1944-II

1944 ----- 1 juli zaterdag.

HARDONK. Eerst zon, later weer bewolkt. Vanmiddag de meeste Duitsers vertrokken zodat het gelukkig weer veel stiller is.

1944 ----- 2 juli zondag.

HARDONK. Wisselend bewolkt, lekker warm, tegen de avond een flinke kletsbui. 's Middags gefietst door het Willemsbos en Orderbos. De eerste bosbessen gegeten.

1944 ----- 3 juli maandag.

HARDONK. Warm zoel weer, enkele onweersbuien. Geen nieuws.

1944 ----- 4 juli dinsdag.

HARDONK. Somber weer, telkens regen, kouder. Men blijft spreken over beperking reizen per trein.

1944 ----- 5 juli woensdag.

HARDONK. Eindelijk beter weer, tegen de middag zon. Niets.

1944 ----- 6 juli donderdag.

HARDONK. Zonnig, prachtig zomerweer. Vanavond kwartier luchtalarm, niets gebeurd. De Duitsers komen op alle fronten in steeds moeilijker omstandigheden maar vooral in Rusland. Volgende week in Oost Pruisen?

1944 ----- 7 juli vrijdag.

HARDONK. Zonnig warm weer. In de avond iets koeler en regen. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 5.20 uur passeren twee Duitse kabelballonnen. De hoogspanningsleiding bij Beekbergen is doorgebrand.

BLOEM. De Russen vechten hard aan de Wilga in Oost Pruisen in Polen. De Engelsen vechten hard om Caen in Frankrijk. In Italië schiet het niet op. Ze vechten hard aan de Ligurische Zee.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Om 18.10 uur ´Luchtalarm´, 18.26 uur ´Luchtalarm Geëindigd´.

1944 ----- 8 juli zaterdag.

HARDONK. Mooi weer, in de avond licht onweer en wat regen. Nieuws ontbreekt.

VAN HOUTUM. De eerste vliegtuigen passeren 's nachts om 2.45 uur. Enkele cirkelen rond en de deuren rammelen af en toe. Om 3.10 uur valt een bom in de richting Hoog Buurlo. Op de aardappelbonnen worden nieuwe aardappelen beschikbaar gesteld. De Duitsers doen daarom hun voorraad winteraardappelen van de hand en stellen deze zonder bon beschikbaar. De meeste zijn echter verrot. De moffen wisten van tevoren dat zij deze voorraden zouden overhouden. Daarom zijn zij schuldig voor de aardappelnood van de laatste maanden. Maar ja een mof en een ploertenstreek zijn synoniem.

BLOEM. 7 en 8 juli heeft de politie van Apeldoorn hier gepost om controle te houden op auto's en vrachtwagens omdat 3 mannen van de bewakingsdienst van het kamp Ommen door achterop rijdende mannen aangeschoten zijn. Ze vervoerden 8 joden en jodinnen, die zich ergens op een boerderij schuil hadden gehouden. Van de bewakingsmanschappen is er één zwaar gewond en één gedood terwijl de joden en jodinnen zijn ontkomen. Ook zegt men dat in Arnhem een NSB-man neergeschoten is. Wie weet men niet. Dit jaar, voor het eerst, de haver, rogge en gerst enzovoort op het land geschat in 3 klassen. De geschatte hoeveelheid moet geleverd worden. Van het overschot moet de helft geleverd worden en de rest mag men houden. De slachtingen worden minder. De meesten mogen maar 1 stuks meer slachten.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 06.00 uur werd door overdrijvende kabelballon een draad van het hoogspanningsnet Apeldoorn - Kootwijk en Apeldoorn - Arnhem afgebroken. Er ontstond geen stoornis aan het licht.
Omstreeks 15.00 uur twee lege benzinetanks gevonden achter perceel Loenenseweg 44² te Beekbergen.
Omstreeks 15.30 uur lege benzinetank gevonden in bosperceel achter het Sanatorium te Beekbergen.

SPOORWEGEN. In Assel viel vandaag ´s nachts om 3 uur een bom. Deze veroorzaakte echter geen schade aan het spoor.

1944 ----- 9 juli zondag.

HARDONK. Opname in Ugchelen van kamperfoelie gemaakt. Veel bosbessen onder langs de beek. Geen bijzonders.

1944 ----- 10 juli maandag.

HARDONK. Slecht zomerweer, veel wind en kouder. De Apeldoornsche Courant zal woensdag op halve grootte verschijnen en 1 dag in de week niet. Je mist weinig want in de krant staat meestal niet veel soeps. Alleen tussen de regels door valt nog wel eens iets te lezen.

POLITIE (rapport). In verband met het schrijven van personen werkzaam bij de SS-Kraftfahrschule I te Apeldoorn over het niet opnemen van genoemde personen door de Autobusdienst van de Stadsdienst, die om 17.00 uur uit Loenen vertrekt, door de politie een onderzoek ingesteld. Gebleken is dat de autobus die op genoemde tijd uit Loenen vertrekt meestal in Loenen al overvol is. Meer dan 40 personen mogen niet worden toegelaten. Dat de busbestuurders opzettelijk niet stoppen komt onwaarschijnlijk voor. In burgerkleding is het een en ander gecontroleerd. Dergelijke afwijkingen zijn niet waargenomen. Dat de bus wel eens te laat is komt meermalen voor, maar ze is nimmer te vroeg. Dat de autobussen wel eens stoppen tussen de haltes kan wel plaatsvinden voor gebrekkige of oude personen. Thans lopen adressant en de anderen van hun werk naar huis. Als zij alsnog met de bus uit Loenen willen meerijden, doen ze verstandig zich met de Directie van de Stadsdienst te verstaan. De eerste bus die om 7.15 uur uit Apeldoorn naar Loenen vertrekt is gevorderd voor arbeiders werkzaam bij de Duitse weermacht. Hiermee kunnen geen andere passagiers worden meegenomen. De grieven zijn sterk overdreven. Het is momenteel zeer moeilijk een busdienst normaal te doen lopen temeer daar de firma Van der Ende nog nimmer nieuwe banden enz. heeft ontvangen.

1944 ----- 11 juli dinsdag.

