1944-I

BRANDWEER. In 1944 werden door ons 110 benzinetanks geborgen.  1944 ----- 1 januari zaterdag.  HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.

1944 ----- 2 januari zondag.
HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.

VAN HOUTUM. Overal in onze omgeving liggen weer grote hoeveelheden zwarte stroken met zo nu en dan geheel witte exemplaren. Er liggen ook strooibiljetten. Echter niet in zo'n grote getale. De meeste zijn gescheurd. Het pamflet is in het Duits gedrukt en gekenmerkt G99. Dus nog in 1943 gedrukt.

1944 ----- 3 januari maandag.

HARDONK. In Rotterdam en Den Haag.

VAN HOUTUM. 's Nachts om 0.30 uur komen de eerste Britse vliegtuigen over. Het geronk houdt een uur aan. Het zijn meest snelle bommenwerpers die zeer verspreid overkomen. Wij horen voortdurend ontploffingen die zich ook in het rammelen van de deuren openbaren. Het luchtdoelgeschut laat zich niet horen. Om 2.30 uur stort een vliegtuig brandend in richting Woeste Hoeve neer. Het ontploffen van de munitie houdt lange tijd aan. Om 4.45 uur keren de eerste toestellen terug. Al snel passeren grote formaties. Om vijf uur is boven het zware geronk uit het luchtdoelgeschut goed te horen. De laatste toestellen van deze hoofdmacht komen om 5.30 uur over. Deze vliegtuigen keren terug van een aanval op Berlijn. Het neergeschoten vliegtuig ligt ten zuiden van Beekbergen op afgesloten terrein. Het is boven Apeldoorn in brand geschoten. Beide piloten liggen verkoold tussen de resten van hun toestel.

BRANDWEER. 's Morgens om 2.45 uur stortte een Duitse jager naar beneden. Daarbij werd de bemanning gedood.

BURGEMEESTER PONT. Het gebouw van school 9 (Hoenderloo) dat door de Duitse Weermacht was gevorderd werd op 3 januari 1944 weer vrij gegeven.

1944 ----- 4 januari dinsdag.

HARDONK. Sneeuw en hagelbuien. Nog geen nieuws vernomen.

1944 ----- 5 januari woensdag.

HARDONK. Nachtvorst, gladde straten, later dooi en lekker januariweer. Dinsdagmiddag brandje bij het PV-clubhuis Valkenberglaan, nu in ´bezit´ van Jeugdstorm.

VAN HOUTUM. Bij het baanvak Zwolle - Apeldoorn ontploffen enige bommen. Het schijnt geen aanslag te zijn.

1944 ----- 6 januari donderdag.

VAN HOUTUM. Alle woonwagens uit Apeldoorn (ruim duizend) zijn gevorderd. De eigenaren moeten zelf onderdak zoeken. Anders worden zij naar werkkampen overgebracht. De woonwagens zullen in Duitsland als noodwoningen dienstdoen. 's Middags komt een Duitser onze vrachtauto controleren of deze werkelijk in reparatie is. Wij hadden niet zelfstandig moeten handelen. We hadden eerst het seminarium van het defect (verbrande startermotor) in kennis moeten stellen. Deze zou dan voor gratis reparatie zorgen. De sergeant zal dit alsnog proberen. De zaak kwam aan het rollen doordat de vrachtauto dezer dagen voor de Weermacht zou moeten rijden. Volgens onbevestigde berichten zouden in Harderwijk pistolen zijn ontvreemd. Twee geschorste Apeldoornse agenten zouden weer in dienst zijn genomen. Marechaussees moesten op zekere dag 100 pistolen in Harderwijk voor het garnizoen in Apeldoorn afhalen. De marechaussee in Harderwijk kreeg een telefoontje dat de auto drie kwartier eerder zou komen. Dit gebeurde en de pistolen werden aan de marechaussees van deze auto toevertrouwd. Het bleek later dat deze pistolen in goede handen terecht zijn gekomen. Twee Apeldoornse agenten werden onlangs betrapt bij smokkelen van rogge. Beide werden geschorst. Ze moesten aan de commandant Buck (deze eist nog een geleide van zijn gestolen huis naar het politiebureau. Dit is 150 meter) hun revolver afgeven. Beide weigerden en een dorst te zeggen dat ook Buck niet alleen van de bonnen kan leven. Vervolgens somde hij een groot aantal zwarte maaltijden op in diverse hotels van de commandant en noemde hierbij prijzen. Het einde was dat voor beide agenten de schorsing werd ingetrokken.

1944 ----- 7 januari vrijdag.

HARDONK. Zacht weer, regenachtige morgen. Later droog. Vanavond brand in wasserij op de Eendracht. In Groningen groot aantal gijzelaars gevangen genomen en een zestal doodgeschoten. In de avond even naar T.[Terwel].

VAN HOUTUM. Langs de grens van de inmiddels afgesloten bossen tussen Ugchelen en Hoenderloo worden nu Duitse borden gelegd. Deze zullen binnenkort geplaatst worden. In het fabrieksbos liggen ook vier borden. Zodoende wordt een driehoek van ruim een hectare eveneens afgesloten. Hiervan hebben wij tot nu toe geen officiële kennisgeving ontvangen. De Duitsers vinden het zeker van weinig belang. De laatste weken mocht er al niet meer in bedoelde bossen gewerkt worden. Dit gebeurde echter toch. Er ontstonden nog al eens twistgesprekken. Eerst tussen de boswachter en zijn arbeiders met een controlerende Duitser. Later met de boswachter van het Ugchelse Bos die in Duitse dienst is (op aanraden van zijn superieuren). Het loopt gelukkig goed af. Het omgehakte hout is niet in Duitse handen terechtgekomen. De verstandhouding tussen de betrokken personen is er echter niet op vooruit gegaan. De boswachter van Het Leesten mag zich niet in het bos begeven maar hij is er wel verantwoordelijk voor. Dat is Duits recht! Wat er precies met deze bossen zal gaan gebeuren is onbekend. Vanuit Harskamp is men bezig met een spoorlijn in richting Hoenderloseweg. In dit gebied worden grote stukken bos omgehakt. De Duitsers zijn van plan er bunkers te bouwen.

BURGEMEESTER PONT. Door de Duitse Weermacht werden gevorderd de school 15 (Wormen) en de bijzondere school aan de Kartonweg.

1944 ----- 8 januari zaterdag.

HARDONK. Regenachtig somber weer met veel wind. Niet koud. Het schijnt de Duitsers in Rusland niet zo heel best te gaan. ´Druk bij Kirowograd toegenomen´ dat betekent verlies van de stad?

1944 ----- 9 januari zondag.

HARDONK. Regendag, geen nieuws.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 3.30 uur bellen de Duitsers diverse chauffeurs van 'sichergestellte' auto's uit hun bed. Het is ook nu weer een oefening. Het duurt uren voordat alle wagens bij het seminarium verschijnen. Eén colonne rijdt naar Woeste Hoeve en via Loenen weer naar Apeldoorn. De chauffeurs hebben tussentijds voor oefening tweemaal luchtalarm. Zij moeten de eerste keer de auto's rechts van de weg stilzetten en zelf dekking zoeken. De tweede maal moeten zij met auto en al dekking zoeken. Bij voorbeeld onder de bomen. Hieruit volgt duidelijk dat de chauffeurs later met de auto's gevorderd worden. Een auto heeft geen luchtalarmoefening nodig. Bovendien krijgen enkele eigenaars een brief dat hun auto op een zeker tijdstip opgespoten moet worden. Natuurlijk in een camouflagekleur. Onze vrachtauto hoeft niet te rijden. Deze is in reparatie.

1944 ----- 10 januari maandag.

HARDONK. Droog goed weer, verder geen bijzonders.

VAN HOUTUM. De bevolking van Hoenderloo moet de komende dagen wacht lopen bij de gebouwen van het Gesticht. Enige dagen geleden werd ingebroken in twee huizen waaruit de bewoners waren verjaagd. De hele inboedel is verdwenen. De dieven (wie zegt dat het geen Duitsers waren?) gingen ook een derde woning binnen maar daar sliepen moffen. Daardoor werden zij gestoord. Deze alarmeerden anderen en al spoedig zette de politie alle wegen rondom Hoenderloo af. De dieven maakten namelijk gebruik van een auto. Over arrestaties is niets bekend. Iedere volwassen mannelijke inwoner krijgt echter aanzegging de gebouwen gedurende bepaalde tijd te bewaken. Een buurtjongen die even voor Pasen 1943 voor de arbeidsinzet opgeroepen werd en daarna in Deventer leerde chaufferen, is in de Kerstweek met verlof thuis geweest. Er gingen al allerlei geruchten over vrijwillig tekenen bij de NSKK. Eén persoon heeft zelfs een foto waarop hij de Hitlergroet brengt. Hijzelf ontkende al deze beweringen halsstarrig. Hij is chauffeur bij een onderafdeling van de VDM (Volksdienst Deutsche Mittelstelle). Deze instelling staat direct onder Himmler en is ingedeeld bij de SS Hij heeft goed eten en rijdt voortdurend op benzine. Hij is goed op de hoogte met de toestanden te Odessa en Sjitomir. Uit deze en andere verklaringen maakte men al op dat hij het Duitse belang vrijwillig diende. Nu is het raadsel helemaal opgelost. Zijn moeder verspreekt zich 's morgens tegenover de buurvrouw en zegt dat hij een uniform draagt. Op de rechtermouw staan de letters NSKK en op de kraag een letter V. Voorts verdient hij 60,- gulden. Er gaan geruchten dat zijn ouders gebruik maken van extra rantsoenen. Hiervan is echter geen bevestiging te krijgen. Een volgend verlof zal hem niet aangenaam zijn. Hij zal dan door de burgerij afgestoten worden. De directeur van het Arbeidsbureau in Apeldoorn, die ons met alle geweld naar Duitsland wilde hebben is overgeplaatst naar Zwolle.

BURGEMEESTER PONT. Door de Duitse Weermacht werden gevorderd de gebouwen van de scholen 24 (Westenenk) en A (Graanweg).

1944 ----- 11 januari dinsdag.

HARDONK. Goed weer, bewolkt met iets opklaring. Om half twaalf veel vliegtuigen in de lucht. 's Middags tegen 2 uur weer geronk en geschiet. Langs de IJssel moeten veel vliegtuigen neergeschoten zijn. Naar M.[Moerman] geweest en zijn mening gevraagd over de houding van Turkije. Bij de luchtgevechten overdag zijn veel kogels neergekomen onder andere in het wegdek van de Asselsestraat en Mariastraat, gelukkig geen slachtoffers.

VAN HOUTUM. 's Morgens om elf uur passeren grote formaties Amerikaanse bommenwerpers. Kort daarop schieten de luchtdoelkanonnen in Deelen. De granaten ontploffen eerst recht boven ons en later meer zuidelijk. Het is een oorverdovend lawaai. Het geronk houdt na een kwartier op. Om 12.30 uur komen Amerikaanse vliegtuigen opnieuw over. Nu echter op de terugweg. Het geronk houdt ruim een half uur aan. Wij horen duidelijk het gefluit van jagers. Door de dichte bewolking is niets te zien. Om 1.30 uur passeren nieuwe formaties. Deze zijn ook op de terugweg. Van twee kanten horen wij zwaar mitrailleurvuur. Even later verschijnt een Duitse jager onder de wolken. Het toestel mist één landingswiel. Boven Brouwersmolen zijn twee jagers met elkaar in gevecht. Zij verdwijnen in westelijke richting. In Apeldoorn komen verschillende kogels terecht. Alle met goede afloop.

BLOEM. Hevige luchtgevechten van Amerikaanse vliegtuigen, die naar Duitsland wilden, met Duitse jagers in de buurt van Deventer. Naar men zegt zouden 6 jagers en 2 Engelse of Amerikaanse vliegtuigen neergeschoten zijn en gevallen op Schalkhaar, Lettele, Heeten, Croddenbrug, Vaassen en Epe. Bij Hein Borgonje in de Wilpse Achterhoek vielen 5 zware bommen die gaten sloegen met een middenlijn van 10 meter. Hierbij geen persoonlijke ongelukken. In het Hooiland is bij J. Hendriks door de deur geschoten en bij Kruitbosch zijn veel patronen gevonden van de vliegtuigmitrailleurs. Ook zou er geschoten zijn op de trein Apeldoorn - Zutphen vanuit de vliegtuigen.

1944 ----- 12 januari woensdag.

HARDONK. Bewolkt, maar goed weer. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Boven Hummelo woedden de grootste luchtgevechten uit deze oorlog. Alleen al in de omtrek van deze plaats liggen de wrakstukken van 60 bommenwerpers en jagers. Het juiste aantal Amerikaanse en Duitse vliegtuigen is niet bekend. Bij Heerde zijn ook enige toestellen gevallen. In de buurt van een wasserij stortten een bommenwerper en een Duitse jager neer. Acht Amerikanen landden per parachute veilig op de grond. De Duitse piloten werden uit hun vliegtuig geslingerd en tegen de grond verpletterd. Het is niet bekend of zij wel van een parachute voorzien waren. Onder de Amerikaanse officieren van dit vliegtuig zou zich een Poolse jood hebben bevonden. Eén van de vliegers deelde mee dat de Amerikaanse bommenwerpers gevraagd hebben om bescherming van sterke Geallieerde jagers omdat de luchtslag boven Oost-Nederland te grote vormen aannam. Een tweede bommenwerper explodeert boven Heerde en valt op woningen. Er is gelukkig weinig schade. Van een derde bommenwerper wordt de staart afgeschoten. Het staartstuk viel snel. De rest kwam in de bossen terecht. In deze streek stort ook nog een vierde bommenwerper neer. In Deventer liggen drie Duitse jagers en een Vliegend Fort. Eén van deze jagers is het toestel dat wij gisteren gezien hebben en één landingswiel miste. Het wiel is inmiddels in de sprengen aan de Richtersweg in Ugchelen gevonden. Duitsers halen het later op. Te Colmsgate bij Deventer ligt een andere bommenwerper helemaal vernield langs de straatweg. Hierbij waren acht doden. Twee wisten uit het toestel te springen. De lijken zijn zwaar verminkt. Alle genoemde bommenwerpers waren op de terugweg. Dus zonder bommen. Door een luchtgevecht viel 's morgens een volle bommenlast op Delden.

BLOEM. Voor de veebonnen wordt betaald f 3,50 per kilo rund. Voor een beste neurende koe wordt betaald f 3000,-.

1944 ----- 13 januari donderdag.

HARDONK. Zacht, somber weer. Nieuws ontbreekt.

VAN HOUTUM. Wij ontvangen een nieuw illegaal dagblaadje met het opschrift ´Orgaan van de vrije pers´. Het is gedateerd 8 januari. Het blijkt slecht ingelicht te zijn. Wij hebben ´de Nieuwsbode´ sinds 23 december niet meer ontvangen. We vermoeden dan ook dat de drukkerij is ontdekt.

1944 ----- 14 januari vrijdag.

HARDONK. Mooi en helder. Veel vliegtuigen.

VAN HOUTUM. 's Morgens tussen vier en vijf uur keren grote formaties Britse bommenwerpers terug van een aanval op Duitsland. Zij laten talrijke strepen achter. Naar later blijkt zijn het geen gesloten formaties maar Mosquito's. Ze ondernemen een aanval op West-Duitsland. 's Avonds om 18.15 uur komen de eerste Britse vliegtuigen verspreid over. Naar het geronk te oordelen schijnt de hoofdmacht via het Noorden te passeren. Om 20 uur vliegt tot tweemaal toe een laagvliegend toestel in oostelijke richting over. Een kwartier later passeren grote formaties die op de terugweg zijn. Het luchtdoel van Deelen begint zwaar te schieten. Het houdt enige minuten aan. Om 20.30 uur begint het opnieuw en duurt ongeveer even lang. Enkele granaten fluiten over. Het zware geronk houdt onafgebroken tot 20.40 uur aan. Later horen we nog enkele achterblijvers. Om 21.15 uur schiet Deelen nog even terwijl er geen vliegtuigen overkomen.

BLOEM. Hedenavond half zeven een zeer zware dreun waarbij de binnenmuren van ons huis zich als het ware bewogen. Later vernamen we dat aan de dijk bij Deventer nabij ´de Ziele´ (een villa aan de Twellose dijk) een bom gevallen was die aan een jongen van l7 jaar, die ter plaatse fietste, het leven kostte. Hij was door een scherf getroffen die de zijkant van het been en het lichaam had geraakt. Een meisje dat naast hem reed bleef ongedeerd.

POLITIE (15 december t/m 14 januari). - Groente en vooral fruit zijn zeer schaars.
- In de afgelopen periode werden meerdere gevallen van clandestiene slachting van varkens opgespoord, terwijl tevens tegen een aantal personen proces-verbaal werd opgemaakt ter zake het onbevoegd voorhanden hebben van varkens, die kennelijk voor clandestiene slachting bestemd waren.
- In de afgelopen periode is gebleken dat enkele leden van het corps teveel particulier contact hebben met burgers, die door de zwarte handel hun kost verdienen.
- Een veel voorkomend verschijnsel is ook de handel in Perzische tapijten. Aangezien deze als luxe goederen niet onder de prijsvoorschriften vallen, staat voor een ieder, die voorheen zich niet met dergelijke handel inliet, thans de mogelijkheid open, zich aanzienlijk te verrijken. Doordat zich in de handel in deze goederen dergelijke personen kunnen inschakelen, als caféhouders en dergelijke, ontstaan aanzienlijke prijsverhogingen, die anders wellicht waren uitgebleven.
- Een ander veel voorkomend euvel schuilt in het aanbieden van allerlei goederen per advertentie, waarbij dan tevens een prijs, overeenkomende met de werkelijke waarde van het aangebodene wordt aangegeven. Meldt zich op deze advertentie een koper, dan blijkt de kostprijs van het bewuste goed veel meer te bedragen. Tegen dit euvel wordt met kracht opgetreden.
- Door de recherche werd 1 persoon aangehouden ter zake het verlenen van hulp bij het ontvluchten van arrestanten.
- Er werden 60 aangiften gedaan van rijwieldiefstal.

1944 ----- 15 januari zaterdag.

HARDONK. Mistig, kil en somber. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. De Overheid neemt nieuwe maatregels voor de voedselbonnen. Met ingang van 6 februari aanstaande zijn de nu gebruikelijke ongeldig. De rantsoenbonnen voor eieren worden vandaag ongeldig verklaard. Er zijn al nieuwe bonnen in omloop.

1944 ----- 16 januari zondag.

HARDONK. Mistig en somber weer. 's Morgens zag ik dat de Wilhelminaschool [aan de Kerklaan tegenover het Oranjepark] inderdaad door de Duitsers in gebruik was genomen voor een soort ´Fahrcursus´ [rijschool].

1944 ----- 17 januari maandag.

HARDONK. Weer als vorige dag, guurder. Bij F. geweest.

1944 ----- 18 januari dinsdag.

HARDONK. Somber weer met motregen. Later droog. Overal zie je nu ´hulppolitie´ staan, lui in burger met witte band om de arm. Gehalte lijkt me niet veel soeps, een stelletje avonturiers!

1944 ----- 19 januari woensdag.

HARDONK. Somber en vochtig. Niets bijzonders.

VAN HOUTUM. 's Morgens worden op het kerkhof in Ugchelen [Heidehof] de lijken van een Rus en een Amerikaan begraven. Het is onbekend op welke wijze deze militairen zijn gesneuveld.

1944 ----- 20 januari donderdag.

HARDONK. Weer als gisteren. Vliegtuigen gehoord. Langs de Soerenseweg vanaf het hek tot de school in Hoog Soeren is een grote hoeveelheid munitie opgeslagen. Het prachtige bos bij de ´forten´ is voor een deel gekapt.

VAN HOUTUM. Voor 15 februari aanstaande moeten alle vluchtheuvels, verkeerszuilen en beplantingen tussen weg en trottoir verwijderd worden. Als voornaamste reden worden ongelukken opgegeven. Deze vinden voornamelijk plaats 's nachts tijdens de verduistering. Hieruit is op te maken dat de maatregel geheel Duits belang betreft. Wie rijdt er 's nachts anders dan de vijand. De haltes komen nu op de trottoirs.

1944 ----- 21 januari vrijdag.  HARDONK. Gelukkig nu goed weer met telkens zon. Nogal wind. In de avond en nacht vliegtuigen.

VAN HOUTUM. De distributiemaatregels worden verscherpt. Op de eerstvolgende boterbon wordt alleen rundvet beschikbaar gesteld. 's Morgens bellen twee ambtenaren van de PTT Brouwersmolen op. Zij delen mee dat zij opdracht hebben gekregen het telefoontoestel van het kantoor naar één van de loodsen over te plaatsen voor de NSB-bewakers. Na enig gepraat stellen de ambtenaren een andere regeling voor. Dit moet echter mondeling besproken worden. Dit gebeurt. Een dode leiding zal van een nabij zijnde woning naar de loods verlengd worden. Daar zal een geheel nieuw toestel komen. Officieel mag geen nieuw materiaal gebruikt worden maar de PTT werkt in dit opzicht mee. Op de fabriek in Ugchelen wordt het toestel voor eigen gemak verplaatst. Hiervoor zijn ook enige nieuwe kabels nodig. Deze worden zonder meer door de PTT geleverd. Zo onder elkaar komt men nog wel tot een oplossing. De Duitsers slaan de brandstoffen in de loodsen van Brouwersmolen niet deskundig op. Er wordt maar ingegooid. Het gevolg is dat één wand door slordig opgestapelde turf helemaal bezwijkt. Deze moet nu door stutten in zijn verband worden gehouden. Ook hier berust het weer op een eeuwenoud beginsel ´Het is toch van een ander´. De woningen van het gesticht in Hoenderloo die ook door de Duitsers zijn gevorderd worden opgeschilderd. De moffen breken uit vele van deze huizen binnenmuren. Het schijnt dat de Duitsers de Weikamperweg geheel zullen afsluiten. Men vermoedt dat het onderwijs bezweken is voor de Duitse eis over arbeidsinzet onder het onderwijzend personeel. Een onderwijzer uit Emst krijgt namelijk een brief dat hij zich binnen bepaalde tijd naar Essen (doorgangsplaats) moet vertrekken. Enige dagen geleden hield de Duitse politie een soort drijfjacht op onderduikers in het Kroondomein. Vanaf de lijn Epe - Het Loo werd met een groot aantal personen de bossen tot bij Elspeet doorzocht. Zij vonden twee ondergedokenen. Deze werden tijdelijk in een schuurtje opgesloten. Ze wisten bij het aflossen van de wacht te ontsnappen. In het Kroondomein is zo goed als geen wild meer. Alles is door de moffen al verorberd. Ook hier voeren zij hun organisatie door. Herten mogen alleen door generaals of hogeren worden gedood. Konijnen zijn voor de minderen.

1944 ----- 22 januari zaterdag.

HARDONK. Opnieuw somber en vochtig, in de avond droog. Weer veel huizen aan de Loolaan gevorderd onder andere de pastorie van ds. Visser. Er gaan geruchten over een nieuwe landing der bondgenoten in Italië.

VAN HOUTUM. Politieagenten deden in de afgelopen nacht op talrijke punten huiszoekingen.

BLOEM. Inval van de Engelsen in Italië bij Minetto, 50 km onder Rome zodat de Duitsers daar nu in de rug zijn aangevallen.

1944 ----- 23 januari zondag.

HARDONK. Stormachtige wind, regen en hagelbuien, koud weer, later droog. Niets bijzonders.

1944 ----- 24 januari maandag.

HARDONK. Kalmer weer, telkens iets zon, later betrokken met motregen. Van de fronten geen nieuws.

VAN HOUTUM. Enige agenten van de economische dienst doen 's morgens huiszoeking bij een drietal inwoners van Ugchelen. Het is verraden werk. Bij de eerste vinden ze een clandestien varken. Bij de tweede een radio en bij de derde een onderduiker. De radio is van de kleinzoon van de betrokken huiseigenaar. Het bevond zich open en bloot met het snoer in een stopcontact op zolder. De agenten gaan naar het huis van de kleinzoon en vinden bij zijn vader eveneens een clandestien varken. Geloof maar dat de gedupeerden zullen opsporen wie de verrader van dit geval is. Deze zal dan staan tegenover twee personen die voor niets terugdeinzen.

BLOEM. Heden puntdraad, 10 meter per hectare en gladdraad, 15 meter per hectare geleverd voor de weermacht.

1944 ----- 25 januari dinsdag.

HARDONK. Felle windvlagen, enkele buien afgewisseld door zon. Naar M. [Moerman] geweest. Geen nieuws vernomen.

VAN HOUTUM. Om twaalf uur passeren samen 36 Duitse jagers in groepen van drie en vier in westelijke richting. Een kwartier later volgen 17 Duitse bommenwerpers. Deze keren een half uur later terug. De mening dat het hier een voorzorgsmaatregel betreft wordt al gauw bevestigd. Amerikaanse bommenwerpers doen tezelfdertijd aanvallen op de vliegvelden te Gilze-Rijen en Leeuwarden. De Duitsers waren zeker ook bang voor een bombardement van Deelen.

BURGEMEESTER PONT. Door de Duitse Weermacht werden gevorderd het gebouw van school 11 (Hoog Soeren) en de daarbij behorende ambtswoning. School 15 werd ondergebracht in het gebouw van school 224, van de school aan de Kartonweg 6 klassen in het gebouw van school 20 (Molenstraat) en 2 klassen in het gebouw van de school aan de Graanweg. School 11 (Hoog Soeren) werd gehuisvest in de Nederlands Hervormde kapel.

1944 ----- 26 januari woensdag.

HARDONK. Droog weer, telkens zon. Vanmorgen een winterhulpkereltje aan de deur, natuurlijk afgepoeierd.

VAN HOUTUM. De politie in Apeldoorn hield gisterenavond razzia's, onder meer in de bioscoop en vannacht door huiszoeking. Hierbij werden 200 jonge mannen gearresteerd. Ze weigerden na hun verlof naar Duitsland terug te keren. Ze werden geboeid naar Arnhem overgebracht.

1944 ----- 27 januari donderdag.

HARDONK. Somber weer, Iets vochtig, zacht. De gehele avond geronk van vliegtuigen, de ´buurman´ zal dus wel weer bezoek gehad hebben.

1944 ----- 28 januari vrijdag.

HARDONK. Bewolkt, zacht. Vliegtuigen in de lucht.

VAN HOUTUM. In de krant (NAC) staat een soort klaagbrief van een inwoner van Hoenderloo. Hij beweert dat zijn dochtertje van 13 jaar [?] niet bevallen moet zoals men zegt. Hij bevestigt dit met een medisch attest van de plaatselijke arts. Door dit stuk wordt iedereen nieuwsgierig en vraagt inlichtingen. Het meisje heeft in werkelijkheid al een kind. Om deze reden is zij van school ontslagen. Zij heult met Duitse soldaten en loopt met hen mee. Zo is de waarheid.

1944 ----- 29 januari zaterdag.

HARDONK. Weer als vorige dag. Geen nieuws.

BURGEMEESTER Pont. Het lokaal ´Patrimonium´ in de Roggestraat werd 29 januari door de afdeling Sociale Zaken ontruimd en ter beschikking gesteld van de Distributiedienst. De centrale verwarmingsketel is echter defect. Hierdoor kan slechts één ruimte in gebruik genomen worden. Alleen daarin is een schoorsteen aanwezig. In deze ruimte wordt de uitreiking van de nieuwe distributiestamkaarten verzorgd. Met de verhuizing van de afdeling Uitreiking Bonkaarten van de Sociëteit naar het gebouw ´Patrimonium´ zal moeten worden gewacht tot een oplossing voor het verwarmingsvraagstuk is gevonden.

1944 ----- 30 januari zondag.

HARDONK. Heldere zonnige ochtend, 's middags weer betrokken. Voortdurend veel vliegtuigen in de lucht, vooral om circa 2 uur werd er hevig geschoten en kregen we luchtalarm.

VAN HOUTUM. Wij horen 's morgens om 11.30 uur vliegtuiggeronk in zuidelijke richting. Kort daarop zien we in een blauw stuk tussen de wolken 13 strepen die snel worden getrokken. Het lijken ons jagers. Een kwartier later komen grote formaties recht over. We tellen slechts 15 bommenwerpers. Het geronk houdt tot 12 uur aan. Intussen is het wolkendek dichtgetrokken. Om 12.30 uur zijn opnieuw vliegtuigen boven ons. Van 12.45 tot 13.00 uur passeren nieuwe formaties die nog steeds op weg zijn naar Duitsland. Enige minuten later keren de eerste toestellen terug. Het worden grote formaties die zowel via het noorden als zuiden passeren. Het geronk houdt 40 minuten aan. Het hoogtepunt is om 13.30 uur. Gedurende tien minuten woeden hevige luchtgevechten zoals wij nog niet hebben meegemaakt. Naast het mitrailleur- en kanonvuur hoort men het huilen van de jagers. Op één moment weerklinken talrijke ontploffingen. Het kan niets anders zijn dan een neergeschoten vliegtuig dat in stukken te pletter valt. Het gieren dat met dit lawaai samen gaat doet onze mening nog versterken. Van ons huis uit kunnen wij door de bomen geen vliegtuig zien neerstorten. Tegelijk wordt er luchtalarm gegeven. Het gejank van de jagers is nog niet voorbij. Enige Duitse toestellen komen voortdurend beneden de wolken om later vanuit een andere richting te kunnen aanvallen. Het luchtalarm duurt een half uur. Iedereen loopt buiten. Dit is echter verboden. Sommigen staan zelfs op het dak. Later horen wij dat er twee Duitse jagers zijn neergeschoten. Beide liggen in Noord-Apeldoorn. De éne ligt aan het kanaal, de tweede aan de Zwolseweg in een weiland. Het vliegtuig dat aan het kanaal ligt werd een tiental minuten voor het luchtalarm aangeschoten. Het bleef beneden de wolken vliegen en verloor al spoedig een deel van een vleugel. Deze is in het bos tussen Beekbergen en Ugchelen gevallen. Kort daarop stortte de jager neer. De tweede werd tijdens het eerste luchtalarmsignaal neergeschoten. Inwoners van Het Loo hebben alles goed gezien. De jager kwam uit de wolken en verdween daarna bijna loodrecht naar boven. Enige seconden later viel het als een baksteen naar beneden en drong meters diep in een weiland. De jager is schijnbaar recht voor de neus van een Amerikaans vliegtuig verschenen. Het had voor dit noodlottig experiment al een benzinetank verloren. Deze lag bij het Orderbos en is door mijn neef Arnold met de auto opgehaald. De luxewagen staat bij luchtalarm namelijk ter beschikking van de luchtbescherming. Op last van een mof die alle bijzonderheden van de auto aantekende moest hij de tank, die in elkaar getrapt werd, naar Ugchelens Belang brengen. Daarna is deze later door een brandweerauto komen afhalen. Het toestel aan de Zwolseweg zit enige meters in de grond. Alles is verbrand. De lijken van de piloten zijn verkoold.

BLOEM. Zondagmiddag 2 uur. De gehele voormiddag hadden de Engelsen en Amerikanen al druk gevlogen toen ze na de middag hier met Duitse jagers slaags en in zware gevechten raakten. Daarbij werd met mitrailleurs en lichte kanonnen. Een Duitse jager werd geraakt. Bij de ´Boterton´ (Algemene Begraafplaats in Wilp) viel een Duitse parachutist behouden op de grond. Bij de Wilpse kerk viel een Duitser dood. Bij Piet de Valk op Bussloo viel de machine, hij zat wel 3 meter in de grond. Aan de Oude Zwolseweg in Apeldoorn is een Duitse jager recht de grond in geboord. Ook deze zat er wel 3 meter in. Men vermoedt dat de piloot in de lucht al is doodgeschoten. In de omgeving van Vaassen lagen naar men zegt 4 Duitse en Engelse jagers.

BRANDWEER. 's Morgens om 2.45 uur stortte een Duitse jager naar beneden. Daarbij werd de bemanning gedood.

1944 ----- 31 januari maandag (verjaardag prinses Beatrix).

HARDONK. Somber weer, zacht. 's Avonds projectieavond gehouden. Alle genodigden aanwezig. Mevrouw van Es trakteerde op ´aardappels´, anderen hadden voor ´gebakjes´ gezorgd. Toen om 10 vóór 11 de gasten vertrokken, zijn ze vermoedelijk wel tevreden geweest over de ´feestavond´.

VAN HOUTUM. Volgens onbevestigde berichten vertoefde Göring in de afgelopen week in Hoenderloo. Hij zou ook een bezoek hebben gebracht aan het kasteel Deelerwoud met de bedoeling het voor eigen gebruik te vorderen.

