heeft geleden.

1943 ----- 5 november vrijdag.

HARDONK. Vannacht gevroren, ijs op de ramen. Overdag helder zonnig. 's Morgens naar Vaassen geweest. Bij de Duif [warenhuis aan de Hoofdstraat tegenover het Raadhuisplein] vanmiddag geweldig druk. Vermoedelijk gedwongen verkoop.

VAN HOUTUM. 's Middags om 12.15 uur horen wij in zuidelijke richting zwaar vliegtuiggeronk. Het gaat onafgebroken door tot één uur. Daarna passeren nog met tussenpozen enige formaties. Enkele vliegtuigen verschijnen boven Ugchelen. Zij vliegen zeer hoog en zijn ondanks de witte streep niet goed te zien. De Amerikaanse luchtmacht doet namelijk overdag met 700 bommenwerpers en 300 jagers een zware aanval op Gelsenkirchen en Münster.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST.
Nacht (4 op 5 november); ingeslagen een projectiel van een vliegtuigboordkanon in perceel Asselsestraat 324. Het kwam terecht in een bed waarin zich een kind bevond. Het kind bleef ongedeerd. Gaten in het dak, zolder en plafond.
Omstreeks 13.00 uur; noodlanding Duits Jachtvliegtuig type 109 nabij de Ramsbrug. De piloot licht gewond. Enige schade aan Grint- en Zandsilo.
Omstreeks 13.10 uur; noodlanding Duits jachtvliegtuig type 109 in een knollenland aan de Gaete(7) in het buurtschap Broekland. Piloot licht gewond. Enige schade aan de op het veld staande gewassen.

1943 ----- 6 november zaterdag.

HARDONK. Guur, nat novemberweer. De gehele dag regen. Geweldige toeloop voor verkoop De Duif. Mensen stonden zelfs tot in de Korenstraat.

VAN HOUTUM. De grootste textielwinkel in Apeldoorn, namelijk De Duif, is verplicht zijn hele voorraad te verkopen. In het begin van de week kwamen er namelijk ambtenaren van de Volksdienst en wilden enige dekens kopen. Er waren zogenaamd geen dekens meer voorradig. Daardoor werd een onderzoek ingesteld. Zodoende kwamen grote hoeveelheden wollen stoffen (ook dekens) van vooroorlogse kwaliteit aan het licht. Het is één van de vele winkels die op zo'n manier (dat wil zeggen tegen vastgestelde prijzen) moeten uitverkopen.

1943 ----- 7 november zondag.

HARDONK. Afwisselende bewolking, tegen de middag nogal regen, later opklarend. Vrijdag is in onze omgeving een aantal Duitse jagers neergeschoten(?). Naar T.[Terwel] geweest. Op de terugweg zag ik door de bezetters een aantal ´dames´ uit ´de Princesse´ halen en in een vrachtauto laden. Deze zijn vermoedelijk naar het ´Apeldoornse Bos´ gebracht. [De Prinses was gelegen in de Korenstraat].

VAN HOUTUM. 's Morgens om elf uur zijn talrijke Duitse jagers in de lucht. De meeste gaan in zuidelijke richting. Wij horen tien minuten later zwaar vliegtuiggeronk. De Amerikaanse formaties zijn door de bewolking niet te zien. De Duitse jagers blijven echter onder de wolken. De BBC deelt 's middags mee dat een kleine formatie Amerikaanse bommenwerpers een aanval op Düren (bij Aken) heeft gedaan. Er gaan geen vliegtuigen verloren en er is geen Duits toestel neergeschoten. 's Avonds om 10.15 uur worden wij vanuit Apeldoorn opgebeld. De Korenstraat is afgesloten. De Duitsers arresteren alle meisjes uit een bepaalde kroeg en brengen hen in een overvalwagen weg. Naar men zegt zullen zij gekeurd worden. Onze dienstbode komt een half uur later thuis. Zij is hals over kop uit een café aan de Stationsstraat weggelopen. Ze liet haar tasje en fiets achter. Een vrouw waarschuwde hen dat de Duitsers met overvalwagens zouden komen. Zij moest eerst naar huis lopen (Beekbergen) en kreeg daar een fiets. Zij zag onderweg nog dat twee dronken moffen een jongeman bijna doodsloegen.

POLITIE. Door de Duitse Politie werd in de avond van 7 november 1943 een razzia gehouden in cafés en op straat, waarbij de aangetroffen meisjes en vrouwen werden gearresteerd en overgebracht naar de Willem III kazerne. Daar zijn zij op geslachtsziekte onderzocht.

1943 ----- 8 november maandag.

HARDONK. Goed novemberweer, af en toe zon. Seyss-Inquart zei gisteren. ´Wat wil de Nederlander dan, als hij zowel het bolsjewisme als het nationaal-socialisme verwerpt?´. Het antwoord moet hij toch weten ´ons zelf blijven, van buitenlandse import zijn wij niet gediend´. Gisteren blijkt er overal een razzia op ´dames´ in kroegen te zijn geweest.

VAN HOUTUM. De Duitsers hielden gisterenavond in Apeldoorn een razzia onder de meisjes. Zij werden alle naar de kazernes overgebracht. In totaal waren er 500 á 600 gearresteerd. Tot hen behoorde ook een meisje dat op onze fabriek werkt. Twee artsen en een verpleegster onderzochten hen op geslachtsziekten. Dergelijke patiënten en twijfelnummers krijgen een blauw kaartje en moeten vanmiddag terugkomen. Zij komt eerst 's nachts om 3.30 uur thuis. Na haar waren er nog ongeveer 300 die onderzocht zouden worden. Het is te begrijpen dat de ouders van de betrokkenen bang zijn geweest. Het is een goede les voor de jeugd dat zij zich niet zoveel in de openbare cafés en bioscoop moeten ophouden. Vele meisjes zijn nu in dat opzicht genezen. Bij verschillende cafés is nog gevochten. Een café van een NSB-er is goed vernield. Het schijnt dat deze actie door het Instituut voor Volksgezondheid is georganiseerd. Het kwam ook al in andere gemeenten voor. De manier waarop deze actie (alleen door Duitsers uitgevoerd) ten uitvoer werd gelegd is niet zo netjes. Vele zouden er een zenuwschok van overhouden. Bij de gevorderde loods van Brouwersmolen zullen vier leden van de zogenaamde Landstorm ingedeeld bij een speciale wachtdienst wacht houden. Zij willen het huis van oom Jan vorderen. Het wordt in zoverre geschikt dat de fabriek een zogenaamde directiekeet voor hen zal kopen.

BLOEM. Heden overdag kwamen hier wel 40 Engelse vliegtuigen over in oostelijke richting die allemaal witte strepen achterlieten. Na een half uur keerden ze terug en vlogen toen weer in kleine gedeelten in westelijke richting. Even later hevig afweergeschut van Deelen bij Arnhem.

1943 ----- 9 november dinsdag.

HARDONK. Kille, trieste morgen, iets vochtig, later wat opklarend en heldere avond. Rede van Hitler. Duitsland zal zich nooit overgeven! Stalingrad zou hem ook door geen macht ter wereld ooit ontrukt worden. En wat gebeurde er?

VAN HOUTUM. De NAC [krant] is thans weer acht pagina's groot. Het is een uitzondering en komt slechts voor wanneer de Nazi's grote redevoeringen hebben gehouden. Ruim zes pagina's zijn bedrukt met de inhoud uit de redevoeringen van Mussert, Seyss-Inquart en Hitler.

1943 ----- 10 november woensdag.

HARDONK. Goed weer, lichte bewolking. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. 's Middags krijgen wij een brief van het Arbeidsfront. In enkele regels wordt meegedeeld dat onze voorman is ontslagen. Er wordt geen reden opgegeven. Wij vertellen het de voorman niet en wachten af of hij ook woensdagavond 17 november (avondploeg) wegblijft. Zogenaamd voor de wekelijkse vormingsavonden van het NAF.

1943 ----- 11 november donderdag.