HARDONK. Regenachtige dag, kil weer. 's Avonds bij M.[Moerman] geweest. Vandaag geen krant.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 14.00 uur lege benzinetank gevonden op heideperceel aan de Groenendaalseweg te Loenen.

1944 ----- 12 juli woensdag.

HARDONK. Wisselende bewolking met regenbuien, koud weer. Nog weer een deken extra over. Vandaag maar een krant van 1 blad!

1944 ----- 13 juli donderdag.

HARDONK. Droog weer, af en toe zon tot in de middag. De Duitsers vrezen blijkbaar dat de druk van de bondgenoten in hun te sterk zal worden. In Rusland loopt het voor hen op een catastrofe uit! Nog een paar dagen en de Russen zitten in Oost Pruisen. Wie had zoiets voor 6 weken kunnen denken. Bij T.[Terwel] geweest.

VAN HOUTUM. Een lid van de NSKK komt 's middags bij ons op het kantoor en geeft formulieren af. Daaruit blijkt dat onze vrachtauto nu ´sichergestellt´ is voor de Ortskommandantur. Wij moeten onder meer een vodje papier invullen met bijzonderheden over de chauffeur zoals aan wie het geld moet worden uitbetaald enzovoort. De auto moet altijd zoveel brandstof meevoeren dat hij naar de verzamelplaats voor gevorderde auto's in Berg en Bos kan rijden. Het is overduidelijk dat ook deze auto voor transport in Frankrijk zal worden gevorderd.

1944 ----- 14 juli vrijdag.

HARDONK. Zelfde weer. De Reichspost wordt uit den Haag overgeplaatst naar Apeldoorn en komt in ´de Bijenkorf´ [vroeger warenhuis aan de Hoofdstraat]. Apeldoorn is dichter bij de grens, dan ben je in geval van nood gauwer in Duitsland.

VAN HOUTUM. De laatste dagen passeren dagelijks (zowel heen als terug) een dertigtal paarden met Tsjechen. Deze moeten op het schietterrein tussen Hoenderloo en de Harskamp hout van een omgekapt bos naar een berijdbare weg slepen. Zij werken er hoogstens twee uur per dag en vertrekken daarna weer naar de stallen bij de Julianatoren ongeveer 15 km verder. Dat is nu Duitse economie! In onze omgeving wordt zeer veel bos omgehakt. Het meeste gebeurt op last van de Duitsers. Daarnaast zaagt de Gemeente een groot dennenbos bij Hoenderloo om. Deze heeft 300 m³ voor de schuilkelders nodig. Het vellen van een bos in het Leesten gebeurt noch op last van de moffen noch op last van de Gemeente. Het behoort tot het afgesloten gebied (zogenaamd oefenterrein) en wekt dan ook de nodige argwaan.

POLITIE. 15 juni tot en met 14 juli 1944. Bij een aan het station van de Nederlandse Spoorwegen alhier gehouden controle bleek door een particulier, die niet gerechtigd is om in fruit te handelen, een partij kersen te zijn aangevoerd op een Bezugschein afgegeven door de Oberzahlmeister van het Kriegslazarett ´Het Loo´. Bij het deswege ingestelde onderzoek deden de betrokken opsporingsambtenaren zeer onaangename ervaringen op. Tegen bedoelde particulier (Nederlander) wordt proces-verbaal opgemaakt waarvan afschrift wordt gestuurd aan de Sicherheitspolizei te Arnhem en Ortskommandant alhier. In verband hiermee is het gewenst te bevorderen dat Gezugscheine door Weermachtsinstanties alleen aan erkende handelaren worden afgegeven. Er werden 14 aangiften gedaan ter zake van rijwieldiefstal.

1944 ----- 15 juli zaterdag.

HARDONK. Bewolkt, in de middag weer wat regen. Geen nieuws.

1944 ----- 16 juli zondag.

HARDONK. Wisselende bewolking, weer wat regen. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. De hele dag passeren Weermachttreinen Apeldoorn in de richting Deventer. Gemiddeld ieder kwartier één.

1944 ----- 17 juli maandag.

HARDONK. Prachtige zomerdag. Weer geen nieuws.

VAN HOUTUM. Er passeren 's nachts tegen één uur gedurende vijf minuten een groot aantal Britse vliegtuigen Kort daarna valt een bom in noordelijke richting. Een zoeklicht en een lichtfakkel (kerstboom) verlichten de hemel. De Landwacht houdt 's avonds na een uitvoering in Tivoli een razzia onder de aanwezigen. Zij hebben geen resultaat. Ondanks waarschuwingen zijn toch enkele onderduikers naar de uitvoering gegaan. Zij wisten zich te verstoppen en waren genoodzaakt tot de volgende morgen vier uur in het gebouw te blijven.

1944 ----- 18 juli dinsdag.

HARDONK. Bewolkte morgen, later zonnig, koude wind. Gisteravond razzia bij jazzavond in Tivoli door landwacht. Enkele lui opgepikt.

1944 ----- 19 juli woensdag.

HARDONK. Goed zomerweer, wind nog koud. 's Avonds bij mijn tante v.G. buiten gezeten. Volgende week dinsdag mogen we nog maar tot 10 uur op straat. Alweer vrijheidsbeperking. Gelukkig verliest Duitsland op alle fronten.