BURGEMEESTER PONT (1 - 31 januari). Begin januari moest een fitter worden afgestaan voor de hulpactie in Duitsland. Met deze man inbegrepen hebben de Technische Bedrijven nu 13 man moeten afstaan. Het aantal zieken onder het personeel neemt toe, vooral onder het kantoorpersoneel. Hierdoor moet er overgewerkt worden. Verdere onttrekking van personeel zou de bedrijfsgang van de Technische bedrijven in gevaar brengen. Ook met het gereedschap dreigen moeilijkheden te ontstaan. Kolenscheppen en cokesrieken kunnen niet meer verkregen worden en Technische Bedrijven probeert nu op alle manieren deze te bemachtigen. De werklieden hebben gebrek aan werkkleding en klompen. Alles wordt in het werk gesteld om daarin te voorzien, maar het resultaat is vooralsnog bedroevend. Nog steeds moet ijzer op bevel van ´Rijksijzer´ van tijd tot tijd afgestaan worden aan de verschillende Duitse instanties terwijl verder de gehele voorraad geblokkeerd is.
- Bij het Waterleidingbedrijf blijft de marmerlevering uit Duitsland nog steeds achterwege. Voor de ontzuring van het water heeft dit funeste gevolgen. Thans wordt een ander product aangeboden met name ´Magno´. Daarmee kan hetzelfde doel bereikt worden. Maar dit is belangrijk duurder. Een bedrag van 14.000 gulden is daarmee gemoeid! Langer wachten op marmer is echter niet mogelijk.
- De bezoeken aan de Badinrichtingen worden steeds talrijker. Hierdoor moet op diverse uren publiek worden afgewezen. Ook de warmwatervoorziening brengt moeilijkheden teweeg. Uitbreiding van het aantal ketels is echter niet mogelijk.
Door aanvoer van goede Duitse gaskolen heeft de gasproductie en daardoor ook de aflevering geen stagnatie ondervonden. Dit houdt tevens in dat bij minder goede aanvoer de productie wel in het gedrang komt.
Er komen voorts moeilijkheden door gebrek aan smeerolie. Dit artikel wordt ons spaarzaam toegewezen. Bij de bevoegde instanties is geprobeerd daarin verbeteringen aan te brengen. De goede voorraad van voorheen, die bij Technische Bedrijven aanwezig was, werd geblokkeerd. Daarvan moesten beduidende hoeveelheden worden afgestaan zodat Technische Bedrijven nu zelf met een tekort te kampen heeft.
Met de bouw van de nieuwe oven werden moeilijkheden ondervonden doordat de leverende firma tot heden geen ´Dringlichkeitsstufe´ kan verkrijgen.
- School 14 overgehuisd naar school 15. School 15 ontruimd en school 24 weer ingeruimd. School A weer ingeruimd. School 19 overgebracht naar school 1. School 9 te Hoenderloo na ontruiming verder ingericht. School 11, Hoog Soeren, ontruimd. Van de huishoudschool één lokaal ontruimd en naar de Sociëteit overgebracht.
- Met het Centraal Distributiekantoor werd overeengekomen dat aan 16 leden van het politiecorps te Apeldoorn bonnen voor rijwielbanden bij voorrang zullen worden verstrekt. Hierdoor zullen steeds 8 ambtenaren plus 8 reserve-ambtenaren beschikbaar zijn met bruikbare rijwielen voor de begeleiding der transporten naar de verschillende uitreiklokalen en naar de plaatsen. Daar houdt zitting het Reizend Agentschap (o.a. in Beekbergen, Hoenderloo, Loenen en Uddel).
In de afgelopen maand werden 32 volkstuinen aan particulieren verpacht. Hierdoor is het aantal nu gestegen tot 380.
De Burgemeester besluit tot verkoop van 55 percelen grond in ´Berg en Bosch´.
- Voor de elektrische installatie in het [tijdelijke] gemeentehuis is alsnog toewijzing gevolgd voor rubber-aderdraad met koperkern. Daarna is onmiddellijk overgegaan tot vervanging van de draad met aluminiumkern.
- Tientallen borden aangemaakt voor de Duitse Weermacht, onder andere 13 met opschrift; ´H.M.L. Lützow´, 39 met opschrift; ´Gen. Kraftshofflager´. Verder weermachtsborden gecontroleerd en hersteld.
- Het streven om Apeldoorn meer en meer te gaan beschouwen als een geschikte verzamelplaats voor tal van departementen en rijksbureaus kenmerkte zich in de loop van de maand januari door een uitgesproken intensiteit. Als reactie hierop zag ik mij genoodzaakt tot de secretaris-generaal van het departement van Financiën het verzoek te richten de gemeente Apeldoorn te laten blokkeren. Tot heden is hierop nog geen antwoord ontvangen. De bureaus van de General Kommissar zur besonderen Verwendung worden in Apeldoorn ondergebracht.
Hoewel aanvankelijk bij de Commissaris voor niet-commerciële verenigingen en inrichtingen het voornemen bestond om zijn bureau van Den Haag naar Apeldoorn over te brengen is het mij naar vele besprekingen mogen gelukken de Heer Müller-Leehning te bewegen aan dit voornemen geen gevolg te geven.

1944 ----- 1 februari dinsdag.

HARDONK. Steeds somber weer, de zon laat zich niet zien. 's Avonds naar M.[Moerman] geweest, die voor heerlijke saucijsjes had gezorgd (nog vanwege gisteren!).

VAN HOUTUM. Familie krijgt een brief uit Zeeland. De toestand wordt daar steeds slechter. De bevolking moet het platteland verlaten en mag slechts in de centra van de grote steden wonen. Anders worden zij naar Noord-Brabant geëvacueerd. De boeren moeten hun land wel bebouwen. Zij krijgen de aanzegging dat hum grond bij een invasie onder water wordt gezet. Een stencil dat in omloop is en over de taak van de Nederlanders bij een invasie handelt, spreekt hierover ook al. De Duitser zal zo veel mogelijk verwoesten. Het is onze taak om op tijd bijvoorbeeld een telefoonkabel door te snijden. Daardoor wordt nog juist het doorsteken van een dijk, het opblazen van een brug enzovoort verhinderd.

BRANDWEER. 9 uur. Na een hevig luchtgevecht was het weer een Duitse jager die het onderspit moest delven. Het toestel kwam zwaar gehavend aan de grond. De piloot liep zware verwondingen op.

1944 ----- 2 februari woensdag.

HARDONK. Zacht, somber weer, motregen. Verscheidene Duitse vliegtuigen blijken zondag hier in de buurt te zijn neergeschoten, één aan de Oude Zwolseweg. Het zit zo diep in de grond dat alleen de staart erboven uitsteekt. Totaal 8 Duitse toestellen zijn in Apeldoorn en omgeving naar beneden gekomen!

1944 ----- 3 februari donderdag.

HARDONK. Opklarend, iets zon in de ochtend, later weer betrokken met motregen. Tegen de avond droog met veel wind. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. 's Middags komt op kasteel Spelderholt in Beekbergen een auto met SS-politie aan. Even later staan op alle kruispunten in de omgeving wachtposten, bestaande uit één of meer SS-mannen. Aan de hoofdweg naar het kasteel bevinden zich enige mitrailleurposten. Er gaan geruchten dat Göring zich op het kasteel bevindt. Iedere voorbijganger wordt door de schildwachten aangehouden. Ze moeten hun persoonsbewijs tonen. Mijn oom wordt met de auto aangehouden. Hij moet bovendien zeggen wat het doel van zijn tocht is. Later wordt bekend dat niet Göring maar Himmler zich in het kasteel ophoudt. Het is nu niet te verwonderen dat er zo'n grote bewaking is. Eén die de moord van miljoenen personen op zijn geweten heeft wordt bang.

1944 ----- 4 februari vrijdag.

HARDONK. Koel guur weer, veel wind met sneeuw, hagel en regenbuien. Er zijn volgens de geruchten gedurende de laatste dagen nogal wat ´hoge´ heren hier in de plaats geweest. Blijkbaar voor belangrijke besprekingen, onder andere Seyss Inquart, Göring, Himmler. Wegen zijn afgezet waar en wanneer de heren passeren. Het zal voor ons wel niet veel goeds zijn wat er besproken is. Er zijn biljetten aangeplakt over evacuatie.

VAN HOUTUM. 's Nachts om vier uur bevinden zich een groot aantal Duitse vliegtuigen in de lucht. Ze verdwijnen later in de richting van Deelen. Iedereen is van mening dat deze toestellen waren opgestegen ter bescherming van Himmler. Hierover krijgt men toch nooit bevestiging. 's Morgens vertrekt deze opperbeul per trein. De wacht wordt tot en met het station uitgebreid. Met ingang van 6 februari aanstaande is slechts op de 'boterbon' voor de helft margarine en voor de rest vet te krijgen. Alleen in de benaming van de bon komt het woord boter nog voor. In de normale handel kent men geen boter meer. In de zwarte handel worden met boter echter grote winsten gemaakt. Boerenboter en fabrieksboter kosten zwart meestal respectievelijk 18,- en 24,- gulden per pond [500 gram]. Ter bestrijding van ontoelaatbare handel in rundvee is de verkoop van koeien slechts bij [de erkende] vee-levering toegestaan.

1944 ----- 5 februari zaterdag.  HARDONK. Opklarend weer, in de nacht erg gestormd. Enkele vliegtuigen in de lucht.

VAN HOUTUM. De Duitsers maken door middel van aanplakbiljetten (de inhoud wordt niet in de pers afgedrukt) aan het hele Nederlandse volk bekend dat wij bij een eventuele invasie moeten thuisblijven. Zij geven als reden onder meer bescherming van have en goed op. Alleen deze opmerking zegt voldoende. Over evacuatie wordt bijna niet gesproken. Het biljet is door Seyss-Inquart ondertekend. Deze en vele andere mededelingen wekken echter de indruk dat de Duitsers ons zachtjes willen inleiden op hun gruweldaden bij een invasie. Later zullen wel nieuwe aanplakbiljetten verschijnen die ons steeds meer beperkingen en tenslotte verplichtingen opleggen zoals diensten. De Duitsers zijn al druk bezig met hun vernielingen. Zij hakken in alle provincies zomaar grote bossen om. In Apeldoorn moet het Kroondomein met zijn prachtige beukenbossen en oude bomen vallen. Deze vernielingen moeten snel worden uitgevoerd. Daarom kunnen alle personen die voor werk in Duitsland worden opgeroepen daar werken. Zij die weigerden na verlof naar Duitsland terug te keren moeten daar ook werken. De beheerder van pension Eljo-Zamy wordt uit de gevangenis vrijgelaten. Hij is oud geworden en loopt gebukt. Men zegt dat zijn tweede zoon, die destijds ook veel joden heeft verraden en later de Weermacht heeft bestolen, nu bij de Arbeidsdienst is.

1944 ----- 6 februari zondag.

HARDONK. 's Morgens zon. 's Middags bewolkt. Fietstochtje door Willemsbos [Ugchelen] gemaakt en afgesneden beekloop gefotografeerd. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. In Arnhem zijn alle telefoonnummers geblokkeerd. Eigenaars kunnen een verzoek indienen tot behoud van hun telefoonnummer. Volgens geruchten zou aanstaande vrijdag hetzelfde in Apeldoorn plaatsvinden. De Duitsers zagen tegenover de Julianatoren (officieel Julia-toren) het grote beukenbos om. Langs de betonweg moet eveneens het beukenbos met de bekende waterhoudende boom worden gekapt. De arbeiders zijn in verschillende kampen verdeeld. Het kamp bij de Julianatoren telt ruim 400 man. De arbeidsverdeling is ver doorgevoerd. Er worden handen vol geld verdiend. Zo verdienen degenen die takken van de omgezaagde bomen hakken twee gulden per boom. Nederland betaalt wel. Partizanen moesten hier eens even enkele van de arbeiders doodschieten. In zo'n geval zou er pas gesaboteerd worden. De arbeiders denken niet aan sabotage. Als ze maar 60,- gulden of meer per week verdienen. Duitsers houden bij drie kampen de wacht. Onder de arbeiders bevinden zich ook Tsjechen. Er is sprake van dat het tempo nog niet snel genoeg is. De moffen die de leiding over deze vernieling hebben overwegen de bomen machinaal om te zagen. De bomen worden bij een onderneming in Apeldoorn in planken gezaagd en over de Duitse instellingen (onder andere Deelen) gedistribueerd. In deze zagerij staat ook een Duitser op wacht. In de dennenbossen van het Kroondomein liggen grote hoeveelheden munitie. Het ligt langs de wegen opgestapeld. De stapels zijn afgeschermd met asbestplaten. Er komt gemiddeld 40 wagon per dag aan. De moffen leggen voor sneller transport overal in deze bossen grintwegen aan. Hetzelfde gebeurt te Hoenderloo. Daar worden echter niet zulke grote hoeveelheden opgeslagen.

1944 ----- 7 februari maandag.

HARDONK. Kil met motregen. In de middag verrast met een tweetal reproducties van oude watermolens in Apeldoorn. Pracht molens. Nog niet kunnen uitvinden welke molens het zijn. Men spreekt over fietsenvordering. In Arnhem sommige telefoonaansluitingen weggehaald. Volgens berichten zijn er al maatregelen genomen om de bruggen en centrales in de lucht te kunnen laten springen. Invasie op komst?

VAN HOUTUM. De distributiedienst in Apeldoorn maakt een begin met de uitdeling van nieuwe stamkaarten. Het gaat alfabetisch en betrokkenen krijgen een schrijven thuis. Zij moeten zich op een bepaalde dag in een of ander gebouw in Apeldoorn melden.

1944 ----- 8 februari dinsdag.

HARDONK. Droog weer, telkens zon. Later naar M.[Moerman] Er is nog steeds sprake van gevaar voor onze fietsen.

VAN HOUTUM. Onze aanstaande voorman van de fabriek neemt 's avonds deel aan een vergadering van het NAF in Apeldoorn. Deze is alleen toegankelijk voor leden van de NSB-groepen. Hij is dus bovendien NSB-er. Een neef ziet hem het gebouw binnengaan.

1944 ----- 9 februari woensdag.

HARDONK. Iets nachtvorst, eerst helder maar later toenemende bewolking en in de avond veel wind. Geen nieuws.

BURGEMEESTER PONT. Mededeling van de Directeur der Gemeentewerken van 9 februari 1944 dat de ´Bevollmächtigte für die Bauwirtschaft´ afwijzend heeft beschikt op de aanvraag voor de bouw van een schuilkelder op het Raadhuisplein.

1944 ----- 10 februari donderdag.

HARDONK. Heldere morgen, maar in de middag flinke hagelbui en sneeuw. 's Morgens veel vliegtuigen, ook nog luchtgevechten.

VAN HOUTUM. Wij horen 's morgens om elf uur zwaar vliegtuiggeronk. Ondanks de geringe bewolking kunnen wij de formaties eerst niet ontdekken. Later zien we boven de noordelijke bosrand drie dikke strepen met daar omheen allemaal kleinere (jagers). Door de verrekijker is duidelijk te onderscheiden dat er zich vier groepen voorop met daar achter drie andere in oostelijke richting begeven. In iedere groep tel ik minstens 30 vliegtuigen. Nauwkeurig tellen is onmogelijk omdat de formaties na drie minuten uit het oog verdwijnen. Tegelijkertijd zien we strepen in zuidelijke richting. Hierbij zijn geen vliegtuigen te onderscheiden. Jagers blijven tot 11.30 uur ongeveer boven ons vliegen. Al spoedig ontstaan luchtgevechten met enige Duitse jagers. Het mitrailleurvuur klinkt zwaar. Een Duitse jager verdwijnt in zuidelijke richting en verliest langzaam hoogte. Het toestel brandt niet maar is wel aangeschoten. Later horen wij dat deze jager op een huis in Deelen is neergestort. Intussen keren andere Amerikaanse jagers terug, meest in groepen van tien. Tien minuten later passeren 20 jagers in oostelijke richting. Het geschut van Deelen schiet op deze formatie. De wolkjes zijn kilometers achter de vliegtuigen. Om 12 uur gaan nog tien jagers in westelijke richting. In de lucht zijn de resten van de talrijke strepen nog te zien. Een kwartier later begint de Tricotfabriek [vliegtuigmotorenfabriek aan de Fabriekstraat] weer te razen. Het voorlopige luchtgevaar voor de Duitsers is voorbij. Om 12.30 uur begint Deelen opnieuw te schieten. Het duurt een kwartier. Een inmiddels opgekomen sneeuwbui belemmert het uitzicht. Wij horen toch duidelijk zwaar vliegtuiggeronk. Om één uur passeren weer grote formaties bommenwerpers via het noorden. Zij vliegen vermoedelijk boven Teuge - Vaassen. Een tweede Duitse jager is aan het kanaal bij Wenum neergestort. Een Amerikaanse bommenwerper ligt bij Vaassen. Naar later blijkt bevonden Amerikaanse jagers zich om 12.30 uur boven Deelen. Enkele toestellen vlogen tot 30 meter boven de startbanen en mitrailleerden barakken en geschutsopstellingen. Een sneeuwbui maakte een einde aan deze aanvallen. 's Middags arresteren twee controleurs van de Prijsbeheersing mijn oom uit Eerbeek (papierfabrikant) Hij zit nu met een vertegenwoordiger en een koper op het politiebureau in Apeldoorn. De Duitsers nemen zonder kennisgeving het hek (onder andere betonnen palen) langs het fabrieksbos aan de Hoenderloseweg weg. Zij plaatsen het rondom het Gestichtterrein in Hoenderloo.

1944 ----- 11 februari vrijdag.

HARDONK. Nachtvorst, heldere lucht, later een enkel sneeuw- of hagelbuitje. Vliegtuigen in de avond.

1944 ----- 12 februari zaterdag.

HARDONK. Helder weer, koude wind. In de krant wordt geklaagd over het vernielen van borden van de Weermacht. Ook bij mij op de hoek [Hoofdstraat hoek Korenstraat] branden bij het bord al een maand lang de blauwe lampen niet meer. Het gaf 's avonds nog enig licht op straat. Bij herhaling wordt gedreigd met wachtstaan!

VAN HOUTUM. De Duitsers houden 's morgens tussen 5 en 6 uur in Zuid-Apeldoorn oefeningen en maken gebruik van licht geschut. Eigenaren van populieren moeten op last van de Duitsers een deel van deze bomen voor de klompenfabricage leveren. Het is meer dan schandalig. Iemand uit Ugchelen weigerde dit en moet nu kiezen tussen levering van alle bomen (circa 20) of een hoge boete en overbrenging naar Vught.

1944 ----- 13 februari zondag.

HARDONK. Flinke vorst 's nachts. Zeven graden. Overdag zonnig en fris weer. Geen bijzonders.

1944 ----- 14 februari maandag.

HARDONK. Bewolkt en koud. Niets te vermelden!

VAN HOUTUM. 's Morgens komt de Ugchelse politieagent bij ons om bijzonderheden over mijn zuster. Zij heeft al drie weken difterie. Het gebeurt op last van de Gemeente in verband met besmetting, statistiek enzovoort. Het hoort gewoonlijk de eerste dag te gebeuren. Onze huisdokter is in dat opzicht niet zo vlug. Wij zouden in een acuut geval een briefje ´Hier heerst een besmettelijke ziekte´ op de deur krijgen. In de krant staat een lang artikel over de Arbeidsinzet. Het begint met de woorden ´Vrijstelling van tewerkstelling.´ Het is weer stroop om de mond smeren. Er had beter kunnen staan ´Aangifte wegens arbeidsinzet.´ Het hele artikel is dubbelzinnig. Alle ondernemingen moeten opnieuw opgave van hun personeel doen. In plaats van de geldige Ausweise zullen zogenaamde Z-kaarten worden verstrekt. De illegale krantjes noemen dit het UK-Verfahren. De laatste Duitse maatregels zijn zodanig dat Rauter een nauwkeurige registratie wil hebben van de Nederlandse bevolking zonder afhankelijk te zijn van de Nederlandse ambtenaren.

1944 ----- 15 februari dinsdag.

HARDONK. Somber, minder koud. Naar M.[Moerman] geweest. Om elf uur vliegtuigen.

VAN HOUTUM. Het Arbeidsbureau eist dat drie arbeiders van Brouwersmolen moeten helpen het omgezaagde hout uit het Kroondomein aan het kanaal in een boot te laden. De arbeiders hoeven gelukkig niet te gaan. Onder de hogere politie in Apeldoorn heerst onenigheid met de commissaris Buck. Zijn plaatsvervanger en een inspecteur (beide zeer goed) moeten hun wapens afgeven. De eerste gaat zogenaamd met ziekteverlof.

1944 ----- 16 februari woensdag.

HARDONK. Somber guur weer. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. In Apeldoorn worden een ondergedoken jood en zijn dochter gearresteerd. De vrouw is inmiddels gestorven. Uit angst voor publiciteit hebben vader en dochter haar in de tuin van het onderduikadres begraven.

1944 ----- 17 februari donderdag.

HARDONK. Guur, enkele lichte sneeuwbuitjes. Niets.

VAN HOUTUM. In de krant staat met veel ophef het bericht dat de NSB weer open is voor nieuwe leden. Het instituut ´sympathiserend lid´ is opgeheven. Het klinkt, niet waar? De praktijk leert anders. De Overheid stuurt aan alle ondernemingen een brief dat zij verplicht zijn onder het personeel een ´Luchtbeschermingsploeg´op te richten. Eén van hen is verplicht een cursus op de betreffende school in Groesbeek te volgen. Het lijkt allemaal neutraal maar de Duitser heeft ook hier natuurlijk een bedoeling mee. Het zal wel met de arbeidsinzet in verband staan want hij verwoest bij een invasie alles en laat niet toe dat Nederlanders hun eigendom proberen te redden. De directeur van de voormalige Tricotfabriek [aan de Fabriekstraat] heeft 's middags een onderhoud met de directie van Brouwersmolen. Hij vraagt opslagruimte voor zijn weefmachines. Deze zijn onder meer opgeslagen bij de fabrieken van Juncker en Sparta. Beide gebouwen zijn nu door de huidige Tricotfabriek (Jumo) gevorderd. Wij kunnen deze man ook niet helpen. Hij doet nu nog alles zelfstandig. Hij dreigt mettertijd de Ortskommandant in de arm te nemen. Hij beseft niet dat Brouwersmolen al door de moffen een grote veer heeft gelaten.

1944 ----- 18 februari vrijdag.

HARDONK. Vorst met iets sneeuw, koud weer. Rondgefietst over het Loo. Overal zie je op de Loolaan die Hakenkruisvlaggen. Hoe lang zullen die daar nog uithangen?

VAN HOUTUM. Volgens onbevestigde berichten is op een drukkerij in Deventer een grote oplaag van de nieuwe ´Trouw´ gevonden. Wij moeten nu afwachten of hiermee het bestaan van dit ondergrondse krantje is geëindigd. Oom Andries uit Eerbeek, die verleden week door de Prijsbeheersing is gevangen gezet, wordt vrijgelaten. In de gevorderde loodsen van Brouwersmolen ligt grotendeels generatorhout opgeslagen. Hieronder bevinden zich ook resten van kozijnen. Nu moet op last van de Duitsers al het geverfde hout gesorteerd worden. Het is niet geschikt voor de generator [= vervanger van de benzinemotor]. Hiermee zijn een tiental personen vandaag begonnen. Zij weten wat saboteren betekent. De overheid stelt op de tabaksbonnen voor de komende 14 dagen uitsluitend tabak beschikbaar.

1944 ----- 19 februari zaterdag.

HARDONK. Koude nacht met vorst. Straten wit door enige sneeuw. Reuze geslaagde overval op distributiekantoor In Den Haag, de SS opgesloten. Flinke kerels die Hollanders!

VAN HOUTUM. Mussert brengt een bezoek aan Apeldoorn en spreekt in Tivoli [aan de Nieuwstraat]. Zijn rede houdt niets bijzonders in.

1944 ----- 20 februari zondag.

HARDONK. Flinke vorst, koude wind, 's nachts heldere sterrenlucht. Overdag telkens veel gebrom in de lucht. Alle mensen in de buurt van de Waltersingel moeten uit hun huizen. Fietstochtje langs de Stinkmolen gemaakt.

VAN HOUTUM. 's Avonds tussen 9 en 9.15 uur een groot aantal Duitse bommenwerpers in westelijke richting. Zij vliegen zeer laag.

1944 ----- 21 februari maandag.  HARDONK. Koude nacht. Telkens laag vliegende vliegtuigen gehoord. Er zit wel actie in de lucht. Vandaag ook weer verscheidene ´terroristen´ doodgeschoten. Wij noemen ze anders!

VAN HOUTUM. 's Middags om één uur trekt de eerste golf Amerikaanse bommenwerpers recht over in oostelijke richting. In totaal passeren zes golven met tussenpozen van 10 á 15 minuten. Deelen schiet hevig. Om 2.30 uur keert een eerste formatie terug. Het geronk gaat tot 3.15 uur door. Om tien voor drie horen wij een zware ontploffing. We weten niet of het een bom of een neergeschoten vliegtuig is. Een bom is praktisch uitgesloten omdat de formaties terugkeren. Het is de hele morgen en middag dicht bewolkt. Eerst om 3.30 uur breekt de lucht. Even later passeert een Amerikaanse bommenwerper in westelijke richting. Het vliegt laag en de sterren zijn goed te onderscheiden. Kort daarop verschijnen twee jagers van Deelen. Boven Harskamp ontstaat een zwaar luchtgevecht. Daarvan is de afloop niet bekend. In het bos van Ooster ligt weer een benzinetank. Zo'n vondst is nog wel de moeite waard. Er bevindt zich gewoonlijk minstens tien liter benzine in. De tank bestaat uit geperst karton en aluminium of enkel aluminium. De pers geeft toe dat er vele telefoonnummers zijn geblokkeerd.

BRANDWEER. 15.25 uur. We constateerden dat de Engelse en Amerikaanse luchtmacht snel vooruit was gegaan want het was weer een Duitse jager die naar beneden kwam kletteren. Daarbij verhuisde de piloot naar de andere wereld. Ditmaal kwam hij aan de Greutelseweg terecht en nog wel zonder enige schade aan te richten.

1944 ----- 22 februari dinsdag.

HARDONK. Koude nacht, helder overdag. In de middag tegen 1 uur begon het roerig te worden. Massa's vliegtuigen in de lucht waren duidelijk zichtbaar. Hier gebeurde niets, maar in Nijmegen zijn een aantal bommen terechtgekomen met vreselijke gevolgen. Veel doden, gewonden, branden en vernielingen. Waterleiding defect. Uit Apeldoorn nog 2 brandweerspuiten ter assistentie. Enschede is ook erg getroffen, veel fabrieken vernield en veel branden. Een boerderij bij Twello eveneens geraakt en een gashouder te Arnhem vernield. Overal evacuaties in Holland en Zeeland.

VAN HOUTUM. 's Morgens ontvangen drie leden van ons gezin een oproepingskaart voor het afhalen van de nieuwe stamkaart. Mijn vader krijgt bovendien een bewijs dat het tot 1 april 1944 verboden is personen bij ons in kwartier te nemen door besmettelijke ziekt (difterie van zijn zuster). 's Middags om 1.10 uur horen wij het eerste vliegtuiggeronk. De lucht is helder blauw. Wij zien niets behalve een tiental wolkjes van het luchtdoelgeschut. Een kwartier later horen we van het zware afweergeschut duidelijk de echo's. Kort hierna onderscheiden wij vliegtuigen die langzaam naar het westen vliegen. Zij laten geen strepen achter. Het zijn 31 bommenwerpers zonder jagerbescherming. De toestellen (vier motoren duidelijk te zien) draaien langzaam bij en verdwijnen in zuidelijke richting. Later verschijnt in noordelijke richting een derde groep van elf bommenwerpers. Ook deze zijn op de kentekenen na duidelijk te zien. Zij verdwijnen naar het westen. Anderen zien nog meer bommenwerpers. Deze vliegen voor ons echter achter de bomen. Vervolgens passeren een groot aantal, dat zich in oostelijke richting begeeft. Eén van deze vliegtuigen is een Lightning te herkennen aan de dubbele romp (als onze G1). Later zijn nog vijf strepen boven Deelen te zien. Om half drie wordt de Apeldoornse brandweer gebeld dat Nijmegen in brand staat. Bovendien brandt de gasfabriek in Arnhem. Een korps van de Apeldoornse brandweer moet naar Nijmegen helpen blussen. Onze vrachtauto zou morgen een vracht cellulose van de AKU [Arnhemse Kunstzijde Unie] te Arnhem halen. Deze onderneming vraagt ons echter later te komen en zegt ´Daar is iets gepasseerd.´ Om 3.15 uur belt familie uit Arnhem op dat de gasfabriek hard brandt. Bij het ijzerterrein van onze familie zijn acht bommen ontploft. Om vijf uur belt de Apeldoornse brandweer opnieuw op. Deze keer handelt het over Enschede. Ook deze stad staat in brand. Zes leden van de Ugchelse brandweer moeten zich gereed houden om in deze stad te helpen blussen. Tot hen behoort mijn broer. Een telefoontje uit Zuid-Limburg houdt onder meer in dat het gehele spoorwegverkeer over Nijmegen gestremd is. Om 7.45 uur belt opnieuw familie uit Arnhem op. Het bombardement van de gasfabriek is waarschijnlijk een vergissing. Arnhem-Zuid heeft grote glasschade en wordt ontruimd. Alle rails bij het goederenstation staan rechtop. Het personeel op het ijzerterrein is er met de schrik afgekomen. Gelukkig is niemand van hen gewond. Het waren voor hen, onder wie mijn neef Henk, zeer angstige minuten. Na afloop kwamen zij uit allergekste en soms zeer gevaarlijke schuilplaatsen te voorschijn. Overal lagen scherven en zand. Zij zagen in de buurt van de gasfabriek zwaar verminkte lijken en kreunende gewonden. Overal zijn kraters en ineengestorte gebouwen te zien. In Nijmegen zou een munitietrein in de lucht zijn gevlogen. Dat bericht wordt niet bevestigd. Om 8.10 uur belt de Apeldoornse brandweer op dat Jaap en de anderen niet naar Enschede hoeven te gaan. De brandweer heeft zich uit de binnenstad teruggetrokken en vormt nu een ring rondom de vuurhaard. De waterleiding heeft het opgegeven. De brandweer spuit voornamelijk met het voedingswater van de fabrieken. Volgens schatting staan 2.000 woningen en 40 fabrieken in brand. Om 8.45 uur deelt de Apeldoornse brandweer mee dat het korps te Nijmegen om 8.30 uur nog bluste. Het water wordt uit de Waal gepompt. Vele pompen dienen als voedingspompen (ingeschakeld in slangenleiding). Naar later bekend wordt zijn door luchtgevechten in Terwolde een groot aantal bommen gevallen. Een boerderij staat in brand. Twee bommenwerpers stortten omlaag. Veertien Amerikanen wisten zich per parachute te redden Over Nijmegen is nog bekend dat 16 bommenwerpers eerst boven de stad cirkelden en daarna naar het oosten vlogen. Hierna weerklonk het ´Alles veilig.´De formatie keerde even later terug en wierp zijn lading af. Het station staat onder andere in brand.

BLOEM. 's Middags 1 uur passeerden in zuidelijke richting een 100-tal Engelse vliegtuigen. Ze hebben Arnhem en Nijmegen bij vergissing gebombardeerd. Zij dachten boven Duitse steden te zijn. Hier zijn naar men zegt 500 doden gevallen terwijl dit aantal nog stijgt omdat zich onder de puinhopen nog vele slachtoffers bevinden. Het station met een aankomende trein vol passagiers alsmede de mensen in de wachtkamers en een trein vol munitie is hier door bommen getroffen en vernietigd. Arnhem heeft het er beter afgebracht. Al hoewel ook hier slachtoffers gevallen zijn. Enschede is in zijn arbeiderswijken getroffen. Hier is de materiële schade groot. Ook hier zijn slachtoffers. In Terwolde hebben Engelse bommenwerpers, naar men zegt, wel 80 bommen laten vallen in een gevecht met Duitse jagers. Achter ´de Dijkhof' beginnende hebben ze doorgestrooid tot de boerderij van Schrijver bij het kerkhof. Een bom viel tussen het vee op stal wat hierbij omkwam, alsmede de vrouw des huizes. Drie paarden en twee kalveren zijn slechts gered. Al het andere kwam in de vlammen om. Schrijver zelf was naar de veemarkt in Zwolle.

BRANDWEER. 14.43 uur. Het bombardement van Nijmegen. De Opel- en Mercedesspuiten reden ter assistentie uit. Het heeft de bemanning van die twee spuiten mogen gelukken om de zware brand aan de Westzijde af te snijden. Daardoor is een groot gedeelte van de stad nabij het Kronenburgerpark behouden.

1944 ----- 23 februari woensdag.

HARDONK. Flinke vorst in de ochtend, later zonnige dag. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. 's Morgens passeren vliegtuigen op zeer grote hoogte. Het schijnen Britse of Amerikaanse verkenningsvliegtuigen te zijn. Zij keren een kwartier later terug. Er liggen enkele nieuwe stroken. Onder deze is er één van geheel ander model. Deze bestaat uit doorzichtig papier (30 x 4 centimeter) met over het midden een strook van één centimeter breed aluminiumpapier. Op andere plaatsen worden stroken gevonden die twee maal zo lang zijn dan de normale. Hieruit is wel op te maken dat de gewone stroken de grond nog te snel bereiken. Het melkrantsoen wordt met 25% verlaagd. Ook hier treft het een ´tijdelijke´ maatregel. Het zijn zo de gewone smoesjes om een rantsoen definitief te verlagen. Het tijdelijke duurt natuurlijk net zo lang als de oorlog. De Apeldoornse brandweer komt 's morgens van Nijmegen terug. Het aantal doden is niet nauwkeurig te zeggen. Algemeen spreekt men over 1.200. Dit is echter niet officieel. Het kan meer maar ook minder zijn.