HARDONK. Prachtige novemberdag, eerst iets regen maar later heel mooi weer. In de middag tussen twee en halfdrie veel vliegtuigen over, heel duidelijk de jagers te onderscheiden.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 11.30 uur horen wij zwaar vliegtuiggeronk. De toestellen zijn door de bewolking niet te zien. Twee uur later horen wij opnieuw vliegtuigen en onderscheiden in een blauw stuk 15 bommenwerpers die strepen achterlaten. Een kwartier later passeren twee jagers in richting noord-zuid. Enige minuten later wordt in het westen een streep zichtbaar die naar het oosten wordt getrokken. Zo'n streep hebben we nog nooit gezien. We verwachten dan ook dat het zeer grote formaties zijn. Ik tel echter met de verrekijker slechts 36 bommenwerpers terwijl tien jagers erom heen cirkelen. Dit zijn waarschijnlijk Amerikaanse omdat er niet geschoten wordt. Een half uur later (2.30 uur) horen wij in alle richtingen zwaar vliegtuiggeronk. We zien twee formaties van 18 en 15 bommenwerpers. Alle andere komen verspreid over. Enkele vliegtuigen komen al terug. Om drie uur volgt de hoofdmacht. Het wolkendek heeft zich inmiddels gesloten zodat niets te zien is. Het doel van deze Amerikaanse bommenwerpers was ook nu Münster. De commissie voor Volkstuinen brengt ter algemene kennis dat men toch vooral ook nu nog volkstuinen pacht. Want ´in 1944 zullen wij meer dan ooit op zelfverzorging zijn aangewezen.´

1943 ----- 12 november vrijdag.

HARDONK. Regenbuien, telkens opklarend met zon. Vanavond vliegtuigen in de lucht.

VAN HOUTUM. De Duitse tank- en artillerieafdelingen, die voor hergroepering in Epe gelegerd zijn, zullen naar het oostelijk front vertrekken. Zij hielden gisterenavond een afscheidsfuif in een hotel aldaar. In totaal zijn 500 flessen wijn leeggedronken (dit is geen gerucht). De moffen lieten speciaal 40 meiden uit Arnhem overkomen. Vanmorgen zag men op allerlei punten in Epe braaksel liggen afkomstig van de moffen. De Huishoudschool in Apeldoorn is op de bovenverdieping na geheel gevorderd. ´D´ [van het pension Eljo-Zamy in Ugchelen] krijgt proces-verbaal voor besteling van de Duitse Weermacht. Hij werkt in Harskamp en wordt op weg naar Ugchelen met zijn wagen door de politie aangehouden. In zijn wagen had hij rogge en landbouwonderdelen. Het is maar goed dat hij nu betrapt is. In de afgelopen zomer verraadde hij alle joden die in Ugchelen ondergedoken waren. Het is te hopen dat hij voor een Obergericht zal moeten terechtstaan. Zijn broer ´B´ is door toepassing van de gratieclausule van zes maanden hechtenis vrijgesproken.

BURGEMEESTER PONT. De Huishoudschool is gedeeltelijk gevorderd (geweest) door de Duitse Weermacht van 12 tot 23 november. Van 22 tot en met november is een deel van de Huishoudschool gevestigd geweest in school 14 (Zevenhuizen) en de leerlingen van die school zijn ondergebracht in de bijzondere school Doggersbank.

1943 ----- 13 november zaterdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 12 uur komt een Focke Wulf jager huilend in westelijke richting voorbij. Kort daarop volgen vier Duitse jagers in richting Deelen. Een uur later horen wij zwaar vliegtuiggeronk. Eerst zien we vier strepen en later nog elf. De hoofdmacht passeert echter via het noorden. Deze formaties zijn voor ons onzichtbaar. Op het station in Apeldoorn zou al 's morgens om 11 uur vooralarm zijn gegeven door middel van vlaggen. Deze bommenwerpers keren terug van een aanval op Bremen. Door een wijziging in de textieldistributie worden alle textielpunten ongeldig verklaard uitgezonderd van aanstaande moeders en kleine kinderen. Dit bericht dat voor enige weken al als gerucht de ronde deed werd toen nog officieel door de pers tegengesproken.

1943 ----- 14 november zondag.

VAN HOUTUM. De verplichte uitverkoop van 'De Duif' [winkel aan de Hoofdstraat] is geëindigd. Ondertussen is de verkoop eenmaal vertraagd doordat er te veel gestolen werd. De recherche hield daarna een oogje in het zeil. Agenten reikten volgnummers uit. Het kwam voor dat de rij mensen zich over ruim 100 meter lengte uitstrekte. Iedere koper mocht niet langer dan tien minuten in de winkel blijven.

POLITIE (15 oktober t/m 14 november).
- In twee gevallen werd door NSB-leden kennis gegeven van ruitenvernieling. Vermoedelijk gepleegd met een politiek motief. Het betrof hier enkele ruiten van het Jeugdstormkwartier en enige ruiten van een onbewoond pand dat door een lid van de NSB was aangekocht. In beide gevallen bleek echter uit het onderzoek dat de ruiten waren vernield door baldadige jeugd.
- Opgemerkt zij dat leden van de Duitse Weermacht, die zich tussen zonsondergang en zonsopgang als bestuurder van een rijwiel op de weg bevinden, meermalen met onafgeschermde rijwiellampen rijden, terwijl de verduistering van dienstgebouwen van de Duitse Weermacht ook menigmaal te wensen overlaat.
- Ter zake overtreding der Verduisteringsverordering werd tegen 29 personen proces-verbaal opgemaakt, terwijl 53 personen een aan kosten verbonden waarschuwing ontvingen.
- De houding van het politiekorps tegenover de politieke groeperingen en de bezettende macht laat niets te wensen over. In één geval werd een minder prettig optreden ondervonden van een militair tegenover één van de wachtmeesters van mijn korps, die een vrouwelijk persoon wegens wielrijden zonder licht wilde staande houden. Dit geval is in onderzoek bij de Ortskommandant.
- Er werden in de afgelopen maand 87 aangiften van rijwieldiefstal gedaan.

1943 ----- 15 november maandag.

HARDONK. Goede novemberdag, telkens zon. Duitsers in Rusland slaan alle aanvallen af of grendelen kleine penetraties dicht!

VAN HOUTUM. De Duitsers dringen erop aan dat men zo weinig mogelijk telefoneert om het afwikkelen van 'kriegswichtige' gesprekken te vergemakkelijken. De vijand dreigt zelfs telefoonnummers te zullen uitschakelen. Van deze soort gesprekken zullen die waarbij Duitsers afspraakjes met hun vrijers maken wel het voornaamste deel uitmaken. 's Middags ontvangen wij een brief van de verzekeringsmaatschappij Centraal Beheer dat zij ons de schade van april niet voor het tekenen van de vrede zal uitkeren. Het is een mooi geval wel premie betalen maar geen uitkering.

1943 ----- 16 november dinsdag.

HARDONK. Nachtvorst, goed zonnig weer. Nieuws ontbreekt.

VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen per 1 december voor een maand alle scholen in Apeldoorn. Het illegale blaadje Trouw wordt weer overal verspreid. Eén van hen is al te onvoorzichtig. Hij zet zijn fiets (de fietstas is vol van deze krantjes) voor een winkel neer. Even later komt hij de winkel weer uit en bemerkt dat zijn fiets met tas is gestolen. Deze man is nu zeer bang en weet niet wat hij moet doen. 's Avonds om 7.30 uur passeren de eerste Britse snelle bommenwerpers. Zij vliegen verspreid maar komen in groten getale over. Het geronk houdt ruim een uur aan.

BLOEM. Bij Ommen is een Engels vliegtuig gedaald waarbij 8 vliegers zijn ontkomen. In Soest is op het politiebureau ingebroken. De wacht is bewusteloos geslagen en de aanwezige revolvers en munitie is meegenomen. Hiervoor moeten nu 2 dagen in het gehele land de hoofdwegen dag en nacht bewaakt worden. Alle auto's worden aangehouden en gecontroleerd. Men zegt dat in een concentratiekamp waar ze 's morgens vroeg op het appél moesten zijn en moesten aantreden, er één was die toen even in een sloot had staan wateren. Deze man die tot 3 maal toe gesommeerd werd dadelijk te komen, maar hier geen kans voor had omdat hij eerst aan de natuurlijke behoefte moest voldoen, is toen om reden van deze weigering zonder pardon doodgeschoten en zo voor de ogen van zijn kameraden voorover in de sloot gevallen.

1943 ----- 17 november woensdag.

HARDONK. Koude nacht, iets gevroren, overdag eerst helder, later enige regen. In de krant staat. ´Eerste nederlaag van Engeland in den zenuwenoorlog´ en aan de andere kant een afbeelding met een ring om Duitsland met bijschrift. ´1943, wordt geen 1918´.