VAN HOUTUM. Sinds enige weken laten de Duitsers langs alle wegen mitrailleurnesten en zogenaamde éénmans- of dekkingsgaten graven. Dit geschiedt nu ook langs onze weg. Echter niet door burgers door een strafmaatregel. Het is hier stukwerk. Het zijn arbeiders uit de omgeving van Ede. Ze verdienen per gat 1,25 gulden en hebben zo'n grote geldzucht dat zij voor een kei of een wortel bang zijn. Dat is oponthoud en betekent minder verdienste. Zo kiezen zij bijvoorbeeld een bestaande kuil van een uitgegraven fosforbom en diepen deze uit tot 1,60 meter. Alweer 1,25 gulden! Zij zoeken de gemakkelijkste plaatsen uit. Dat is de reden dat zij in één van onze weiden de gaten ongeveer zes meter van de boomstammen graven. Daardoor wordt de hele wei vernield. Het gevolg is dat mijn vader tenslotte met de werkbaas contact opneemt. Na enig overleg wordt bereikt dat de gaten tussen de weg en het hek worden gegraven. Het is wel moeilijker maar wat hindert het. Zij hoeven geen lonen van 100 à 150 gulden per week te verdienen. Eén graver wordt bang doordat wij hem waarschuwen voor een gasleiding, een telefoonkabel en een hoogspanningkabel van 10.000 volt. Hij graaft verderop in de richting Hoenderloo. Het komt ook voor dat in een aantal gaten het grondwater opwelt. De opstellingen van de dekkingsgaten is bovendien onzinnig en wordt door de gravers zelf bepaald. Ieder systeem ontbreekt. Later vernemen wij dat de werkbaas naar de Weermacht is geweest en opdracht heeft gekregen dat er achter het fabriekshek geen gaten mogen worden gegraven. Volgens onbevestigde berichten zouden de eenmansgaten door de grote kans op ongelukken in Den Haag al weer worden dichtgegooid.