BLOEM. Heden is vliegveld Deelen bij Arnhem gebombardeerd alsmede Kootwijk.

BRANDWEER. Om 12 uur kwamen de spuiten uit Nijmegen in de Kazerne terug. Tezelfdertijd van het bombardement van Nijmegen werd ook Enschede gebombardeerd. We kregen bericht om 2 spuiten bemand klaar te zetten om op het eerste bericht ter assistentie naar Enschede te rijden. Gelukkig kwam 's avonds om 8 uur het bericht dat men de brand meester was zodat wij niet hoefden te komen.

1944 ----- 24 februari donderdag.

HARDONK. Koude heldere nacht, min 13 graden, zonnig. Vanmorgen naar Vaassen. Was juist het Loo gepasseerd en op de Oude Zwolseweg of er klonken zware ontploffingen, gevolgd door het luchtalarm van Apeldoorn. Heb in Vaassen direct opgebeld maar in Apeldoorn gelukkig alles goed. Op terugweg even begin Apeldoorn weer luchtalarm. Doorgefietst tot kerk Piet Joubertstraat en moest daar bij een villa een half uur wachten. Later bleek dat een drietal vliegvelden bij Deelen gebombardeerd waren. Weer enige Nederlanders gefusilleerd. In Nijmegen circa 3000 woningen onbewoonbaar en het aantal slachtoffers van 22 februari bedraagt 456.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 10.30 uur weerklinken ontploffingen. Vijf minuten later neemt het aan hevigheid toe. Van 10.37 tot 10.45 uur is het een onafgebroken oorverdovend lawaai. De deuren en ramen trillen zoals zelden gebeurd is. Wij denken nog steeds aan artillerieoefeningen. Twee minuten later verschijnen 42 bommenwerpers uit zuidelijke richting en verdwijnen naar het westen. Het raadsel is opgelost. Deelen is zwaar gebombardeerd. Op andere plaatsen telt men 92 vliegtuigen. Zij laten geen strepen achter. Om 10.40 uur wordt luchtalarm gegeven. Het houdt aan tot 11.45 uur hoewel op de kazernes al om 11.05 ´Alles veilig´ is geblazen. Om 12 uur horen we opnieuw vliegtuigen. Wij onderscheiden naast een honderdtal wolkjes van het luchtdoelgeschut zeven strepen. Deze worden in oostelijke richting getrokken. Het luchtdoelgeschut in Deelen is dus niet vernield. Om 12.08 wordt opnieuw luchtalarm gegeven Niemand stoort er zich aan zodat ik eerst ga eten. Om 12.30uur schiet Deelen opnieuw. Negen Lightnings passeren in oostelijke richting (laten strepen achter). Op dat moment bevind ik me al bij het blokhoofd [van de luchtbeschermingsdienst]. Een half uur later ga ik even weg om mijn nieuwe stamkaart te halen. Het verloopt vlug. En dat alles onder luchtalarm! Om 13.25 uur weerklinkt het signaal ´Alles veilig.´ Tien minuten later schiet Deelen nog enige tijd hevig. Intussen zijn de eerste arbeiders uit Deelen langsgekomen. Over de toestand op het vliegveld is niets definitiefs te zeggen. Het zijn onsamenhangende verhalen. Het is zeker dat er enige startbanen totaal vernield zijn. Een Ugchelse kreeg een voltreffer op zijn schuilkelder. Hij kwam met de schrik vrij. Drie van zijn vrienden werden gedood. Alle arbeiders moesten het vliegveld kort na het bombardement verlaten. Het was op dat moment nog één wolk stof en rook. In alle richtingen hoorde men gekreun en hulpgeroep. Om 4.30 uur komt nog een vliegtuig over. Het laat een streep achter. Het vliegt eerst in oostelijke daarna in westelijke richting. 's Avonds komt het eerste Britse vliegtuig om 8.30 uur over. Het laat boven Deelen vier bommen vallen. Later passeren meer vliegtuigen. Het afweergeschut schiet nog even. Daarna vallen opnieuw vier bommen op het vliegveld. De twee laatste zijn van zwaar kaliber. De ramen en deuren trilden als vanmorgen.

1944 ----- 25 februari vrijdag.

HARDONK. Vannacht nog vorst, vandaag eensklaps dooi. Het is weer vrijdagavond, dus dan hoor je weer die zwarte lui [NSB-ers] hun ´Volk en Vaderland´ [NSB-blad] verkopen voor 7 cent! Een echte zwarte handel in het donker!

VAN HOUTUM. De schade op Deelen is niet zo groot als wij verwachtten. Over een strook van Schaarsbergen naar Deelen is de grond overal omgewoeld of er startbanen waren of niet. Twee boerderijen van het dorp Deelen liggen in elkaar. Een nabij zijnde hangar staat in brand. In het bouwland richting Hoenderloo zijn 18 bommen gevallen. Deze zijn lukraak uitgeworpen. Van de gebouwen langs de Koningsweg is niets verwoest. De bommen waren van verschillend kaliber. Er komen kraters voor van drie á vier meter diep.

BLOEM. Men zegt dat vele eilanden van Zeeland onder water gezet zijn alsmede de Haarlemmermeerpolder, de Beemsterpolder en meer polders achter Amsterdam, wegens de te verwachten invasie. Ook hier op het ´Woudhuis´ is een gezin aangekomen uit Zeeland. Men zegt dat de Duitsers de munitie-opslagplaatsen van de kust hebben gebracht naar de Veluwe. Achter Apeldoorn is dan ook alles afgezet. Men kan de Amersfoortseweg passeren maar in de bossen wordt niemand toegelaten.

1944 ----- 26 februari zaterdag.

HARDONK. Mooi weer, niet koud, af en toe iets zon. Volgens de krant is Koningin Wilhelmina bij een bombardement gelukkig gespaard gebleven. Naar verjaardag geweest, erg donker op straat.

VAN HOUTUM. 's Nachts komt een brandend vliegtuig over. Het stort in zuidelijke richting neer. Enige leden van de bemanning schijnen ontsnapt te zijn want de politie controleert bij Hoenderloo alle voorbijgangers naar het persoonsbewijs. Waar het toestel is gevallen is onbekend.

1944 ----- 27 februari zondag.

HARDONK. Kil, om het vriespunt. Mistig weer. Druk bezochte kerkdienst ds. Visser. 's Avonds stikdonker, er valt iets sneeuw.

1944 ----- 28 februari maandag.

HARDONK. Vanmorgen eveneens een weinig sneeuw. Koude wind. Niets.

1944 ----- 29 februari dinsdag.

HARDONK. Helder weer. Luchtalarm, ik kon nog net mijn huis halen. Geen vliegtuigen gehoord en ook niets gebeurd. Later bij M.[Moerman] geweest. Hedenmorgen in ons land weer een aantal Nederlanders doodgeschoten. We herdenken hen met diepe eerbied.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 10.10 uur passeren de eerste Amerikaanse vliegtuigen. Het is grotendeels bewolkt. Zo nu en dan zien wij strepen die in oostelijke richting worden getrokken. Het geronk houdt na 20 minuten op. Intussen weerklinken in noordelijke richting enige ontploffingen. Om 10.45 uur wordt luchtalarm gegeven. Het is onnodig. Het duurt een half uur. Intussen passeren geen vliegtuigen. Om 12 uur zien we vijf strepen die in westelijke richting worden getrokken. Het politiestandgerecht veroordeelt 20 Nederlanders (20 jaar en ouder) wegens sabotage ter dood. Zij hadden onder meer een centrum in Epe en hadden zich schriftelijk tot een organisatie verbonden. Dit is het allerdomste wat men kan doen. Wij ontvangen vier exemplaren van de Nieuwsbode (dd. 19, 22, 24 en 26 februari) en twee stencils.

BLOEM. Krantenberichten melden de doodvonnissen van een 20-tal personen uit verschillende delen van ons land die lid zouden zijn geweest van een terreurorganisatie en onder andere lid zijn van ´Vrij Nederland´. Het vonnis is heden voltrokken door de kogel.

BURGEMEESTER PONT (1 - 29 februari). Aan Nijmegen werd assistentie verleend met 15 man in verband met het plaatsgevonden bombardement, idem aan Arnhem met 5 man.
In de maand februari heeft het Gasbedrijf weer voor grote moeilijkheden gestaan doordat de kolenaanvoer stagneerde. Op 29 februari was nog slechts 500 ton geleverd van de totale toewijzing van 2000 ton. Hierdoor was men genoodzaakt om van de oudere voorraad grotere hoeveelheden te verwerken. Dit zijn dus kolen die enige maanden opgeslagen zijn en dus in kwaliteit achteruitgaan. Dit heeft een verminderde gasproductie ten gevolge gehad. Daardoor is men genoodzaakt geweest gedurende enkele dagen de druk te verminderen teneinde niet geheel zonder gas te komen. Op het laatst van de maand was de aanvoer weer iets beter.
Het ovenmateriaal wordt van dag tot dag slechter. De nieuwbouw van de firma Klönne te Dortmund stagneert nog steeds aangezien men in Berlijn nog geen toestemming wil geven voor ´Dringlichkeit´ zolang de Nederlandse bezettingsautoriteiten daarvoor geen verklaring afgeven. Inmiddels heb ik mij wederom met de leverende firma verstaan en ontving ik juist dezer dagen bericht dat zij mij met enkele dagen mededeling zullen doen.
De vordering van ijzer en nu al getrokken buizen gaat steeds verder. In de afgelopen week hebben Technische Bedrijven weer grote voorraden van de in voorraad zijnde gasbuizen moeten afstaan aan Duitse instellingen. Het maken van nieuwe aansluitingen moet dus beperkt worden tot enkele zeer dringende gevallen.
Een fitter, die Technische Bedrijven hebben moeten afstaan voor de hulpactie in Duitsland, is na zes weken zijn dienst daar te hebben verricht, weer teruggekeerd.
De ziekte onder het personeel neemt grote afmetingen aan en moet wel worden toegeschreven aan de mindere lichamelijke weerstand.
De hoeveelheid af te leveren gas voor tractiedoeleinden voor het Tankstation is opnieuw gerantsoeneerd. Iedere maand wordt van het Rijkskolenbureau mededeling ontvangen hoeveel tankgas afgeleverd mag worden. Overschrijding van deze voorgeschreven hoeveelheid heeft tot gevolg dat in de daarop volgende maand minder kolen worden verschaft in evenredigheid met het overschreden kwantum. Daarom wordt nauwlettend toegezien dat het voorgeschreven rantsoen niet wordt overschreden.
Op één van de zondagen in de maand februari is het pompstation van het Waterleidingbedrijf bezet geweest gedurende 2 uren door een proefbezetting van de Duitse Weermacht.
De toeloop van de Badhuizen blijft steeds groot en de warmwatervoorziening vormt steeds een punt van zorg voor de bedrijfsleiding.

1944 ----- 1 maart woensdag.

HARDONK. Koude nacht, iets sneeuw vanmorgen, later regen. Heldere maan-avond. Dan kun je tenminste wat zien op straat. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Onze vrachtauto moet de hele dag zogenaamd voor de Weermacht rijden. In werkelijkheid speelt het zich als volgt af. De auto zou om acht uur bij de ABD verschijnen maar hij kwam een half uur later. De ABD belde om acht uur op waar de auto bleef. Om 8.30 uur stonden ambtenaren van de ABD met de papieren in de hand al op de stoep te wachten. De auto moest zo snel mogelijk naar het seminarium vertrekken. De chauffeur kon zich daar tot 10.30 uur in de auto zitten vervelen zonder dat er iets gebeurde. Vervolgens moest hij een auto op sleeptouw nemen naar een garage in Apeldoorn. Daarna vertrok hij met 30 kapotte stoelen naar Arnhem. Ook in Arnhem was het wachten en vervelen. Om 6.30 uur komt de chauffeur met de vrachtauto weer bij de fabriek. Nu er door de arbeidsinzet zo'n gebrek is aan dienstboden en deze ook niet aangevuld kunnen worden door de evacuatie van Zeeland, bepaalt de Overheid dat per gezin niet meer dan één hulp aanwezig mag zijn.

BURGEMEESTER PONT. Op 1 maart 1944 waren rond 48.000 tweede distributiekaarten uitgereikt. De uitreiking van de overige tweede distributiestamkaarten zal plaatsvinden in de maand maart. Deze moeten worden gemaakt aan de hand van die persoonskaarten waarvan alleen zogenaamde ´Reconstructiekaarten´ bestaan. Deze moeten dus nog verder worden bijgewerkt
De Burgemeester stelt de wethouders op 1 maart in kennis van zijn brief van 28 februari 1944 aan de NV ´Poort van Kleef´ te Apeldoorn over de door deze NV geëntameerde verkoop van het landgoed ´Marialust´. Daarop wenst zij een hotel-café-restaurant-bedrijf te exploiteren.
In die brief komt tot uiting dat de Burgemeester, hoewel enige van de door de NV verlangde voorwaarden onaanvaardbaar achtende, in beginsel niet ongenegen is tot verkoop en bereid is daarover nader in onderhandeling te treden. De Wethouders verklaarden zich echter unaniem tegen de verkoop van ´Marialust´.

1944 ----- 2 maart donderdag.

HARDONK. Koude nacht met sneeuw, zodat vanmorgen alles wit en trottoir moeten schoonvegen. In de zon dooi maar 's avonds weer vorst, zodat buitenwegen opnieuw glad zijn. We krijgen nog maar één eenheid brandstoffen! Groente weinig te krijgen en dan bijna altijd nog rode- of witte kool. Vroeg in de avond nogal wat vliegtuigen. Onder de doodgeschotenen behoort ook een pianostemmer van Buys (Korenstraat).

VAN HOUTUM. Even na middernacht begint Deelen hevig te schieten. Tegelijk hoort men ontploffingen. Op het vliegveld vallen enige bommen. ''s Middags om 1.15 uur schiet Deelen opnieuw. Op dat moment mitrailleren Amerikaanse jagers het vliegveld. Om 2 uur zijn tien strepen te zien die in westelijke richting worden getrokken. Thans is iedereen verplicht zich bij een schoenmaker te laten inschrijven. Agenten van de Staatspolitie doen in een vijftal huizen in Ugchelen huiszoeking. Zij halen in twee huizen alles overhoop. Zij bekloppen de muren of er ook ruimten achter zijn. Eén van hen ziet in een kelder op een tegelvloer een beetje zand liggen. Hij maakt daarna de vloer los. Daardoor vindt hij een kist met koper. Het schijnt hun doel echter niet te zijn. Na afloop grijpt een van hen de eigenaar (C. Quartel) bij de keel en zegt dat hij moet vertellen waar de joden verstopt zijn. Hij is al veertien dagen geschaduwd zonder dat er in die tijd joden bij hem in huis waren geweest. De arbeiders in de nabijzijnde wasserij moeten hun persoonsbewijs laten zien. Hetzelfde gebeurt bij de drie andere huizen. Daar moeten de bewoners indien nodig hun ´Ausweise´ nog tonen.

1944 ----- 3 maart vrijdag.

HARDONK. Nog steeds winter, weer alles wit en in de avond opnieuw sneeuw. Overdag echter een tijdlang dooi. Vanmorgen tussen elf en twaalf luchtalarm, maar niets gebeurd.

VAN HOUTUM. Wij horen 's morgens om 11.10 uur het eerste vliegtuiggeronk. De toestellen vliegen snel in oostelijke richting. Het is bewolkt. Vijf minuten later is er luchtalarm. Tien minuten daarna (11.25 uur) wordt opnieuw luchtalarm gegeven (dit is vast een fout). De politie in Ugchelen gaat over tot het geven van bekeuringen aan hen die zich tijdens luchtalarm onnodig op straat bevinden. De boetes variëren van 2,- tot 5,- gulden. Ik heb het luchtalarm zogenaamd niet gehoord en blijf op de fabriek. Om 12.05 uur wordt ´Alles veilig´ geblazen. Hierna komen echter pas de vliegtuigen voor zover deze tussen de wolken zijn te zien. Het luchtalarm is dus grote onzin. Om 1.25 uur vliegen vier toestellen (strepen) over in westelijke richting. Drie kwartier later passeren 32 vliegtuigen (strepen) via het noorden. Het is onbegrijpelijk dat er vliegtuigen overkomen. Het sneeuwt of hagelt voortdurend. 's Morgens krijgen onze fabrieken een plaat van het Arbeidsfront per post toegestuurd. De afzender behoort tot de sufferds van het NAF en schrijft als adres ´NV Papierfabrieken Van Houtum en Palm, per adres ..... (naam voorman)´. De plaat is ter kennisgeving ontvangen. Bij gebrek aan boter (afgezien van de grote hoeveelheid die in Duitse handen verdwijnt) zullen wij met ingang van 5 maart aanstaande op de boterbon 20+ kaas krijgen.

BURGEMEESTER PONT. Het schoolgebouw aan de Zanderijweg is met ingang van 3 maart 1944 gevorderd door de Duitse Weermacht. De school is ondergebracht in het gebouw van de openbare school aan de Asselsestraat.

1944 ----- 4 maart zaterdag.

HARDONK. 's Nachts sneeuw en vorst. 's Morgens erg glad. Niets.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 11.45 uur passeren gedurende vijf minuten Amerikaanse vliegtuigen in oostelijke richting. Het luchtdoelgeschut van Deelen schiet onafgebroken. Om 12.35 uur komen opnieuw formaties over. Ook deze zijn niet te zien. Vijf minuten later is er luchtalarm. Wat betreft bekeuren is de politie nog actiever dan gisteren. Om 13 uur kunnen wij in enige blauwe stukken zes vliegtuigen onderscheiden. Zij vliegen naar het oosten. Om 13.25 uur weerklinken enige ontploffingen. Het lijkt ons verder dan Deelen. Om 13.30 uur passeren vijf jagers in westelijke richting. Boven Apeldoorn ontstaat een luchtgevecht. Het resultaat is door de gedeeltelijke bewolking niet waar te nemen. Om 14 uur gaat het signaal ´Alles veilig.´ Tien minuten later schiet Deelen opnieuw. Wij zien in die richting enige strepen. Het schieten herhaalt zich om 14.40 uur op het moment dat 14 bommenwerpers recht over komen en in westelijke richting verdwijnen. Notaris Van Drimmelen (Apeldoorn) is weer vrij. Deze man heeft als represaille voor internering van Duitsers in Nederlands Indië [het latere Indonesië] 3 1/2 jaar gevangen gezeten.

BLOEM. Vandaag weer activiteiten in de lucht. Onder andere een luchtgevecht hier vlak boven waar ze met mitrailleurs en lichte kanonnen schoten. In Apeldoorn anderhalf uur luchtalarm. Hevig afweervuur van Deelen waar wij in de lucht de kleine wolkjes van de ontploffende granaten konden waarnemen.

1944 ----- 5 maart zondag.

HARDONK. Helder winterweer, in de zon dooi. Vandaag gelukkig geen luchtalarm zoals gisteren van half een tot kwart voor twee, waardoor een bruidspaar al die tijd in de koude kapel moest blijven. 's Avonds naar F.

1944 ----- 6 maart maandag.

HARDONK. Heldere winternacht. Vanmorgen nog 5 graden vorst, zonnig weer. Een grote formatie Amerikaanse bommenwerpers. Even later luchtalarm tot circa 12.50 uur. Niets gebeurd! Geen nieuws.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 11.10 uur passeren de eerste Amerikaanse vliegtuigen. Het zijn grote formaties. Mijn zuster telt er bij één van 57 bommenwerpers. De vliegtuigen laten geen strepen achter. Ik kom te laat buiten om deze te zien. Vijf minuten later is er luchtalarm. Wij zien door de zonweerkaatsing zo nu en dan enige jagers. Op een gegeven moment zien we 20 strepen. Daarna passeren een tweede, een derde en een vierde golf bommenwerpers. Dit gaat tot 11.45 uur door. Het afweergeschut blijft schieten. De lucht trekt langzaam dicht. Daardoor zien wij de laatste vliegtuigen niet meer. De fabriek werkt tijdens het luchtalarm door omdat er nog geen officiële regeling is. Het luchtalarm eindigt om 12.40 uur. Om 14.45 uur passeert nog een formatie Amerikaanse bommenwerpers. Echter in westelijke richting. De politie in Apeldoorn verhoogt de minimumboete voor het niet opvolgen van de bepalingen voor luchtalarm tot 5 gulden. De leden van mijn blokploeg spreken af dat wij met een volgend luchtalarm thuis blijven. Ook hiervan is nog geen goede regeling bekend. Het is nodig dat hierover eens een duidelijk artikel in de krant komt. Dit zal wel niet gebeuren

1944 ----- 7 maart dinsdag.

HARDONK. Helder vriezend weer. Men wil bedspreien inzamelen om in het gebrek aan babygoed te voorzien, maar de NSB laat in Amsterdam 800 - zegge 800! - spandoeken maken voor propagandadoeleinden, waarvoor benodigd is circa 4000 meter goed katoen en dat in een tijd van geweldig textielgebrek. En dergelijke lui noemen zich dan nog de mensen met het ´gevoel´ voor de minderbedeelden. Vliegtuigen in de lucht.

VAN HOUTUM. Alle hoofden van de nieuwe bedrijfsbescherming hebben een verplichte vergadering in een gebouw in Apeldoorn. Als spreker treedt op een kapitein van de Staatspolitie. Tot de voornaamste mededelingen behoort wel deze. De bedrijven moeten bij luchtalarm stoppen. Voor het samenstellen van brandweer- en opruimingsploegen mogen geen arbeiders worden gekozen die bij de plaatselijke blokploegen zijn aangesloten. Men onderscheidt zelfbescherming (particulieren), bedrijfsbescherming (ondernemingen die niet voor de Weermacht werken) en fabrieksbescherming (ondernemingen die wel voor de Weermacht werken). Het schijnt dat de spreker geen lid is van de NSB. Enige Duitsers fotograferen de vier grootste huizen uit Eerbeek waaronder die van mijn oom. Zij dreigen deze te vorderen met het oog op een opleiding van ´Verwalters´ [beheerders]. In Twello moeten vele burgers hun huizen ruimen voor Duitsers uit de gebombardeerde gebieden. Kennissen (familie Breman) moeten hun woning ook verlaten. Ze mogen zich niet buiten Twello vestigen. 's Avonds tussen 8.30 en 10.30 uur passeren Britse vliegtuigen in beide richtingen. Zij vliegen verspreid. Deelen schiet ook nog even.

1944 ----- 8 maart woensdag.

HARDONK. Weer koud, zonnig weer. Vorst iets afnemend. In de middag wat vliegtuigen maar geen luchtalarm. Zweden adviseert Finland de Russische eisen aan te nemen. Het is te hopen dat ze zo verstandig zullen zijn. Het is hun laatste kans. Het gaat de Russen in het zuiden heel best.

VAN HOUTUM. De hele dag is de lucht onbewolkt. 's Middags om 12.20 uur komt de eerste golf Amerikaanse vliegtuigen in oostelijke richting over. Zij laten geen strepen achter en zijn ook niet te zien. Een andere formatie laat acht strepen achter. Er passeren zowel via het noorden als zuiden vliegtuigen. Het lijken soms grote formaties. Om één uur keren de eerste vliegtuigen terug. Kort daarop zien we eerst vier en later vijf jagers (geen strepen). Om 2.15 uur weerklinken zwakke ontploffingen in richting Dieren. Om drie uur komen nieuwe formaties over. Deze vliegen echter weer in richting Duitsland. Deelen schiet voortdurend. Wij zien slechts één vliegtuig. Om 4.15 uur keren deze toestellen weer terug. Wij zien er slechts zeven. Boven Apeldoorn woedt een klein luchtgevecht. De vliegtuigen (alle jagers) keren in kleine groepjes terug. Zij laten zelden strepen achter. Wij zien er dan ook maar negen.

1944 ----- 9 maart donderdag.

HARDONK. Geen vorst en bewolkt. 's Middags luchtalarm.

VAN HOUTUM. De verwoestingen op Deelen moeten door Arnhem worden gerepareerd. Hiervoor komen allereerst joden en gevangenen uit de grote Koepelgevangenis in aanmerking. Enkele hebben al negen jaar in de cel gezeten. Zij zijn dus niet in staat veel grond te verzetten. Hierbij komt nog dat deze personen bij luchtalarm moeten doorwerken. Dus ook als er dreigt gebombardeerd te worden. Zij mogen niet naar de schuilkelders. 's Middags komen tussen 12.15 en 1.45 uur in vier kleine golven Amerikaanse vliegtuigen over. Het is helemaal bewolkt. Om 1.45 uur keren de eerste toestellen terug. Deelen begint ook te schieten. De golven worden steeds groter. Om 2.35 uur passeert de zesde (terugweg). Vijf minuten later is er luchtalarm. Gedurende tien minuten vliegen formaties onafgebroken door. Hierna komen nieuwe uit het westen die weer naar Duitsland vliegen. Dit geronk houdt 20 minuten aan. Deelen schiet hevig. Om 3.15 uur passeert nog een kleine golf in oostelijke richting. Het luchtalarm eindigt om 3.40 uur. Het is overdag nog nooit zo druk geweest als vandaag.

1944 ----- 10 maart vrijdag.

HARDONK. Somber weer en iets vochtig in de middag. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. Zes leden van de Staatspolitie (bandietengezichten) doen huiszoeking bij drie gezinnen in achter-Ugchelen. Zij zoeken joden en kunnen hen niet vinden. De huizen waar zich toevallig joden ophouden worden niet nagezocht. Dit had trouwens weinig uitgemaakt. Deze joden kregen een tip en slaan het onderzoek vanaf een nabij zijnde heuvel gade. De Staatspolitie vertrekt weer na drie kwartier. Het is wel duidelijk dat de beheerder van pension Eljo-Zamy ook hier de verrader is. Oom Jan Palm in Apeldoorn moet zijn luxe auto aan de Duitsers afstaan. Deze is sinds het begin van de oorlog niet gebruikt. Hij is verplicht de auto voor het huis te rijden, dat wil zeggen duwen.

BURGEMEESTER PONT. Op grond van de Kaplastgeving van 20 oktober 1943 werden 181 gevelde populieren in opdracht van het distributiebureau Populierenrondhout op 10 maart 1944 verkocht aan H.Zonderland, Rayonleider van de Vakgroep Klompenindustrie.

1944 ----- 11 maart zaterdag.

HARDONK. Bewolkt met opklaringen, nogal frisse wind en in de middag fikse hagelbui. Niets.

1944 ----- 12 maart zondag.

HARDONK. Hetzelfde als gisteren.

1944 ----- 13 maart maandag.

HARDONK. Afwisselende bewolking, gure wind. Telkens sneeuw- en hagelbuien. Niets te vermelden.

VAN HOUTUM. Wij horen de hele middag ontploffingen vooral om 2.20 en 4.15 uur, respectievelijk in richting Harskamp en Oldebroek. Wat het is is onbekend. Het zijn geen schietoefeningen. Het komt veel overeen met ontploffingen van munitiedepots. De Paus richt een oproep tot de oorlogvoerende landen om Rome niet in de oorlog te betrekken. Het verlof voor Nederlandse arbeiders in Duitsland is tot 15 mei om ´begrijpelijke redenen´ (?) ingetrokken. Voortaan zal maar één soort shagtabak worden verkocht. Het is van weinig belang omdat de laatste tabak toch al rommel is.

BURGEMEESTER PONT. Blijkens een brief van de Burgemeester van 13 maart 1944 heeft de Duitse Weermacht ingaande 13 december 1943 gevorderd 147.45.64 ha van het bosbezit van de gemeente genaamd het Loenensebos en de Loenermark. De vordering omvat nu 730.26.41 ha.

1944 ----- 14 maart dinsdag.

HARDONK. Veel wind, regenbuien, guur. Naar M.[Moerman] geweest.

VAN HOUTUM. De Duitse troepen die in Hoenderloo en Epe zijn ingekwartierd vertrekken binnenkort weer naar Italië. Vanavond vindt er een groot feest plaats. Iedere soldaat krijgt onder meer twee liter jenever.

POLITIE. 15 februari tot en met 14 maart 1944.
- Betreffende de aanvoer en bevoorrading van levensmiddelen en grondstoffen zijn geen bijzonderheden te melden, met uitzondering van groenten die steeds schaarser worden.
- In houding en discipline van de bevolking ten aanzien van distributie- en prijsvoorschriften valt geen verbetering waar te nemen. Velen betalen voor verschillende waren liever hogere prijzen dan aangifte te doen van prijsopdrijving. Dit uit angst dat zij anders van levering van dergelijke waren worden uitgesloten.
- De lessen in het politievakonderwijs zijn door mij, in overleg met de Gewestelijk Politiecommandeur te Arnhem, in verband met het grote aantal bewakingsdiensten en het geringe aantal manschappen waarmee moet worden gewoekerd voorlopig stopgezet.
- Aanhoudingen: 3 personen wegens rijwieldiefstal.
- In de afgelopen periode werd ingebroken door twee jeugdige personen in het Jeugdstormkwartier te Apeldoorn.
- Verder werd een ruit van het Kringhuis [van de NSB] alhier vernield en werd bij een NSB-er een ruit ingeworpen.

1944 ----- 15 maart woensdag.

HARDONK. Droog weer met even iets regen. Tegen half twaalf grote formaties vliegtuigen over. Telde er wel 60 naast elkaar. Luchtalarm tot half een. Controle van de politie op open-zijn van winkels tussen 12- en 14 uur. In Epe en Nunspeet zijn enkele personen gedood door boordgeschut van vliegtuigen. In Apeldoorn zijn een drietal lege benzinetanks naar beneden gekomen.

VAN HOUTUM. ´s Morgens om 9.40 uur passeert de eerste golf Amerikaanse bommenwerpers in oostelijke richting. Nieuwe volgen om 10.15, 10.20, 10.30, 10.55 en 11.05 uur. Ze zijn alle gedeeltelijk zichtbaar. Een zevende golf om 11.15 uur is goed te zien. Deze komt recht over. Wij tellen 50 vliegtuigen die allemaal een streep achterlaten. Kort daarop vliegen vijf Duitse jagers hen achterna. De blauwe stukken tussen de wolken zitten vol met strepen. Om 11.35 uur is er luchtalarm. Tijdens het alarm passeert nog een formatie in richting Duitsland. Het zijn ongeveer 20 vliegtuigen (ook strepen). Om 12.10 uur keren de eerste toestellen terug. Op dat moment is er een gesloten wolkendek. Tien minuten later klaart de lucht weer op en overal worden strepen zichtbaar. Ze zijn zo nu en dan al uit elkaar gewaaid. Er zijn dus veel vliegtuigen op de terugweg al overgekomen. Het luchtalarm eindigt om 12.35 uur. Ook deze keer moet het weer precies een uur duren. Een vijftal minuten later verschijnen tien jagers die boven ons blijven rondcirkelen. Door de hele lucht zijn de resten van strepen te herkennen. Enkele jagers vliegen rakelings over de huizen van Hoenderloo. Misschien weten de Amerikanen dat zich daar vele Duitsers ophouden.

1944 ----- 16 maart donderdag.

HARDONK. Droog weer, veel zon, iets warmer. Geen nieuws.

BLOEM. Men zegt dat Tholen, Duiveland, Beemsterpolder, Haarlemmermeer en de Wieringermeerpolders wegens inundatie onder water gezet zijn of worden. Men zegt dat de spoorlijn Amersfoort - Zwolle geheel voor militair vervoer bestemd is en geen reizigers meer vervoerd worden over dit traject.

1944 ----- 17 maart vrijdag.

HARDONK. Goed weer, veel zon, wind fris, toch voorjaarsidee. Jongens onder 18 jaar mogen nu vanaf zonsondergang niet meer zonder geleide op straat. Wat zijn die lui toch bezorgd voor onze jeugd.

VAN HOUTUM. Jongens beneden 18 jaar mogen zich evenals de meisjes in Apeldoorn niet na zes uur zonder geleide op straat begeven.

1944 ----- 18 maart zaterdag.

HARDONK. Zachte wind, nog fris, goed weer maar nog geen zomerse dag. Hengelo vanmiddag om 5 uur gebombardeerd. H. (werkte voor de Wehrmacht) in brand, Stork gedeeltelijk verwoest.

1944 ----- 19 maart zondag.

HARDONK. Regenachtig en somber, in de middag een poos helder met zon. 's Avonds iets regen en guurder. Bij T.[Terwel] gegeten.

VAN HOUTUM. De soldaten uit Hoenderloo vertrekken. Er worden de hele dag uitsluitend goederen van Hoenderloo naar het station in Apeldoorn vervoerd. Tot de vrachtauto's behoren twee Diesels. Deze zijn speciaal voor het vervoer van tanks gebouwd. Aan de achterkant bevinden zich twee trappen tot aan de chassisbalken. Daaraan kan nog weer een trap bevestigd worden.

1944 ----- 20 maart maandag.

HARDONK. Koude wind. 's Avonds projectie [van dia's] over tuinen, molens en waterleiding van Het Loo. Kwam net tegen 11 uur klaar!

VAN HOUTUM. Gedurende de hele morgen worden de troepen uit Hoenderloo per vrachtauto naar het station in Apeldoorn vervoerd. Naar schatting zijn het er 1.400. Om 8.30 uur komen andere groepen soldaten voorbij. Deze houden in de omgeving oefening. Om 10.45 uur komen zij op ons fabrieksterrein. Daarna knallen enige minuten schoten. Velen verschansen zich bij ons huis achter de eikenbomen. De rijzemijt [mijt van rijshout?] bij de fabriek is voor hen ook een kogelvrije plaats. Tijdens het schieten steken enkele nog een sigaret op. De soldaten zijn alle Rijksduitsers. Ze moeten voor enige weken opkomen. De meeste wonen in Nederland. De gesprekken over penetraties, distantiëring, elastiek en afgrendeling (onder de toeschouwers) wekken de nodige hilariteit.