VAN HOUTUM. De Duitsers stellen een nieuwe verlofsregeling voor buitenlandse arbeiders in. Ze willen het niet terugkeren van verlof tot een minimum beperken. Wil thans een arbeider met verlof gaan dan moeten twee of meer van zijn medearbeiders zich borg stellen voor zijn terugkeer. Er vertrekt opnieuw een contingent Nederlandse vrijwilligers naar het Oostfront. De burgemeester waarschuwt allen die geen Duitse soldaten ingekwartierd willen hebben. Er is dus al van inkwartiering bij burgers sprake. Over de hele Veluwe liggen veel Duitse troepen. Bij Hulshorst ligt een afdeling met Tijgertanks. Zij oefenen er net alsof ze in Rusland zijn. Zo bijvoorbeeld reden zij onlangs een hooiberg van een boer omver. Er is sprake van dat in onze omgeving de bossen Het Leesten en Spelderholt door de Duitsers zullen worden afgesloten. Tante Jo uit de Paslaan die haar huis per 1 december moest ontruimen krijgt twee weken uitstel.

1943 ----- 18 november donderdag.

HARDONK. Eerst nevelig, later helder weer. Niets verder te vermelden.

VAN HOUTUM. 's Middags neemt mijn vader onze intussen ontslagen voorman onder handen. In de dagen dat hij nog voorman was ging hij iedere woensdagavond naar een vergadering van het Arbeidsfront en bleef dan 4 1/2 uur weg. Gisterenavond verscheen hij echter niet. Het bedrog lag er dus duimen dik bovenop. Hij kwam niet eerder dan half elf en daarom vertelden wij om zes uur aan het overige personeel dat hij ontslagen was als voorman. Zelfs andere leden van het Nationaal Arbeids Front vonden het niet netjes dat 'hun voorman' niets van zijn ontslag had gezegd. Daarom meende hij thuis te kunnen blijven mede doordat wij zwegen. Mijn vader vertelt hem dit en hij slingert vader de ene belediging na de andere in het gezicht. Hij (voorman) zou het beledigen en bedriegen van mijn vader hebben geleerd. Op dat moment is hij bezig een stuk leer uit te snijden. Daardoor breekt mijn vader het gesprek af uit angst voor het mes dat hij hanteert. In normale tijden was zo'n man allang ontslagen. Het valt niet mee hem definitief uit te schakelen. Hij houdt nog enkele troeven (huiszoeking en dergelijke) in zijn hand. 's Avonds om 7.15 uur passeren de eerste Britse vliegtuigen. De hoofdmacht volgt een half uur later. Het zware geronk houdt een half uur aan. De luchtdoelbatterijen schieten zo nu en dan. Kort daarop keren de eerste toestellen al terug. Om 10.30 uur komt de hoofdmacht opnieuw over. De meeste vliegtuigen volgen een zuidelijker route. Nu schiet het doelgeschut echter onafgebroken. De kanonnen schijnen naar Arnhem te zijn gericht. 's Nachts om 1 uur passeren opnieuw grote formaties bommenwerpers eveneens op de terugweg.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 20.30 uur; 4 brisantbommen ingeslagen in het Uddelerveen te Uddel. Schade aan dakpannen, ruiten enz. Geen persoonlijke ongevallen.

1943 ----- 19 november vrijdag.

HARDONK. Bewolkt, koude dag. Er is sprake van dat de Wilhelminaschool aan de Parkweg [nu Professor Röntgenstraat] ook ontruimd moet worden. Vanmorgen enkele overtrekkende vliegtuigen.

VAN HOUTUM. 's Middags om 12.15 uur horen wij opnieuw vliegtuiggeronk. Het houdt tien minuten aan. Door de dichte bewolking is niets te zien. De Amerikaanse bommenwerpers gaan naar het oosten. Een half uur vuurt het afweergeschut bij Dieren op een wijze als nooit tevoren. Het hele huis trilt. Kort daarop horen wij opnieuw vliegtuigen. Op dat moment vuren de kanonnen op Deelen ook. Het hele huis dreunt. Het geronk houdt een kwartier aan. Boven Arnhem woedt een luchtgevecht. Op Valkenhuizen (even voor Arnhem) en waarschijnlijk ook op kasteel Roosendaal breken branden uit. Er vallen samen 200 fosforbommen op en om Valkenhuizen. In Uddel en Ruurlo (toevallig gehoord) zijn ook bommen gevallen. Ik weet niet of deze 's nachts of overdag zijn gevallen. De projectielen veroorzaken gelukkig alleen materiele schade. 's Morgens komen enige Duitsers op Brouwersmolen. Zij vorderen het huis van oom Jan voor de wacht van de gevorderde loods. Mijn oom zegt koelbloedig neen en daarop vorderen zij de garage. Maar dit wordt ook afgekitst. Het einde is dat een kantoorvertrek voor hen ontruimd zal worden totdat er een keet voor hen gereed zal zijn.

1943 ----- 20 november zaterdag.

HARDONK. Vijf graden vorst in de nacht. Men spreekt, dat hier 8000 Duitsers zullen komen. Afwachten maar, zoiets is al vaker beweerd.

VAN HOUTUM. De Overheid heeft weer enige distributiemaatregels. Zo mogen slagers geen bouillon meer bereiden. Wij zullen met Kerstmis een extra rantsoen stroop, olie en suikerwerk krijgen (dit moeten we eerst zien). Dat de Duitsers vol zijn van Weihnachtsgaben blijkt ook uit het volgende. Wij krijgen als kerstgave van de moffen voor de vrachtauto twee nieuwe batterijen. Dit lijkt zeer mooi. Men moet echter bedenken dat de vrachtauto 'sichergestellt' is. Dat wil zeggen de Duitsers laten de Nederlanders nog met de auto's rijden om deze vervolgens plotseling startklaar te kunnen vorderen. Als zij de auto's bij één of andere kazerne lange tijd zouden parkeren dan zouden de wagens op het gewenste ogenblik niet willen rijden. De Duitsers geven de accu's dus aan zichzelf. Wij moeten de auto's voor hen onderhouden.

1943 ----- 21 november zondag.

HARDONK. Koud, nevelig weer. Vrijdag luchtgevechten bij Arnhem, schade bij Kasteel Rozendaal, Valkenhuizen en Zaansebuurt Openluchtmuseum.

1943 ----- 22 november maandag.

HARDONK. Nachtvorst, koude nevelige morgen. Een jongen vertelde me het volgende. ´Mijnheer die Jansen en Tilanus [kledingmerk] moet ook de winterpakjes voor de jeugdstorm maken, want een jongen die op school naast me zit, heeft het me verteld. Gelukkig zit ik het volgend jaar niet meer naast hem´. Mijn vraag, ´zijn dat die donkere pakken?´. Antwoord. ´Ja en ze zijn gevoerd ook´, waarop ik zeg. ´Nou, dan zullen ze het daar niet koud in hebben´. Uitroep van de jongen. ´Mijnheer ik heb het liever wat kouder dan dat ik zo'n pakje aan zou trekken´. Een uitspraak van een echte Hollandse jongen! Later in de avond een groot aantal vliegtuigen gepasseerd.

VAN HOUTUM. In Apeldoorn vindt weer een echt staaltje van verraad plaats. Ruim 20 agenten uit Schalkhaar doen een overval in de pakhuizen van een transporteur. Deze had er veel meubels en andere goederen van joden opgeslagen. De politie zou enige radio's, een groot aantal fietsen, voorts enige ameublementen en waarschijnlijk potten vet in beslag hebben genomen. De vrouw wordt met vrouw en kinderen gearresteerd. Zijn vrouw en dochter zijn intussen weer in vrijheid. De vader en drie zoons blijven genvangen. Het geheel is door een arbeider in zijn dienst verraden. De Duitsers vorderen de Christelijke ULO-school voor de duur van de oorlog. De schildwachten komen op Brouwersmolen aan. Het zijn misdadigerstypen. Zij zouden zogenaamd door de Duitsers gedwongen zijn wacht te houden. In het kleine kantoorvertrek staan nu enige britsen, ongeverfde kast, tafel en twee stoelen. De Duitsers eisen nu ook de tweede loods. Deze moet voor vrijdag aanstaande worden ontruimd. Mijn oom is in actie dit te voorkomen omdat de eerste loods nog niet half vol is. 's Avonds passeert een vliegtuig. Iedereen denkt aan een Duits toestel maar er komen er spoedig meer. Ze vliegen verspreid over. Door de zware regenval denken we ditmaal aan Mosquito's. Een kwartier later begint echter Deelen hevig te schieten. Er verschijnen meer vliegtuigen. Al spoedig passeren grote formaties. Deze keren alle van een bombardement terug. Het zware geronk onderbroken door afweergeschut. Het houdt een half uur aan. Een kwartier later (10.30) schiet Deelen opnieuw. Het is kort maar zwaar. De granaten ontploffen recht boven ons huis. Wij kunnen echter niets zien door het gesloten wolkendek.