BURGEMEESTER PONT (Politie). Naar aanleiding van bij de heer burgemeester te Apeldoorn binnengekomen klachten aangaande minder goede behandeling van in het Ziekenhuis aan de Sprengenweg te Apeldoorn opgenomen geslachtszieke vrouwen en meisjes, heb ik (A.) Opperwachtmeester bij de Gemeentepolitie te Apeldoorn, de eer U Edel Gestrenge het navolgende te rapporteren.
Door of vanwege de Feldgendarmerie te Apeldoorn worden vrouwen, waarvan gemeld wordt, dat zij deze of gene Duitse Militair met een geslachtsziekte hebben besmet, aangehouden, gefotografeerd en ter behandeling overgebracht naar het Ziekenhuis aan de Sprengenweg te Apeldoorn. Zij worden in het Ziekenhuis behandeld door Dr. Dethmers, specialist in huid- en geslachtsziekten en worden verpleegd op zaal 1. Zaal 1 geeft uitzicht op de Sprengenweg en Koning Lodewijklaan, terwijl de tuin door de Spreng, rasterwerk en heg van de openbare weg is afgerasterd. Meerdere malen werd door het verplegend personeel geklaagd dat deze vrouwen, op wie generlei strafmaatregel kon worden toegepast, zich in het Ziekenhuis en in de tuin misdroegen terwijl het voorkwam dat zij zich langs clandestiene weg voor langere of kortere tijd uit het Ziekenhuis verwijderden. Zij doen dat vermoedelijk met hulp van buiten en verlaten het Ziekenhuis via tuin en afrastering. Daardoor is het plantsoen op sommige plaatsen vernield of beschadigd. Ook kunnen zij op deze wijze wederom contact hebben met militairen en burgers. Iets wat natuurlijk voorkomen moet worden. Toen dan ook voor plusminus 14 dagen terug weer 2 vrouwen waren weggelopen, die daarna te Harderwijk aangehouden werden en teruggetransporteerd, heeft rapporteur zich naar zaal 1 begeven en de betrokken vrouwen gewaarschuwd niet meer weg te lopen en uit de nabijheid van de afrastering vandaan te blijven. Kortom om zich ter plaatse behoorlijk te gedragen daar zij zich bij niet-opvolging van die waarschuwing aan strafmaatregelen zouden blootstellen. Desondanks verwijderden zich enige dagen daarna wederom 3 vrouwen via de afrastering uit het Ziekenhuis om zich enige uren daarna weer te melden. Deze toestand bleek onhoudbaar, ook al omdat de vrouwen zich op andere wijze misdroegen en nagenoeg niet naar het verplegend personeel luisterden. In overleg met de Feldgendarmerie en de heer Majoor van de Gemeente Politie te Apeldoorn, zijn de 3 weggelopen vrouwen door mij maandag, 3 juli 1944 naar het bureau overgebracht en daar op water en brood opgesloten in cel 5. Op dinsdag, 4 juli 1944 kreeg een van deze vrouwen, te weten mejuffrouw W., een bloedspuwing (ze kunnen bloedspuwingen krijgen op commando). Op dinsdag 4 juli 1944, 's avonds zijn de vrouwen wederom naar het Ziekenhuis teruggebracht in overleg met de voornoemde Majoor, omdat ze beloofd hadden, in het vervolg beter te zullen oppassen. De volgende dag bleek dat de meisjes W. en van 't S., 2 der gestrafte vrouwen, wederom contact hadden gehad via de heg met personen van buiten. In dit geval familie die haar een pakje deed toekomen. Beide meisjes zijn daarna wederom door mij opgehaald op woensdag, 5 juli 1944 en tot maandag, 10 juli 1944 in cel 5 in bewaring gesteld, eveneens in overleg met de heer Majoor voornoemd. Tijdens het overbrengen van de meisjes, verzekerde W. mij al 'dat ik er wel meer van zou horen'. Ze zou de Ortskommandant wel eens inlichten. De directrice, dr. Rodbard en ik, moesten maar voorzichtig zijn. Ze zou ons wel krijgen. Prompt daarop volgde een klacht bij de heer Burgemeester te Apeldoorn en bij de Ortskommandant te Apeldoorn. Dit als dank voor de goede behandeling tegen venerische ziekten.
Rapporteur heeft zelf meermalen geconstateerd, terwijl hij voor ziekenbezoek in het Ziekenhuis aanwezig was, dat deze vrouwen zich onmogelijk aanstelden, dikwijls contact zochten met op de weg zich bevindende Duitse militairen of leden van de Nederlandse Arbeidsdienst. Ook heb ik gezien dat een meisje, dat zelf eerder verpleegd is geworden terzake geslachtsziekte, zich via heg en tuin naar zaal 1 begaf om de vrouwen te bezoeken. Zij is door mij uit het Ziekenhuis verwijderd.
Nadat de meisjes gestraft zijn is het op zaal 1 veel rustiger geworden en worden de voorschriften beter nageleefd.
In verband met het vorenstaande hoorde ik op 15 juli 1944 de Geneesheer-directeur van het Ziekenhuis, J.J.A. Rodbard. Hij verklaarde 'Wij staan op het standpunt, dat alle opgenomen patiënten op dezelfde wijze worden behandeld, ongeacht ras, geloof of politieke gezindheid en ongeacht de ziekte waarvoor zij worden opgenomen. Daartegenover verwachten wij dat alle patiënten zich ordelijk en behoorlijk gedragen'.
Het betreft hier meisjes en vrouwen lijdende aan geslachtziekten, die op last van de Duitse Weermacht door de Feldgendarmerie in het Ziekenhuis worden gebracht voor opname en behandeling, zogenaamde 'gedwongen opname'. Deze patiënten worden verpleegd op een afzonderlijke zaal op de 3e klasse vrouwenafdeling.
Vele van de patiënten in kwestie gedragen zich echter hoogst onbehoorlijk, zijn brutaal en onhebbelijk. Zodra de dienstdoende zuster van de zaal af is zetten zij de boel op stelten, maken lawaai, bedenken allerlei dingen die in een ziekenhuis onduldbaar zijn. Zo waren zij onder andere onlangs bezig elkaar op een matras over de vloer te slepen. Kortom zij gedragen zich als een troep ondeugende schooljongens.
Herhaaldelijk zijn meerdere van deze vrouwen weggelopen. Zij ontvluchten dan ´s avonds in schemerdonker door de tuin, ontmoeten aan de omrastering van de tuin personen, die in het tevoren gesmede complot betrokken zijn.
Herhaaldelijk is het gebeurd dat Duitse Militairen daarbij behulpzaam waren. Op mijn verzoek heeft de politie deze vrouwen dan weer opgespoord en teruggebracht. Meerdere malen zijn deze patiënten voor hun wangedrag vermaand, zowel door de adjunct directrice als door mijzelf en hebben wij gedreigd de politie te verzoeken strafmaatregelen op hen toe te passen. Verscheidene malen heb ik mij met de geneeskundig inspecteur voor de Volksgezondheid in verbinding gesteld om te vragen waarheen ik bij wangedrag deze patiënten kon laten overbrengen. Altijd weer zonder resultaat. Op mijn verzoek heeft de politie een paar maanden geleden, ik meen 2 van deze vrouwen, op een zondag overgebracht naar het Hospitaal te Utrecht om daar voor straf te worden opgenomen. Helaas bracht de politie deze beide patiënten ´s avonds weer terug met het bericht dat Utrecht door plaatsgebrek deze vrouwen niet kan opnemen. Aangezien het zogenaamde 'gedwongen opnamen' betrof, moest ik deze vrouwen wel weer in het Ziekenhuis opnemen. Gevolg van een dergelijke gang van zaken is vanzelfsprekend funest voor ons prestige ten aanzien van deze patiënten. Uzelf hebt persoonlijk deze vrouwen toegesproken op de zaal en hen nog eens gedreigd met straf maatregelen bij wangedrag. Toen nu voor plusminus 2 weken geleden opnieuw 2 vrouwen waren uitgebroken met behulp van Duitse militairen heb ik de politie verzocht deze patiënten in het Politiebureau enige dagen en nachten op te sluiten. Dit is enige dagen later opnieuw nodig gebleken.
Met de Majoor van Politie heb ik nu afgesproken dat ik hem onmiddellijk zal doen waarschuwen wanneer Duitse militairen binnendringen op het terrein van het Ziekenhuis, ondermeer door vernieling van het hekwerk dat de tuin afgrenst. Hij zal dan de Ortskommandant opbellen die terstond de Feldgendarmerie zal zenden. Vermoedelijk hebben deze vrouwen thans uit zucht tot wraak voor hun opsluiting op het politiebureau een klacht tegen ons ingediend over slechte behandeling.
De lasten en moeilijkheden, die zich met dit soort patiënten in ons Ziekenhuis voordoen, worden ook elders ondervonden. Het ontvluchten uit het Ziekenhuis is bij ons niet te voorkomen doordat alle patiënten verpleegd worden in vertrekken die overal gemakkelijk toegang geven tot den tuin. Afsluiting van deuren en ramen is niet mogelijk en ook niet te maken. Over strafmaatregelen beschikken wij zelf niet. Van overheidswege zijn geen of onvoldoende voorschriften gegeven over strafmaatregelen die toegepast kunnen worden bij wangedrag van deze patiënten. Ondermeer zou volgens mij een strafkamp of strafziekenhuis moeten worden ingericht. Daarheen zouden deze vrouwen bij wangedrag kunnen worden overgebracht.
- Verpleegster R. geboren te Enschede, 3 september 1902, wonende Sprengenweg 68 te Apeldoorn verklaarde: 'Ik ben hoofdverpleegster van de vrouwenafdeling in het Ziekenhuis aan de Sprengenweg te Apeldoorn. Zaal 1 van die afdeling is in gebruik voor de verpleging van geslachtszieke vrouwen en meisjes. De meeste van deze patiënten worden door of vanwege de Feldgendarmerie in het Ziekenhuis gebracht. Deze patiënten worden bij ons behandeld zoals alle andere patiënten worden behandeld. Onderscheid wordt niet gemaakt. Alleen wordt van hen verwacht dat ze hun eigen zaal schoonhouden. Wat ten opzichte van hun ziekte niet het minste bezwaar oplevert. Feitelijk kunnen deze patiënten poliklinisch behandeld worden en thuis hun normale bezigheden verrichten. De voeding die deze patiënten krijgen is gelijk aan onze voeding en van de andere patiënten. Zo krijgen wij bijvoorbeeld 3 keer in de week vlees. Het gedrag van de patiënten was gedurende de laatste tijd zeer slecht. Ze gedroegen zich onbehoorlijk, deden precies wat ze zelf verkozen en luisterden niet naar waarschuwingen. Eén van de hoofdverpleegsters nam eens waar dat ze glijbaantje speelden met matrassen. Ook voerden ze soms een stoelendans uit. Kortom ze deden dingen die in een ziekenhuis niet thuis horen. Meermalen is het voorgenomen dat zij met hulp van buiten uit het Ziekenhuis wegliepen om later door de politie teruggebracht te worden of uit zichzelf terug te komen. Volgens mededelingen van andere patiënten hadden ze meermalen contact met Duitse militairen. Zo als de toestand in die tijd was was het onhoudbaar. Er werd dan ook herhaaldelijk door patiënten van andere zalen geklaagd. Enige weken terug zijn weer enige meisjes weggelopen, die daarna met opsluiting aan het politiebureau gestraft zijn. Nadien is het rustiger geworden. Ze maken nog wel eens kabaal en weigeren te werken. Maar de toestand is aardig verbeterd. Ze klagen soms over te weinig eten en willen dan eten mee laten brengen door het bezoek. Dat voedsel moet dan in het Ziekenhuis opgewarmd worden. Dit wordt natuurlijk niet toegelaten ook al in verband met de gasrantsoenering. De meisjes de H. en W. zijn de grootste belhamels'.
- Verpleegster K. geboren te Almelo, op 23 december 1912, wonende Sprengenweg 68 te Apeldoorn verklaarde:
'Ik ben verpleegster in het Ziekenhuis aan de Sprengenweg te Apeldoorn. Voor enige weken terug heb ik dienst gedaan op zaal 1. Wij werken om beurten op deze zaal. De voeding, die de patiënten op deze zaal krijgen, is gelijk aan de voeding van de patiënten van andere zalen. Minder krijgen ze nooit. Wel eens iets meer, als er brood enzovoort over is. De zaal moeten de vrouwen zelf schoon houden. Het spoelhok wordt schoongemaakt door de dienstdoende zuster met één van de patiënten. De voorschriften worden door deze patiënten slecht opgevolgd. In de regel volgden ze hun eigen zin. Ik verbood hun bijvoorbeeld niet verder te gaan dan de waranda. Toch moest ik hen, vooral tijdens de late dienst, vaak uit de tuin halen. Daar zochten ze contact met Duitse militairen of familie. Ook worden ze op deze wijze van buiten af geholpen om te ontvluchten. Want de eigen kleding is achter slot opgeborgen. Op de zaal werd veelal kabaal gemaakt. Dat gaf aanleiding tot klachten van andere patiënten. Ook is het meermalen voorgevallen dat enige meisjes uit het Ziekenhuis wegliepen. Terwijl ik er dienst deed is het 2 maal gebeurd. De meisjes zijn daarna gestraft met opsluiting in het Politiebureau. Nadien is de toestand veel beter geworden. De meisjes de H., W. en van 't S. zijn de grootste belhamels'.
- Ik, rapporteur, verklaar dat de geslachtszieke vrouwen, W., geboren 16 juli 1924 te Oldebroek, H., geboren 4 februari 1922 te Deventer en van 't S., geboren 1 augustus 1924 te Epe, nog steeds in het Ziekenhuis verpleegd worden. Het zijn 3 belhamels, drie vrouwen die gedurende hun aanwezigheid daar de atmosfeer hebben verpest. Indien de mogelijkheid bestaat deze vrouwen voor straf in één of ander werkkamp te kunnen doen opnemen, zou dit volgens mij een heilzame invloed hebben op de verdere gang van zaken en zeer preventief werken.
Mogelijk kan aan dit drietal nog worden toegevoegd N., geboren te Isselburg (D) huisvrouw van G. wonende te Apeldoorn, zijnde een publieke vrouw. Zij oefent al jaren dit bedrijf te Apeldoorn uit. Een zeer a-sociaal element dat ook abortus pleegt bij daarvoor in aanmerking komende vrouwen en meisjes. Enige weken terug is deze vrouw door mij, op last van de Duitse overheid (ze is al 3 tot 4 maal geslachtsziek geweest en een gevaar voor de Maatschappij) aangehouden en overgebracht naar den SD te den Haag teneinde voor enigen tijd uit de Maatschappij te worden verwijderd.
In verband met andere beslommeringen (de inval in Frankrijk had net plaats gevonden) is zij na plusminus 3 weken wederom in vrijheid gesteld.
Waarvan door mij, rapporteur, is opgemaakt dit rapport te Apeldoorn, op 19 juli 1944,
de Opperwachtmeester A. Gezien de Majoor der Gemeente Politie, bij afwezigheid de Kapitein Politie de F.