1944 ----- 21 maart dinsdag.

HARDONK. Koud weer, veel wind. In de middag hagel en sneeuw. De jeugdstorm vierde ´lentefeest´. Volgens de leiders toonde deze jeugd zijn begrip voor het ´nieuwe´. Het was niet veel. Overal bijeengescharreld met veel tromlawaai. 's Avonds weer ´optocht´ met tromgeroffel door de Hoofdstraat. De ´stoet´ bestond uit circa 6 man met ´paradetrommen´, 1 er naast, 1 er voor en 1 er achter! De Nederlandse jeugd toonde weinig belangstelling voor het lentefeest en bleef zich liever ´op de trottoirs verdringen´ in plaats van begrip te tonen voor het ´nieuwe´.

VAN HOUTUM. 's Nachts om vier uur licht de SD onze huisdokter (dr. F. Piekema) van zijn bed. De logé moet zich ook aankleden. Alle buitendeuren worden bewaakt Zeven personen zoeken het huis oppervlakkig door. Zij vernielen direct de telefoonverbinding. De vrouw van de arts wordt met een machinepistool bedreigd. De Duitsers fouilleren de dokter nog in zijn pyjama. Met enige anderen (ook personen uit Deventer, waaronder twee pastoors met hun huishoudsters) gaan zij per bus naar Arnhem. Een vrouw van één der gearresteerden kreeg twee machinepistolen tegen haar borst gedrukt. Deze dreigmethoden en de bandietengezichten tonen voldoende de afkomst van deze vertegenwoordigers van het ´Herrenvolk´. De gearresteerden worden in Arnhem een voor een ondervraagd. Zij worden verdacht van een geheime organisatie. Het wordt niet bewezen zodat de moffen hen om twaalf uur na een zedenpreek vrijlaten. Na dit voorval denkt iedereen aan dokter Duuring die twee jaar geleden op dezelfde dag is gearresteerd. Er gaan geruchten dat mevrouw Duuring bij de Gestapo is maar dit is tot nu toe ongelooflijk. In dezelfde nacht doen zes NSB-agenten uit Apeldoorn opnieuw een inval bij C.Quartel [Koudhoornlaan 12]. Enige weken geleden zochten zij er naar joden. Wat nu hun doel is is onbekend. De betrokkene wordt nog steeds geschaduwd. Er is ook nu weer sprake van joden maar ook van wapens. De Duitsers eisen van de familie te Brouwersmolen nog twee niet in gebruik zijnde auto's op. De wagens moeten tussen 9 en 17 uur ´vorfahren´ maar de moffen verschijnen niet. Eén oom krijgt voor dit ´vorfahren´ zelfs vijf liter benzine toegewezen.

1944 ----- 22 maart woensdag.  HARDONK. Koude nacht, overdag zon afgewisseld door sneeuw- en hagelbuien. 's Avonds helder, kans op nachtvorst. De lente wil nog niet. 's Morgens kort en in de middag wat langer luchtalarm. Gelukkig niets gebeurd. Veel schieten van luchtafweergeschut op Deelen.

VAN HOUTUM. Om middernacht komt een groot aantal bommenwerpers verspreid over. Het blijken Duitse te zijn. Er is 's morgens van 11.25 - 11.55 uur luchtalarm. In deze tijd passeert slechts één vliegtuig. Het is grote onzin. Over andere delen van de gemeente komen evenmin grote formaties vliegtuigen. Om 1.30 uur horen wij het eerste vliegtuiggeronk in noordelijke richting. Om twee uur komen formaties recht over. Gedurende een half uur passeren drie golven in oostelijke richting. Om 2.30 uur cirkelen vijf jagers rond. Plotseling vallen er twee dingen. Wij denken eerst aan pamfletten maar de voorwerpen slaan enige malen over de kop. Spoedig is het raadsel opgelost. Het zijn twee benzinetanks. Om drie uur keren de eerste vliegtuigen terug. Deelen begint hevig te schieten. De bommenwerpers vliegen vrij laag en zijn goed te tellen. De eerste formatie draait door het zware afweervuur iets bij. De overige vliegen gewoon door. De granaten ontploffen temidden van de vliegtuigen. Soms zijn de wolkjes van het afweergeschut zo talrijk dat de toestellen niet te zien zijn. In zuidelijke richting tellen we 79 en in noordelijke richting 57 bommenwerpers. Bij de formaties bevinden zich een zestal helemaal witte vliegtuigen. Over het doel van deze vliegtuigen lopen de meningen zeer uiteen. Het zijn ook viermotorige bommenwerpers. Alle vliegtuigen zijn door de verrekijker goed te zien. Bij de formaties bevinden zich geen jagers. Op het moment dat de toestellen voorbij zijn wordt er luchtalarm gegeven. Tijdens het 40 minuten durende alarm passeert niets van belang.

1944 ----- 23 maart donderdag.

HARDONK. Koud weer, meest bewolkt. 's Morgens enkele sneeuwvlokken. In het Oranjepark staan onder de bomen verscheidene vrachtauto's van Duitsers die in de Wilhelminaschool zitten. Bijna alle scholen zijn gevorderd. Leegstaande zakenpanden worden voor scholen gebruikt. Groente geweldig schaars. Veel Duitse vrouwen (Berlinerbollen of kanonskogels genoemd) zie je hier rondlopen. Voor hen zijn verscheidene huizen in beslag genomen.

VAN HOUTUM. Zo hier en daar liggen in onze omgeving weer zwarte stroken van verschillend formaat. Bij twee fietstochten vind ik een pamflet en een distributiekaart terwijl ik van een arbeider van de fabriek een stuk van een ander strooibiljet ontvang. Dit is afkomstig van een boekje dat in het Duits gedrukt is. Verder vind ik niets. De boswachters weten niet dat er weer pamfletten zijn gevallen. De distributiekaart lijkt op een vel postzegels. Deze bevat honderd vleesbonnen van 50 gram. Deze bonnen zijn echter geldig tot 6 februari 1944. Dus hebben ze nu geen waarde meer. Waarom zo'n kaart nu pas uitgegooid is is een raadsel. Het strooibiljet is in het Duits gedrukt (G11). 's Morgens om 9.30 uur wordt een telefoongesprek met Enschede door luchtalarm verbroken. Wij horen de hele morgen flauw geronk in noordelijke richting. Eén formatie komt recht over en wel om elf uur. Deelen schiet even.

BURGEMEESTER PONT. Met ingang van 23 maart werd het gebouw van school 28 (Brinklaan) gevorderd door de Duitse Weermacht. De school werd mede gevestigd in het schoolgebouw aan de Stationsstraat.

1944 ----- 24 maart vrijdag.

HARDONK. Betrokken, koude wind. Geen nieuws.

1944 ----- 25 maart zaterdag.

HARDONK. Mooie zonnige dag, frisse wind. Niets.

VAN HOUTUM. Vijf minuten voor middernacht neemt het aantal overvliegende Britse toestellen snel toe. Om 12 uur komen grote formaties over. Zij zijn alle op de terugweg. Ik sta een kwartier later op. Boven Dieren schijnen veel zoeklichten die de hemel afzoeken. Wij zien voortdurend lichtfakkels en ontploffende granaten. Het geronk gaat onafgebroken met dezelfde intensiteit tot 12.35 uur door. Om 12.40 uur verlicht een snel dalend en brandend vliegtuig de lucht. Het stort nog voorbij Beekbergen neer. Daar is de vuurgloed nog even te zien. Een paar minuten later zie ik opnieuw een brandend vliegtuig. Dit valt nog verder oostelijker. Daarna zien we enige malen mitrailleurvuur tussen enige vliegtuigen. Nog voortdurend komen toestellen verspreid over. Deelen schiet zo nu en dan. Er is waarschijnlijk geen luchtalarm gegeven omdat de vliegtuigen op de terugweg zijn. Om 1.30 uur keren enige zeer laag vliegende Duitse jagers naar Deelen terug. Een groot aantal paarden uit Ugchelen moet worden geleverd. Tot deze behoort het laatste paard van een sleper. Hij is niet in staat een nieuwe te kopen. Die rotmoffen storen zich niet aan broodwinning.

1944 ----- 26 maart zondag.

HARDONK. Mooie dag. 's Middags fietstocht door het Willems- en Orderbos. Jammer dat het terrein rondom de Ordersprengen zo vernield is. Wat een natuurschoon hebben de eigenaars daar bedorven. 's Avonds tussen 9-10 uur grote massa vliegtuigen.

VAN HOUTUM. Wij horen 's middags tussen 1.30 en 3.45 uur vrij zware ontploffingen (met grote tussenpozen) in westelijke richting. De explosies worden gevolgd door dofgerommel. Naar de BBC 's avonds meedeelt zijn deze ontploffingen afkomstig van IJmuiden. Ruim duizend Geallieerde vliegtuigen doen in golven aanvallen op de havenwerken van IJmuiden. De schade is groot. Het vliegveld in Teuge wordt weer hersteld. Voor dit doel moeten alle gebouwen tegen de vlakte. Deze hebben miljoenen gekost. Nederland betaalt wel. Voor dit doel zijn zeer veel vrachtauto's gevorderd. Onder meer alle uit Eerbeek. De laatste dagen woedden er enige branden in de afvoerbeek van de Tricotfabriek. Arbeiders gooien de afgewerkte olie in de beek. Kwajongens steken de voor de bruggen ophopende olie aan. Er ontstaan soms huizenhoge vlammen. Het voetbalveld van Robur et Velocitas is door de Tricotfabriek gevorderd. Er is sprake van dat ook daar motoren moeten proefdraaien. Volgens andere berichten gaat het echter niet door. De moffen in de kazernes hebben tegen het eventuele lawaai geprotesteerd. De burgers mogen wel last hebben van het lawaai maar de Duitsers niet. Nu wordt over dit voetbalveld een brede, diepe geul gegraven. Het doel daarvan is onbekend. Bij schietoefeningen wordt de Hoenderloseweg voortaan door slagbomen afgesloten. Deze staan onder aan de Ugchelse Berg.

1944 ----- 27 maart maandag.

HARDONK. Eerst helder, later bewolking en koeler. Niets.

VAN HOUTUM. 's Morgens waarschuwt mij een buurjongen dat er in de afgelopen nacht een nieuw strooibiljet is uitgeworpen. Hij heeft enkel het buitenblad gevonden. Het pamflet heet ´De Vliegende Hollander´. Het schijnt een vervolg te zijn op de ´Wervelwind´ serie. Na het middageten ga ik zoeken. Op het laatste moment vind ik op verboden gebied een compleet exemplaar. Het heeft acht pagina's.

1944 ----- 28 maart dinsdag.

HARDONK. Goed weer, fris en droog. Volgens de krant dringen de Russen met sterke strijdkrachten overal op. Het begint daar in het zuiden van Rusland lelijk uit te zien voor de Duitsers!

VAN HOUTUM. Minister Bolkesteyn (Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen) houdt 's avonds voor Radio Oranje een korte toespraak die indirect betrekking heeft op mijn dagboek. Het doel is een nauwkeurige beschrijving van Nederland in oorlogstijd voor het nageslacht. Daarvoor zijn officiële bewijzen of archiefstukken nodig. Hij roept zijn luisteraars op juist eenvoudige stukken te bewaren zoals brieven of korte memoires. De minister spreekt in het bijzonder over het samenstellen van een eenvoudig dagboek. Alle stukken zullen na de oorlog op één centraal punt worden onderzocht, bestudeerd enzovoort. Bolkesteyn legt de nadruk op de grote voorzichtigheid waarmee men te werk moet gaan. Al lijkt het voor de samensteller een dood werk het zal voor de levende een herinnering en voor het nageslacht een bezieling zijn. Dit dagboek zal misschien niet van zo'n grote waarde zijn maar het is voor mij een prikkel om tot het uiterste door te zetten. Dit ondanks de grote moeilijkheden die het geheimhouden en gebrek aan tijd met zich meebrengen.

1944 ----- 29 maart woensdag.

HARDONK. Wisselend bewolkt, later helder met zon, frisse wind. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. 's Middags om 2.15 uur komen de eerste vliegtuigen over. Door de bewolking is niets te zien. Deelen schiet even. Om 3.10 uur cirkelen zes jagers boven het vliegveld. Daarna schiet de luchtafweer zeer intensief. Om 3.35 uur zijn in noordwestelijke richting 26 verspreid vliegende vliegtuigen met het blote oog te onderscheiden. Door de verrekijker is te zien dat zich om deze vliegtuigen nog grote zwarte vlekken bevinden. Het zijn naar later blijkt andere bommenwerpers. De eerste de zogenaamde witte zijn vliegtuigen. Vijf inwoners uit Beekbergen staan in Utrecht terecht voor een rechtbank. Ze zijn op 18 januari 1943 gearresteerd voor het verstoppen van wapens. Zeventig inwoners van Beekbergen wonen de zitting bij. Zij konden daarvoor de beklaagden bijna twee uur spreken. De zitting duurt enige uren en wordt tot over 14 dagen verdaagd. De beklaagden zien het vonnis rustig tegemoet omdat alles als kinderspel wordt voorgesteld. De naam van het Gerechtshof is onbekend.

1944 ----- 30 maart donderdag.

HARDONK. Nachtvorst, heldere morgen. Naar Vaassen geweest. Twee flessen [weckflessen] groente cadeau gekregen! Niets.

VAN HOUTUM. 's Middags om 4.30 uur vallen enige brandbommen in richting Deelen. Op vijf plaatsen ontstaat een felle heidebrand. Het is verboden gebied zodat de plaatselijke brandweercorpsen niet in actie mogen komen. 's Avonds krijg ik een strooibiljet dat zondagnacht boven noord-Apeldoorn is gevallen. Het is van Amerikaanse herkomst (gedateerd 14 maart 1944) en is getiteld ´Sternenbanner´. Het is in het Duits gedrukt en voorzien van het nummer USG32.

1944 ----- 31 maart vrijdag.

HARDONK. Weer vorst, later bewolkt en zelfs sneeuwbuien. Van de strijd geen nieuws.

VAN HOUTUM. Om 1.30 uur cirkelt een vliegtuig voortdurend boven Apeldoorn en werpt tenslotte vier bommen uit. Deze vallen bij de spoorwegovergang aan de Brinklaan. De eerste valt bij het seinhuisje. Het huisje wordt met de aanwezige seinwachter in de greppel geslingerd. De man is ongedeerd maar blijft enige tijd versuft liggen. De nabij zijnde rails zijn verbogen. Echter niet opengescheurd. Tegelijkertijd vallen de slagbomen over beide lijnen dicht omdat de verbinding is verbroken. Een tweede valt een tiental meters verder dichtbij een ander paar rails. Deze staan rechtop. De bielsen zijn einden weggeslingerd. De overige twee bommen vallen tegen de spoordijk maar brengen de rails geen schade toe. In de omgeving is de glasschade tamelijk groot. Kort na het afwerpen van de bommen houdt een trein in het Willemsbos stil. De oorzaak van deze aanval is onbekend. ´Men´ zegt dat de vlieger van plan zou zijn de trein op een kruispunt te bombarderen. De piloot zou het licht van het seinhuisje voor de locomotief hebben aangezien. Deze verklaring is geloofwaardig maar fantastisch. De Brinklaan is de hele dag gesloten. De opruimingsploeg van de Nederlandse Spoorwegen is al in de schemering aan het werk. Deze ploeg wordt later versterkt met specialisten uit Utrecht. De Technische Noodhulp is ook actief. Dat wil zeggen met de mond (verder zijn zij weinig waard). De beschadigde rails worden grotendeels met snijapparaten verwijderd. Om 11.30 uur is al één lijn vrij. De treinen uit Amersfoort reden voordien over de zogenaamde Koningslijn naar de lijn naar Zwolle en zo terug naar Apeldoorn. 's Avonds om zes uur is het hele verkeer over beide lijnen weer normaal. De Duitsers houden de hele nacht in Apeldoorn een soort proefalarm. Zo moeten voorraden van het ene pakhuis naar het andere worden vervoerd. Het is bij de loodsen (gevorderd) van Brouwersmolen een reuzenlawaai. De moffen laten speciaal om de omwonenden te pesten hun motoren hard razen en schreeuwen hun bevelen uit. De Duitsers brengen naar deze loods 70 ton hout. Het wordt een prachtige sabotage. Gesorteerd en ongesorteerd, nat en droog hout, kortom alles wordt door elkaar gegooid. Op het moment dat de bommen vallen is alles muisstil. Het geschreeuw van vooruit, achteruit en halt! Het houdt plotseling op. Men hoort gedurende enige tijd niets anders meer dan het ruisen van de bomen. 's Morgens krijg ik twee nieuwe strooibiljetten. Ze zijn in de omgeving van Woeste Hoeve gevallen. Het ene is een luchtpost bestemd voor Duitsland. De andere is een pagina van een nieuwe Vliegende Hollander (nr.19). Deze is dus een vervolg op degene die hier is gevonden. Beide zijn zondagnacht afgeworpen. De luchtpost is gedateerd 10 maart 1944 en draagt het nummer G12a.

SPOORWEGEN. Om ongeveer half twee 's nachts werden vier bommen geworpen bij post 83 aan de Brinklaan te Apeldoorn. Drie bommen troffen de spoorweg die zwaar beschadigd werd. De vertraging voor het spoorwegverkeer duurde tot 's avonds 18 uur.

BURGEMEESTER PONT (1 t/m 31 maart).
a. De onderbrenging van de ´Bombengeschädigten´ vond in de afgelopen maand gestage voortgang. Volgens de nu ter beschikking staande gegevens zullen in de toekomst ongeveer 2.800 vrouwen en kinderen hier ter plaatse moeten worden gehuisvest. Gelijk bekend wordt niet alleen het gebruik van de woningen maar ook het gebruik van het aanwezige meubilair gevorderd. Aangezien de praktijk leerde dat de eigenaren en gebruikers van woningen, ondanks de ter zake gegeven voorschriften, verreweg de meeste meubelen enz. uit de huizen verwijderen, is in overleg met de plaatselijke afdeling van de NSDAP een regeling getroffen die daarop neerkomt dat voortaan 's morgens voor 11 uur het ontruimingsbevel wordt uitgereikt en dat de woning dezelfde dag om 7 uur 's avonds moet zijn verlaten. De uitreiking van het ontruimingsbevel gebeurt in bijzijn van een politie- of een gemeenteambtenaar. Deze maakt dan gelijktijdig in ruwe trekken een inventaris van het aanwezige meubilair op. 's Avonds om 7 uur wordt de woning verzegeld om te voorkomen dat de meubels daaruit worden weggehaald. Bij het opmaken van dit maandverslag bereikte mij de mededeling dat deze methode in de praktijk niet tot het gewenste resultaat heeft geleid. De eigenaren en gebruikers van de woningen hebben namelijk in vele gevallen het zegel verbroken en voorwerpen uit de huizen gehaald. Thans worden maatregelen beraamd op welke wijze dit euvel bestreden kan worden. In het volgende maandrapport hoop ik hieromtrent nader te berichten.
b. Gelijk bekend is de gemeente Apeldoorn gerangschikt onder die gemeenten waar men zich slechts mag vestigen, respectievelijk slechts mag verhuizen met toestemming van de Burgemeester. In de afgelopen maand deed zich het geval voor dat een persoon verhuisde binnen de gemeente Apeldoorn naar een woning die ik in overleg met het BARA voor de onderbrenging van een ambtenarengezin had gereserveerd. Deze persoon had van mij geen vergunning hiertoe verkregen. Ondanks de ter zake door de Majoor van Politie ingestelde pogingen bleek het niet mogelijk bedoelde woning aan bewoners, die onrechtmatig in genoemde woning waren getrokken, af te nemen. Ik zag mij daarom genoodzaakt de tussenkomst van de kantonrechter in te roepen. Deze magistraat verklaarde genoemde persoon schuldig en veroordeelde hem tot een boete van 100 gulden. Hij verzuimde echter daaraan als bijkomende straf toe te voegen dat de woning ontruimd moest worden. Het zal mijn inziens geen nader betoog behoeven dat zoiets een zeer ongewenste toestand vormt. Daarom heb ik mij gewend tot het departement van Binnenlandse zaken met verzoek bij het departement van Justitie er op te willen aandringen dat het desbetreffende vestigingsbesluit zo wordt gewijzigd dat de kantonrechter verplicht is steeds als bijkomende straf de ontruiming van de woning te gelasten. Anders zou de eigenaardige figuur ontstaan dat de kantonrechter gaat zetelen op de stoel van de Burgemeester. Het departement van Binnenlandse Zaken bleek mijn standpunt in beginsel te kunnen delen. Maar zij achtte het uit wetstechnisch oogpunt niet gewenst het vestigingsbesluit in de door mij bedoelde zin uit te breiden. Genoemd departement heeft aan het departement van Justitie gesuggereerd aan de ambtenaar van het Openbaar Ministerie bij het kantongerecht een aanschrijving te doen uitgaan waarin wordt aangeraden om in voorkomende gevallen steeds als bijkomende straf de ontruiming van de woning te eisen.
c. In de afgelopen maand behoefde geen gemeentepersoneel voor tewerkstelling in Duitsland te worden afgestaan.
d. De uitreiking van de tweede distributiestamkaarten kwam in den loop van deze maand, voor zover het betreft de uitreiking aan hen van wie persoonskaarten nog in het bevolkingsregister van deze gemeente voorkomen, nadat zij in een onverminderd hoog tempo voortgezet was, omstreeks half maart gereed.
Op dit tijdstip moesten dus nog worden uitgereikt de stamkaarten van wie persoonskaarten bij de brand in mei 1943 zijn verloren gegaan, ook de stamkaarten van hen die aan de eerste uitnodiging geen gevolg hebben gegeven. Zowel van de kant van de Rijksinspectie van de Bevolkingsregisters als van het departement van Binnenlandse Zaken was de indruk verkregen dat de uitreiking van de stamkaarten aan hen, van wie de persoonskaarten tijdens de brand onklaar geraakt waren, in een rustig tempo kon geschieden. Daarbij kon een koppeling plaatsvinden aan het verzamelen van gegevens voor de reconstructie van het bevolkingsregister. Aanvankelijk heb ik gemeend de bekende circulaire van het CDK, waarin werd meegedeeld dat op 1 april alle stamkaarten moesten zijn uitgereikt, terzijde kunnen leggen. Nader overleg met de Rijksinspectie van de Bevolkingsregisters schonk mij echter de overtuiging dat het de wens van de Duitse autoriteiten was dat ook ten spoedigste van de zogenaamde ´reconstructiegemeenten´ geen uitzonderingen worden gemaakt. Het waarnemend hoofd van bedoelde Rijksinspectie ging er mee akkoord dat voor de gemeente Apeldoorn de datum van 1 april zou worden verschoven naar 15 april.
De onderwijzers van de openbare scholen zijn nu opnieuw ingeschakeld. Al op dit ogenblik kan met zekerheid gezegd worden dat alle inwoners van Apeldoorn op 15 april 1944 in het bezit zullen zijn van hun tweede distributiekaart.
Voor de uitvoering van deze gigantische opdracht is uiteraard veel werk en overwerk verzet. Tal van werkzaamheden die niet in alle opzichten urgent waren moesten voor korte tijd worden uitgesteld. In een brief aan de Secretaris-Generaal van het departement van Binnenlandse Zaken heb ik uitvoerig verslag uitgebracht omtrent het verloop van de uitreiking. Dit om buiten twijfel te stellen dat het feit dat Apeldoorn de fatale termijn met 14 dagen had overschreden. Anders zou mij laksheid van mij kunnen worden verweten of van de aan mij ondergeschikte ambtenaren.
e. Aan de bedrijfsbescherming van de gemeentegebouwen werd ter voldoening aan de circulaire van de kapitein van de Staatspolitie, Gewestelijk inspecteur voor de luchtbescherming te Arnhem, de nodige aandacht geschonken. Ter bescherming van het gemeentehuis en het personeel tegen luchtaanvallen werden tal van maatregelen getroffen. Tal van maatregelen zijn nog in voorbereiding. Onder meer zullen binnenkort meerdere gemeenteambtenaren een zogenaamde bedrijfsbeschermingscursus in Groesbeek gaan volgen.
f. De Burgemeester besluit over te gaan tot de aanstelling van een wetenschappelijk gevormd archiefambtenaar voor de verzorging van het gemeentearchief. De daarvoor nodige uitgave zal ter goedkeuring voorgelegd worden aan de Commissaris der Provincie Gelderland.
g. De Burgemeester brengt ter kennis van de wethouders een schrijven van de Directeur der Gemeentediensten, blijkens hetwelk de aanvoer van verse groente, zowel voor de centrale keuken als voor de particulieren wegens export is stopgezet.
h. De Burgemeester besluit aan de heer Jhr. Dr. Quarles van Ufford, oud-burgemeester van de gemeente Apeldoorn, en aan de heer D.Gosker, oud-wethouder van de gemeente Apeldoorn, die indertijd in verband met hun bestuursfunctie zijn benoemd tot ambtenaren van de burgerlijke stand, als zodanig ongevraagd eervol ontslag te verlenen met dankbetuiging voor de aan de gemeente in die hoedanigheid bewezen diensten.
i. Bij het Gasbedrijf hebben zich in de afgelopen maand de moeilijkheden vergroot door gebrek aan het nodige gereedschap, vooral kolen- en cokesschoppen. Verdere moeilijkheden zoals gebrek aan werkkleren enzovoort blijven eveneens bestaan. De kolenaanvoer over de afgelopen maand geeft geen reden tot klagen. Met de gasproductie en de gasaflevering heeft men de moeilijkheden het hoofd kunnen bieden. In de afgelopen maand hebben zich dus geen momenten voorgedaan waarin de druk op het gas moest worden verminderd.
Voor de hulpactie aan de Arnhemse Gasfabriek zijn door het Apeldoornse Gasbedrijf twee fitters beschikbaar gesteld. Deze fitters verrichten gedurende enkele weken hun werk in Arnhem.
j. Voor de aflevering van tankgas zijn door het Bureau Generatoren en Tankgas wederom nieuwe voorschriften uitgevaardigd. Het gas zal met ingang van 1 april a.s. op bon worden afgeleverd. Verder moeten de wachttijden geregistreerd worden zodat wederom enige mensen daarvoor beschikbaar gesteld moeten worden.
Voorgeschreven is dat voor het tanken buiten de normale uren en op Zon- en Feestdagen een extra heffing van vijf en zeventig cent per vulling zal worden geïnd. De toegewezen hoeveelheid tankgas wordt geregeld overschreden door het grote verbruik dat in Apeldoorn van het tankgas wordt gemaakt. Hierover zijn door de directeur van de Technische Bedrijven onderhandelingen gevoerd met het Rijkskolenbureau, met de Rijkswaterstaat, met de Rijksverkeersinspectie en met het Bureau Generatoren en Tankgas.
k. Het luchtalarm heeft voor de gasfabriek dikwijls zeer nadelige gevolgen aangezien - sinds het bombardement op Arnhem - het personeel zich tijdens luchtalarm direct van het werk verwijdert. Dit is, gezien het gebeurde te Arnhem, zeer wenselijk. Wel ondervinden wat de normale chargering van de ovens betreft daardoor oponthoud.
l. Opnieuw heeft de Directeur van het Staatsbosbeheer, hoofd van het Staatstoezicht op de bossen, bij beschikking van 31 maart 1944 de veiling en oplevering gelast van 200 m³ mijnhout uit ´Berg en Bos

1944 ----- 1 april zaterdag.

HARDONK. Opnieuw vorst. Zonnig overdag. Duitsers maken loopgraven in het Oranjepark. De Wilhelminaschool tot kazerne ingericht. Nog wat vliegtuigen over.

VAN HOUTUM. 's Morgens om acht uur komen twee vliegtuigen (strepen) over. Ze verdwijnen in oostelijke richting. Om 9.45 uur begint Deelen even fel te schieten. Het herhaalt zich om 10.10 uur. Op dat moment komen echter Amerikaanse vliegtuigen over vanuit richting Deelen. Ze verdwijnen naar het westen. Even later schiet ook de luchtafweer op Radio [= Radio Kootwijk]. Volgens de pers beschikken de Duitsers in Italië over de zogenaamde Goliathtank. Het geheel is klein en bestaat uit een bom op rupsbanden die door een draad van verre afstand kan worden bestuurd en tot ontploffing gebracht. De beschrijving is zo fantastisch dat wij allemaal aan een 1-april-mop geloven. 's Middags krijgen wij drie illegale blaadjes. Het zijn ´Trouw´, ´Vrij Nederland´en een stencil over de invasie.

BURGEMEESTER PONT. Blijkens brieven van de Burgemeester van Apeldoorn van 28 maart 1944 en 1 april 1944 werd door de Duitse Weermacht gevorderd;
1. het plantsoen in het Sophiapark, groot 1140 m², met ingang van 25 maart 1944;
2. een gedeelte van het Oranjepark, groot 5300 m², met ingang van 1 april 1944;
3. het plantsoen op het Emmaplein, groot 1385 m², met ingang van 30 maart 1944.

1944 ----- 2 april zondag.

HARDONK. Nevelig weer, koude wind. Druk bezochte kerkdienst in de Grote Kerk, ds. Visser. Aanneming van nieuwe leden. Zang van Mejuffrouw Westerman-Holstijn. 's Middags door bijzondere omstandigheden een lekker gebraden vers worstje met spinazie enz. met mijn gasten. Er gaat toch niets boven een vooroorlogse maaltijd! Geen nieuws.

VAN HOUTUM. De Koningin Wilhelminaschool (Kerklaan) is sinds enige tijd kazerne. De Duitsers die er verblijven, zetten hun vrachtauto's op het gras van het Oranjepark. Dat is in deze tijd bijzonder mooi door de vele krokussen enzovoort. Het wordt ook op een tweede manier vernield. De Duitse vrouwen uit gebombardeerde gebieden plukken zo goed als alle krokussen. Hun kinderen spelen op het gras en vernielen de vele heesteraanplantingen. In gewone tijd was het al verboden op het gras te lopen.

1944 ----- 3 april maandag.

HARDONK. Iets zachter, nogal zon, in de avond bewolking. Zondagmorgen razzia geweest in Hoog Soeren, gelukkig met weinig resultaat.

VAN HOUTUM. 's Middags wordt in Apeldoorn de tentoonstelling Zelfbescherming geopend. De hoofden van iedere bedrijfsbescherming krijgen een oproep om deze opening en een bijeenkomst 's avonds in Tivoli bij te wonen. De tentoonstelling valt zoals verwacht tegen. Dit weerhoudt ons 's avonds naar Tivoli te gaan. Bovendien bestaat 75% van de aanwezigen uit moffen en landverraders. De tentoongestelde brandbommen zijn nagemaakt en komen niet overeen met de juiste afmetingen. Het julinummer van Luchtgevaar (1943) is veel interessanter dan deze tentoonstelling. 's Middags krijg ik zeer toevallig twee illegale krantjes. Het ene is het maartnummer van Trouw (zie onder zaterdag 1 april) en het ander het maartnummer van Geïllustreerd Vrij Nederland. Deze (10 bladzijden) is even als het vorige nummer zeer duur uitgevoerd.

1944 ----- 4 april dinsdag.

HARDONK. Somber weer, met wind en regen. Iets zachter. Niets.

VAN HOUTUM. Alle Duitse burgers worden opgeroepen om in de komende weken aan schietoefeningen deel te nemen. Het is een bewijs voor een aanstaande guerrillaoorlog in Duitsland wanneer er op Duits gebied wordt gevochten.

1944 ----- 5 april woensdag.

VAN HOUTUM. 's Middags om 2.05 uur komen bij een dichtbewolkte hemel de eerste Amerikaanse vliegtuigen over. Om 2.40 uur passeren grote formaties. Het geronk is onafgebroken van 3 tot 3.10 uur. Alle toestellen zijn op de terugweg. Deelen schiet voortdurend. Het zijn naar later blijkt uitsluitend jagers. De laatste dagen patrouilleren voortdurend twee leden van de Duitse veldgendarmerie in onze omgeving. Zij zoeken uitsluitend naar onderduikers. Vanmiddag is er één van hen echter te glad af. De moffen komen hem door verraad op het spoor. Er ontstaat een snelle jacht. Daarbij maken de Duitsers voortdurend gebruik van hun pistolen. Alle schoten missen. De onderduiker (C. Pol) loopt tenslotte dwars door een beek. Daarna brengen twee anderen (één van hen is ook een onderduiker) hem op de fiets verder het bos in. Wij hebben in Ugchelen van de Landwacht nog zo goed als geen last. In de echte boerenstreken is bijna niet meer te smokkelen. Er worden dan ook vele van deze landverraders vermoord. Zo vindt de politie te Otterlo twee van deze ploerten zwaar gewond in een greppel liggen. Om aan deze last te ontkomen blijft directe opruiming de enige weg. Het moet alle overige Landwachters ontzag inboezemen voor hun gemene praktijken. In dit opzicht kan men nog beter te maken hebben met Duitsers dan met een knul van de Landwacht.