BLOEM. 's Avonds 10 uur kwamen er zeer veel Engelse vliegtuigen over ons heen. Het afweergeschut was hevig in actie uit zuidoostelijke richting en Deelen. Ze hebben toen Berlijn zwaar gebombardeerd.

1943 ----- 23 november dinsdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens fiets ik de bos door om te zien of er ook strooibiljetten zijn gevallen. Er liggen echter vele nieuwe stroken. Het éne is van de normale afmetingen. Het aluminiumpapier aan de buitenkant is niet meer beroet. Het tweede is een smaller soort van 30 centimeter lang en een halve centimeter breed. Het aluminiumblad is op wit papier geplakt terwijl het geheel in de lengte éénmaal is gerild. Deze liggen zeer verspreid. Door mogelijk verraad is het voor mij moeilijk geregeld naar Radio Oranje te luisteren. Geheel toevallig luister ik 's avonds naar Radio Oranje. De Rotterdammer opent de uitzending met de mededeling dat hij een verrassing voor zijn luisteraars heeft. Hij houdt een kort praatje om te bereiken dat iedereen zijn toestel zo goed mogelijk kan afstemmen. Daarna spreekt Hare Majesteit Koningin Wilhelmina. Na afloop wordt het Wilhelmus eerst zachtjes en daarna steeds harder gespeeld. Dit is voor luisteraars zonder koptelefoon. De avonduitzending wordt nogal gestoord. De juiste tekst hoor ik nu niet maar eerst op woensdag om 13 uur. Hare Majesteit spreekt onder meer opnieuw over het bestuur van het land na de bevrijding.

BLOEM. Opnieuw Berlijn gebombardeerd echter niet zo zwaar als gisteren.

1943 ----- 24 november woensdag.  VAN HOUTUM. 's Middags verschijnen drie Duitsers (echte bandietengezichten) op het fabrieksterrein van Brouwersmolen. Zij eisen onvoorwaardelijk de tweede loods op. Mijn oom probeert dit te voorkomen. Hij zegt dat er geen opslagruimte meer is. De moffen willen hierdoor de fabriek zien. Zij merken op dat er nog voldoende ruimte is. Als wij ruimte te kort komen moeten wij maar ruimte bij Van Gelder [papierfabriek] huren. 's Avonds belt het Arbeidsbureau op en deelt mee dat mijn neef Jan en ik voor de arbeidsinzet onherroepelijk vrij zijn. Zij zitten er nu nog over te zaniken. Voor ons was de kous al af. Een mededeling van de Vakgroep was destijds voldoende.

1943 ----- 25 november donderdag.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 14.15 uur is neergestort Duits jachtvliegtuig in het bos genaamd De Weikampen te Hoenderloo. Inzittende piloot met het toestel verbrand. Geen schade.

1943 ----- 26 november vrijdag.

HARDONK. Nachtvorst, bij Stroe gesneeuwd, later hier telkens regenbuien.

VAN HOUTUM. Wij horen 's morgens om elf uur vliegtuiggeronk. In zuidelijke richting. Het geschut van Deelen is even in actie. Het geronk houdt spoedig op. Om één uur passeren opnieuw vliegtuigen. Het is een grote formatie die al op de terugweg is. De PTT [staatsbedrijf Post Telegraaf Telefoon, nu KPN] deelt mee dat tussen 29 november en 11 december aanstaande vertraging in de pakketpost zal ontstaan. Het verzoekt daarom het aantal Sint Nicolaaspakketten zo veel mogelijk te beperken. Duitse pakketten zijn natuurlijk weer de oorzaak van deze vertraging. De tweede loods op Brouwersmolen moet worden ontruimd. Ook de Ortskommandant kan ons niet helpen. Er is weer pesterij in het spel. Een Duits kapitein, die 's morgens op het fabrieksterrein is, vertelt dat het ontruimen van de loods niet nodig is. Aan het Kanaal zijn voldoende loodsen die leegstaan. Een Duits officier wil persé onze loods hebben. 's Middags belt de Duitse Staf uit Baarn op en deelt mee dat wij zeer anti-Duits zijn. Als wij onze houding niet veranderen zal één van de directieleden naar een concentratiekamp worden overgebracht. 's Avonds passeren van 9 tot 12 uur Britse vliegtuigen in kleine aantallen. Om elf uur zien wij sterretjes van mitrailleurvuur. Kort daarop verschijnt een rode bol die in zuidelijke richting verdwijnt. Enige minuten later zien we opnieuw mitrailleurvuur. Deze keer recht boven ons. Het wordt gevolgd door een heldere oranje bol. Wij denken alle aan een lichtfakkel maar het is ook een brandend vliegtuig. Onze schaduwen zijn duidelijk op de weg te zien. Het oranjeschijnsel verdwijnt. We zien hierna een rode stip recht naar beneden schieten gevolgd door een scherpe vuurgloed vanaf de grond. Daarna horen we een snel doordringend geraas van motoren. Het vliegtuig ligt in richting van Woeste Hoeve.

BLOEM. Berlijn voor de derde keer deze week gebombardeerd. Daar hadden meerdere treinen klaar gestaan op het station voor vertrek met daarin ook een 40-tal mensen uit Apeldoorn. Zij waren blijven zitten omdat ze meenden, als ze in de schuilkelder gingen, ze dan de trein zouden missen waar ze mee naar huis toe konden. Echter is ook deze trein evenals meerdere treinen en het station zo gebombardeerd dat er geen spaan van over bleef. Men zegt dat er fosforbommen gebruikt zijn die de teerwegen deden branden en de brandende teer zomaar in de schuilkelders liep en de mensen levend deed verbranden.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 23.10 uur; neergestort Engelse bommenwerper in het bos genaamd ´Varenna´ gelegen aan de Arnhemseweg - Woeste Hoeveweg. Toestel geheel verbrand, evenals vermoedelijk alle inzittenden.

POLITIE (Proces verbaal). Omstreeks 23.10 werd telefonisch kennisgegeven dat bij de Woeste Hoeve in het bos genaamd Varenna toebehorende aan Mr. Delcourt van Krimpen gelegen aan de Arnhemseweg - Woeste Hoefweg een brandende Engelse bommenwerper neergestort. Het toestel is geheel verbrand met vermoedelijk alle inzittenden: Mc Sorley, Gooding, Foulkes, Green en Paice. De omgeving werd afgezet door Duitse militairen van de Hermann Göring Divisie gelegerd in de Stichting Hoenderloo.

1943 ----- 27 november zaterdag.

HARDONK. Droog weer, even telkens zon. De NSB dreigt ons indien we niet wat geven voor de gebombardeerde Duitse gebieden ze dan de helft van ons meubilair zullen weghalen!

VAN HOUTUM. Het vliegtuig dat gisteren is neergeschoten ligt werkelijk bij Woeste Hoeve. Het is een Britse bommenwerper. Het toestel is helemaal uit elkaar geslagen. Tot nu toe zijn vier lijken gevonden.

1943 ----- 28 november zondag.

HARDONK. Regenachtige dag, niet koud. Nieuws ontbreekt.

VAN HOUTUM. De eerste trein uit de omgeving van Berlijn komt in Apeldoorn aan. Er zitten ook verlofgangers in die de bombardementen tot vrijdagavond hebben meegemaakt. Door de storm slaan in Engeland verschillende kabelballons los. Eén [naar Nederland afgedreven exemplaar] vernielt de hoogspanningsleiding bij Beekbergen. Drie Duitse jagers cirkelen rond om de ballon te kunnen kapotschieten. De laatste weken is de PGEM [Provinciale Gelderse Electriciteits Maatschappij] druk bezig al zijn koperen leidingen door ijzeren te vervangen. Al het koper gaat naar Duitsland.

1943 ----- 29 november maandag.

HARDONK. 's Morgens droog, maar in de middag regen met aan het slot eensklaps een donderslag. Niets.