POLITIE. Vandaag is een aanslag gepleegd op de heer Mees met dodelijke afloop. Het onderzoek heeft tot op heden geen resultaat gehad.

1944 ----- 20 juli donderdag.

HARDONK. Zelfde weer als gisteren, toch nog koud. Gisteravond laat de heer Mees, Genistalaan, door onbekende daders in een tweetal auto's op gemene manier doodgeschoten.

VAN HOUTUM. Naar aanleiding van een moord staat een oproep van de politie in de NAC-krant. Gisterenavond verschenen twee auto's voor een huis aan de Genistalaan. Er stapten twee personen uit. Ze schoten de huiseigenaar Mees aan. De zwaargewonde overleed in het ziekenhuis. Hij is Oranjegezind en staat bij de NSB-ers op de zwarte lijst sinds de aanslag op Dobbelman. Mees is directeur van een ijzergieterij in Vaassen. Hij is er door de Duitse beheerder uitgetrapt.

BURGEMEESTER PONT. Een aanslag werd gepleegd op een Apeldoornse ingezetene die de dood tengevolge had. De vermoorde was geen lid van enige politieke Beweging en bewoog zich ook nimmer op politiek terrein. Gedacht wordt aan een politieke wraakneming door de aanslag op de directeur van het GAB. Als dit inderdaad het geval is kan ik slechts mijn afschuw uitspreken over dergelijke methodes waarvan onschuldigen het slachtoffer worden.

1944 ----- 21 juli vrijdag.

HARDONK. Zonnige dag, tegen de avond verandering. Onweer op afstand, kouder. Het onderwerp der belangstelling is de aanslag van de ´generaals´ op Hitler. Afwachten!

1944 ----- 22 juli zaterdag.

HARDONK. Regen en onweersachtig, later opklarend. Een NSB-er prees 's middags ´Volk en Vaderland´ aan met de volgende woorden ´weggetrapte redacteur van de Telegraaf wordt bijltjesdagminister in Londen´. Of de heren ook nattigheid voelen! Het kan geen kwaad.

1944 ----- 23 juli zondag.  HARDONK. Bewolkt, later opklarend en zonnig. Geen nieuws.

1944 ----- 24 juli maandag.