1944 ----- 8 april zaterdag.

HARDONK. Mooi zonnig aprilweer. 's Middags luchtalarm. Veel schieten van afweergeschut maar niets gebeurd. 's Avonds wat vliegtuigen in de lucht. Tegen 11 uur trillen af en toe de ramen.

VAN HOUTUM. 's Middags om één uur begint Deelen te schieten. Tegelijkertijd horen wij vliegtuigen die op weg zijn naar Duitsland. Er is van bewolking geen sprake. Maar de formaties zijn toch niet te zien. Het is een soort nevel die er hangt. Om 1.20, 1.30 en 1.50 uur passeren nieuwe golven. Om 2.15 uur begint Deelen zeer hevig te schieten. Wij horen vliegtuiggeronk in zuidelijke richting. Vijf minuten later is er luchtalarm. Het geschut op Deelen schiet onafgebroken tot 2.30 uur. De wolkjes van het luchtdoelgeschut (deze keer zwart en gewoonlijk wit) zijn wel goed te zien. Honderden steken tegen de nevel af. De kanonnen schieten in het volgende kwartier met tussenpozen vier maal. Het luchtalarm eindigt om drie uur. Hierna passeren nog vliegtuigen. Om 3.10 uur schiet Deelen nog even. De leden van onze nieuwe bedrijfsbescherming komen tijdens het alarm trouw op. Duitse soldaten slaan Landwachters van het perron in Deventer. Deze controleerden daar de burgers op clandestiene goederen. Ze gooiden alles op de grond. Zo werden flessen melk en kostbare eieren kapot gegooid. Een ander lid wil te Epe gratis met de bus meerijden. Dit is alleen toegestaan voor leden van de Duitse Weermacht. Na veel woorden belt de conductrice het hoofdkantoor in Apeldoorn op en deze op hun beurt de Ortskommandant. De man mag daarna meerijden maar wordt in Apeldoorn opgewacht door twee stevige monteurs. Zij brengen hem naar de Ortskommandant. Hij wil op dat moment ineens betalen maar daar gaat het echter niet meer om. De monteurs grijpen hem letterlijk bij de kraag en brengen de misdadiger naar het bedoelde adres. Na enige standjes bemerkt de Ortskommandant dat de Landwachter een revolver onder de jas draagt. Dit is de reden dat hij aan de SD wordt uitgeleverd. Deze stoppen hem in de cel. Al dat geboefte komt uiteindelijk in de cel terecht. Volgens geruchten zouden er al meer Landwachters in de gevangenis zitten dan er controleren kunnen. De Apeldoornse politie arresteert door verraad een inwoner van Ugchelen. Deze was bezig een koe clandestien te slachten. De agenten vinden bovendien een dikke portefeuille bij hem. Menigeen mist hierdoor een stuk vlees met Pasen. 's Avonds om 9.40 uur komen de eerste Britse vliegtuigen over. Om 10.05 uur worden het grotere formaties. Er zijn strepen tussen de schaapjeswolken te zien. Het zware geronk houdt tot 10.20 uur aan. Om 10.45 uur keren de eerste vliegtuigen weer druppelsgewijs terug.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 13.30 uur neergekomen op een terrein, gelegen achter het perceel Oude Zwolseweg nr.124: 1 lege benzinetank. Om 14.25 uur ´Luchtalarm´, 15.03 uur ´Luchtalarm Geëindigd´.

1944 ----- 9 april zondag (eerste Paasdag).

HARDONK. Bewolkt, geleidelijk zachter. Met logé naar Paasdienst in de Grote Kerk bij ds. Mondt.

VAN HOUTUM. 's Middags om 12.40 uur passeert de eerste golf Amerikaanse vliegtuigen in richting Duitsland. Deelen schiet. Om 12.55 uur komt een nieuwe golf over. Een half uur later horen wij vliegtuiggeronk in zuidelijke richting. Van 1.30 tot 1.45 uur passeren namelijk formaties via het zuiden. Deze zijn weer op de terugweg naar Engeland. Om 2 uur komt een laatste golf over waarop Deelen eerst weer schiet.

1944 ----- 10 april maandag, Tweede Paasdag.

HARDONK. Zonnig weer. Fietstocht naar Assel. Bij Ruet geweest. Foto's genomen. Niets.

VAN HOUTUM. Wij horen 's morgens tussen 9.30 en 9.50 uur tot vier maal toe ontploffingen en zuidwestelijke richting. Zij zijn zwakker dan die onlangs van IJmuiden. Het gerommel herhaalt zich om 10.25 uur. Amerikaanse bommenwerpers doen op dat moment aanvallen op twee vliegtuigfabrieken en een vliegveld bij Brussel. Andere formaties bombarderen Bourges in Noord-Frankrijk. 's Middags om 3.30 uur komen een viertal Amerikaanse jagers in richting Duitsland over. Eén laat een benzinetank vallen. Deze komt terecht bij het kanaal.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 15.15 uur neergekomen op een stuk grond, gelegen achter perceel 1e Sluisweg nr.85: 1 lege benzinetank.

1944 ----- 11 april dinsdag.

HARDONK. Mooi zonnig weer. Wat vliegtuigen, luchtalarm. Kleykamp in den Haag gebombardeerd. Kleykamp was het razzia- en controlecentrum van de Nazi's. Het bombardement op Kleykamp door de RAF gebeurde op verzoek van de illegaliteit [ondergrondse]. Daarbij werd het Gestapo-controleregister voor Nederland voor een groot gedeelte vernietigd.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 9.55 uur passeert de eerste golf Amerikaanse vliegtuigen in richting Duitsland. Nieuwe golven komen over om 10.30, 11 en 11.20 uur. Deelen schiet alle drie keer. Om elf uur zien we vliegtuigen die via het noorden passeren. Het zijn er 58. Om 11.25 uur keren de eerste terug. Drie toestellen zijn zichtbaar. Deelen begint om 11.45 uur plotseling te schieten. Vier Lightnings zijn ter herkennen. Het geschut vuurt bijna onafgebroken van 12-12.20 uur. Eerst schiet het vlak boven de bosrand op drie laagvliegende jagers. Daarna zie ik met de verrekijker dat een jager boven Deelen een duikvlucht maakt. Daarna hoort men mitrailleurvuur. Om 12.30 uur schiet Deelen nog even. De meeste vliegtuigen zijn echter voorbij. Om 18 en 19.40 uur komen nog Amerikaanse vliegtuigen in oostelijke en in westelijke richting over. Een Amerikaanse jager maakt even voor twaalf uur een noodlanding in Eerbeek. De piloot loopt weg en kort daarop schieten drie andere jagers het toestel in brand. De vlieger wordt later in een stromijt gevonden. Een groot aantal Apeldoorners (meest zwarte handelaren) moet op het Apeldoornse Bos [aan de Zutphensestraat] van 7 uur tot 18 uur geulen graven. Ze dienen als beschutting voor vrachtauto's. Deze zogenaamde splitterboxen worden ook in enige parken (!) aangelegd. Het Oranjepark is helemaal ontsierd. De Duitsers doen er bovendien een proef met een amfibiewagen.

1944 ----- 12 april woensdag.

HARDONK. Zonnige warme dag. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. 's Middags om 1.30 uur passeert de eerste golf Amerikaanse bommenwerpers via het zuiden. Door de zon is niets te zien. Om 1.40 uur onderscheiden we in noordelijke richting 33 vliegtuigen (strepen). Een derde golf is onzichtbaar. Van een vierde golf (2.45 uur) zien we slechts zes toestellen. Alle vliegtuigen zijn op weg naar Duitsland. Om 3.10 keren de eerste terug. Drie toestellen zijn zichtbaar. Kort hierna stijgen in richting Harskamp grote rookwolken boven het bos op. Iedereen denkt aan een neergestort vliegtuig. Om 3.20 uur schiet Deelen opnieuw. Een granaat ontploft dichtbij. Om 3.50 en 4 uur volgen nog kleine formaties waarop de afweer ook schiet. De brand (eerst bos, later hei en tenslotte weer bos) is om 5.45 uur geblust. Het woedt op verboden gebied bij Gerritsfles [bij Radio Kootwijk]. Daardoor zijn geen bijzonderheden bekend. 's Morgens om 9.30 uur wordt het proces tegen negen inwoners uit Beekbergen (twee weken verdaagd) voortgezet. De beklaagden moeten tot het einde van de zitting (4.30 uur) staan. De rechter leest tenslotte de vonnissen voor. Het zijn zes doodvonnissen en drie vrijheidsstraffen van vier en twee jaar. Eén van de ter dood veroordeelden zakt na deze mededeling in elkaar. De dokter uit Beekbergen verleent de eerste hulp. De familieleden en kennissen kunnen het proces bijwonen. De veroordeelden vragen gratie aan. Dit vonnis is het gesprek van de dag. Uitdrukkingen als groot tuig, vuilakken, smeerhonden, beestenbende enzovoort (natuurlijk op Duitsers van toepassing) worden herhaaldelijk gebruikt. Aan dit vonnis zal wel niet veel veranderd kunnen worden. De meid die deze zaak aan het rollen heeft gebracht loopt nog in Beekbergen rond.

BLOEM. De laatste tijd weer bijzonder veel activiteit in de lucht. De Engelsen en Amerikanen vliegen bij dag en bij nacht met hele drommen. Soms met een 60-tal tegelijk. Ze komen hier over vliegen richting oosten waarbij men dan het hevig afweervuur van Deelen kan horen. Dat heeft wel iets weg van een zware donderbui maar men hoort zelden dat er wat omlaag geschoten wordt. Engelse vliegtuigen wierpen bommen op enkele gebouwen in Den Haag waar de bureaus gevestigd waren van persoonsbewijzen enzovoort. Hierbij kwamen 47 personen, die er werkten, om het leven.

1944 ----- 13 april donderdag.

HARDONK. Warm zonnig weer. Naar Vaassen geweest. Vanmiddag afdeling gewapende SS op het politiebureau. Even later trokken deze lui in groepjes van drie, ieder vergezeld door een politieagent, er op uit. Eerst werden overal de cafés afgezocht en een aantal mannen jong en oud naar het politiebureau gebracht. Later zetten ze op verscheidene plaatsen op belangrijke kruispunten posten uit en werden alle mannen op papieren enz. onderzocht. Een aantal van hen werd dan in een of ander gangetje bijeen gedreven, bewaakt door een SS-man en later naar het politiebureau gebracht. Later blijkt dat deze personen op Teuge en Apeldoornsche Bosch [nu Groot Schuilenburg] moeten werken.

VAN HOUTUM. Volgens geruchten is de hele pers van ´Vrij Nederland´ in beslag genomen. Er zouden ook lijsten van abonnees zijn gevonden. Dit is niet te geloven. 's Middags houdt de SD [Sicherheitsdienst] een uitgebreide razzia in Apeldoorn. Alle personen die zich in cafés bevinden worden naar het politiebureau overgebracht. De moffen drijven op het station alle mensen in een hoek en controleren de persoonsbewijzen. Op straat wordt iedere man aangehouden. Wie een verdacht voorkomen heeft of niet voldoende bewijzen kan tonen wordt opgepakt. Zo wordt een arbeider van Brouwersmolen gearresteerd. Hij werkt van 6-14 uur. Oom Hendrik belt hiervoor de betreffende Duitse instantie op. Maar de moffen gooien al gauw de hoorn op het toestel. Zij weigeren iedere medewerking. Iedereen die opgepakt is moet morgenochtend om zeven uur op het Apeldoornse Bos of op het vliegveld Teuge verschijnen. Zij moeten er zand graven. De vijand heeft gebrek aan arbeidskrachten. Ze verschaft zich deze nu door razzia's. Hiermee voeren ze bovendien een soort zenuwenoorlog tegen de burgers. De burgerij fantaseert geruchten over nieuwe razzia's zonder te weten welke deze geruchten voor een uitwerking op de jongelui hebben. Er zou bijvoorbeeld in de komende nacht een grootse huiszoeking plaats hebben. Laten deze onruststokers eens de woorden van onze regering onthouden. Eén van deze raadgevingen luidt ´Blijf kalm en laat u niet door geruchten van de wijs brengen´. 's Avonds bekeurt de politie de bandiet, de beheerder van pension Eljo-Zamy, op de verduistering. Hij krijgt de minimumboete, 25 gulden, veertien dagen zonder licht en verlies van de betreffende lampen.

BLOEM. Bij de Voorsterweg naast het kanaal is nog een Duits toestel gedaald. Dat werd door 3 Engelse jagers beschoten. Vliegtuig verbrand, mannen ongedeerd. Men zegt dat de Russen voor de grenzen van Tsjechoslowakije staan. Aan het westfront is niets te doen.

1944 ----- 14 april vrijdag.  HARDONK. Weer lekker weer. 's Avonds fietstocht over de Ericastichting en Barnewinkel gemaakt. Op de terugweg langs Apeldoornsche Bosch trok juist weer een hoop gewapende SS-ers uit wat niet veel goeds voorspelde. Zij trokken naar het politiebureau. Dus weer gevaar voor Nederlanders. De razzia ging naar de Vlijtseweg en het woonwagenkamp. Op de Vlijtseweg werden tal van personen uit hun huizen gehaald en gedwongen te werken op Teuge.

VAN HOUTUM. In de NAC [krant] staat een artikel over het opgraven van een jood op het jodenkerkhof in Apeldoorn. De resten van de kist en zijn lichaam zijn behalve het hoofd op het kerkhof teruggevonden. De politie geeft als reden voor deze grafschennis op dat de jood veel gouden tanden in zijn mond had. De dader(s) zijn nog niet gevonden. Men zal deze wel onder de Duitse SS moeten zoeken. 's Middags passeert in richting Hoenderloo een groot aantal Duitse soldaten (lopend) met antitankgeschut. De keukenwagen haalt bij ons rond 15 emmers water. Zij willen het niet uit de beek scheppen uit angst voor vergiftiging. 's Avonds om zeven uur moet het hele politiecorps aantreden. Een afdeling van de SD komt uit Arnhem over. In Noord-Apeldoorn wordt weer een razzia gehouden om werkkrachten voor Teuge te krijgen. 's Avonds om 10 uur horen wij in richting Deelen dof gerommel. Tussen twee kruiselings geplaatste zoeklichten zien we voortdurend lichtkogels. Deze worden evenwijdig aan de bosrand in westelijke richting afgeschoten.

POLITIE (15 maart tot en met 14 april 1944).
- De maatregelen om burgers te vorderen voor graafwerk bij de Waffen-SS en de wijze waarop deze arbeiders worden geworven heeft enige onrust in de Gemeente verwekt.
- Het feit dat 5 inwoners in de Gemeente wegens verboden wapenbezit ter dood zijn veroordeeld wordt druk besproken en heeft grote verslagenheid gewekt. Het gevoel van machteloosheid tegenover de Duitse bezetting is erdoor geaccentueerd.
- Het vorderen van meerdere woningen voor Duitse burgers heeft onrust veroorzaakt en enige conflicten tot gevolg gehad.
- De groentevoorziening heeft door de aanvoer van verse groenten enige verbetering ondergaan. Fruit was niet in de handel.
- Aan de opleiding van het politiepersoneel wordt de nodige aandacht besteed.
- Aangifte rijwieldiefstal: 41
- Op de jodenbegraafplaats werd het lijk van een jood opgegraven en het hoofd ontvreemd. Een uitgebreid onderzoek naar de daders heeft nog niet het gewenste resultaat gehad.
- Het heeft mijn aandacht getrokken dat vele deelnemers van elders aan de onlangs hier ter plaatse gehouden politieveldloop zich in burger in plaats van in uniform gekleed naar Apeldoorn hadden begeven.

1944 ----- 15 april zaterdag.

HARDONK. Zonnig weer, maar later bewolking en regen. In Wiesel bij wasserij Palm enkele opnamen gemaakt. Er dreigt vanavond weer gevaar voor een razzia!

VAN HOUTUM. 's Middags om 1.15 uur passeren Amerikaanse vliegtuigen via het noorden. De lucht is bewolkt. Deelen schiet. Het herhaalt zich om 1.20 uur als een tweede formatie via het zuiden voorbijtrekt. Eén toestel wordt geraakt en stort bij Kootwijk neer. Het is een jager. Om 1.55 en 2 uur komen nieuwe golven over. De eerste vliegtuigen keren om 3.05 uur terug. Het melkrantsoen in Nederland wordt hersteld. De zelfverzorgers echter krijgen door gebrek aan melk (?) geen boter of een vervangingsmiddel daarvoor. Hierbij komt nog dat de moffen zelf met Pasen één pond [= 500 gram] boter of zes eieren extra gekregen. Is de zelfverzorger hier de dupe? Volgens geruchten zal er morgenochtend bij de uitgang van de kerken gecontroleerd worden op onderduikers. Eindelijk ontvangen wij weer eens de Nieuwsbode. Het zijn exemplaren van 4, 6 en 14 april. In twee tussenliggende dagen zijn ook nummers uitgegeven. Wij ontvangen deze echter niet. De Nieuwsbode drukt nu ook binnenlandse berichten af.

BLOEM. De Duitsers hebben in Apeldoorn een razzia gehouden op onderduikers en zwarthandelaren. Ze zetten bij voorbeeld een gedeelte van de straat af en vroegen naar het persoonsbewijs. Als ze die niet konden geven werden ze in portieken gezet en met het geweer in de aanslag in toom gehouden. Was men met het onderzoek klaar dan werden ze naar het Jodenbosch gebracht waar ze moesten arbeiden in de bossen van Kramer en omgeving. Daar moesten ze grote bergplaatsen uitgraven in de grond. Daar konden ze zo met een auto in en uit rijden. Dus grote kuilen als het ware met een helling.

1944 ----- 16 april zondag.

HARDONK. Zonnig, later echter bewolkt, maar in de middag veel zon. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Zoals gewoonlijk op zondag moet een wagon met steenkolen op deze dag voor onze fabriek worden gelost. De chauffeur arriveert om 9.30 uur. Hij kan echter de vrachtauto niet aan het lopen krijgen. Het plan is daarna de auto door de luxe wagen te laten aantrekken. De Graham [merk auto] wil ook niet. Daarna proberen wij het met een paard. Deze rijdt er enige kilometers mee door Ugchelen maar de vrachtauto wil niet aanslaan. Wij krijgen tenslotte de vrachtauto met behulp van de luxe wagen van Prelle aan het lopen. Het is inmiddels 11.30 uur. De vrachtauto komt met een slakkengang de eerste vracht om 13.00 uur brengen. Een tweede komt om 3.20 uur aan. De auto doet over de afstand station - fabriek 30 minuten. Hierna wordt besloten geen nieuwe vracht meer te halen. Er gaat niets boven benzine! Generatoren maken pech en kosten zeer veel in onderhoud.

1944 ----- 17 april maandag.

HARDONK. Somber weer, veel kouder. Niets.

1944 ----- 18 april dinsdag.

HARDONK. Koude nacht, overdag zonnig. De ´Poort van Kleef´ wordt door de Duitsers leeg gesleept. De eigenaar zou voor kapitalen aan allerlei goederen ingekocht hebben. Men spreekt onder meer van 25 gouden horloges, diamanten, smaragden, briljanten, Perzische tapijten! De grote levensmiddelenvoorraad gaat natuurlijk ook weg. De eigenaar en zijn gasten zijn naar het Apeldoornsche Bosch overgebracht.

VAN HOUTUM. Max Blokzijl schijnt veel anonieme brieven van onderduikers te ontvangen. Hij geeft voor dat deze onderduikers graag volledige bewegingsvrijheid wensen zonder gestraft te worden. Daarom laat hij in alle dagbladen een artikel afdrukken over deze kwestie. Hierin wordt meegedeeld dat ondergedokenen niet gestraft zullen worden wanneer zij zich vrijwillig voor één of ander Duits werk melden en verplichten. Het is weer één van die vele gemene trucs om de mensen uit hun tent te lokken. Een dochter van burgemeester Pont is vandaag getrouwd. De bruiloft ´zou´ 's avonds in een hotel aan het Marktplein plaatsvinden als er geen haat bestond tussen de burgemeester en commissaris van politie Buck. Deze zendt 's middags ambtenaren van de Prijsbeheersing naar het hotel. Het is alom bekend dat men daar alles zonder bon kan krijgen echter tegen hoge prijzen. De ambtenaren zijn genoodzaakt het hotel te sluiten. Daardoor kan de bruiloft niet doorgaan. Het zal niets te verwonderen zijn als Buck ook probeert Pont er uit te wippen. De Poort van Kleef wordt nu Wehrmachtsheim. Beide eigenaren zitten gevangen. Eén van hen moet al sinds een week werken op het Apeldoornse Bos. Deze moet nu overdag graven en zit 's nachts in de cel.

BURGEMEESTER PONT. Vandaag had een politionele inval plaats in het ter plaatse zeer bekende restaurant ´De Poort van Kleef´. Dit restaurant werd terstond daarop door de Ortskommandant in beslag genomen. Tussen het tijdstip van de inval en het tijdstip van de inbeslagname bleken zeer vele levensmiddelen en andere zich in het gebouw bevindende goederen op onverklaarbare wijze te zijn verdwenen. Tegen het optreden zowel van de Apeldoornse politie als van de Ortskommandantur en de NSV rezen ernstige bezwaren. Ik zag mij dus genoodzaakt hierover 2 uitvoerige rapporten te doen toekomen aan de secretaris-generaal van het departement van Justitie waarnemend directeur-generaal der Nederlandse politie met het verzoek terstond een diepgaand onderzoek te doen instellen en in afwachting van het resultaat van dit onderzoek de Majoor van Politie tijdelijk te schorsen. Het onderzoek is inmiddels ter hand genomen. Tot schorsing van den Majoor van Politie werden vooralsnog geen termen aanwezig geacht.

1944 ----- 19 april woensdag.

HARDONK. Mooie zonnige dag, iets warmer. Tegen half tien al luchtalarm vanwege een paar Amerikaanse jagers, dat boven paleis Het Loo cirkelden en de bezetting zo zenuwachtig maakten. Deze rende hals over kop naar de schuilkelders en liet luchtalarm geven. Buiten wordt alles al prachtig. Beuken beginnen te knoppen, evenals de eiken in de Paslaan. Berken, lariksen en kastanjes zijn op de meeste plaatsen al in teer groen gewaad. Mocht de zomer van 1944 in een bevrijd Nederland komen!

VAN HOUTUM. 's Avonds gaan er geruchten dat de Duitsers in de komende nacht militairen en anti-Duitse kopstukken van hun bed zullen lichten. Er ontstaat weer een zenuwenoorlog onder de mensen. Mijn broer slaapt deze nacht niet thuis.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Om 09.30 uur ´luchtalarm´, 10.18 uur ´luchtalarm geëindigd´.

1944 ----- 20 april donderdag.

HARDONK. Zonnig weer, in de middag bewolkt en kouder. ´Militairen met Ausweisen lopen vannacht gevaar´ is de waarschuwing door het gehele land. Per telefoon kwam zelfs de waarschuwing uit den Haag ´onderofficieren weg, militairen weg´. Prachtig die ´op uw hoede´. Overal maken de Duitsers autoschuilplaatsen ter bescherming tegen splinterbommen.

VAN HOUTUM. 's Avonds doen dezelfde geruchten de ronde als gisteravond over razzia's. Nu zijn de waarschuwingen nog talrijker dan gisteren. Wij krijgen vier telefoontjes en drie waarschuwingen aan de deur. Er zouden in heel Nederland 40.000 personen worden gearresteerd. De razzia zou 's avonds om tien uur beginnen. Er vindt als het ware een grote volksverhuizing plaats.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 18.30 uur neergekomen op een perceel bosgrond, genaamd Klein Paradijs te Beekbergen, 1 lege benzinetank.

1944 ----- 21 april vrijdag.

HARDONK. Zonnig weer. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Er worden weer gijzelaars vrijgelaten. Onder hen bevindt zich de burgemeester van Apeldoorn jonkheer Quarles van Ufford. 's Avonds horen wij vanaf acht uur tot 1.30 uur 's nachts vele ontploffingen in noordelijke richting.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 10.10 uur neergekomen op een stuk weiland gelegen achter perceel Woudweg nr.63 te Beekbergen 1 lege benzinetank.

1944 ----- 22 april zaterdag.

HARDONK. Mooi zonnig weer, wind nogal koud. 's Middags opnamen gemaakt bij Palm in Wiesel. Tegen kwart voor zeven luchtalarm. Een geweldige macht Amerikaanse bommenwerpers kwam overtrekken. Telkens passeerden formaties van circa 60 stuks tegelijk, prachtig zichtbaar tegen de heldere lucht. Sommigen telden tot 600 stuks, anderen kwamen tot 1060! Het luchtalarm duurde tot kwart voor acht. De toestellen passeerden van noord naar zuidoost.

VAN HOUTUM. Men hoort 's avonds om 6.30 uur vliegtuiggeronk. Wij verwachten de Amerikanen niet zodat wij binnen blijven. Even later worden wij opgebeld dat er Amerikanen in de lucht zijn. Er passeert een formatie Amerikaanse bommenwerpers op weg naar Duitsland. De vliegtuigen zijn goed te zien. Wij tellen er 60. De hemel is zo goed als onbewolkt. Tegelijkertijd is er luchtalarm. Na deze formatie volgt een tweede van 61 vliegtuigen. Zo gaat het door tot 7.20 uur als de laatste toestellen in oostelijke richting overkomen. In deze 50 minuten passeren er (in 14 golven) totaal 706 viermotorige bommenwerpers. Bovendien tellen wij nog negen jagers die ook naar het oosten vliegen. Deelen schiet zo nu en dan maar dit is van weinig belang. In de grote formaties bevinden zich enkele witte vliegtuigen van het type ´Vliegend Fort´. Om 7.45 uur is het einde luchtalarm. De wens van mijn vader (al op 10 mei 1940 geuit) om nog eens 500 bommenwerpers op weg naar Duitsland te zien is vervuld. De Amerikaanse luchtmacht deed deze avond met duizend bommenwerpers en duizend jagers een aanval op Hamm. 's Middags worden wij gebeld met de mededeling: ´Wat twee dagen verwacht werd is gebeurd´. Dat wil zeggen de Duitsers hebben burgers gearresteerd. Het is niet zozeer een razzia. De moffen hebben namelijk winkeliers die weinig omzet hadden gevangen genomen bij gebrek aan werkkrachten voor Teuge.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Om 18.26 uur ´luchtalarm´, 19.45 uur ´luchtalarm beëindigd´. Omstreeks 18.46 uur neergekomen op een stuk weiland behorende bij perceel Kraaienjagersweg nr.31 1 lege benzinetank.

1944 ----- 23 april zondag.

HARDONK. Opnieuw zonnig weer. 's Middags bij Gasthuismolen Groot Hoefblad gekiekt. 's Avonds wat vliegtuigen en schieten. Brand in het gebouw van de Protestantenbond aan de Regentesselaan, orgel beschadigd, preekstoel verbrand. Het heeft niets met vliegtuigen te maken.

VAN HOUTUM. De Duitsers arresteren nieuwe personen in Apeldoorn. Zij moeten bijvoorbeeld een ongewapende burger met zijn zessen (allen gewapende moffen) opbrengen. Wat een helden! Alle arrestanten worden naar het Apeldoornse Bosch [aan de Zutphensestraat; nu Groot Schuilenburg] overgebracht.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 23.00 uur gevonden aan de Greutelseweg in een bosperceel 49 niet ontplofte en 7 ontplofte projectielen. Vermoedelijk afkomstig van boordwapens van vliegtuigen.

1944 ----- 24 april maandag.

HARDONK. Zonnige morgen, veel wind, later guurder en heel iets regen. We hebben 's middags wat gebakjes genomen omdat van ver weg goed nieuws kwam. In de omgeving van Holthuizen heeft men weer mensen gedwongen tot graven van sleuven voor auto's ter bescherming tegen splinterbommen.

BLOEM. Hedenmiddag 6 uur passeerden alhier rond 650 Amerikaanse vliegtuigen komende van noordelijke richting en gaande richting Zutphen. Ook uit het zuiden kwamen vele groepen van 50 en 60 stuks die ook in dezelfde richting verdwenen. Hevig beschoten door het afweergeschut van Deelen bij Arnhem. Boven Deventer was een luchtgevecht. De mitrailleurs waren hier goed hoorbaar. Tegen half acht kwam één bommenwerper terug beschermd door een jager. Daar het niet veel snelheid had was het misschien aangeschoten. Ze verdwenen in de richting van de kust.

1944 ----- 25 april dinsdag.

HARDONK. Guur en winderig, enkele regenbuitjes. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Alle arbeiders van de Tricotfabriek die in militaire dienst zijn geweest moeten een nieuwe Ausweis aanvragen. De Duitse organisatie faalt. Zij proberen op deze manier de Nederlandse militairen uit de tent te lokken. Velen hebben namelijk tot nu toe kunnen verzwijgen dat zij in het leger hebben gediend. Het aantal postbestellingen wordt tot één per dag teruggebracht. Onlangs verhinderde de commissaris van politie Buck dat burgemeester Pont een bruiloft zou houden in de Poort van Kleef in Apeldoorn. In het hotel zijn intussen grote hoeveelheden juwelen en twee radio's gevonden. De juwelen verdwijnen in NSB-handen. Door de vondst van de radio's wordt de gehele inboedel weggehaald. Bij de beruchte Br. breekt brand uit. Het publiek blijft met plezier naar het brandende huis kijken en verleent geen hulp. De NSB-er smeekt om hulp maar krijgt het zelfs niet van de brandweer. Deze spuit wel maar niet direct in de vuurhaard. Op het moment dat een aangrenzend perceel dreigt te verbranden is het publiek zeer hulpvaardig. Br. is alom berucht en heeft velen bestolen. Hij heeft ook veel juwelen van de Poort van Kleef.

BLOEM. De op 22-4 waargenomen, vliegtuigen hebben een terreuraanval ondernomen op Mainz en Coblenz.

1944 ----- 26 april woensdag.

HARDONK. Licht bewolkt, later opklarend en helder, kil. Toch beginnen eiken in de Paslaan al te groenen. Vanmorgen enkele vliegtuigen maar geen luchtalarm. Gistermorgen was er bij de beruchte fotograaf B. brand. De mensen hielpen wel de er naast wonende boekhandelaar v.d. Veer [aan de Hoofdstraat] maar lieten B. maar roepen ´Och mensen, help mij toch´. Nu had hij de burgers nodig die echter zo verstandig waren hem maar te laten schreeuwen!

VAN HOUTUM. 's Morgens om 9.10 uur passeert de eerste golf Amerikaanse vliegtuigen in oostelijke richting. Om 9.35 uur komt een tweede over. Het geschut in Deelen vuurt niet.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 15.00 uur gevonden in het Wieselsebos te Apeldoorn 187 patronen.

1944 ----- 27 april donderdag.

HARDONK. Opklarend, later zonnig, iets zachter. Niets.

1944 ----- 28 april vrijdag.

HARDONK. Guur weer, telkens bewolkt. 's Avonds bezoekavond.

VAN HOUTUM. Himmler verblijft weer sinds twee nachten op het Spelderholt bij Beekbergen. Deze moordenaar slaapt officieel in het kasteel maar in werkelijkheid in een streng bewaakt zomerhuisje in de buurt. Hij weet dus ook wat onderduiken is. De inwoners van Beekbergen zijn weer wat optimistischer wat betreft het lot van de negen Beekbergenaren. Deze zijn op 18 januari 1943 gearresteerd. Het Schijnt dat één van hen audiëntie heeft aangevraagd bij Himmler. Volgens geruchten zullen aanstaande zondagavond alle telefoons in Apeldoorn worden geblokkeerd. Andere geruchten houden in dat er weer een razzia op militairen zal worden gehouden. De Duitsers zijn in een soort alarmtoestand. Hun verloven zijn ingetrokken. Schildwachten dragen het geweer schuin voor zich onder de arm.

1944 ----- 29 april zaterdag.

HARDONK. Zelfde weer. Enkele vliegtuigen kwamen 's middags over. Een Amerikaan kwam aan het Kanaal neer bij Beekbergen, twee in Uddel en een toestel te Deelen. Toch was er geen luchtalarm.