VAN HOUTUM. Het Gesticht in Hoenderloo moet voor woensdag aanstaande geheel zijn ontruimd. Dagelijks komen vrachtauto's en sleperswagens voorbij. Deze vervoeren banken, kasten, stoelen enzovoort naar elders. Zo krijgt oom Reinier eerst vandaag bericht dat hij de laatste machines uit de drukkerij moet slopen. Alles is even gehaast. De goederen waarvoor jaren is gespaard worden nu als afval behandeld. De directeur van het Gesticht gaat met zijn gezin bij oom Dolf Palm inwonen.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 08.20 uur; neergekomen een rubberballon (waaraan een hoogtemeter) in een boom staande voor perceel Langeweg 50. Geen schade. Geen ongevallen.

1943 ----- 30 november dinsdag.

VAN HOUTUM. 's Middags is het in het luchtruim boven ons onrustig. Er patrouilleren Britse jagers. Zij schieten boven Loenen een Duitse jager neer die pas een kwartier in de lucht was. Beide inzittenden zijn zwaar gewond. Eén mist beide benen. Van een ander zijn alle ledematen gebroken. Volgens ooggetuigen moet het een vreselijk gezicht zijn geweest. De jager ligt tussen Loenen en beekbergen. Bij hun patrouille is de bemanning van een Britse jager zo brutaal dat zij over een startbaan van het vliegveld Deelen taxiet onder voortdurend mitrailleurvuur. Drie Duitse jagers worden beschadigd. Even later stijgt het Britse vliegtuig weer op en voegt zich het Britse vliegtuig weer op en voegt zich weer bij de andere toestellen. Met ingang van heden worden de scheermesjes gedistribueerd. De toewijzing bedraagt vijf mesjes. De tweede periode zal nog nader worden bekendgemaakt. Voor deze vijf nieuwe moet men vijf oude inleveren. Deze mogen niet beschadigd zijn of roestvlekken vertonen.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 13.10 uur; neergestort Duitse bommenwerper op een weiland van Koerselman aan de Loenensebrug over het kanaal (Hoofdweg) te Loenen. 2 Inzittende zwaar gewond, overgebracht naar het Lazaret te Laag Soeren.

BRANDWEER. 1.00 uur 's middags in een druilerige regen werd een Duitse nachtjager die een paar minuten van tevoren van het vliegveld Deelen was opgestegen, nabij het Kanaal te Loenen neergeschoten. De beide inzittenden werden zwaar gewond en zullen het wel niet lang meer gemaakt hebben.

BURGEMEESTER PONT. 1 tot 30 november.
a.   de Duitse Bombengeschädigten van wie de komst al enige maanden geleden was aangekondigd zijn ook in de afgelopen maand niet verschenen. Aan de Beauftragten für die Provinz Gelderland is op diens verzoek een lijst toegezonden met de woningen die eventueel voor onderbrenging van Bombengeschädigten in aanmerking komen.
b.   282 aanvragen voor vlakglas gecontroleerd. Daarvan in 213 gevallen gehele toewijzing en in 37 gevallen gedeeltelijke toewijzing verleend. Aan glasbonnen uitgegeven voor 179,71 m² en afgewezen voor 58,45 m². Voorts voor bijzondere glassoorten 32 adviezen verstrekt aan het bureau Goedkeuring Werken Gelderland.
c.   Van beide badinrichtingen wordt een steeds drukker gebruik gemaakt en er zal moeten worden omgezien naar middelen om aan de behoefte aan warm water te voldoen.

1943 ----- 1 december woensdag.

VAN HOUTUM. 's Middags patrouilleren opnieuw Britse jagers boven de Veluwe. Om 1.15 uur beschieten zeven Spitfires voornamelijk met kanonvuur Duitse troepen en kazernes in Harskamp. Er zouden zes Duitsers zijn gedood en 49 gewond. In de krant staat een nauwkeurige omschrijving van de taak en bevoegdheid van de Nederlandse Landwacht. De leden hebben recht personen aan te houden en legitimatie te eisen. Zij hebben in 'enkele' gevallen bevoegdheid personen te arresteren. Zij mogen echter niet zelfstandig huiszoeking doen.

BURGEMEESTER PONT. Met ingang van 1 december 1943 werd het gebouw van de bijzondere ULO-school aan de Kerklaan te Apeldoorn door de Duitse Weermacht gevorderd. Deze school werd ondergebracht in het schoolgebouw in de Nieuwstraat, daarin werd mede weer gehuisvest de van Kinsbergenschool. De Gemeentelijke Hogere Burger School, die tijdelijk dat schoolgebouw had betrokken, werd gehuisvest in het gebouw van de Rooms-katholieke school in de Spoorstraat en in 4 lokalen van het schoolgebouw aan de Molendwarsstraat (behorende aan de RK-opleidingsschool). De RK-Jongensschool en de RK-opleidingsschool vinden onderdak in het schoolgebouw van de RK-Meisjesschool aan de Molenstraat. Volgens schrijven van 5 januari 1944, nr.517/21 werd door de Duitse Weermacht met ingang van 1 december 1943 beslag gelegd op een gedeelte van ´Berg en Bosch´ groot ongeveer 70 ha.

1943 ----- 2 december donderdag.

HARDONK. Droge ochtend, bijna geen zon, tegen de middag zwaar bewolkt en regen. In Vaassen gehoord van een joods vrouwtje van 79 jaar dat geboeid werd weggebracht door de Grüne Polizei! Wat een heldendaad!

VAN HOUTUM. De Duitsers geven voor distributiezaken vrijdom van straf aan hen die de opslagplaatsen van geheime voorraden aanwijzen. De aanmeldingsplicht wordt aanzienlijk verscherpt. Logerende familieleden (dat wil zeggen na één week) moeten zich nu ook bij de politie opgeven. 's Avonds om 6.30 uur komen de eerste Britse vliegtuigen over. Het zijn er eerst enkele maar om zeven uur zijn het grote formaties. Het geronk houdt onafgebroken een kwartier aan. Daarna keren al vliegtuigen weer terug. Deze komen verspreid over en het gaat zo door tot 9.45 uur. Op dat moment komt de Duitse luchtafweer in actie. Gedurende drie kwartier passeren grote formaties Britse bommenwerpers. Het geschut van Deelen en Radio Kootwijk schiet beide. Het is niet te vergelijken met verleden week maandag. Het trommelvuur is onafgebroken.

1943 ----- 3 december vrijdag.

HARDONK. Decemberweer. Berlijn dreigt met vergelding voor luchtbombardementen.

VAN HOUTUM. De burgemeester maakt bekend dat alle toegangswegen tot Hoog Soeren worden afgesloten, behalve die vanaf Assel en de betonweg (Amersfoortseweg). 's Avonds krijg ik een strooibiljet uit de Betuwe (G95).

1943 ----- 4 december zaterdag.

HARDONK. In Den Haag geweest.

VAN HOUTUM. 's Nachts om twee uur passeren vele vliegtuigen in noordelijke richting. Het blijken Duitse jagers te zijn. Kort daarop horen wij zwaar vliegtuiggeronk. De Britse hoofdmacht vliegt over Oldebroek in richting Duitsland. Wij zien gedurende een half uur het ontploffen van luchtgranaten van geschut te Soesterberg.

1943 ----- 5 december zondag.

HARDONK. In Den Haag geweest.

VAN HOUTUM. In de afgelopen week zijn op het kerkhof in Ugchelen [Heidehof] vijf Britse vliegers begraven. Zij zijn uit het vliegtuig dat op vrijdag 26 november bij Woeste Hoeve is neergestort.

BLOEM. Vrijwel de gehele week passeerden 's avonds Engelse vliegtuigen in oostelijke richting. Men zegt dat er 17.000 naar Berlijn zijn geweest waar veel is gebombardeerd van maandag tot vrijdag.

1943 ----- 6 december maandag.

HARDONK. In den Haag geweest.

VAN HOUTUM. Er worden kinderlegitimatiekaarten in omloop gebracht. Deze bestaan uit dik houtvrij karton in een perkamenten hoes en een kunstzijden koord van 70 centimeter lengte. Deze actie zou van het Nederlandse Rode Kruis uitgaan. Bijna niemand gelooft het. De Duitser stelt geen materiaal beschikbaar wanneer hij er zelf geen belang bij heeft.

1943 ----- 7 december dinsdag.

HARDONK. Afnemende vorst, dooi, gladde wegen. Geen nieuws.

1943 ----- 8 december woensdag.

HARDONK. Mistig guur en vochtig weer. NSB-radiotoestellen worden ´geneutraliseerd´. De heren luisteren blijkbaar eveneens naar verboden zenders!