HARDONK. Regenachtig, later droog, maar somber. Volgens de krant moet Duitsland in Rusland weer flink verliezen.

VAN HOUTUM. Britse vliegtuigen passeren 's nachts tussen 12 en 1.30 uur in kleinere groepen. Eén toestel stort in zuidelijke richting neer. Er worden veel lichtfakkels afgeworpen.

1944 ----- 25 juli dinsdag.

HARDONK. Jammer genoeg steeds bewolkt. Niets.

1944 ----- 26 juli woensdag.

HARDONK. Prachtig zomerweer. Met ons drieën naar de Joolhut geweest. Het huisje was geweldig vervallen, maar het terrein was even schitterend als vroeger. We gingen over Assel langs de spoorlijn terug en waren tegen 6 uur thuis. Op straat was de landwacht weer slavenjagerswerk aan het verrichten.

VAN HOUTUM. 's Morgens houden de Duitsers weer oefeningen rondom de fabriek. Zij vernielen veel in de groentetuin en lopen dwars door het aardappel- en roggeveld. Het is toch van een ander!

1944 ----- 27 juli donderdag.

HARDONK. Onweer in de nacht. Overdag af en toe regenbuien. Niets te vermelden.

1944 ----- 28 juli vrijdag.

HARDONK. Zelfde weer als gisteren en geen nieuws.

BLOEM. De Russen vechten hard om Warschau. Ze zouden daar de laatste week 80 kilometer opgerukt zijn. In Frankrijk schiet men van beide kanten weinig op.

1944 ----- 29 juli zaterdag.

HARDONK. Mooi weer. In de morgen even luchtalarm.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Om 11.09 uur ´Luchtalarm´, 11.50 uur ´Luchtalarm Geëindigd´.

1944 ----- 30 juli zondag.

HARDONK. Bewolkt met regenbuien. Geen bijzonders.

BURGEMEESTER PONT (1 - 31 juli). Op zijn tournee door Nederland heeft het Indische Gamelan-, Krontjong en Hawaiian Kunstgezelschap ´Sinar Laoet´ op 29 en 30 juli een drietal zeer geslaagde uitvoeringen gegeven in het openluchttheater ´Berg en Bosch´ te Apeldoorn.
Nog steeds blijft het produceren van de benodigde hoeveelheid gas zorgen baren. Het productiemateriaal wordt bij de dag slechter en aan reparatie en vernieuwing komen de Technische Bedrijven niet toe. Met de bouw van de nieuwe oven is men ook niet verder gekomen. Men wacht nog steeds op de toewijzing van het nieuwe ijzer. De Duitse ovenbouwfirma blijkt niet te kunnen aanvangen zonder de vereiste toewijzingen.
Bij het bureau Openbare Nutsbedrijven en de Vakgroep Gasbedrijven zijn door de directeur van de Technische Bedrijven voor de zoveelste maal aangedrongen op de toewijzing van het benodigde ijzer. Tot heden echter zonder resultaat.
Van de Rüstungsinspektion, Abteilung Gewerbliche Wirtschaft, werd mededeling ontvangen dat door Technische Bedrijven in de lopende en volgende periode een verhoogd kwantum gas moet worden geleverd aan de ´Industrie´ te Vaassen en opnieuw aan de Junckers rijwielfabriek te Apeldoorn. Beide fabrieken zijn geheel voor de Weermacht ingeschakeld. In den Haag wordt overwogen om, als Technische Bedrijven niet in staat mochten zijn de vereiste hoeveelheid gas te leveren, de gaslevering aan de civiele bevolking strenger te rantsoeneren. Daartoe werden technische bedrijven verplicht een enquête in te stellen in het gehele verzorgingsgebied (17.000 verbruikers). Daarna zullen door de Rüstungsinspektion maatregelen worden beraamd. Tot heden is daarop nog geen beslissing genomen.
De kwaliteit van de ontvangen kolen is goed zodat Technische Bedrijven daarmee het gevaar van strengere rantsoenering ten dele kunnen keren. Aan de slijtage van het productieapparaat, met name de ovens, kan men echter niets doen en dit zal zich op de geproduceerde hoeveelheid wreken.
Meerdere moeilijkheden zijn nog te verwachten. Er is bericht ontvangen dat de smeeroliën geblokkeerd zijn en de Technische Bedrijven daarvan zoo goed als niets meer zullen ontvangen. De aanvoer van kolen stagneert zeer sterk, per 1 augustus reikt de voorraad slechts voor 10 dagen. Een hoeveelheid van 500 ton Belgische kolen zullen Technische Bedrijven buiten hun toewijzing om ontvangen. Deze hoeveelheid moet worden beschouwd als een voorraad voor tijden van nood waarover men dan zelf kan beschikken en die eventueel beschikbaar gesteld moet worden voor levensmiddelenbedrijven.
Eind juli zijn de beide werklieden die Technische Bedrijven voor de hulpactie in Duitsland hebben moeten afstaan weer teruggekeerd.
Technische Bedrijven te Apeldoorn zijn aangewezen, om 800 gaskomforen op te slaan. Deze zullen vanuit hier gedistribueerd worden op aanwijzing van het Bureau voor de Metalenverwerkende Industrie, te dienste van gebombardeerde steden.
Voor de voorziening in noodgevallen, wanneer de waterleiding op een of andere wijze niet meer zou functioneren, is aan elk der waterverbruikers een circulaire ter hand gesteld. Daarin wordt uiteengezet hoe zij hebben te handelen, wanneer deze toestand intreedt.
Voor de ontzuring van het water gebruiken Technische Bedrijven nu ´Magno´ in plaats van het marmer dat men niet meer kon verkrijgen. De ontzuring is daarom nu weer hervat.
Over de Bad- en Zweminrichtingen en over het Volksbadhuis zijn geen bijzonderheden te vermelden alleen dat bij het afwezig zijn van een voorraad gas ook die inrichtingen op dat ogenblik gebrek hebben aan warm water.

1944 ----- 31 juli maandag.