VAN HOUTUM. ´s Middags horen wij om 2.25 uur plotseling zwaar vliegtuiggeronk. Boven de bomen wordt een Amerikaanse bommenwerper (type Vliegend Fort) zichtbaar. Deze vliegt zachtjes en moeizaam naar het westen. Kort daarop zien we vier jagers die op grote afstand van de bommenwerper rondcirkelen. Over de nationaliteit lopen de meningen uiteen. Ik denk dat het Duitse jagers zijn. Duitse troepen uit de Harskamp schieten met mitrailleurs en lichte kanonnen op de bommenwerper. De ontploffende granaten zijn rondom het ook zelf vurende vliegtuig zichtbaar. Daarna verdwijnt het voor ons uit het oog. Mijn broer ziet vanuit zijn huis acht leden van de bemanning uit het toestel springen. Later volgen nog twee anderen. Het zijn zeer zeker deze van wie de parachutes niet tijdig opengaan. Van de tien vliegers zijn er namelijk twee dood. Eén ligt met een gebroken enkel op de rail bij Assel. Een ander raakt met zijn parachute verward in de telefoondraden. De vijfde geeft zich vrijwillig over. De overigen zijn onvindbaar. De bommenwerper stort op een boerderij in Uddel. Daarbij worden een meisje en twee stuks vee gedood. Het vliegtuig verbrandt geheel. Tegelijkertijd valt een Duitse jager op de Elspeterweg. Om 2.40 uur begint Deelen plotseling intensief te schieten. Wij zien een bommenwerper in de wolken verdwijnen en tellen ongeveer 30 wolkjes van het luchtdoelgeschut. Om drie uur schiet Deelen opnieuw. Deze maal vlak over de bosrand. De lucht is zwart van de wolkjes van de granaten. Een bommenwerper is even te zien. Het toestel vliegt in oostelijke richting. Plotseling hoort men een geluid alsof er een vliegtuig recht boven ons hoofd ontploft. Het valt gelukkig mee. Een granaat explodeerde boven ons. Drie scherven zitten in het fabrieksdak. De bommenwerper stort neer in een wei langs het kanaal bij Beekbergen. De motoren stonden al stil. De bemanning (tien personen) sprong boven de Woeste Hoeve uit het vliegtuig. Het toestel raakt een huis. Draait nog kort in de wei en breekt daarna geheel. Eén burger wordt gedood. Het vliegtuig sleurde bij zijn val zeven zware berkenbomen mee. De Duitsers zijn spoedig ter plaatse en verwonderen zich dat er niemand inzit. Van de vliegers ontbreekt ieder spoor. Zij schijnen burgerkleren te hebben omdat er ook enige bij het vliegtuig zijn gevonden. De moffen vinden bovendien wat chocolade en sigaretten. In Teuge maakt een derde bommenwerper in een weiland een noodlanding. Het toestel is onbeschadigd. De bemanning weet te ontkomen. Eén van hen (een neger) wordt spoedig gearresteerd. Van de vliegers uit het bovengenoemde vliegtuigen zijn er 's avonds nog 17 onvindbaar. Rondom Apeldoorn zijn nog meer vliegtuigen neergestort. Eén bommenwerper valt in de Imbosch. Er springen elf Amerikanen uit. Een Britse jager ligt tussen de Woeste Hoeve en Beekbergen. Het lijk van de piloot is geheel verkoold. Alle toppen van de bomen zijn over een afstand van 100 m afgerukt. Eén bommenwerper maakt in Wilp een noodlanding en blijft onbeschadigd. De bemanning is voortvluchtig. De hei bij Deelen staat door luchtgevechten op drie plaatsen in brandt.

BLOEM. Alhier passeerde een Engels vliegtuig die, al dalende, landde bij Streppel van Marie-Meui (Streppel van de Leemsteeg tegenover de Achterhoekseweg). De 7 inzittenden verdwenen nadat ze goed geland waren in zuidelijke en noordelijke richting. Het was een vliegtuig met op de vleugels 4 motoren en een spanwijdte van circa 25-30 meter. Ook aan het kanaal richting Beekbergen daalde er één en vloog tegen een schuur die afbrandde en doodde een man die er op de handel was. Hij kwam van Uddel. In het gehele land zouden er 23 vliegtuigen neergeschoten zijn. Overal werden dan ook politieposten uitgezet langs de grote wegen die de auto's moeten controleren of hier ook Engelsen mee vervoerd werden.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 11.30 uur neergekomen op een weiland gelegen aan de Traandijk te Beekbergen 1 lege benzinetank.
Omstreeks 14.30 uur Amerikaanse bommenwerper tegen het huis gevlogen van Hendrik Mulder, Elspeterweg nr.48 te Uddel. Toestel brandend neergestort terwijl het achterhuis geheel vernield werd. Van de bewoners is om het leven gekomen, Gemmigje Mulder, geboren te Apeldoorn 3-1-1925, terwijl de vrouw van Hendrik Mulder, genaamd Aaltje Hop, oud 52 jaar, licht aan het hoofd werd gewond. Van de Bemanning niemand aangetroffen. Toestel geheel verbrand.
Omstreeks 14.?? uur Amerikaanse bommenwerper neergestort op een roggeveld van Van Hierden, gelegen Meerveld 59 te Uddel. Geen schade of persoonlijke ongevallen. Het toestel werd geheel vernield.
Omstreeks 15.00 uur Amerikaanse bommenwerper neergestort aan de Veldweg 25 te Lieren. Hierbij werd gedood G. van de Hoek, geboren te Apeldoorn op 17 oktober 1907, landarbeider, wonende Noorddrieseweg 5 te Uddel. Van perceel Veldweg 25 ontstond schade aan het dak van de schuur en wagenloods terwijl eveneens schade werd veroorzaakt aan de 3 hooibergen en de mestvaalt. Het toestel werd geheel vernield.
Omstreeks 15.39 uur een 1-motorig Engels vliegtuig neergestort in een bosperceel nabij de Woeste Hoeve aan den Arnhemseweg. Toestel geheel vernield. Uit het toestel werd het geheel verkoolde lijk van de piloot [waarschijnlijk R.B. Pullin] gehaald. Verder geen schade aangebracht.
Omstreeks 22.30 uur neergekomen op een stuk bouwland gelegen achter de boerderij van T. Seijnink, Kostersweg 26 te Loenen, één lege benzinetank.

BRANDWEER. 's Middags om 2.28 uur stortte een grote Amerikaanse bommenwerper, die boven Enschede vleugellam was geschoten, neer op het woonhuis van H. Mulder aan de Elspeterweg 48 te Uddel. Jammerlijk kwam een meisje van 19 jaar en de bemanning om het leven. Het achtergedeelte van het huis werd totaal vernield. Deze dag was een donkere dag voor de Amerikaanse luchtmacht [doorgestreept: dus ook voor ons, want] er werden in een uur tijd nog 3 bommenwerpers neergeschoten. Een gedeelte van de bemanning wist zich met de parachutes te redden. De anderen zijn omgekomen.
Ik kan u nu iets aardigs over ondergronds werk vertellen van de torenwachters van de Bosbrandweer zonder dat zij het zelf wisten dat zij het deden. De torenwachters, die in het brandbare jaargetijde op de brandtorens op verschillende hoge punten van de Veluwe zijn geplaatst, zitten uit te kijken naar opkomende bos- en heidebranden. Zij hadden van mij de opdracht om alles wat zij zagen direct per telefoon aan mij te melden. Zo werd er gemeld dat er vliegtuigen op komst waren uit westelijke richting dat er Duitse jagers aankwamen en er luchtgevechten waren dat iets was afgeworpen waardoor brand was ontstaan. Ook meldden de torens van Kootwijk, Ugchelen en Hoog Soeren vaak het beschieten van treinen. Soms gaven zij bericht dat een vliegtuig was afgeschoten en er op zoveel graden parachutisten waren neergekomen. En hier ging het bij mij nu juist om. Die jongens moesten zo snel mogelijk worden opgepikt en in veiligheid gebracht. Al spoedig meldden ook andere torens de parachutisten zodat ik door hun opgaven van het aantal graden precies de plaats kon bepalen waar de parachutisten waren neergekomen. Ik gaf direct mondeling de berichten door aan mijn neef Reinier van Gerrevink van de plaats en het aantal gedaalde parachutisten enz. Reinier trok er dan dadelijk op uit om met nog anderen (wie, dat wist ik niet) de jongens op te sporen. Het is erg jammer dat Reinier 2 oktober 1944 gefusilleerd werd. Hierdoor was ik meteen het contact kwijt. Reinier heeft nooit verteld wie zijn helpers waren. Hij heeft zijn helpers schijnbaar nooit verteld van wie hij die berichten kreeg. Deze manier van berichtgeving was natuurlijk erg save maar had het nadeel dat door het wegvallen van de hoofdschakel al het verdere contact verloren ging.

VAN HOUTUM. `We zien een Amerikaanse bommenwerper boven de bomen. Het toestel vliegt langzaam naar het westen. Het verkeert zichtbaar in moeilijkheden. Op enige afstand cirkelen 4 Duitse jagers rond en vanaf de Harskamp wordt met lichte Flak op het toestel geschoten. De ontploffende granaten zijn rond het vliegtuig zichtbaar. De schutters aan boord weren zich hevig. Even later springen 8 man uit het toestel, kort daarop nog 2. Later hoor ik dat van twee bemanningsleden de parachutes niet zijn opengegaan en beiden vinden de dood. Eén van hen valt op de spoorlijn bij Assel.

1944 ----- 30 april zondag.

HARDONK. Mooi zonnig in de ochtend, tegen de middag bewolkt en guurder. Nieuws is afwezig.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 22.05 uur werden aan het bureau van Politie te Apeldoorn de overblijfselen van een lichtkogel gebracht die door jongens tot explosie was gebracht. Geen schade of ongelukken.

POLITIE (april 1944).
- Er vonden 2 zelfmoorden plaats en 1 verdrinkingsgeval.
- Een voortvluchtig gevaarlijk persoon werd na een moeilijke achtervolging aangehouden. Het personeel dat hieraan heeft deelgenomen, is beloond met een extra vrije dag terwijl voor de opperwachtmeester K., van wie het initiatief is uitgegaan, bij de Directeur-generaal een gratificatie van 25 gulden is aangevraagd.

BURGEMEESTER PONT (1 - 30 april).
a. In het begin van deze maand ontving ik van het bureau van de Beauftragten voor de provincie Gelderland de opdracht te bevorderen dat een 100-tal arbeidskrachten zouden worden beschikbaar gesteld voor het verrichten van graafwerk ten behoeve van militaire doeleinden.
b. De uitreiking van de tweede distributiestamkaarten [TD]werd in de afgelopen maand vrijwel beëindigd. Op 30 april 1944 waren uitgereikt 72.552 tweede distributiestamkaarten [TD] bij een bevolkingscijfer van 79.579. Ongeveer 4000 TD kunnen niet uitgereikt worden omdat de rechthebbenden in Duitsland of anderszins zijn tewerkgesteld dan wel in inrichtingen verblijven. Van deze personen zijn de gangbare distributiestamkaarten bij de Distributiedienst te Apeldoorn opgeborgen. Het restant van plusminus 3000 TD kan niet meer worden uitgereikt daar de betrokkenen na de tweede oproep niet zijn verschenen of niets van zich hebben laten horen. Deze TD zullen voor 15 mei aanstaande ongeldig worden gemaakt en opgezonden worden naar het CDK in Hattem.
c. De Duitse weermacht heeft 2000 m³ hout - aanvankelijk was dit 8000 m³ - gevorderd uit ´Berg en Bos´. Voor deze veiling is aangewezen het bos, groot plm. 18 hectare, gelegen tussen de Amersfoortseweg, de Wildernislaan, de Julianatoren en het terrein van de waterleiding.
d. In overleg met de huurster werd aan de Voetbalvereniging ´Robur et Velocitas´ van wie sportvelden aan de Asselsestraat door de Duitse weermacht zijn gevorderd, toestemming verleend haar voetbalwedstrijden te spelen op een van de sportvelden in ´Berg en Bos´.
e. In de maanden maart en april 1944 vorderden de Duitse autoriteiten tal van Openbare en bijzondere scholen. Hierdoor was het noodzakelijk de Openbare HBS onder te brengen in lokaliteiten dicht bij het station gelegen. Van de zijde van vele ouders werd door middel van een petitionnement bezwaar hiertegen ingebracht. Mij werd vooral gevraagd te willen proberen voor deze middelbare school een andere huisvesting, die minder gevaarlijk gelegen was, te vinden. Ik ben daarin niet geslaagd. In een Openbare samenkomst voorgezeten door de wethouder van Onderwijs, welke vergadering ik tezamen met enkele hoofdambtenaren heb bijgewoond, zijn de ouders in de gelegenheid gesteld hun bezwaren nader toe te lichten en voorts aan te geven op welke wijze huns inziens dit probleem tot een oplossing zou kunnen worden gebracht. Deze vergadering heeft niet tot het gewenste resultaat geleid. De meningen waren zeer verdeeld. Vooral bij moeders van de leerlingen was een groot gemis aan inzicht in de uitwerking van zogenaamde vlaktebombardementen te constateren. ´Pour acquit de conscience´ heb ik het advies ingewonnen van de hoofdinspecteur van de luchtbescherming de heer van Batenburg. Hij verzekerde mij dat een gemeente als Apeldoorn - een gemeente met betrekkelijk weinig militaire doelen en een niet overbelangrijk doorgangsstation - de ligging van een school in de buurt van het station niet bepaald gevaarlijk is te noemen. Inmiddels is dit probleem langs een andere weg tot een oplossing gekomen. In verband met de vordering van de vrij grote schoolcomplexen in de onmiddellijke omgeving van het station kon de bedoelde middelbare school niet meer in desbetreffende schoolgebouw gehuisvest blijven en is momenteel in een aantal andere lokaliteiten ondergebracht.
f. Het feit dat 5 inwoners van de gemeente wegens verboden wapenbezit ter dood zijn veroordeeld werd druk besproken en heeft grote verslagenheid veroorzaakt. Een desbetreffend gratieverzoek, ingediend door enkele notabelen van Beekbergen (gemeente Apeldoorn), waar de 5 terdoodveroordeelden woonden, werd door mij ondersteund.
g. Een voortvluchtig gevaarlijk persoon werd na een moeilijke achtervolging aangehouden. Het Personeel dat hieraan heeft deelgenomen is beloond met een extra vrije dag, terwijl voor een opperwachtmeester van wie het initiatief in deze is uitgegaan, bij de Directeur-generaal een gratificatie van 25 gulden is aangevraagd.
h. Op de jodenbegraafplaats werd het lijk van een jood opgegraven en het hoofd ontvreemd. Dader(s) onbekend.

1944 ----- 1 mei maandag.

HARDONK. Goed weer, zachter, veel zon. Vandaag is mijn telefoon afgesloten, voorbode van komende gebeurtenissen? In de krant een interessant stuk over de verovering van Hollandia op Nieuw Guinea. Het eerste Nederlandse gebied dat bevrijd is. Het begin is er, straks de rest. Wat een hoopvolle symboliek ´op de kaart in de krant´ de namen Wilhelmina, Juliana, Nassau, Oranje en Hollandia! En dan nog Alkmaar! Kan het mooier?

VAN HOUTUM. Een groot aantal telefoonnummers wordt in Apeldoorn geblokkeerd. Wij houden ons nummer nog. Nu wordt telefoneren nog gevaarlijker met het oog op controle door de SD

1944 ----- 2 mei dinsdag.

HARDONK. Somber weer, veel wind, guur. Hier wordt me verteld, dat de Duitsers deze nacht de invasie zouden verwachten. Vernomen dat de Apeldoornse chef van de politie uit zijn baan zou zijn ontzet. Allemaal ´broertjes´ onder elkaar!

VAN HOUTUM. 's Morgens ligt heel Ugchelen vol met nieuwe strooibiljetten. Op ons fabrieksterrein liggen er naar schatting 20. Eén exemplaar ligt op doornen heg. Het pamflet is van Amerikaanse herkomst en is in het Nederlands gedrukt (USH8). Het is van groot formaat. Aan de ene kant staan twee grote luchtfoto's met aanwijzingen van uitgebrand Berlijn. Voorts bevat het een gedetailleerde lijst van de Amerikaanse bombardementen van 3 februari tot 15 april 1944. Onder het opschrift: ´Langzaam maar zeker delft de Duitse vliegtuigindustrie het onderspit´ worden aan de andere kant foto's afgedrukt van het verwoeste Hamburg, de Leipziger Messe, Marienburg en Stettin. Daaronder is een verklaring afgedrukt dat het doel van de Amerikanen is de Duitse industrie te vernietigen. Hierbij wordt wel eens schade en leed aan onschuldigen toegebracht. Het artikel bedoelt in dit verband de verwoestingen in Nijmegen, Arnhem en Enschede. 's Avonds gaan er geruchten dat er in de komende nacht militairen en gijzelaars zullen worden opgepakt.

1944 ----- 3 mei woensdag.

HARDONK. Stormachtige wind 's nachts, felle windvlagen overdag, zonnig met gure wind. Onder de NSB schijnt tussen de burgemeester en de chef van de politie hier ter plaatse de nodige herrie te zijn. Zo zou nu De Bock, het hoofd der politie, uit Apeldoorn verdwijnen. Wat een pracht stel kerels zijn al die orde lui onder elkaar. Is het niet diep treurig dat de belangen van ons volk op dit ogenblik door zulke mensen ´behartigd´ moeten worden? Het is voor alles te hopen dat dat niet zo lang meer het geval zal zijn!

VAN HOUTUM. 's Morgens krijg ik per post een nieuw strooibiljet. Daarvan was het bestaan voor mij tot nu toe onbekend. Het is van Britse herkomst maar lijkt meer op een illegaal blaadje van de Duitse Weermacht. Het is nr.12 van de serie ´Nachrichten für die Truppen´. Het verschijnt dagelijks en geeft het nieuws over de BBC uitvoerig weer. Het bevat ook een lijst van verwoeste straten in Essen.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 12.00 uur gevonden in een roggeveld gelegen achter perceel nr.10 te Hoenderloo 3 gebroken fosforflesjes en 6 rolletjes ter grootte van 8 bij 5 centimeter waarin 3 crèmekleurige tabletten met een gaatje in het midden.

1944 ----- 4 mei donderdag.

HARDONK. Nog veel wind en koud weer. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 9.40 uur passeren de eerste Amerikaanse vliegtuigen. Drie toestellen zijn voor ons zichtbaar. Om 10.30 uur trekken de wolken gedeeltelijk weg waardoor veel strepen zijn te onderscheiden. De eerste toestellen keren een kwartier later terug. Het zijn jagers. De laatste formaties komen om 11.30 uur over. Deelen schiet zo nu en dan. Mijn neef Jan, die op dat moment in Ermelo is, ziet nog meer bommenwerpers dan wij op zaterdag 22 april hebben gezien. Deze formaties komen na ongeveer drie kwartier weer over die route terug. Hij ziet zowel jagers als bommenwerpers.

1944 ----- 5 mei vrijdag.

HARDONK. Zonnig, veel wind, nog guur. Niets.

1944 ----- 6 mei zaterdag.

HARDONK. Somber, regenachtige morgen, guur, in de namiddag opklarend, koude avond, kans op nachtvorst. Jammer, alles staat zo prachtig in bloei, de eiken en beuken zijn volop in blad. 's Avonds naar F. geweest.

1944 ----- 7 mei zondag.

HARDONK. Opnieuw koude dag, 's middags zelfs een hagelbuitje. 's Morgens tegen half elf een flink aantal, dat tegen 1 uur terugkwam. Er was geen luchtalarm. Vanmiddag moeten hier vele Duitsers vertrokken zijn naar Noord-Frankrijk.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 13.40 uur gevonden op de Wieselse Enkweg 1 lege metalen zuurstofcilinder met op de bovenkant de woorden Breathing Oxygen.
Omstreeks 13.59 uur gevonden bij de Houten Torenweg te Wiesel 1 lege zuurstofcilinder plus twee drukmeters.
Omstreeks 14.00 uur gevonden in een perceel bouwland bij Fluitersweg 5 één bus inhoudende een Amerikaanse handgranaat.
Omstreeks 14.00 uur gevonden in een weiland gelegen achter perceel Veenhuizerweg 125 een rubberboot met een tank inhoudende twee handroeiriemen, twee houten stoppen en een drinkbus.
Omstreeks 17.15 uur gevonden op een stuk bouwland gelegen achter perceel Veenhuizerweg 151 een signaalpistool, 9 busjes met lichtkogels en een busje met water [voorwerpen afkomstig uit de bij Uddel op 29 april 1944 neergestorte Liberator].

1944 ----- 8 mei maandag.

HARDONK. Zonnig weer, nog guur. Vanmorgen tegen kwart voor tien al luchtalarm. Er passeerden veel vliegtuigen. Naar mijn weten niets gebeurd. In het Oranjepark wordt steeds meer en meer gegraven, de Duitser graaft maar...

VAN HOUTUM. Er woedt 's middags op het schietterrein tussen Hoenderloo en Hoog Buurlo brand. Een deel van de Ugchelse brandweer wordt opgeroepen. De brandweerlieden zien op de heenweg bij de zandverstuivingen een groot aantal bunkers. Deze zijn niet afgebouwd. Het betonijzer is nog te zien. Op één punt staat luchtdoelgeschut. Overal zien wij schildwachten. De brandweer saboteert bij het blussen hard. Een schop zand wordt bijvoorbeeld niet gewoon gestoken maar netjes in kubusvorm en daarna op de al afgebrande hei gelegd.

BURGEMEESTER PONT. Aan de Leider der Adviescommissie bestuurszaken, Raadhuis Coolsingel te Rotterdam, onder andere:
2a De werkzaamheden die hier werden opgedragen bestaan in het graven van bunkers voor het onderbrengen van vrachtwagens op het terrein van het voormalige Centrale joodse Krankzinnigengesticht, in de volksmond genoemd 'jodenbosch', aan de Deventerstraat [moet zijn Zutphensestraat]. Dit complex is nu namelijk in gebruik bij een SS-formatie.
2c Het aantal gevorderden bedroeg 100. De werkzaamheden werden door mij [burgemeester Pont] opgedragen deels aan de Technische Noodhulp, voor een klein deel aan de werklieden van de gemeentediensten en verder aan personen die slecht bekend stonden en al in ongunstige zin met de Politie en Justitie in aanraking waren gekomen.
2d Moeilijkheden hebben zich in zoverre voorgedaan dat, toen van de opgeroepenen zich slechts 40 meldden, een razzia door de SS. en Politie is gehouden in slecht befaamde cafés en dito buurten om de ontbrekende personen te vinden.
2g De werkzaamheden duren ook nu nog voort en wel met dezelfde arbeiders die werden aangewezen, respectievelijk werden opgevangen. Aan de bepalingen in de Duitse Instructie, dat dezelfde arbeiders slechts 14 dagen achtereenvolgens mogen worden te werk gesteld om daarna door anderen te worden vervangen, heeft men zich van Duitse zijde niet gehouden.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 18.45 uur gevonden achter Woudhuizerweg 5 een rubberboot [afkomstig uit de bij Uddel op 29 april 1944 neergestorte Liberator].

1944 ----- 9 mei dinsdag.

HARDONK. Opnieuw zonnig, sterke nachtvorst. Geen nieuws.

1944 ----- 10 mei woensdag.

HARDONK. Iets nevelig, later zonnig, veel zachter. Weer herdenking onder de bezetter van de overval op 10 mei 1940. Dit zal de laatste keer zijn onder vreemde heerschappij. De Jeugdstorm en Hitlerjugend hadden de fijngevoeligheid om met trommen en trompetten door het dorp te trekken. Je bent Nederlander of je bent het niet. De landwacht was op overwegen bij de Soerenseweg de persoonsbewijzen aan het controleren. Dat doen de ´bouwers van het nieuwe´ op 10 mei!

VAN HOUTUM. Op de scholen krijgen de kinderen weer sinaasappelen. Van één school was de inhoud van elf van de 24 kisten verrot. 's Avonds staan in Apeldoorn op alle kruispunten, voornamelijk spoorwegovergangen, leden van de Landwacht. Zij houden de persoonsbewijzen in van hen die geschikt lijken voor graafwerk op het Apeldoornse Bosch. Zij die er al een maand gewerkt hebben krijgen ontslag. Nu moeten er dus nieuwe slachtoffers worden gezocht. Zo ontvangt bijvoorbeeld de directeur van de HBS een brief waarin van hem geëist wordt 50 scholieren voor graafwerk aan te wijzen. Deze directeur weigert het. Tot de leerlingen zouden ook moeten behoren die deze week eindexamen moeten doen.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 10.30 uur in een terrein achter Schotweg 59/2 zijn twee projectielen lang rond 64 centimeter met een middellijn van 7,62 centimeter in de grond geslagen.

1944 ----- 11 mei donderdag.

HARDONK. Prachtig zonnig meiweer. Om halfzeven trilden hier de ramen van een paar flinke dreunen. Mogelijk ergens gebombardeerd.

VAN HOUTUM. De oudste leerlingen van de Ambachtschool moeten loopgraven maken bij de kazernes. 's Avonds passeert een lange colonne Duitse motorvoertuigen met antitankgeschut en infanterie in de richting Hoenderloo.

BURGEMEESTER PONT. Ik ontving de opdracht 50 mensen te vorderen voor graafwerk aan de Willem III kazerne te Apeldoorn. Voor dit doel heb ik jongelui van scholen genomen. De eerste vijftig jongelui hebben daar gewerkt tot en met 27 mei 1944. Deze eerste opdracht is achteraf door de Beauftragten beim Reichskommissar für die Provinz Gelderland in Arnhem goedgekeurd.

1944 ----- 12 mei vrijdag.

HARDONK. Prachtig, warm weer. De Duitsers hier schijnen iets te verwachten. Troepen uit het Apeldoornsche Bosch moeten vertrokken zijn. Vanavond stonden de soldaten uit de Wilhelminaschool voor vertrek gereed. Er wordt beweerd dat de bondgenoten in Italië met een offensief begonnen waren.

VAN HOUTUM. 's Nachts horen wij enige ontploffingen. Naar later blijkt zijn er drie bommen in Wiesel op een bouwland gevallen. Deze miniatuurbombardementen maken de Duitsers echter ongerust. In Apeldoorn vertrekken alle soldaten naar het westen behalve uit de kazernes. Een afdeling wielrijders uit Harskamp komt 's middags bepakt voorbij. Zij vertrekken per spoor naar elders. Deelen begint 's middags om 12.15 uur plotseling te schieten. Wij horen in de verte vliegtuiggeronk.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 9.00 uur 4 brisantbommen ingeslagen in de Windhoek waardoor schade is toegebracht aan op het veld staande gewassen. Van verschillende in de nabijheid staande huizen zijn de ruiten gesprongen.

1944 ----- 13 mei zaterdag.

HARDONK. Heerlijk zonnig! Niets.

VAN HOUTUM. De Duitsers zijn in Apeldoorn erg zenuwachtig. De meeste vertrekken naar het westen. Zelfs monteurs pakken hun gereedschap bij elkaar en vertrekken. Enige Duitse gezinnen uit gebombardeerde gebieden gaan weer terug naar Duitsland. 's Avonds passeren na 10.30 uur veel Duitse vliegtuigen. Meestal in de richting Deelen.

1944 ----- 14 mei zondag.

HARDONK. Totaal ander weer, guur, winderig en regenachtig. Met logé naar de Grote Kerk bij dominee Berkel. Tekst Matheus 28 vers 20. Gezongen onder andere Gezang 174 vers 1,3 en Gezang 214 verzen 3,5,7. [Gezangbundel van 1938]

VAN HOUTUM. Seyss-Inquart vaardigt een decreet uit. Daarin kondigt hij voor Nederland de uitzonderingstoestand bij een invasie aan. Het inwerkingtreden van deze bepaling zal nader worden bekendgemaakt. Alle hulp aan de Geallieerden en sabotage van Duitse maatregelen zal met de dood worden gestraft. Het werk mag niet gestaakt worden voordat de Duitsers er bevel toe geven. Voorts krijgen de plaatsvervangers van de Rijkscommissaris grote bevoegdheden.

POLITIE 15 april 1944 tot en met 14 mei 1944.
- Geruchten over een voorgenomen arrestatie van 40.000 Nederlanders van wie 3 á 400 uit Apeldoorn door de bezettende macht hebben bij de bevolking een enigszins nerveuze stemming doen ontstaan. Momenteel is de stemming weer vrij normaal.
- In de groentevoorziening is na een korte opleving weer ernstige stagnatie ontstaan. Er waren zelfs dagen waarop in het geheel geen aanvoer plaats vond. Ook de botervoorziening liet in de afgelopen periode te wensen over en was het houders van zo genoemde ´Ziekenbonnen´ niet altijd mogelijk de waar, waarop deze bonnen recht gaven, te verkrijgen.
- Nogmaals wordt de aandacht gevestigd op de weekmarkt die te Apeldoorn op Maandagmorgen wordt gehouden en waar een levende handel in pluimvee en konijnen wordt gedreven en waarbij de prijsvoorschriften schromelijk worden overtreden. Voor de politieambtenaren alhier is optreden daar uiterst moeilijk daar deze bijna alle de handelaars bekend zijn. Een actie van de Vliegende Afdeling naar hier zou met succes kunnen worden ingesteld.
- De lessen in politievakonderwijs zijn weer stopgezet daar de personeelsbezetting dit niet toelaat.
- Er werden 4 verdachten aangehouden wegens rijwieldiefstal.
- Er werden enkele inbraken gepleegd in woningen, in gebruik van Rijksduitsers, waar verschillende goederen en levensmiddelen werden ontvreemd.

1944 ----- 15 mei maandag.

HARDONK. Gelukkig beter weer. Naar Willems- en Orderbos geweest. Het wordt er nu erg mooi, zelfs de brem begint al flink te bloeien. Steeds meer Duitsers vertrekken. Op het Apeldoornsche Bosch is de keukenwagen al vertrokken.

1944 ----- 16 mei dinsdag.

HARDONK. Zelfde weer als gisteren. Fietstocht over Spaansekappen en terug over Wiesel gemaakt, foto Ruitergat genomen. Bossen daar zijn nog mooi, jammer dat langs de Amersfoortseweg nogal gekapt wordt. Steeds meer Duitsers schijnen te vertrekken. Ze beginnen te denken aan een spoedige Invasie. In Italië schijnen de Duitsers bij de Gustavlinie terug te trekken.

1944 ----- 17 mei woensdag.

HARDONK. Koude nacht, regenmorgen, 's middags iets zon. Niets.

1944 ----- 18 mei donderdag. Hemelvaartsdag.

HARDONK. Nevelig, later tot in de middag mooi zonnig weer. Vandaag wordt verteld dat Monte Casino in handen der bondgenoten is. Weinig Duitsers op straat. Het merendeel schijnt weg te zijn.

1944 ----- 19 mei vrijdag.

HARDONK. Koude nacht, nevelige ochtend, later prachtige zonnige dag. Naar Vaassen langs het Kanaal. Foto's gemaakt bij voormalige Griftse molen en molenwijer Oosterhof. Op terugweg hoorden we in Wenum juist signaal eind luchtalarm zodat we dit fijn misreden.

BRANDWEER. 's Middags om 2.30 uur gebeurde op de heide tussen Uddelermeer en Garderen wel een heel droevig ongeval. Een dame en een heer met hun dochtertje, afkomstig uit Delft die in Garderen waren gelogeerd, liepen op de heide te wandelen juist toen een aangeschoten Amerikaanse bommenwerper uit de lucht kwam vallen. De bemanning had even tevoren het toestel verlaten. De heer kreeg een klap van de vleugel en werd op slag gedood. De anderen bleven ongedeerd. Het toestel vloog in brand waardoor ook een heidebrandje ontstond dat gelukkig spoedig werd geblust. De bemanning werd gevangen genomen door de Duitse soldaten uit het kamp Millingen die met motoren en fietsen erop uit waren getrokken.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. 14.50 uur neergestort op de Solseberg te Uddel een viermotorige Amerikaanse bommenwerper type Idberator. Het toestel werd geheel vernield terwijl een wandelaar J.P. Giessen, oud 45 jaar wonende Van Galenstraat 1a te Den Haag, ter plaatse werd gedood. Twee inzittenden van het vliegtuig vonden bij een poging om zich per parachute in veiligheid te brengen de dood. Vier van de overige inzittenden werden gearresteerd.

1944 ----- 20 mei zaterdag.

HARDONK. Kouder, bewolkt met een enkele opklaring. 's Avonds onweer met iets regen, koele wind. 's Morgens half tien luchtalarm, niets gebeurd.

VAN HOUTUM. In de krant staat een kort artikel over luchtalarm. Het is voor ons een ´goede training´. Het is geen verklaring voor het feit dat er luchtalarm wordt gegeven wanneer er geen vliegtuigen recht overkomen.

1944 ----- 21 mei zondag.

HARDONK. Koud, winderig met enkele buitjes. Drukke kerkdienst bij ds. Visser (Grote Kerk). Gezongen onder andere Gezang 99.1,2,3. [bundel 1938]
1. Here, kere van ons af Uw vertorend aangezicht...
2. Toom en breidel 's vijands macht, die 't al in beroeren stelt. Heer, verschijn eens zo met kracht, dat hij ruimen moet het veld...
3. Doch zo 't U believen zal, dat Gij ons nog langer zult laten in dit ongeval, geef ons, Here, toch geduld. Laat dan Uwen wil geschien want voorzeker en gewis Gij kunt weten en voorzien, wat ons meest van node is. (uit. Valerius Gedenkklank).
Na afloop van de dienst bij de Paul Krugerstraat luchtalarm maar kon nog juist op tijd thuiskomen. Had anders moeten wachten. Niets gebeurd.

1944 ----- 22 mei maandag.

HARDONK. Wisselend bewolkt, nogal zon, koud weer. Niets bijzonders. Volgens order van onze zogenaamde burgemeester moeten brandweerlieden, luchtbeschermingsmannen en ambtenaren in de plaats blijven. Verwacht men wat?