VAN HOUTUM. Twee NSB-controleurs nemen bij pension Eljo-Zamy (de beheerder zelf zit nog in de cel) opnieuw een clandestien varken in beslag. Het is te hopen dat zij een flinke straf krijgen.

1943 ----- 9 december donderdag.

HARDONK. Somber weer, droog. Niets.

VAN HOUTUM. 's Middags heeft oom Hendrik op Brouwersmolen een langdurig onderhoud met de plaatselijke leider van het NAF Hij wil eerst in tegenwoordigheid van de voorman over het Arbeidsfront spreken. Dit wordt geweigerd (de voorman behoort te werken en niet onder werktijd te confereren). Hij wil het doel van zijn bezoek niet geheel vertellen. Hij vraagt daarom terug te mogen komen in de tijd dat de voorman vrij is. Hij zal maandagmiddag terugkomen. Uit het korte gesprek blijkt dat het met het NAF zeer slecht gaat. Het aantal leden vermindert snel. Hij spreekt voorts over tegenwerking van de directie en het personeel. Volgens hem moet de directie zich ook bij het Arbeidsfront aansluiten (dan zal het personeel ook wel lid worden zo denkt hij).

1943 ----- 10 december vrijdag.  HARDONK. Nachtvorst, overdag zonnig winterweer. Geen nieuws.  VAN HOUTUM. Alle personen die door de arbeidsinzet landbouwverlof hebben moeten zich thans melden. De post moet tientallen oproepingskaarten (alle aangetekend) bezorgen. Echter eerst vanmorgen. Op de oproep staat dat de betrokkenen zich 's morgens op het Arbeidsbureau moeten melden. Dit is natuurlijk uitgesloten. Zo helpen de posterijen [PTT] saboteren. 's Middags komen twee Duitsers van het seminarium op het fabrieksterrein. Zij delen mee dat de vrachtauto binnenkort voor een dag zal worden gevorderd. De chauffeur moet eten meenemen en zich warm kleden. Wat ons nu weer boven het hoofd hangt moet nog blijken.

1943 ----- 11 december zaterdag.

HARDONK. Nevelig, in de middag helder. Nachtvorst. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. 's Middags doen grote formaties Amerikaanse bommenwerpers uit Engeland een zwaar bombardement op Embden (138-17+3). De Duitse jagers maken gebruik van raketgranaten. Wij verwachtten al een grote luchtaanval omdat we 's middags zwaar vliegtuiggeronk hoorden. De hele middag vlogen Duitse jagers over en weer.

BLOEM. 's Avonds om half acht zijn 3 bommen gevallen op Bussloo tussen Broekhof, Elders en de Valk. Geen andere schade dan kapotte ruiten.

1943 ----- 12 december zondag.

HARDONK. Nachtvorst, guur en bewolkt.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 6.45 uur bellen twee Duitsers oom Jan uit bed. Zij komen van het Seminarium en delen mee dat de vrachtauto met chauffeur zo spoedig mogelijk op de Arnhemseweg bij het ziekenhuis moet verschijnen. Daar zullen nadere orders worden gegeven. De auto vertrekt na ruim twee uur. Uit nieuwsgierigheid gaat mijn neef Arnold hem op de fiets achterna. Ook daar is de wagen weer de eerste. Dat was echter niet ons plan. Tot overmaat van ramp slaat de motor af. De chauffeur krijgt hem niet weer aan het draaien waarna mijn neef moet invallen. Hij rijdt de wagen tot op het terrein van het Seminarium. Hier wordt generatorhout, wat benzine, een staalkabel en een gereedschapskist (voorzien van ons autonummer) ingeladen. De moffen rekenen dus volledig op onze vrachtauto. Ook hier slaat de motor af. Met behulp van ruim 50 jongens van de Hitler-Jugend loopt hij eindelijk weer. Even later moet onze vrachtauto twee andere wagens aantrekken omdat deze ook afgeslagen waren. Een auto met persgas weigert helemaal. De Duitsers zijn niet gemakkelijk. De eigenaar van een wasauto krijgt een flink standje omdat hij zijn wagen vol met wasmanden heeft. Onder de botte Duitse antwoorden komt vaak ´Scheisz´ voor. Niemand weet wat er zal gebeuren. Er zijn ook hoge officieren aanwezig. Dit geeft aanleiding tot vele geruchten. De chauffeurs spreken over een tocht van 250 kilometer. Eén beweert zelfs dat zij naar Frankrijk gaan. Enkele chauffeurs hebben dekens bij zich. Tenslotte worden alle auto's naar het gewicht in vijf colonnes verdeeld. Er zijn een twintigtal autobussen. De colonnes begeven zich in allerlei richtingen. Eén komt door Ugchelen en gaat richting Beekbergen. Tot onze grote verwondering komt de vrachtauto 's middags om 2.30 uur terug. Alles is meegevallen. De auto is tot iets voorbij Beekbergen geweest en vervolgens weer naar het Seminarium terug gekeerd. Daarna werd de wagen afgeboekt op een soort presentielijst. 's Morgens krijgen wij bovendien bericht van de Nederlandse Spoorwegen dat er drie wagons zijn aangekomen. Deze worden nu niet gelost. De Spoorwegen zal hierover wel protesteren.

1943 ----- 13 december maandag.

HARDONK. Nevelige morgen, later opklarend en helder winterweer. In de vroege middag Amerikaanse vliegtuigen hierboven. In Loenen en Beekbergen enige reservetanks naar beneden gekomen. Van een huis in Beekbergen vijftig dakpannen vernield. Mussert [voorzitter van de NSB] vertelt dat 1944 het beslissende jaar zal zijn!

VAN HOUTUM. Een deel van de Amerikaanse bommenwerpers komt over Ugchelen. Wij horen om 11.45 uur de eerste toestellen die in richting Duitsland overkomen. Het geronk houdt vijf minuten aan. Om 12.30 uur passeren formaties die al op de terugweg zijn. De lucht klaart 's middags op. Om 15 uur trekken zes vliegtuigen cirkels in het luchtruim recht boven ons. Kort daarop zien we elf toestellen in richting oost-west. Deze draaien boven ons weer om. Ze verdwijnen weer naar het oosten. Zij laten eveneens dikke strepen achter. Het schijnen alle jagers te zijn. Ze wachten op een grote formatie bommenwerpers om deze te escorteren. Het luchtdoelgeschut van Deelen is zo nu en dan in actie. De vergadering op Brouwersmolen tussen mijn oom, persoon van de NAF en de voorman vindt niet plaats. De voorman is zogenaamd ziek. Hij kan echter 's morgens nog wel op de transportfiets naar de markt! Hij houdt dus ook het NAF voor de gek. Wij maken er uit op dat hij bij het NAF over onze fabriek roddelt. Op het onderhoud zou dan de waarheid verteld moeten worden.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 12.15 uur; neergekomen een lege reserve benzinetank afkomstig van een Engels of Amerikaans vliegtuig op een stuk roggeland perceel Beekberger 17 te Loenen. Omstreeks 12.00 uur; idem op het dak van perceel Arnhemseweg 457 Apeldoorn. Schade begroot op 50 gulden. Geen persoonlijke ongevallen.

BURGEMEESTER PONT. Blijkens brieven van 2, 10 en 23 februari 1944 (nr. 517, 3e afdeling) van de Burgemeester heeft de Duitse Weermacht, ingaande 13 december 1943, gevorderd. 582.80.77 hectare van het grondbezit van de gemeente genaamd het Loenensebos en de Loenermark. De SS-Obersturmbahnführer und Kommandeur der SS-Unterfahrschule te Arnhem heeft op verzoek bij schrijven van 31 januari 1944, toestemming verleend tot het vellen en wegvoeren, van het ingevolge de ontvangen lastgeving te leveren hout.

1943 ----- 14 december dinsdag.

HARDONK. Dooi, 's middags enkele regendruppels, later droog. De Duitsers spreken van zware afweergevechten aan het Oostfront (voor hen geen goed teken).

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 15.00 uur; neergekomen een rubberballonnetje, 2 instrumenten en staaldraad op een bouwland Engelanderweg 45 Beekbergen.