HARDONK. Wisselend bewolkt, zacht weer. Met Paul langs het Kanaal naar Vaassen gefietst en bij wasserij Bos opname van molenwijer genomen. Hier is pas weer een rad in gebruik genomen. Lange jaren was daar geen rad geweest. Bij de boerin op bezoek en bij de Smaldert enkele opnamen gemaakt. In de zaken is men bezig met de beruchte ´Z Karte´ nog meer personeel naar Duitsland weg te persen.

BURGEMEESTER PONT (1 - 31 juli). De werkzaamheden in opdracht van de Duitse Weermacht door ingezetenen van de gemeente Apeldoorn vinden normaal voortgang en leveren vele moeilijkheden op.
Volgens de wethouder van Sociale Zaken het volgende.
De kledingvoorziening is zeer slecht te noemen ondanks de omstandigheid dat door de gemeente al gedurende een groot aantal jaren voor 1940 zeer bijzondere maatregelen zijn getroffen om in deze nood onder de minstdraagkrachtigen te voorzien.
Thans is de toestand aldus te kenschetsen dat niet alleen onder de arbeidende bevolking maar ook in tal van andere kringen een tekort is ontstaan aan onder- en bovenkleding en schoeisel. Dit tekort stijgt met de dag.
Met het voorzien van klompen aan hen die daar behoefte aan hebben is het alles behalve rooskleurig gesteld. Door middel van door de burgemeester ingevoerde regeling tot distributie van klompen wordt getracht enige regelmaat in de chaos te scheppen. Daarbij si de kleinhandel ingeschakeld. De distributie heft echter het tekort van klompen niet op. Ook de reparatie van klompen ondervindt grote moeilijkheden als gevolg van gebrek aan hout.
Alle pogingen om langs deze weg enige verlichting te brengen in het zo moeilijke probleem zijn tot heden niet geslaagd.
Ook aan schoeisel is er een nijpend tekort onder de bevolking. Vooral zij die dit schoeisel voor hun werk nodig hebben.
Het schoolverzuim onder de kinderen stijgt onrustbarend omdat zowel schoenen als klompen ontbreken bij de schoolgaande jeugd. Het verstrekken van klompen aan schippers is een probleem op zich zelf. Een oplossing is daarvoor nog niet gevonden.
De voedselvoorziening is in het algemeen gezien de tijdsomstandigheden niet slecht te noemen maar zou beter kunnen als dit mogelijk is.
De aardappelenvoorziening baart de laatste tijd zorg. In de periode van 10 tot en met 20 juli zijn er gezinnen geweest die tot 4 dagen toe zonder aardappelen zijn geweest.
De groentevoorziening van de Rijksduitsers (burgers) die overvloedig is te noemen ten opzichte van wat de Nederlandse bevolking krijgt geeft aanleiding tot ontstemming. Arbeidersvrouwen die uren in de rij staan en soms met niets of met een onvoldoende portie groenten als spinazie en dergelijke worden afgescheept zien de vrouwen van Rijksduitsers met ruime porties bloemkool uit de groentewinkels komen.
De fruitvoorziening geeft een zelfde beeld te zien. De Nederlandse bevolking krijgt niets of in zeer onvoldoende mate fruit bij de groentehandelaar terwijl alweer de vrouwen van de Rijksduitsers ruim worden voorzien van fruit als aardbeien, kersen en dergelijke. Men ziet Duitse huismoeders met hun kind in de wagen over de weg gaan terwijl een mandje met aardbeien of kersen tussen de kinderen in staat. Zij snoepen er naar hartelust uit terwijl de Nederlandse jeugd het toe kijken heeft.
Hoewel wij de Rijksduitsers van harte gunnen dat zij ontvangen is het vanzelfsprekend dat ook de Nederlanders gaarne hun portie in ontvangst willen nemen.
Gevreesd moet worden dat een en ander nu tot ontstemming aanleiding geeft en op den duur tot ongeregeldheden zal leiden.
De gemeente doet op het gebied van de voedselvoorziening in het geval van de groentevoorziening wat redelijkerwijze van haar kan worden verwacht. Met inschakeling van de Heide Maatschappij zijn ongeveer 120 hectare grond met groenten en vroege aardappelen beplant.
Veel last wordt ondervonden van een tekort aan personeel bij het zaaien, planten en oogsten. Ook de wildschade is buitengewoon groot.
Maatregelen zijn getroffen waardoor het houden van volkstuinen en van de bedrijfsvolkstuinen worden aangemoedigd.
Ten opzichte van de volksgezondheid ontbreekt in onze gemeente een goed ingerichte en goed werkende geneeskundige dienst. Dit is een voelbare leemte in onze bijna 80.000 inwoners tellende gemeente. Het Rooms Katholieke Ziekenhuis en het Algemeen Ziekenhuis hoe goed ook ingericht zijn daartoe onvoldoende geoutilleerd. Bovendien is het een ongewenste toestand dat het Algemeen Ziekenhuis hier ter plaatse een particuliere stichting is. Daarbij worden de tekorten op de exploitatie praktisch volledig door de gemeente betaald maar waarbij de medezeggenschap van de gemeente onevenredig klein is.

1944 ----- 1 augustus dinsdag.

HARDONK. Bewolkt, later zonnige dag. Niets.

1944 ----- 2 augustus woensdag.

HARDONK. Prachtige heldere zonnige dag. Krijg bevel om aanstaande zaterdag van 6 - 8 uur te posten bij houtstapels aan de Hofstraat waar hout voor schuilkelders gestolen is. Zal zien er af te komen. 's Avonds even rondgefietst. Aan de overweg Asselsestraat stond een vijftal landwachters met geweer om te proberen landgenoten in te pikken.

1944 ----- 3 augustus donderdag.  HARDONK. Prachtig zomerweer. De gehele morgen bezig geweest om het wacht staan eraf te krijgen. Tot nu lukt het niet. 's Avonds wat ´cake en limonade´ om de gunstige stemming nog te verhogen. Verovering Rennes [in Frankrijk].

1944 ----- 4 augustus vrijdag.

HARDONK. Opnieuw schitterende zomerdag. Bericht ´niet op wacht hoeven te staan´. Fijn! Weinig nieuws.

1944 ----- 5 augustus zaterdag.