VAN HOUTUM. We horen om 0.30 uur zware ontploffingen. Daarvan trilt het hele huis. Tegelijk hoort men vliegtuiggeronk in zuidelijke richting. Het geronk duurt met tussenpozen tot 2.30 uur. Er is in zuidoostelijke richting een rode gloed in de lucht zichtbaar. Enkele vliegtuigen komen recht over ons heen. In het bos liggen weer allerlei soorten stannioolstroken met zo nu en dan een nieuw strooibiljet (USG-34). Het geeft commentaar op Göbbels vraag: ´Wilt u de totale oorlog?´ Aan de achterkant staat een verklaring van Roosevelt. Daarin zegt deze onder meer dat de Geallieerden niet de vernietiging van Duitsland beogen. Duitsland kan kiezen of de totale ondergang of betere behandeling door directe capitulatie. De ontploffingen die wij 's nachts hoorden zijn van drie bommen die naast een hangar op Deelen zijn gevallen. De loods is totaal verbrand. Er is 's morgens om 11.30 uur luchtalarm. Wij horen vijf minuten later vliegtuiggeronk in zuidelijke richting. Om 11.55 uur is het luchtalarm gelukkig voorbij. Om 2.15 en 2.30 uur komen terugkerende formaties recht over. Daarvan zijn zes toestellen zichtbaar. De Duitsers vorderen alle particuliere brandspuiten die door een motor worden aangedreven (bijvoorbeeld bij Van Gelder). Deze zullen niet dienstdoen als brandspuit maar als heimachine. Zij worden in de kuststreek gebruikt waar door middel van een straal water een paal in de grond wordt gedrukt. Er gaan geruchten dat het personenvervoer per trein voor ambtenaren is verboden in verband met luchtalarm enz.

1944 ----- 23 mei dinsdag.

HARDONK. Zelfde kille weer. Verscheidene bedrijven moeten hun brandspuiten afstaan voor de weermacht. In de afgelopen nacht geweldig veel Engelse vliegtuigen gepasseerd. Het was één eentonig zwaar gebrom.

VAN HOUTUM. De eerste vliegtuigen passeerden gisterenavond om elf uur. Het aantal neemt steeds meer toe. Om 12.15 uur zijn er grote formaties. Het gaat onafgebroken door tot 12.40 uur. Tussen 12.25 en 12.30 uur vliegen de toestellen zo dicht op elkaar en zo laag dat het huis er van trilt. Het is angstwekkend en het lijkt alsof de Tricotfabriek naast ons bed staat [in die fabriek worden buiten vliegtuigmotoren getest. Dat geeft voor de omgeving een enorm lawaai]. Alle vliegtuigen zijn op weg naar Duitsland. De eerste keren om één uur terug. Nu er honderden vliegtuigen recht over zijn gekomen was er geen sprake van luchtalarm. Overdag is er soms luchtalarm wanneer er geen vliegtuigen te zien zijn. Het luchtalarm wordt niet door deskundigen bepaald. In Apeldoorn is een nieuwe paardenvordering voor dieren ouder dan drie jaar. Dit zijn meestal de best gevoerde beesten. Hier tegenover staat dat de Duitse Weermacht onlangs 500 ondervoede paarden uit het kamp in Milligen publiek verkocht heeft. Wat er van de oogst terecht moet komen moet nog blijken. Veel bijzonders zal het wel niet zijn.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 9.00 uur gevonden op een tarweland gelegen achter Sprenkelaarsdijk 15 een brandblusapparaat afkomstig uit een Engels vliegtuig.

1944 ----- 24 mei woensdag.

HARDONK. Prachtig zonnig weer. Niets.

VAN HOUTUM. Op het marktplein staan een groot aantal auto´s en onderdelen ervan geparkeerd. Alles is gevorderd. Het ene deel is zuiver schroot. Er zijn ook een aantal gloednieuwe auto's bij zoals twee lijkwagens. De Gestichtsgebouwen in Hoenderloo worden weer door Duitsers in gebruik genomen. Ze hebben enige tijd leeggestaan. De moffen vorderden voor dit doel alle beschikbare vrachtauto´s. Onze vrachtauto behoort er niet bij door een kapotte starter. De auto´s rijden tot diep in de nacht van station Apeldoorn naar Hoenderloo

1944 ----- 25 mei donderdag.

HARDONK. Eerst nog zon, veel wind, later bewolkt en regen. Groente weer heel moeilijk te krijgen. Gisteren opnieuw paarden- en autovordering door de Duitsers.

1944 ----- 26 mei vrijdag.

HARDONK. Bewolkt met regen, later in de avond opklarend en zachter. Geen nieuws.

BURGEMEESTER PONT. Vandaag kwam een Oberfeldwebel van de Ortskommandantur Arnhem bij mij en verstrekte mij in naam van de genoemde Ortskommandantur de opdracht 12 mensen te vorderen voor het graven van dekkingsgaten in de weg van Apeldoorn naar Barneveld. Aanvankelijk zouden er 400 gaten gegraven moeten worden. Echter kwam dezelfde Feldwebel op 1 juni weer met de mededeling dat in plaats van 400 gaten nog 600 gaten gegraven moesten worden. Het werden er tenslotte 1300. Voor de eerste 400 gaten zijn op 27 mei 1944 al 100 werklieden gevorderd. Voor de tweede 600 worden op 2 juni opnieuw 100 mensen ter beschikking gesteld. Deze 100 man bestaan uit 50 boeren uit Uddel en uit 50 gemeentearbeiders.

1944 ----- 27 mei zaterdag.

HARDONK. Prachtig warm zomerweer. Niets te vermelden.

BURGEMEESTER PONT. De Oberleutnant Schulze uit Beekbergen deelde mij mee dat hij voor het graven van dekkingsgaten in de weg van Apeldoorn naar Arnhem in de omgeving van Beekbergen 70 arbeiders nodig had. Voor dit doel wilde hij jongens uit het arbeidskamp ´De Kuil´ vorderen. Nadien is echter gebleken dat deze jongens voor de groentevoorziening voor de gemeente Apeldoorn werken. Het werkkamp ´De Kuil´ heeft echter toch de 70 benodigde werkkrachten afgegeven. Oberleutnant Schulze heeft toegezegd dat deze jongens slechts voor de duur van 5 dagen gevorderd zouden worden.

1944 ----- 28 mei zondag. Eerste Pinksterdag.

HARDONK. Prachtig zonnig warm weer. Veel vliegtuigen gehoord.

VAN HOUTUM. 's Middags om 3.30 uur blijven vijf jagers boven Deelen rondcirkelen. Er wordt weinig geschoten. Zij werpen enige brandstaven. Daardoor brandt op de Hoge Veluwe een stuk bos en heide van ruim 40 hectare af. Alle schooljongens boven de 16 jaar, die niet voor het examen zitten, moeten de laatste weken voor de Duitsers graafwerk verrichten. Het bestaat hoofdzakelijk uit het maken van mitrailleurnesten langs de grote wegen. De diepte is officieel een manshoogte. Ze worden echter dieper gegraven opdat de soldaat er niet met het hoofd uitsteekt. Alles gebeurt onder controle van de Duitse veldgendarmerie. De scholieren moeten 's morgens hun persoonsbewijzen bij de Ortskommandant afgeven en kunnen deze er 's avonds weer ophalen. Zo zijn er langs de Amersfoortseweg overal mitrailleurnesten en zogenaamde éénmans- of dekkingsgaten gegraven. Deze komen ook al in Apeldoorn voor.

1944 ----- 29 mei maandag. Tweede Pinksterdag.

HARDONK. Opnieuw schitterend weer. Fietstocht naar Vaassen gemaakt en opnamen genomen van Vlasveld's Wierd (wijer) [= molenvijver] bij Verbandwattenfabriek en beek met waterranonkels bij Hofse molens. Luchtalarm 10 minuten. Veel aanvallen op locomotieven onder andere goederentreinlocomotief bij Emst, idem bij Kootwijk; idem van personentrein bij Kootwijk (machinist zwaar gewond). Grote bos- en heidebrand bij Radio Kootwijk.

VAN HOUTUM. De helft van de Ugchelse brandweer wordt opgeroepen voor een grote brand bij Radio Kootwijk. Zij blussen van 1 tot 5.30 uur. Tijdens het blussen verschijnen er om 2.15 uur twee Amerikaanse jagers. Eén van deze beschiet luchtdoelgeschut in de richting Kootwijk. Er vallen geen slachtoffers. Om drie uur neemt de brand zulke vormen aan dat de grote zenders en een rij huizen gevaar lopen maar dit wordt afgewend. Aan het blussen neemt ook de Arbeidsdienst en de Waffen-SS deel. Enkele moffen geven niets om het blussen. Zij zeggen: ´Laat maar branden want de volgende week brandt het weer´. De Duitsers zijn gul met tarwebrood (zuurdeeg) en limonade. Er brandt in totaal 200 ha bos en heide af. De oorzaak van deze brand zijn brandbommen. Daarvan worden er later drie gevonden. Wij horen dat er treinen bij Vaassen en Barneveld zijn gemitrailleerd. Gisteren werd een trein tussen Zutphen en Arnhem tot stilstand gebracht door mitrailleurvuur. De Amerikaanse jagers maken nu ook in Nederland een begin met het beschieten van locomotieven.

SPOORWEGEN. Op 29 mei 1944 werd om ongeveer kwart over twee des namiddags een trein tussen Stroe en Barneveld bij km 62.700 beschoten. Hierbij raakte de machine defect terwijl het personeel verwond werd.

1944 ----- 30 mei dinsdag.
HARDONK. Zonnig en warm. 's Morgens luchtalarm.
VAN HOUTUM. Er werden bij beschietingen van treinen in Nederland gedurende de afgelopen Pinksterdagen 22 personen gedood. 's Middags belt het Arbeidsfront ons op met het verzoek of wij voor het personeel een film willen laten vertonen. Over een film is ons niets bekend. Het blijkt dat de voorman het ons moest vragen. Hij durfde het niet. Wij weigeren het natuurlijk. Wat hebben wij hier in Nederland met een Duitse fabriek te maken?

SPOORWEGEN. Vandaag werd om ongeveer kwart over vier opnieuw tussen Stroe en Barneveld een trein door vliegtuigen onder vuur genomen. De machinist werd ernstig gewond, de machine en het spoor zwaar beschadigd. Bij Assel (km 76.500) werd eveneens een trein beschoten ook hier liep de machine zware beschadigingen op. De machinist en de stoker kwamen er gelukkig met lichte verwondingen af. Ook te Emst werd die dag een locomotief beschoten en zwaar beschadigd.

BURGEMEESTER PONT. Opnieuw zijn 50 scholieren voor graafwerk aan de Willem III kazerne gevorderd. Deze jongens werken op 1 juni daar nog. Ik zou echter op dit punt de opmerking willen maken dat het mij eigenaardig voorkomt dat de jongelui, in plaats van graafwerk of iets dergelijks te verrichten, aardappelen moeten schoffelen en wc's schoon moeten maken.
Later kreeg ik de opdracht van de Ortskommandantur te Apeldoorn dat nog 150 arbeiders ter beschikking gesteld moesten worden voor het graven van dekkingsgaten in de weg van Apeldoorn naar Arnhem voor zo ver deze weg op het gebied van de gemeente Apeldoorn lag. Ook voor dit doel heb ik scholieren laten vorderen. Deze jongens zijn 's morgens om 6 uur begonnen. De Ortskommandantur deelde verder mee dat deze vordering gold voor de duur van 14 dagen. Wanneer dus het werk aan de weg Apeldoorn naar Arnhem klaar zou zijn zou de Ortskommandantur voor andere doeleinden over deze jongens kunnen beschikken.

1944 ----- 31 mei woensdag.

HARDONK. Opnieuw zonnige dag, iets koelere wind. 's Avonds halfzeven onverwachts luchtalarm, later tussen 7 en 8 uur nog weer. 's Morgens een personentrein bij Assel beschoten. Hierbij moeten enige doden en gewonden zijn. Reizen begint gevaarlijk te worden. De Duitsers spreken in hun berichten nu eensklaps van intensieve luchtactiviteit der ´Anglo Amerikanen´ die vermoedelijk (volgens hen) zijn hoogtepunt heeft bereikt. Dit laatste zullen we maar afwachten.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 11.55 uur maakt een vliegtuig in de richting Assel een duikvlucht waarbij het gieren goed te horen is. Wij denken dat het toestel neerstort maar dit gebeurt niet. Kort daarop horen wij opnieuw mitrailleurvuur. Het lijkt op afweergeschut. Om 12 uur keren de Duitse jagers naar Deelen terug. Van luchtalarm is ook nu weer geen sprake. Een half uur later horen wij via de telefoon dat de D-trein bij Assel is beschoten. De locomotief is doorzeefd met kogels. De trein brandt niet maar wel de omliggende heide. De Amerikaanse jager heeft bovendien enige vrachtauto's op de Amersfoortseweg beschoten. Er zijn geen doden, slechts enkele gewonden. De D-trein vertrekt 's middags om 3 uur weer uit Assel.

SPOORWEGEN. De 31e mei werd te Barneveld om 20 uur een goederentrein aangevallen door vliegtuigen. Ook hier geraakte de machine onklaar. Op diezelfde dag werd om 11.30 uur tussen Assel en Apeldoorn een trein beschoten (bij km 80.300). De machine raakte defect, de machinist en enige passagiers werden gewond. Even later werden enige oude wagens in de zanderij te Assel beschoten waarbij het spoor op 3 plaatsen beschadigd werd.

POLITIE (Proces Verbaal). Naar aanleiding van een op het politiebureau alhier binnengekomen melding betreffende het beschieten van een trein nabij Assel te omstreeks 11.45 uur van de 31ste mei 1944, begaf ik, vaandrig van de Gemeentepolitie te Apeldoorn, mij om ongeveer 12.15 uur met personeel er heen. Daar werd het volgende geconstateerd.
De D-trein van Dresden naar Den Haag die om 8.35 uur uit Apeldoorn had moeten vertrekken maar enige uren overtijd was, is omstreeks 11.45 uur op het baanvak Apeldoorn - Amersfoort nabij Assel door enige vijandelijke vliegtuigen met de boordwapens beschoten. Als gevolg hiervan werd de [stoom-]locomotief lek geschoten. De machinist wist de trein direct tot stilstand te brengen. De wagens bekwamen geen schade. Drie personen werden licht gewond. Een vierde persoon werd zwaar gewond. Bij nadere informatie bleek laatstgenoemde persoon te zijn Trijn Hoogeweg, geboren 09 januari 1917, wonende te Borculo aan de Kerkstraat. Zij werd per extra trein overgebracht naar Apeldoorn en vandaar naar het RK-Ziekenhuis te Apeldoorn. Daar bleek dat zij een schot in de buik had gekregen en operatief ingrijpen noodzakelijk was. Haar toestand is ernstig.
Op enige plaatsen in de hei rondom de trein ontstond brand. Deze brand werd echter direct door de Apeldoornse brandweer en de vrijwillige brandweer uit Assel geblust. Er is zeer weinig hei verbrand. Enige langs de spoorlijn gespannen telefoondraden werden vernield.
Nadat een nieuwe locomotief uit Apeldoorn was gearriveerd kon de trein na twee uur oponthoud vertrekken.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 11.55 uur werd de D-trein Apeldoorn - Amersfoort beschoten door een tweetal Engelse jagers. De locomotief werd beschadigd. Een zwaar gewonde Trui Hoogeweij, wonende Kerkstraat te Borculo is naar het St. Liduina Ziekenhuis overgebracht. Drie lichtgewonden zijn doorgereisd naar Amersfoort.
Omstreeks 12.00 uur werd 1 kilometer van Nieuw Milligen af in de richting van Apeldoorn een militaire autocolonne door jagers beschoten. Eén vrachtwagen werd beschadigd en de bestuurder gedood.

1944 ----- 1 juni donderdag.

HARDONK. Bewolkt, kouder, later weer wat zachter. Gisteren zijn opnieuw verscheidene treinen beschoten.

1944 ----- 2 juni vrijdag.

HARDONK. Koude wind, meest zwaar bewolkt. Bij aanval op trein bij Kootwijk ook de kortegolfzender van Kootwijk getroffen.

1944 ----- 3 juni zaterdag.

HARDONK. Wisselend bewolkt, nog kil. Duitser van de Fahrschule kan zijn auto niet aan de gang krijgen. Hij moet voor ´straf´ in looppas voor mijn huis om de auto heen draven. Op het hoofd van een ander wordt een ´pannenkoek´ half krom geslagen!

1944 ----- 4 juni zondag.

HARDONK. Bewolkt met veel wind, zachter, later iets opklarend. Geen nieuws. Er is goed nieuws geweest. Bij M.[Moerman] twee gebakjes veroverd!

BLOEM. De Duitsers hebben in Italië Rome laten liggen, hebben deze stad als open stad beschouwd en zijn, al terug trekkend, in Tivoli blijven steken om vandaar hun tegenstand verder door te zetten.

1944 ----- 5 juni maandag.

HARDONK. Zelfde weer, af en toe wat zon, later weer kouder. Gisteren hebben de geallieerden Rome ingenomen. Een prachtige overwinning voor de zaak der vrijheid.

VAN HOUTUM. De BBC-radio roept 's avonds om 6.45 uur de volgende waarschuwing aan de inwoners van de bezette gebieden om. ´Binnenkort zullen u via de radio belangrijke instructies worden gegeven. U moet in staat zijn ieder uur te kunnen luisteren´. De spreker verwijst in het bijzonder op de ochtenduitzendingen.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 11.45 uur gevonden in een aardappelland gelegen achter perceel Veenhuizerweg 92 te Apeldoorn 1 blikken doos met 3 lichtpatronen. Vermoedelijk afkomstig van een vliegtuig.

BURGEMEESTER PONT. Vandaag werd het gebouw voor buitengewoon lager onderwijs school 1 (Bleekersweg) door de Duitse Weermacht gevorderd. Daarin was ook school 19 (Eendrachtstraat) ondergebracht. Aangezien volgens ontvangen mededeling de vordering voor de duur van 8 à 10 weken zou plaats hebben werd de volgende voorlopige regeling getroffen. De scholen 19 en 1 kregen vervroegde vakantie van 5 juni tot 3 juli. Met die datum werden zij tijdelijk ondergebracht in het schoolgebouw aan de Zilverweg. De daarin gehuisveste scholen 15 en 24 krijgen met laatstgenoemde datum een vervroegde zomervakantie tot 3 augustus.

1944 ----- 6 juni dinsdag.

HARDONK. De Grote Dag in de wereldgeschiedenis! De lang verbeide Invasie in West Europa is begonnen. al in de morgen was het grote nieuws hier al overal bekend.

VAN HOUTUM. De BBC roept in de vroege ochtenduitzendingen voor Frankrijk, België, Nederland, Denemarken en Noorwegen de volgende waarschuwing rond. In de luchtoorlog is een nieuwe fase ingetreden. De bombardementen worden uitgebreid in de kustgebieden tot 35 km landinwaarts. Dit wordt door strooibiljetten aangekondigd. Indien men dergelijke vlugschriften vindt dan zullen een uur later grote formaties vliegtuigen uw woonplaats bombarderen. Dit beperkt zich tot militaire doelen. Deze waarschuwing wordt in alle uitzendingen van deze dag herhaald. Het DNB maakt om 8.36 uur bekend dat Le Havre door sterke vlooteenheden wordt gebombardeerd. Bommenwerpers doen zware aanvallen op Calais en Duinkerken. Grote eenheden parachutisten worden afgeworpen boven de Seine-monding. DNM vervolgt om 8.49 uur: Tussen de Seinemonding en de oostkust van Normandië worden talrijke landingsboten waargenomen. Vele vliegtuigen laten boven Normandië valschermtroepen neer. Om 9.30 uur maakt het hoofdkwartier van generaal Eisenhower bekend dat Geallieerde marinestrijdkrachten in Noord Frankrijk begonnen zijn de eerste troepen aan land te brengen. Deze gaan vergezeld van grote landingen valschermtroepen en luchtinfanterie. Minister President Gerbrandy richt zich tot het Nederlandse volk. Deze oproep geldt niet voor hen die bij een verzetsgroep zijn ingedeeld. Wij moeten geen gewelddadig openlijk verzet bieden met het oog op represailles. Wij mogen ons eerst dan verzetten wanneer de Geallieerden er bevel toe geven. Churchill legt om 12 uur de volgende verklaring in het Lagerhuis af: De landingen in Normandië vonden vanmorgen tussen 6 en 8.25 uur plaats. Er werden 4.000 grote- en duizenden kleinere schepen ingezet gesteund door 11.000 vliegtuigen. De versperringen in zee waren niet zo ernstig als wij verwachten. De bunkers langs de kust zijn grotendeels tot zwijgen gebracht. De vijand is verrast. Er zullen nog meer verrassingen volgen. De leiding van de operatie berust bij generaal Montgomery. De verhouding tussen de ingezette Amerikaanse en Britse landingsvaartuigen is als 2 staat tot 3. Tot de escorterende schepen behoren Noorse, Nederlandse, Poolse, Franse en Griekse eenheden. Aan de landingen ging een groot nachtbombardement vooraf. Ruim 1.300 Engelse bommenwerpers bestookten Noord Frankrijk.
Churchill legt om 18.00 uur een tweede verklaring af. De geallieerde luchtmacht wierpen van middernacht tot acht uur in de morgen totaal 10.000 ton aan bommen af. In totaal werden in die tijd 7.500 vluchten gemaakt. De landingen vinden over een breed front plaats. Stoottroepen vechten in Caen. Dat is 15 km van de kust verwijderd. Er vielen ons vele bruggen onbeschadigd in handen. De operaties verlopen bevredigend. De verliezen zijn kleiner dan wij gevreesd hebben. Het weer zit ons tegen. Vele generaals wilden de operatie afblazen. Generaal Eisenhower zette door. Het weer is bij ons ook slecht. Het regent de hele dag. De temperatuur beweegt zich tussen de 8 en 14 graden. 's Morgens valt er nog even hagel. Door het openen van het tweede front neemt het militaire treinverkeer over de lijn Apeldoorn - Amersfoort in omvang toe. Er passeert gemiddeld om de zeven minuten een beladen goederentrein in oostelijke richting. Het oorlogsmateriaal gaat via Duitsland naar Frankrijk in verband met de vele vernielde spoorbruggen in het westen van België en Frankrijk.

BLOEM. Invasie in Frankrijk door de Engelsen en Amerikanen. Door op een breedte van 50 kilometer aan de kust, tussen Le Havre en Cherbourg, met 4 divisies valschermjagers te landen en met 4000 schepen en speciale landingsvaartuigen aan land te komen. Verder hebben ze een zweefvliegtuig gebruikt dat getrokken werd door een zwaar vliegtuig met motoren en ieder zweefvliegtuig was bemand met 25 soldaten, volledig uitgerust, of één lichte tank. Er zouden 20 divisies geland zijn.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 15.45 uur neergestort op het Kootwijkerpad te Apeldoorn een tweemotorige Amerikaanse jager. Toestel geheel vernield, overigens geen schade aangebracht. Omtrent inzittenden die volgens ooggetuigen per parachute zijn uitgesprongen is niets bekend.

BRANDWEER. Om 17.00 uur kwam bericht dat een Amerikaanse jager tussen Milligen en Kootwijk brandend was neergestort. De bemanning was er uit gesprongen. De bekende handelingen werden weer verricht en voor zover mij bekend zijn ze goed weggekomen.

1944 ----- 7 juni woensdag.

HARDONK. Kil weer met regenbuien. 's Middags in de krant het ontstellende bericht dat mijn vriend Gerrit Kleisen door de Duitsers is doodgeschoten. Gevallen in de strijd, voor vrijheid en recht. Gerrit was een gelovig christen, een vurig vaderlander en een groot natuurvriend. Voor ons, maar vooral voor zijn ouders en broers, een zwaar verlies. In de aankondiging van het doodvonnis staat ´Al deze veroordeelden behoorden tot of steunden geheime groepen, die in de provincie Gelderland, vooral in de Achterhoek, gevormd zijn om distributiekantoren te overvallen, moordaanslagen op Nederlandse (sic) politieambtenaren en andersdenkende Nederlanders uit te voeren, wapens voor illegale doeleinden te verschaffen, spionage te verrichten en den vijand te begunstigen´.

VAN HOUTUM. De garnizoenen uit Hoenderloo en Harskamp zijn vertrokken. De chauffeurs blijven met volgeladen vrachtauto's achter. De Fahrschule op het Seminarium staat ook op het punt te vertrekken. Enige rechercheurs komen op de ULO-school aan de Nieuwstraat en eisen leerlingen voor graafwerk. De leerlingen worden tijdig ingelicht en weten door de ramen te ontsnappen.

BLOEM. De couranten melden weer 13 doodvonnissen van mensen uit Eibergen, Neede, Lichtenvoorde, Wageningen enzovoort. Deze waren verdacht van roofovervallen op distributiekantoren, spionage, en moord op politieke personen.

1944 ----- 8 juni donderdag.

HARDONK. Nog steeds regenachtig, slecht weer, koud. Af en toe even een opklaring. Ten gevolge van de vernielingen op de spoorlijnen in België en Frankrijk moeten de versterkingen voor het front over deze lijn naar Deventer en dan via Luxemburg naar het strijdtoneel. Dus niet de kortste weg! Het schijnt met de invasie goed te verlopen, want de Duitsers verwachten geen snelle beslissing. Immers de geallieerden beschikken over enorme krachten op zee en in de lucht.

1944 ----- 9 juni vrijdag.

HARDONK. Hetzelfde slechte weer. Heb de kachel aangemaakt om de kilte te verdrijven. Bijna de gehele dag regen. Er lopen hier allerlei geruchten over een mogelijke landing op de Belgische kust. Wel bestaat hier vandaag voor de Duitsers een toestand van ´hoog alarm´ en staan de auto's van Seyss Inquart voor direct vertrek gereed. De heren voelen zich niet gerust. Overal heerst een sfeer van zenuwachtig afwachten.

VAN HOUTUM. Veel moffen vertrekken in alle stilte uit Apeldoorn weg. Hetzelfde geldt voor Deelen. Daar vandaan wordt ook het luchtdoelgeschut verplaatst. Dit wordt opgesteld langs bruggen en andere vitale punten. Bijvoorbeeld de bruggen bij Westervoort, Arnhem en Oosterbeek. Alle spoorlijnen naar het zuiden zijn verwoest. De treinen die via Duitsland, Frankrijk binnenrijden vorderen op sommige punten slecht 20 kilometer per dag.

1944 ----- 10 juni zaterdag.

HARDONK. Nog steeds geen goed weer, wel in de middag een poosje zon, verder droog. De meeste Duitsers zijn vertrokken. De Wilhelminaschool [aan de Kerklaan] en het Seminarie [aan de Arnhemseweg] leeg. Verscheidene Rijksduitsers opgehaald en per auto weggebracht, vermoedelijk voor bewakingsdiensten.

VAN HOUTUM. 's Nachts komen twee Duitsers per motorfiets op de fabriek en eisen dat de vrachtauto binnen korte tijd op het plein bij het Seminarium moet verschijnen. De chauffeur moet brood meenemen. Hij vertrekt om drie uur met de auto. Zoals te begrijpen is ziet hij tegen de tocht op. Om 4.30 uur passeren de eerste gevorderde vrachtauto's onder controle van Duitse motorrijders in de richting Hoenderloo. Zij komen in verschillende groepen voorbij. Onze auto passeert om 5.45 uur. Het gaat door tot 6.15 uur. Om 7 uur volgt nog een file met ongeveer tien grote autobussen. Alle gevorderde wagens worden voorlopig naar Zeist overgebracht waar de NSKK is gevestigd. Om 12.00 uur belt een NSKK-vent bij de fabriek aan en eist de vrachtauto op. Het is te begrijpen dat hij hartelijk wordt uitgelachen. 's Middags komen enkele chauffeurs met enige gevorderde auto's in Apeldoorn om kleren en andere directe behoeften van de overige chauffeurs op te halen. De auto's zouden enig weken gevorderd worden voor munitievervoer. De verklaring hierover lopen zeer uiteen. De chauffeurs zijn ondergebracht in grote villa's. Deze moesten 's morgens door de eigenaren binnen een uur worden ontruimd. In veel huizen zijn de ontbijttafels nog gedekt. De chauffeurs krijgen gewoon militair eten bestaande uit zuur brood en soep.

BLOEM. Alhier passeerden 's nachts een 1400-tal zware Amerikaanse bommenwerpers, wat 2 uur duurde, die Keulen en Kaldenkirchen die nacht bombardeerden.

1944 ----- 11 juni zondag.

HARDONK. Geen regen, af en toe iets zon, tegen het eind van de middag mooi weer. Veel verkeer van Duitse auto's. Veel munitie uit de Soerense bossen in de richting van Arnhem. Voor mijn huis [aan de Hoofdstraat] raakt een der auto's in brand maar dit wordt tijdig met blusapparaten gedoofd.

VAN HOUTUM. Wij denken nog dat de wagens voor enige weken gevorderd zijn. Maar om 12.50 uur komen elf gevorderde bussen voorbij die de weg naar Beekbergen inslaan. Om 1.30 uur volgen een achttal vrachtauto's waarvan vier op sleeptouw. Ze worden begeleid door Duitse motorrijders. Tussen 1.55 en 3.20 uur volgen er nog meer. Hieronder bevindt zich ook onze vrachtauto. Naar we van de chauffeurs vernemen bleek het grootalarm van vrijdag een vergissing. De vordering vond over het hele land plaats. De meeste chauffeurs mochten gisterenavond al weer naar huis. De groep uit Apeldoorn kreeg straf omdat er vijf een poging deden om te ontsnappen. Zij zijn later gearresteerd. Alle overigen moesten zodoende als straf nog een nacht in Zeist overblijven. Voor de auto's worden vrijgegeven moesten zij eerst nog naar het Seminarium de gereedschapkist afleveren. De chauffeurs krijgen ook nog eten. Het is ditmaal beter. Het bestaat uit een half brood, een behoorlijk stuk kaas, idem vlees en bijna 90 gram boter.

1944 ----- 12 juni maandag.

HARDONK. Opklarend, geen regen, veel wind en zon. Iets meer Duitsers dan vorige dagen. Het gerucht gaat dat in Arnhem 48 Nederlanders uit de gevangenis bevrijd zijn. Voor deze mensen juist op tijd.

VAN HOUTUM. Drie Landwachters doen een inval bij een tabakshandelaar in Apeldoorn. Zij vinden 50 pakjes Belgische shag. Enige uren na hun vertrek komen Duitsers opnieuw de winkel onderzoeken. Zij vinden voor de toonbank een koffer met een Amerikaans vliegersuniform. De handelaar wordt naar Arnhem overgebracht en moet bewijzen dat de koffer niet van hem is maar van een klant. Deze is bij het binnenkomen van de Landwacht onder achterlating van de koffer gevlucht. De Duitsers stationeren op het vliegveld Deelen 60 jagers.

BURGEMEESTER PONT. Blijkens brief van de Burgemeester van Apeldoorn van 12 juni 1944 (nr. 517/820) heeft de Duitse Weermacht gevorderd het terrein, groot 3.358 m², gelegen aan de Weidestraat en de Slachthuisstraat, zulks met ingang van 8 juni 1944.

1944 ----- 13 juni dinsdag.

HARDONK. Vannacht geweldig veel vliegtuigen. Een eentonig gebrom en gezoem. Een Engelse bommenwerper hoog boven het Willemsbos uit elkaar gesprongen. Verscheidene onderdelen overal heen geslingerd en kwamen in het Orderbos terecht. Het weer sinds vanmiddag totaal veranderd, regenbuien en veel wind. Jongelui, die aan de Christelijke HBS [Hogere Burger School = Lyceum aan de Jachtlaan] geslaagd waren, gingen per Jan Plezier uit. Ze hadden voor de leraren wat boter, eieren, suiker etc. als cadeautjes bij elkaar verzameld. Ze werden onderweg door ´helden van de landwacht´ aangehouden, de levensmiddelen ingepikt en de jongens als gevangenen naar Arnhem weggebracht. Wat een heldendaad!