POLITIE (15 november t/m 14 december).
- De hoofdwachtmeester-rechercheur Bourgonje moet, volgens bewering van een Officier-Adspirant, uitgelaten hebben in de moordzaak D. dat hij een politiek misdrijf niet als misdrijf beschouwt en dat hij het niet eens is met de methode van de Sicherheitspolizei, waar verdachten niet goed behandeld worden. Op grond van deze uitlating is hem hangende het onderzoek, (zulks in overleg met den Burgemeester) verboden dienst te doen en is zijn vuurwapen met munitie ingenomen.
- Sedert enige dagen moet op last van SS Obergruppenführer Rauter de woning van Overste v. H. wonende Bosweg nr.128 alhier, tijdens de aanwezigheid van Mevrouw v.H. alhier, van 17.00 tot 8.00 uur door een politieman worden bewaakt dat weer ten laste van de straatdienst moet gaan.
- In de houding en discipline van de bevolking ten aanzien van distributie- en prijsvoorschriften valt geen verbetering te bespeuren. Het ware gewenst dat een aantal personen die bekend staan als ´zwarthandelaren´, maar die wegens onvoldoend bewijsmateriaal kans zien de dans te ontspringen, voor geruime tijd op te bergen. Binnen afzienbare tijd zal een voorstel in die zin worden gedaan.
[In de kantlijn: Wacht dit met belangstelling en ?????? af, Pont].
- Tegen woonwagenbewoners, die zich vrijwel uitsluitend met ´zwarthandel´ bezighouden en dit handwerk ook in de omliggende gemeente uitoefenen, wordt door razzia's op de autobussen die de verbindingen met die gemeenten onderhouden, met kracht opgetreden.
- Door de recherche werd een geheime distilleerderij van geringe omvang opgespoord en in beslag genomen. Tegen de eigenaar wordt proces-verbaal opgemaakt. Aanwijzingen voor een grotere geheime distilleerderij buiten de gemeente, zijn aan een belastingambtenaar doorgegeven.
- In de afgelopen maand werden 87 aangiften van rijwieldiefstal gedaan.

BURGEMEESTER PONT. Blijkens brief van de Burgemeester van 14 december 1943, Nr. 517/977, heeft de Duitse Weermacht ingaande 15 december 1943 een gedeelte ter grootte van 32.51.60 hectare van het grondbezit van de gemeente genaamd ´Spelderholt´ gevorderd.

1943 ----- 15 december woensdag.

HARDONK. Helder weer, overdag dooi. Veel Duitse militairen komen en gaan, ook veel jonge broekjes van 17 jaar.

VAN HOUTUM. ´s Middags deelt de telefooncentrale te Deventer mee dat Brouwersmolen zijn telefoonnummer voor de bewakers van de loodsen moet afstaan. Het is verregaande! Voor een stel schooiers moet je buigen. Bovendien eisen de bewakers dat de hond (zeer groot) van mijn neef wordt doodgeschoten. Een Duitser komt 's morgens bij mijn tante om de hond dood te schieten. Dit wordt gelukkig voorkomen. Wat een bewakers. Zij zijn nog bang voor een hond!

1943 ----- 16 december donderdag.

HARDONK. Helder winterweer, in de parken zijn de kinderen aan het schaatsenrijden. Weer moeten verscheidene huizen bij de Loolaan ontruimd worden. 's Avonds veel vliegtuigen.

VAN HOUTUM. Enige formaties Amerikaanse bommenwerpers komen 's middags over Zuid-Apeldoorn. Het is van 12.30 tot 13 uur een onafgebroken geronk. Zij keren om 14 en 15 uur terug. Door de zon is niets te zien. Aan deze luchtaanval nemen ruim duizend vliegtuigen deel. De Geallieerden noemen geen plaatsnamen. De Duitsers spreken over zware schade in Bremen. 's Middags komt de wegwerker van de Gemeente op ons terrein al het puntdraad en gladdraad opmeten. Zo is hij al samen met zijn collega's drie weken aan het meten. Apeldoorn moet aan de Duitsers 25 kilometer puntdraad en 60 kilometer gladdraad leveren. Hoeveel zal er dan wel niet in het hele land gevorderd zijn? In de NAC [krant] staat een artikel dat de Gemeente het aantal volkstuintjes niet meer zal uitbreiden. Echter worden alle ondernemers verzocht op een avond een vergadering in een gebouw in Apeldoorn bij te wonen om over de voedselpositie te spreken. Ondernemers moeten zeker op hun fabrieksterrein tuintjes voor hun arbeiders aanleggen. Volgens onbevestigde berichten zouden de veilingen in 1944 alles aan Duitsland moeten afstaan.

1943 ----- 17 december vrijdag.

HARDONK. Nog flinke vorst, ook overdag vorst. De nieuwe ijsbaan eveneens open. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Wij abonneren ons op de Nieuwsbode. Het kost per maand 3 gulden. Het doel is de nieuwsberichten niet te verspreiden maar nieuwe leden te werven. Het gaat meer om de drie gulden (voor goed doel) dan om het nieuws. Gewoonlijk zijn de berichten twee dagen oud (één voor drukken en één voor verspreiden). Het nieuwsblaadje is goed uitgevoerd en ingelicht. Wij moeten het blaadje nadat iedereen het heeft gelezen verbranden en niet doorgeven. Dit ter verkrijgen van abonnees.

1943 ----- 18 december zaterdag.

HARDONK. Nog strenge vorst in de nacht, in de morgen snelle verandering van weer. Sterke dooi zonder regen. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Alle bedrijven zijn verplicht tussen 24 december en 2 januari 1944 te sluiten.

BURGEMEESTER PONT. Op 18 december worden de scholen A, Graanweg en 19, Eendrachtstraat gevorderd.

1943 ----- 19 december zondag.

HARDONK. Stormachtig weer met regen. Nieuws is schaars.

1943 ----- 20 december maandag.

HARDONK. Mooi decemberweer, veel zon, in de middagbewolkt, niet koud. 's Middags Duitse auto in brand bij de Oranjelaan. Was vol beladen met koffie, sigaren, sigaretten, repen chocolade en boter! ´Lotsverbondenheid´. Ik alles, ik alles, jij de rest

VAN HOUTUM. Op de markten in Nederland worden nu vlak voor Kerstmis veel konijnen verkocht. De Prijsbeheersing [bureau] is in Apeldoorn aanwezig en maakt veel bekeuringen. De overige verkopers kunnen op het politiebureau hun konijnen voor de maximumprijs (1 gulden per pond) van de hand doen. Deze manier van optreden is wel goed want clandestiene prijzen liggen tussen 40,- en 50,- gulden voor volwassen konijnen. Deze worden ook op de markt gevraagd.

BLOEM. Men zegt dat in Den Haag, waar Duitse officieren een feestje zouden hebben, men in die kelder bommen had gevonden en dientengevolge de mensen om 4 uur al van de straat moesten zijn.

1943 ----- 21 december dinsdag.

HARDONK. Droog, geen bijzonders. Dinsdagmiddag tussen half twee en half drie een massa vliegtuigen in de lucht. Verschillende reservetanks neergekomen.

VAN HOUTUM. Er worden 160 Nederlandse gijzelaars vrijgelaten. Onder hen bevindt zich de directeur van de Twentse Bank in Apeldoorn. In zijn kamp [ergens in Noord Brabant] zijn nog 144 gijzelaars achtergebleven onder wie onze burgemeester Quarles van Ufford. De reden tot deze vrijlating is onbekend.

1943 ----- 22 december woensdag.

HARDONK. Eerst goed weer, later regen. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. 's Middags om 1.45 uur passeren Amerikaanse bommenwerpers in noordelijke richting. De formaties komen recht over. Het geronk houdt een kwartier aan. Een half uur later horen wij opnieuw vliegtuiggeronk. Tussen de wolken zijn zo nu en dan strepen zichtbaar. Deelen laat zich nog even horen. Opnieuw zijn ruim duizend Amerikaanse vliegtuigen (ook jagers) in de lucht. Ook nu is hun doel noord-west Duitsland (38-21+4). Alle motorrijtuigen in Nederland moeten op last van Hitler worden geregistreerd. De Rijksverkeersinspectie zendt aan alle betrokkenen uitvoerige vragenlijsten. De meeste vragen zijn moeilijk te beantwoorden. Als voorbeeld hoeveel bedraagt het vervoerde gewicht over de laatste drie maanden? Onnauwkeurige opgave of niet bijhouden van rittenboekje, bandenkaart enzovoort worden als sabotage opgevat. In deze gevallen moet de politie de wagen in beslag nemen.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 14.00 uur; neergekomen een vijftal uit Engelse of Amerikaanse vliegtuigen afgeworpen lege benzinetanks op de navolgende plaatsen:
1. Tuin perceel 205 Zevenhuizenseweg.
2. Weiland perceel 55 Anklaarseweg.
3. Bevloeiingsveld Kanaal Noord.
4. Bos Tuinmanslaan.
5. Bos Hoog Soeren.

1943 ----- 23 december donderdag.

HARDONK. Droog weer, gevolgd door enige regen.

VAN HOUTUM. Controleurs van de CCD onderzoeken in een trein tussen Amersfoort en Apeldoorn alle koffers van de reizigers. Eén man begaat een domme fout en werpt zijn koffer het raam uit. De controleurs arresteren hem. Na enige tijd blijkt dat de koffer uitsluitend decembernummers van het illegale blaadje 'Trouw' bevatte. Er gaan talrijke verhalen over het lot van deze man rond. Het is aan te nemen dat hij naar Arnhem zal worden overgebracht. Deze zending zou niet voor Apeldoorn maar voor Deventer zijn bestemd. De juistheid hiervan is natuurlijk niet na te gaan. Het is jammer dat het gebeurd is. 's Avonds doen negen Duitsers en twee Apeldoornse agenten (NSB-ers) een inval bij een wasserij van Meijer. De eigenaar wordt in zijn kantoor opgesloten. De moffen zoeken naar onderduikers. Ze hebben geen resultaat. Na afloop proberen zij de eigenaar uit te horen en hem vrees in te boezemen door dreigementen. Bijvoorbeeld enkele reis naar Vught. Zij slagen hierin niet. De eigenaar blijft ontkennen. Tenslotte moet hij met een Duitser de wasserij door. De eigenaar is lang van stuk en ziet boven op de ketel een onderduiker liggen. De Duitser is klein en ziet het gelukkig niet. Ook dit heeft geen resultaat. De Duitsers en de beide agenten vertrekken. Het is maar goed want op de ketel (warm) lagen twee onderduikers roerloos. Drie anderen bevonden zich in een droogkast. Het is erin bijna niet meer uit te houden. Deze inval berust weer op verraad. Eén van de onderduikers (hij heeft voorheen op Brouwersmolen gewerkt) wilde niet naar Duitsland terug. Een andere Nederlander stond voor zijn terugkeer in Duitsland borg. De vrouw van deze borg wenste haar man natuurlijk ook terug te zien en verraadde de onderduiker zodoende. Van je vrienden moet je het maar hebben!

1943 ----- 24 december vrijdag.

HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.

VAN HOUTUM. 's Nachts om twee uur begint het luchtdoelgeschut van Deelen hevig te schieten. Het vliegtuiggeronk is nauwelijks te horen. Daarentegen komen van vier uur tot 6.30 uur aanhoudend Britse vliegtuigen over. Zij zijn op de terugweg. Wij horen in alle richtingen zwaar vliegtuiggeronk. 's Morgens worden wij vanuit Amsterdam gebeld. Het gesprek moet door luchtalarm worden verbroken. Later wordt het vanuit een schuilkelder voortgezet. 's Middags om drie uur horen wij in noordelijke richting vliegtuiggeronk. Het zijn niet zoals verwacht werd Amerikanen maar Duitsers. Op het kerkhof in Ugchelen liggen onder andere twee piloten van de RAF. De meeste ondernemingen moeten met ingang van vandaag hun bedrijf sluiten in verband met Kerstmis en Nieuwjaar. 's Morgens komt het getrouwde personeel van beide fabrieken het hun toegewezen brandhout ophalen. Zij halen het met de meeste zonderlinge voertuigen op. Als de NSB-politie deze houtverdeling bemerkt krijgen wij waarschijnlijk een boete. Het bezit van hout dat niet opgegeven is, het zagen met een cirkelzaag en de verdeling die ook zonder toestemming plaatsvindt zijn verboden.

BURGEMEESTER PONT. Op 22 december werd gevorderd school 24, Westenenk. Aangezien werd medegedeeld dat het vorderen van korte duur zou zijn werden geen maatregelen getroffen voor het huisvesten van de scholen.

1943 ----- 25 december zaterdag (eerste kerstdag).

HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.

VAN HOUTUM. Belastingambtenaren hebben in de afgelopen week een onderzoek ingesteld bij de Tricotfabriek [aan de fabriekstraat]. De Duitse directie meende dat hun personeel niet in aanmerking kwam voor de loonbelasting. Zij menen onder en boven de wet te zijn. Zodoende moet het personeel nu de achterstallige loonbelasting betalen. Het is wel eens goed. Velen worden voor een hoog bedrag aangeslagen. Deze variëren van 150 tot 250 gulden. Een boekhouding wordt er niet op na gehouden. Eerst werd het personeel wekelijks later per 14 dagen en nu per maand uitbetaald. Zogenaamd om de administratie te vergemakkelijken. Het personeel kon echter ook voorschotten krijgen. Wanneer het de directie behaagt, veranderen zij zo weer de uitbetalingen. Voor het personeel is het gemakkelijk. Nederland betaalt wel. Over sabotage wil ik nog één ding vermelden. Er is groot gebrek aan materiaal. Gewoonlijk worden van drie motoren één nieuwe gemaakt. De rest verhuist naar het magazijn. Het magazijn kreeg op zekere dag enige wagons materiaal toegestuurd. Het leek veel maar het was niets. Het waren honderden doosjes met in ieder doosje nu eens één schroefje dan weer één boutje of één moertje enzovoort. Overal zat één voorwerp van geen waarde in. Vele Duitse soldaten proberen 's avonds op straat een kruik jenever tegen zwarte prijs (ruim 50 gulden) te verkopen. Zij hebben deze als Kerstgeschenk ontvangen. Het cadeau zegt voldoende over het Duitse moreel.

1943 ----- 26 december zondag (tweede Kerstdag).

HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.

VAN HOUTUM. 's Morgens om tien uur werpt een jongen zich bij de overweg aan de Jachtlaan voor de sneltrein. Hij is op slag dood en zwaar verminkt. Verdere bijzonderheden zijn onbekend. Het is waarschijnlijk dat hij ten einde raad was door de arbeidsinzet.

SPOORWEGEN. Op 2e Kerstdag kreeg ik een oproep om naar Epe te komen. Ik weigerde dit onder het motief dat het een feestdag was. Een collega te Zwolle weigerde eveneens en werd bijna gearresteerd. De volgende dag werd ik weer ontboden en moest toen wel gaan. Het bleek dat men bezig was tanks van bredere loopkettingen te voorzien. Hierdoor werd de losweg evenals de toegangsweg totaal vernield. Men verlangde nu van mij dat ik alles met keien zou bestraten. Dit weigerde ik omdat zij geen machtiging van de Bahnbevollmächtigte bei den Niederländische Eisenbahnen konden tonen. Men was hierover niet te spreken en de opdrachtgever eiste dat ik aan zijn bevel zou voldoen. Na veel heen en weer gepraat vertrok ik echter weer naar Apeldoorn. Via Utrecht kreeg ik bericht er zo min mogelijk aan te doen maar het moest niet in de gaten lopen. Dit is gelukt.

1943 ----- 27 december maandag.

HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.

VAN HOUTUM. De commissaris van politie in Apeldoorn waarschuwt dat de bevolking zal moeten wachthouden op punten waar Duitse richtingaanwijzers of andere borden zijn vernield of weggehaald. Zo moet in Beekbergen al posten. Het is weer winter en dan komen deze lage Duitse praktijken weer te voorschijn.

1943 ----- 28 december dinsdag.

HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.

1943 ----- 29 december woensdag.

HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.

VAN HOUTUM. 's Avonds om 6.30 uur komen de eerste Britse vliegtuigen over. Zij keren om acht uur druppelsgewijs terug. Om 9.30 uur wordt het drukker en al snel passeren grote formaties. Het zware geronk houdt drie kwartier aan. Om 10 uur schiet het luchtdoelgeschut van Deelen vrij intensief.

1943 ----- 30 december donderdag.

HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.

1943 ----- 31 december vrijdag.

HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.

BLOEM. Nog steeds zowel overdag als 's nachts komen drommen vliegtuigen hierover die over de grenzen gaan bombarderen. Krantenberichten melden dat er 54 Duitse steden geheel plat liggen of zwaar getroffen zijn.

BURGEMEESTER PONT. Twee honderd veertien aanvragen voor vlak glas gecontroleerd. Daarvan in 173 gevallen gehele toewijzing en in 22 gevallen gedeeltelijke toewijzing verleend. 13 Aanvragen werden afgewezen en in 8 gevallen werden verwerkingsbewijzen verstrekt.