VAN HOUTUM. Ik word 's nachts om 1.05 uur plotseling wakker. Er komen grote formaties vliegtuigen over. Tien minuten later hoor ik mitrailleurvuur en loop direct naar het raam. Opeens is alles helder verlicht en het flikkeren van de vlammen is duidelijk op het grasveld te zien. Een brandend vliegtuig gaat recht over ons huis en stort in westelijke richting neer. Kort daarop valt in de richting Beekbergen een tweede bommenwerper. Deze rode bal zakt langzaam. Daarna is nog even een rood schijnsel te zien. Lichtfakkels schijnen voortdurend in oostelijke en zuidelijke richting. Wij kleden ons allemaal aan en gaan naar beneden. De luchttrillingen (door geronk) zijn buiten goed te voelen. Boven Deelen valt een zogenaamde kerstboom. Dit is een lichtfakkel die in tientallen lichtpunten uiteenvalt. Om 1.35 stort in de richting Zutphen een derde vliegtuig neer. Het verdwijnt voor ons achter de bomen. Uit alles blijkt dat er veel Duitse jagers in de lucht zijn. Een zoeklicht schijnt tweemaal langs de hemel. Het zware geronk houdt tot 1.30 uur aan. Waarna tot drie uur nog steeds afzonderlijke formaties overkomen. Alle toestellen zijn op terugweg. Dit is fijn want anders zouden er weer bommen in de omgeving zijn gevallen. Intussen rijden er veel Duitse auto's en motorfietsen over de weg. De bommenwerpers die om één uur is neergestort ligt slechts 1 1/2 km van ons huis. Het toestel is met stilstaande motoren vlak boven de grond uit elkaar gevlogen. Veel bewoners uit de omgeving weten niet dat het zo dichtbij ligt. Er is geen brand ontstaan. Er zijn weinig patronen ontploft. Het vliegtuig zette echter de hele omgeving in een dichte rook. Duits spoorwegpersoneel houdt de wacht. Alle wrakstukken liggen langs de Hoogbuurloseweg. Er worden 's morgens vier lijken gevonden. Eén van hen draagt nog de opgevouwen parachute. Drie van hen missen de schoenen of laarzen. Deze zijn al door burgers gestolen. Eén parachute hangt in de kruinen van drie eiken. De gordelriem is los, zodat verwacht kan worden dat deze vlieger is ontsnapt. Op de spoordijk ligt ook een parachute zonder lichaam. De railwachter die deze parachute vindt is zo stom hem aan de Duitsers te geven. De wrakstukken van het vliegtuig liggen zeer verspreid. Op één punt staat een stuk van de vleugel rechtop tussen circa 40-jarige dennen en reikt tot aan de boomtoppen. Op een pad liggen pakken met stannioolstroken en een stuk van de staart. 's Avonds laden de Duitsers alle waardevolle dingen, daaronder een rubberboot, drie parachutes en een fototoestel, in een vrachtauto. Duitse soldaten van de gronddienst houden de wacht. Zij lossen meermalen waarschuwingsschoten tot hen die al te nieuwsgierig zijn. Om acht uur wordt een vijfde lijk gevonden op een grote afstand van de anderen. Het heeft waarschijnlijk in een boom gehangen en is er door de wind uitgevallen. Op het moment dat burgers dit lijk vinden verschijnt plotseling een Duitser die direct daarop het lijk betast en er een portefeuille uithaalt. Het tweede vliegtuig is in Eerbeek in een weiland neergestort. Alle zeven inzittenden zijn dood. Het derde toestel is in Empe op een boerderij gevallen. Die is totaal uitgebrand. Er zijn steeds meer tekenen die er op wijzen dat de goede Nederlanders ook sterk zijn zonder wapenen. Alle NSB-ers uit Apeldoorn slapen 's nachts in de Julianatoren. Daar worden zij door de Duitsers beschermd. Volgens geruchten zou Mussert zijn hoofdkwartier naar Lichtenvoorde hebben overgebracht.

POLITIE. De spanning van de laatste dagen in verband met de invasie en de alarmtoestand vond daarin uiting dat leerlingen van de Christelijke Hogere Burger School, die geslaagd waren voor hun eindexamen, zekere agitatie voerden terwijl het optreden hiertegen van zekere zijde niet voldoende werd ondersteund. De Landwacht hield namelijk een Jan Plezier aan met 13 leerlingen die op de bok een emmer met bloemen hadden geplaatst in de kleuren rood, wit, blauw en oranje, verpakt in oranje papier en linten, en een mand met sla, bloemkool, bloemkool, uitjes, omgeven door naar boven uitstekende worteltjes met om de mand een oranje papieren lint. Het optreden van de Landwacht, dat zeer correct was, werd ten deze als Gestapomethode aangemerkt.

POLITIE (Proces Verbaal). Omstreeks 10.30 uur werd de politie kennisgegeven dat in het Willemsbos bij de Hoogbuurloseweg te Ugchelen in de afgelopen nacht een 4-motorige Engelse bommenwerper was neergestort. Het was geheel vernield. Volgens de politie lagen de wrakstukken van het vermoedelijke Halifax-vliegtuig honderden meters in het bos verspreid. Van de inzittenden werden er 6 gevonden. Ze lagen allemaal dood in de bossen. Naar het zevende lid van de bemanning wordt nog gezocht. Overigens deden zich geen persoonlijke ongelukken voor. Er werd geen schade van betekenis aan het bos aangericht. Het vliegtuig is vermoedelijk hedenmorgen omstreeks 2 uur neergestort. De zeven dode bemanningsleden waren J. Kirton, J.P. Coogan, F. Spencer, C. Mc.Clean, P. Andrewes, A. Brazier en J. Lochhead.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 10.30 uur; een viermotorige Engelse bommenwerper neergestort in het Willemsbos te Apeldoorn. Toestel geheel vernield. Bemanning, bestaande uit 7 personen, door de val gedood.

BRANDWEER. 's Morgens om 02.15 uur stortte een engelse bommenwerper in het Willemsbos neer. De brokstukken lagen over een oppervlakte van 3 bij 3 kilometer verspreid. 8 lijken werden geborgen.

1944 ----- 14 juni woensdag.

HARDONK. Zonnige morgen, veel wind, later slecht en koud weer. Duitse trein bij de Zutphenseweg beschoten. Ruim 20 treinen aangevallen. Bij Barneveld machinist gedood. Er is veel militair verkeer richting Amersfoort, elke 2 uur een extra trein. In totaal zullen er 36 treinen gaan voor troepenvervoer.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 8.45 uur hoort men in de richting van Apeldoorn zwaar mitrailleurvuur. Er wordt namelijk een trein op de lijn naar Deventer beschoten. Even over het kanaal. Het wordt uitgevoerd door drie Lightnings. De machinist laat de stoom ontsnappen. Daarna schieten de jagers op het afweergeschut. De machinist heeft de vliegers om de tuin geleid. De trein vertrekt kort daarop weer. Maar de machinist krijgt zijn straf want de locomotief wordt bij Deventer opnieuw beschoten. Ditmaal is het goed raak.

POLITIE (Proces Verbaal). ´Het vliegtuig dat vannacht neerstortte ligt maar 1,5 kilometer van ons huis en is geheel uit elkaar geslagen. Er is een brand ontstaan en de gehele omgeving was in een dichte rook gehuld. Duits spoorwegpersoneel houdt de wacht bij de wrakstukken die langs de Hoog Buurloseweg liggen. Een parachute hangt in de kruinen van drie eiken. Op de spoordijk ligt een andere parachute. Eén van de vleugels staat rechtop tussen de dennen en reikt tot aan de boomtoppen. De staart ligt midden op een bospad en overal liggen zilverpapierstroken.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Om 07.45 uur ´luchtalarm´, 08.10 uur ´Luchtalarm Geëindigd´. Omstreeks 08.45 uur D-trein Den Haag - Dresden door 4 Engelse jachtvliegtuigen beschoten op het baanvak Apeldoorn -Twello ter hoogte van de spoorwegovergang aan de Zutphensestraat alhier. Trein werd niet geraakt en van de reizigers werd niemand gewond. Percelen 31 en 37 Zutphensestraat alhier bekwamen enkele kogeltreffers waardoor enige schade aan dakpannen, betimmering en ruiten ontstond. Geen persoonlijke ongelukken.

POLITIE (15 mei tot en met 14 juni 1944).
- De invasie in Frankrijk werd door de bevolking kalm opgevat. De stemming is rustig.
- De laatste tijd komt het herhaaldelijk voor dat scholieren van 16 jaar en ouder op vordering van de Weermacht worden ingezet voor het uitvoeren van werkzaamheden. Dit brengt een nerveuze stemming mee temeer daar de Hoofden van de Christelijke scholen iedere medewerking weigeren en de scholieren van die scholen weghouden om de inzet te bemoeilijken. De Burgemeester bezit geen bevoegdheid om tegen de hoofden van deze Christelijke Scholen op te treden.
- In verband met de in de laatste tijd gepleegde inbraken in woningen in gebruik van Rijksduitsers werden 12 personen aangehouden. Een groot gedeelte van de ontvreemde goederen kon worden achterhaald. Drie verdachten zijn echter nog voortvluchtig.
- Er werden 2 verdachten aangehouden wegens rijwieldiefstal.

1944 ----- 15 juni donderdag.

HARDONK. Wisselend bewolkt, zon in de middag, 's avonds weer betrokken, kil. Geen nieuws.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 10.30 uur stuk metaal afkomstig van een vliegtuig gevonden in een bouwland aan de Engelanderholt te Beekbergen

1944 ----- 16 juni vrijdag.

HARDONK. Hetzelfde onaangename weer. Het schijnt niet echt zomer te willen worden. Wegens de vernieling der locomotieven wordt het treinverkeer ingekrompen. Vanmorgen heer Moerman gegevens over de nog bestaande watermolens in onze omgeving uitgaande van ´de Hollandse Molen´.

VAN HOUTUM. Eén van onze fabrieksarbeiders vindt tussen de resten van het neergestorte vliegtuig aan de Hoogbuurloseweg een celluloid doosje met visgerei. Het schijnt in de rubberboot te hebben gezeten. In het doosje bevindt zich een stalen lijn, dobber, vele vishaken en een boekje. In het boekje staan vele aanwijzingen hoe men in leven kan blijven wanneer men op een onbewoond eiland terechtkomt. Het is bestemd voor het Verre Oosten en geeft bijzonderheden over de flora en fauna daar en welke planten en dieren eetbaar zijn. Het boekje bestaat uit geprepareerd linnen. Het is tegen water bestand. Het is één van de vele bewijzen waarmee de Geallieerden rekening houden.

BLOEM. Wederom 2 doodvonnissen wegens sabotage in Amsterdam.

1944 ----- 17 juni zaterdag.

HARDONK. Winderig, regenachtig. Tegen de namiddag opklarend en 's avonds zon. Veel extra treinen richting Amersfoort gepasseerd met troepen en materiaal. De Landwacht vangt dienstboden, die 's avonds na hun werk naar huis terugkeren, onder andere een meisje uit Loenen. Zij dwingen haar naar Zutphen te fietsen om daar voor de Duitsers te schillen en te wassen. Kind komt na twee dagen met een zenuwoverspanning thuis. Moeder noch politie wist waar het meisje was! En die Landwachters staan in de krant nog wel vermeld als ´flinke kerels´.

VAN HOUTUM. Wij horen om middernacht in zuidelijke richting vliegtuiggeronk. Duitse jagers komen laag over. Er passeren tussen 1.30 en 2 uur grote formaties. Alle Britse vliegtuigen zijn op de terugweg. Er vallen voortdurend door het wolkendek lichtfakkels. Samen met de schijnwerpers verlichten die de horizon. Er storten twee vliegtuigen in de richting van Otterlo en Eerbeek neer. Boven Apeldoorn woedt een kort luchtgevecht. Daarvan is de afloop niet bekend. 's Morgens worden de Engelse vliegers van het vliegtuig van Hoogbuurloseweg begraven. De zevende kist arriveert om negen uur op het kerkhof in Ugchelen [Heidehof]. Het lijk van deze vlieger zat in de machine bekneld. Gisterenavond waren drie vliegers nog niet gekist. De begrafenis vindt om tien uur plaats. Nadat de zeven kisten langzaam in de graven waren neergelaten (de Duitsers en politie salueren) leest een Duitse veldprediker een kort woord voor. De hele plechtigheid duurt 40 minuten. De kisten zijn van verschillende grootte. Eén van de deksels zit los. Er zijn hoogstens 30 burgers aanwezig. Deze zaak heeft nog een nasleep. Zoals vermeld werd één lijk dinsdagavond ver van het vliegtuig gevonden. Het werd bij de politie aangegeven. Daarna was het verdwenen. De Duitsers halen de vinder tot tweemaal toe uit huis. Hij moest gisteren op het lijkenhuisje zien of bedoelde vlieger ook aanwezig was. Dit was echter niet het geval. Hij moet hedenmorgen de bewuste Duitser, die de portefeuille stal, uit een groep spoorwegmannen in Assel herkennen. Hij zit er niet tussen. Men moet afwachten hoe deze zaak zal aflopen. Er gaan geruchten, dat deze Engelsman zich schijndood hield.

1944 ----- 18 juni zondag.

HARDONK. Afwisselende bewolking, niet zo koud, nog wel veel wind. 's Middags naar het Orderbos waar veel mensen gingen kijken naar de restanten van het in de nacht van maandag op dinsdag uiteen gesprongen Engelse vliegtuig. Een trein passeerde van Amersfoort met vrouwelijke gevangenen onder Duitse bewaking. Concentratiekampen voor vrouwen die de bezetter niet wilden dienen. En dat spreekt over de Engelse kampen destijds in Transvaal, maar over die van zijn vriendjes zwijgen Mussert en consorten!

BLOEM. De Duitsers hebben een nieuw wapen, het pilootloze vliegtuig, uitgevonden, die aan deze kant van de zee opgelaten wordt en zo afgesteld dat ze precies op de aangegeven tijd boven Engeland uit elkaar spatten en vele branden en ontploffingen veroorzaken. Ze zouden echter niet verder dan Zuid-Engeland kunnen komen. Op het ogenblik wordt Londen bewerkt.

1944 ----- 19 juni maandag.  HARDONK. Opklarend, tegen de middag zon. Geen nieuws.  VAN HOUTUM. In Apeldoorn worden alle NSB-ers opgeroepen voor wachtdiensten. De moffen gaan naar de mannelijke bewoners van de Asselsestraat en zeggen dat zij zich de volgende week aan de kazernes moeten melden voor graafwerk.

1944 ----- 20 juni dinsdag.

HARDONK. Helder zonnig weer. Om 8 uur al luchtalarm maar niets gehoord, eveneens tegen half vier. Gistermiddag heeft de Sicherheitspolizei overal de drukkerijen afgespeurd naar illegaal drukwerk. Verscheidene locomotieven weer stukgeschoten. Bovendien werd een ´weermachtstrein´ in elkaar gebombardeerd. De Duitsers sprongen tussen de korenvelden toen de trein stil stond maar de vliegers keerden terug en mitrailleerden de Duitsers. Daarbij werd velen geraakt. Men spreekt van circa 113 doden.

VAN HOUTUM. Amerikaanse jagers beschieten in Stroe een Weermachtstrein en beschadigen de locomotief. Het luchtdoelgeschut van één wagon vuurt terug Hierop mitrailleert de jager de trein lange tijd over de volle lengte. Andere jagers vallen op hetzelfde baanvak een munitie- en een D-trein aan. De machinist en de stoker van de D-trein verbranden levend door de stoom. Het spoorwegverkeer tussen Amersfoort en Apeldoorn is de hele middag door de beschadigde munitietrein gestremd (angst voor explosies). De gevorderde vrachtauto's in Apeldoorn worden naar Berg en Bos overgebracht. De chauffeurs slapen in de gebouwen van het zwembad en mogen dit terrein niet verlaten. De opgeroepen NSB-ers houden de wacht. De chauffeurs zullen wel zeer kwaad worden nu zij door landverraders worden bewaakt. Duitse schildwachten waren uit psychologisch oogpunt beter. Alle auto's met persgas worden omgebouwd op benzinemotoren.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST.
Om 07.47 uur ´Luchtalarm´, 08.35 uur ´Luchtalarm Geëindigd´.
Om 15.17 uur ´Luchtalarm´, 15.46 uur ´Luchtalarm Geëindigd´.

SPOORWEGEN. Bij post 63 tussen Stroe en Barneveld werd op 20 juni ongeveer half tien in de morgen een trein beschoten door overvliegende machines. De locomotieven raakten defect en het spoor naar Amersfoort werd versperd. De D-trein passeerde op verkeerd spoor zonder gehinderd te worden. De daarop volgende militaire trein werd echter om plusminus 11 uur hevig aangevallen en zeer ernstig beschadigd. Onder de Duitsers waren veel doden en gewonden. Beide sporen waren nu versperd terwijl aan het spoor lichte schade ontstond.

1944 ----- 21 juni woensdag.

HARDONK. Weer totaal ander weer. Bewolkt met koude wind. Telkens veel vliegtuigen maar geen luchtalarm. De Duitsers maken erge ophef van hun ´automatische´ bommen op Engeland. We zullen het resultaat maar afwachten?

VAN HOUTUM. Een grote formatie Amerikaanse bommenwerpers komt 's morgens om 8.30 uur over. De formaties passeren met tussenpauzen van 10 tot 15 minuten. Van luchtalarm is geen sprake en de Tricotfabriek ronkt zelfs gewoon door.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 11.00 uur 2 benzinetanks neergestort, namelijk één in een weiland tegenover perceel Wieselsedwarsweg nr.17 en één in de tuin voor perceel Zwolseweg 374. Geen schade aangericht

1944 ----- 22 juni donderdag.  HARDONK. Bewolkt, later weer zon, maar steeds erg koude wind. Vandaag moeten verscheidene bewoners van de Asselsestraat bij de kazerne gaan graven. Of men een zaak had enz. daar werd niet naar gevraagd. En dat niet voor een dag, de gehele volgende week ook! Slavenwerk! Veel Duitsers hier gekomen, meest oude mannetjes, men beweert uit Rusland. Op de Veluwe bij Speulde komt een ´fopvliegveld´ met houten vliegtuigen. Of de bondgenoten daar in zullen trappen?

BLOEM. De kranten melden de moord op een districtcommandeur der landwacht te Assen. Buursma werd in de avond van 16-6 met een schotwond gedood.

BRANDON, H.G. Emmalaan 23 Apeldoorn [uit brief van 22 juni 1944 aan de Directeur van het Gewestelijk Arbeidsbureau, Huize ´Swinemünde´ te Apeldoorn].
In de nacht van 21/22 juni 1944 lagen ik en mijn vrouw in het Pension ´VANO´ Emmalaan 23 te Apeldoorn, alwaar wij onze intrek hebben, te bed, toen wij omstreeks 12 uur uit onze eerste sluimer wakker werden door gestommel op de trap en op de gang voor onze slaapkamerdeur een grove, luide mannenstem. Onmiddellijk daarop werd mijn slaapkamerdeur zonder aankondiging of waarschuwing geopend en het elektrische licht opgeknipt terwijl een man in - ik meen - politie-uniform en een man in WA-uniform met rode mouwband binnentraden. Wakker geschrokken vroeg mijn vrouw: ´Wat betekent dat?´ Waarop de man in politie-uniform ruw antwoordde: ´Hoe minder je je met de zaak bemoeit, hoe minder je vraagt, hoe beter het voor je is´. Hij en de andere man begonnen toen onder het bed te kijken en achter de gordijnen en de kasten open te maken. Onmiddellijk na het antwoord aan mijn vrouw, pas goed wakker geworden vroeg ik: ´Wat heeft U hier te zoeken?´ Waarop wederom ruw geantwoord werd: ´Ga maar liggen, ga maar slapen´. Intussen werd het doorzoeken van de kamer voortgezet en na beëindiging daarvan gingen de twee geüniformeerde lieden weer de kamer uit. Hierop hoorde ik gestommel op mijn werkkamer boven mijn slaapkamer gelegen. Dit gaf mij aanleiding uit het bed te stappen en naar boven te gaan kijken wat er gebeurde en mij op de hoogte te stellen van doel en reden en mij te vergewissen op grond van welke autorisatie dit ongehoord grove optreden geschiedde. Op de trap naar de bovenste verdieping, dicht bovenaan staande, zag ik de man in politie-uniform uit mijn werkkamer komende. Ik zei tot hem: ´Dat is mijn kamer, wat zoekt u daarin?´ Hierop wende de man zich tot mij en voegde mij op opgewonden en grove toon toe: ´heb ik je geroepen? Wat loop je mij achterna?´
Het kostte mij grote moeite mij te beheersen bij zoveel provocerende grofheid, maar op volkomen rustige, geforceerd getemperde toon zei ik hem: ´Ik wens te weten welke instantie de opdracht hiertoe gegeven heeft ofwel hiermee te maken heeft´. In grote opwinding, wild gesticulerend, schreeuwde de man mij toe: ´Wat instantie? De instantie ben ik´, zich hierbij op de borst slaande. Hij schreeuwde nog, ergens in het onbestemde met gestrekte arm wijzende iets van: ´Anders ga je maar daar naar toe, dan zullen ze je wel leren wat je weten wilt´. Inmiddels had ik opgemerkt dat de heer van Ommen, de ondernemer van het pension, in het kamertje naast mijn werkkamer stond en ik vroeg hem wat dit alles te betekenen had. Daarop antwoordde de heer van Ommen ´Ze zoeken mijn zoon, mijnheer´.
Intussen tierde de man in politie-uniform luidkeels: ´Ga naar beneden!´ Dit werd op meer bedwongen toon overgenomen door de vlak voor mij staande man in landwachtuniform. Onder opmerking mijnerzijds dat onder de bestaande omstandigheden zulk optreden wellicht geoorloofd was maar dat in ieder geval daarbij dan toch een behoorlijke vorm in acht genomen diende te worden koos ik de wijste partij en ging ik weer haar mijn slaapkamer ofschoon het grove, onhebbelijke optreden van de in politie-uniform gestoken man grote verontwaardiging bij mij had opgewekt en als het ware verzet uitlokte. Hedenmorgen vernam ik van de heer van Ommen, dat toen hij op het aanbellen de deur openmaakte, hij door binnendringend gewapende geüniformeerde lieden, die hij voor politiepersoneel aanzag, overrompeld was geworden en zonder legitimatie gevraagd te hebben - en die ook niet anderszins gekregen hebbende - zich had gevoegd en het doorzoeken van het huis had laten begaan, zelf daarbij meegaande. Op mijn vraag, of hij, toen zij boven kwamen bij mijn kamer, hij de aandacht erop had gevestigd dat die kamer bij mij in huur was en ik mij daarin met mijn vrouw te bed bevond, verklaarde de heer van Ommen dat hij de geüniformeerde man uitdrukkelijk had ingelicht dat in de beide betrokken kamers pensiongasten huisden, een oude dame en een echtpaar, die al te bed waren. Toch drong de politieman zonder vooraf te waarschuwen of verlof te vragen ruw mijn kamer binnen (en evenzo de kamer ernaast van de 77 jarige oude dame, mede pensiongast). Van de heer van Ommen vernam ik mede dat het huis door politiepersoneel was omsingeld en twee man met geveld geweer beneden in de gang stonden. Bij dergelijke voorzorgen wekt het onbekookte, ruwe, zenuwachtige optreden nog meer verbazing. Uit het bovenstaande blijkt:
a. dat de bewuste politieman voor een onderzoek, waarbij ik niet de minst betrokken was, zonder enige vorm van proces, ruwweg in de door mij als woonruimte gehuurde en bewoonde vertrekken is binnengedrongen;
b. dat hij geweigerd heeft op de volkomen rechtmatig gestelde vraag mijnerzijds zijn optreden te legitimeren;
c. dat hij zonder de minste provocatie mijnerzijds mij op grove beledigende wijze heeft bejegend.
Ik beklaag mij deswege bij u en zal gaarne te zijner tijd vernemen tot welk gevolg u zulks aanleiding heeft gegeven.

1944 ----- 23 juni vrijdag.

HARDONK. Koud weer, het lijkt wel november, meestal bewolkt maar geen regen. De opgeroepen chauffeurs voor de vrachtauto's heeft men willen laten tekenen. Gelukkig weigerden allen. Anders waren ze ingedeeld bij het NSKK.

VAN HOUTUM. De distributiedienst stelt de volgende week één rantsoen aardappels extra beschikbaar. Dit is meer dan nodig. Men eet door de nijpende groenteschaarste nog meer aardappelen dan voorheen. Hierbij komt nog dat de vordering van vrachtauto's het vervoer van zwarte goederen naar de steden zeer vermindert. In de grote steden betaalt men al 100 gulden voor 70 kg aardappelen. Andere prijzen zijn bijvoorbeeld 1,80 gulden voor een liter afgeroomde melk en 30 gulden voor een pond boter. De gevorderde vrachtauto's staan nog in Berg en Bos. De eigenaars trachten hun chauffeurs vrij te kopen. In dit verband worden bedragen van 1500 gulden en hoger genoemd. De remplaçanten [vervangers] ontvangen dan nog bovendien het loon van de Duitsers. Dat staat gelijk met het NSKK-loon van 50 à 60 gulden per week.

BLOEM. Vordering van paarden die allemaal zowat goedgekeurd worden en de grens overgaan. Ook vorderingen van auto's.

1944 ----- 24 juni zaterdag.

HARDONK. Sombere, koude ochtend, in de middag steeds meer zon. Op straat veel Duitsers, vooral oudere. Bijna allen hebben hun geweren bij zich. Gepreste chauffeurs, die naar Frankrijk zouden moeten rijden, betalen al 1000 gulden voor een plaatsvervanger.

VAN HOUTUM. Om vier uur vanmorgen vertrokken alle vrachtauto's uit Berg en Bos. De chauffeurs namen gisteren afscheid van hun familie. Zij gaan naar Frankrijk. Enkele van deze auto's staan al met pech langs de weg naar Arnhem. De colonne telt ongeveer 140 wagens. De SS gaat alle ondernemingen langs waarvan auto's door de SS ´sichergestellt´ zijn. Deze komt ook bij ons en de soldaat eist het document terug waarop verklaard wordt dat de auto ´sichergestellt´ is. Met andere woorden onze wagen wordt ook binnenkort voor het front gevorderd. Onze vrachtauto moet 's middags van Hoenderloo naar Utrecht een vracht munitie rijden.

1944 ----- 25 juni zondag.

HARDONK. Mooie zomerdag, nogal wind. Cherbourg zal wel gauw vallen. Wat een pracht succes voor de geallieerden!

1944 ----- 26 juni maandag.

HARDONK. Nog mooie morgen, later bewolking. Het goede weer zal blijkbaar voorbij zijn. Het duurt telkens zo kort. Vanmorgen naar Vaassen geweest en onderweg oude rosmolen gefotografeerd. In Vaassen wat gort gekocht voor f.0.90 per pond. Naar F. geweest.

VAN HOUTUM. Volgens onbevestigde berichten zouden de gevorderde vrachtauto's in België al zijn beschoten.

SPOORWEGEN. Verscheidene spoorstaven werden beschadigd bij het beschieten van een trein bij kilometer 62.100 in Barneveld. Ook hier gelukte het weer de machine defect te schieten.

1944 ----- 27 juni dinsdag.

HARDONK. Eerst zon, dan bewolkt met regenbuien, in de middag veel wind en onweer. Duitsland wil ´alles op alles´ zetten. Dit is blijkbaar nodig om nog even de hopeloze zaak te rekken. Bij mijn tante geweest. Op straat vanavond erg stil met Duitsers.

BLOEM. Overval van vliegtuigen op de trein van Apeldoorn - Deventer waaraan een afweerwagen met geschut gekoppeld was. Er is geen schade aan mens of trein. Wel in de buurt aan de Zutphensestraat. Een schot dwars door een raamkozijn. Bij verscheidene mensen zijn de kogels rakelings gepasseerd. Deze treinovervallen hebben de laatste tijd iedere keer plaats in de lande. Daarmee worden veel mensen vermoord en locomotieven vernield.

1944 ----- 28 juni woensdag.

HARDONK. Opklaringen, nogal telkens zon en zachter. Tegen de avond de NSB-er v.B. of v.M. op de Koning Lodewijklaan gewond door schoten. Deze persoon moet in zijn functie aan de Arbeidsbeurs nogal wat jonge mensen aan Duitsland hebben geleverd. Slechts gewond aan arm en been.

POLITIE. Vandaag is de Leider van het Gewestelijk Arbeidsbureau alhier op straat door twee tot op heden nog onbekende personen aangeschoten. De Leider M. van dit bureau werd in linkerarm en linkerbeen getroffen. Zijn toestand is nu van dien aard dat hij zijn werkzaamheden weer kan hervatten.

1944 ----- 29 juni donderdag.

HARDONK. Zonnige morgen, kring om de zon. Van acht tot half tien luchtalarm en om twaalf nog eens tien minuten. ´Berlijn ziet de ernst van de toestand volkomen in´. Goed teken voor ons. Vandaag is prins Bernhard jarig, onze gelukwensen. Het volgend jaar kan op 29 juni de vlag weer uit. Fijn wanneer je straks voor het eerst de vlag mag uitsteken. Misschien kun je van zenuwachtigheid de touwtjes niet vasthouden!

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Om 07.48 uur ´Luchtalarm´, 09.35 uur ´Luchtalarm Geëindigd´.
Om 11.50 uur ´Luchtalarm´, 12.10 uur ´Luchtalarm Geëindigd´.

1944 ----- 30 juni vrijdag.

HARDONK. Bewolkt, kil, enkele regenbuitjes, later opklarend en zon. Het reizen voor particulieren schijnt moeilijker te worden, afwachten wat morgen daarover bericht wordt. Vanavond naar verjaardag van mevr. M.[Moerman] geweest.

VAN HOUTUM. De Duitsers arresteren 's morgens bij de uitbetaling van het loon alle arbeiders die in het Kroondomein werken aan het omzagen van de bossen. Het hindert niet, het zal een goede waarschuwing voor anderen zijn om niet tegen hoge lonen bij de moffen te gaan werken. De reden van deze arrestatie is niet bekend. Van dit voorval wordt het gerucht verspreid dat de Duitsers bezig zijn alle jongens tussen 18 en 35 jaar te arresteren.

BURGEMEESTER PONT (1 - 30 juni).
a. Met verwijzing naar de opmerkingen in het algemeen overzicht over de maand mei 1944 merk ik op dat ook in de maand juni de inschakeling van de burgerij bij het verrichten van graafwerk voor de Duitse Weermacht voortgang vond. Werd in de aanvang gebruik gemaakt van de diensten van hen die een economisch delict hadden begaan, alsmede scholieren van 16 jaar en ouder, in het begin van de maand juni bleek dat deze gewoonte niet kon worden gehandhaafd. Begonnen moest worden met een inschakeling van de burgerij volgens het zogenaamde ´straatsysteem´. Deze methode werk tot heden bevredigend omdat een vrij soepel ontheffingssysteem is ingevoerd. Na selectie kunnen uitsluitend zij die qua zaak of betrekking worden gemist voor te werkstelling in aanmerking komen.
b. De Burgemeester van Apeldoorn had aan de Commissaris der Provincie Gelderland toestemming gevraagd voor de aanstelling van een wetenschappelijk gevormd archiefambtenaar in de rang van commies 2e klasse. De Commissaris heeft de Burgemeester doen weten dat, bij gebreke aan oud-archief, deze aanstelling niet nodig geoordeeld wordt. Het verdient echter wel aanbeveling het gemeentearchief van vóór de invoering van het dossierstelsel te laten ordenen door een wetenschappelijk gevormd archiefambtenaar. In het laatste geval kan echter worden volstaan met een opdracht voor de duur van het werk. De Burgemeester heeft naar aanleiding van dit bericht besloten de ordening van het gemeentearchief te gelegener tijd op te dragen aan de commies 1e klasse die in het kader van een reorganisatie van de secretarie met ingang van 1 juli 1944 zijn functie als chef van de onderafdeling Militaire Zaken zal neerleggen.
c. Naar aanleiding van een rapport van de wethouder van Sociale Zaken betreffende de uitwassen die de ruilhandel vertoont en de maatregelen ter beteugeling daarvan heeft de Burgemeester aan genoemde wethouder de opdracht verstrekt een nader onderzoek in te stellen naar de mogelijkheid en wenselijkheid om de handel in tweedehands goederen te brengen onder gemeentelijke controle en te proberen in samenwerking met de middenstand van gemeentewege een schoenenruilcentrale in werking te stellen.
d. De gasproductie heeft in de afgelopen maand grote zorg veroorzaakt. Op verschillende dagen moest 's avonds de druk verminderd worden. Op enkele dagen zelfs in de namiddag al tengevolge van het feit dat de gashouders geheel leeg waren. Dit heeft ook tot gevolg gehad dat aan Weermachtsbedrijf ´Industrie´ te Vaassen het benodigde gas niet geleverd kon worden. Het gehele probleem van te weinig gas is hoofdzakelijk te wijten aan de kolenkwaliteit waarmee men zich op het moment dient te vergenoegen.
De Rüstungsinspektion is door de directeur van de Technische Bedrijven van deze omstandigheid in kennis gesteld alsmede het Rijkskolenbureau. De laatste heeft toegezegd moeite te zullen doen de technische bedrijven te Apeldoorn zoveel mogelijk goede gaskolen toe te zenden. Hij heeft er echter wel op gewezen dat deze beslissing niet geheel in zijn handen ligt.
Inmiddels ontving Technische Bedrijven bericht van het Rijkskolenbureau dat het vereiste hoeveelheid gas aan de ´Industrie´ zonder enige beperking geleverd moet worden. Hetzelfde geldt voor de rijwielfabriek ´Juncker´ te Apeldoorn. Deze fabriek heeft eveneens grote Weermachtsopdrachten uit te voeren. Dit zal onvermijdelijk tengevolge hebben dat aan de Apeldoornse gasverbruikers (burgerij dus!) een nog minder rantsoen ter beschikking zal worden gesteld. Voorlopig moet aan het Rijkskolenbureau een opgave verstrekt worden van het totaal aantal verbruikers in het verzorgingsgebied van de Technische Bedrijven Apeldoorn met vermelding van de overschrijdingen en toegewezen rantsoenen. Naar mijn mening zullen drastische maatregelen genomen dienen te worden ten aanzien van beperking van de consumptie door de burgerij.
e. De bouw van de 8e oven vindt zo goed als geen voortgang. Thans eist de betreffende firma in Duitsland een volledige toewijzing van het benodigde ijzer ten bedrage van 60 ton. Daarvan is tot heden slechts 50 % toegewezen. Correspondentie met de Vakgroep en het Bureau Openbare Nutsbedrijven benevens met het Bureau voor IJzer en Staal heeft nog niet het gewenste resultaat opgeleverd. Hierdoor werd zelfs nog geen begin met de bouw gemaakt.
f. In de voorziening van gasverbruikapparaten is een verblijdend verschijnsel ingetreden. De Technische Bedrijven hebben namelijk de beschikking verkregen over enige honderden komforen en een zeer gering aantal gasfornuizen.