HARDONK. Alweer schitterende dag. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. De gemeente Apeldoorn stelt wegens het aardappelentekort een extra rantsoen van één kilogram beschikbaar. Er zijn echter al veel aardappels van de gemeentegronden (soms midden in de stad) gestolen. Dit is te begrijpen. Iedereen is van mening dat deze aardappels na de oogst naar de moffen zullen verdwijnen.

1944 ----- 6 augustus zondag.

HARDONK. Fraai weer houdt aan. Naar Kapel geweest bij zendeling Slump. Hoorde 's avonds over hevige ruzie in de Wilhelminaschool aan de Parkweg [nu Prof. Röntgenstraat] tussen enige ´wachtmannen´ die bezigwaren elkaar eens fris uit te schelden!

VAN HOUTUM. In Beekbergen nemen eenheden van een wachtbataljon intrek in de school die al enige tijd door vakantie is gesloten. Deze landverraders hebben tot taak te voorkomen dat werken van de Duitse Weermacht, zoals kabels en dekkingsgaten, niet worden vernield.

1944 ----- 7 augustus maandag.

HARDONK. Opnieuw echt zomerweer. Met logé naar Niersen geweest. Erg gesukkeld met de slechte banden. Toch op tijd terug. Niets.

VAN HOUTUM. De PTT [nu KPN] maakt een begin met het slopen van telefoontoestellen met geblokkeerde nummers. De families Palm moeten op één na hun toestellen missen. De NAC [krant] geeft een verslag van een NSB-vergadering op de markt in Apeldoorn. Spreker legt de nadruk op de Russische gruwelen. Tot zover de krant. In werkelijkheid begon toen de aardigheid pas. Twee Duitse soldaten zeiden openlijk tegen de spreker dat hij alles loog. Daarop ontstond een worsteling waaraan de burgerij graag deelnam. Het slot was dat de NSB-ers zoveel ransel kregen als ze zelf maar wilden. Eén NSB-er bijvoorbeeld werd over de tafel van een kraamtent gesmeten. Zoiets mag echter niet in de krant staan.

1944 ----- 8 augustus dinsdag.

HARDONK. Lekker zomerweer. In de middag onweer op afstand. Geen nieuws.

1944 ----- 9 augustus woensdag.

HARDONK. 's Morgens mistig, later zonnige dag. De krant mag niet meer met behulp van een kaart de situatie aangeven!

VAN HOUTUM. Het taxiverkeer is aan nieuwe regels gebonden. Men mag hoogstens tot tien kilometer buiten de gemeente personen vervoeren als het geen ziekentransport betreft. Alle uitstapjes met taxi's of andere nog rijdende auto's zijn verboden.

POLITIE. De op 14-5-1944 door de SD te Arnhem gearresteerde wachtmeester van de gemeentepolitie (H.Klein) is blijkens het door zijn vrouw op 28-8-1944 ontvangen bericht op 9 augustus 1944 terechtgesteld.

1944 ----- 10 augustus donderdag.

HARDONK. Bewolkt, in de middag veel wind, toch goed weer. Met logé naar spoorlijn Orderbos geweest en bramen geplukt. Er zitten daar volop. Jammer dat langs de lijn een hoop braamstruiken, eiken- en berkenboompjes afgemaaid moesten worden. De Duitsers zijn bang dat parachutisten zich daaronder zullen verbergen. Nou die zullen wel oppassen. Ze kunnen wel een beter plekje vinden!

BLOEM. Wederom zijn 24 Nederlanders, uit 's Hertogenbosch en omgeving, ter dood veroordeeld wegens verboden wapenbezit, sabotage en moord op NSB-ers en Duitse militairen. Acht personen die de aanslag op Hitler door middel van een tijdbom voorbereid hadden zijn ter dood gebracht door de strop.

1944 ----- 11 augustus vrijdag.

HARDONK. Zonnig. Geen nieuws.

1944 ----- 12 augustus zaterdag.

HARDONK. Wisselende bewolking. Niets.

1944 ----- 13 augustus zondag.

HARDONK. Prachtige zonnige dag. Iets koeler. Om half twaalf 's avond 5 minuten luchtalarm.

1944 ----- 14 augustus maandag.

HARDONK. Zomerweer. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Om 12 uur is er luchtalarm. Kort daarop begint Deelen te schieten. De wolkjes zijn duidelijk te zien. We zien met de verrekijker vlak boven de bosrand een groot aantal vliegtuigen naar het westen vliegen. Deze formaties draaien bij en komen even later recht over. Het afweergeschut wordt steeds intensiever en schiet één bommenwerper uit de formatie. Eerst zien we een grote rode wolk en vervolgens zwarte rook terwijl het vliegtuig uit elkaar spat. Alles in een fractie van een seconde. De bommen schijnen geëxplodeerd te zijn. Bijna tegelijkertijd staat het vliegveld aan een zwaar bombardement bloot. De ontploffingen houden minuten aan. Na de aanval veranderen de formaties opnieuw van koers en vliegen naar het noorden. De toestellen zijn vanwege de zon moeilijk te tellen. Het zijn er in ieder geval 100 en ze vliegen laag. De motoren zijn wel maar de kentekenen niet te onderscheiden. Enige minuten later passeren terugkerende jagers. Er vallen drie benzinetanks in de richting Assel. Een drietal jagers vliegt laag boven de spoorlijn en mitrailleert een rangerende locomotief op het station in Assel. Het luchtalarm duurt tot 12.45 uur. Naar wij later horen zijn op Deelen de kruispunten van de startbanen getroffen. Bovendien vloog een opslagplaats van teer in de lucht. Rondom het vliegveld liggen resten van drie vliegtuigen waaronder ook Duitse jagers. Op het vliegveld schijnt slechts één burger gedood te zijn. Later hangt boven het vliegveld een grote wolkenbank door de grote stofwolken en rookontwikkeling. De Apeldoornse brandweer haalt in totaal zeven benzinetanks op. Eén viel achter het ijzerterrein van mijn oom aan de Nieuwstraat en vernielde een appelboom. De Duitsers rekwireren [vorderen] in Apeldoorn een aantal vrachtauto's voor Deelen. De Technische Noodhulp wordt opgeroepen.

POLITIE (15 juli tot en met 14 augustus 1944).
- De groentevoorziening verliep over de afgelopen periode vrij gunstig. De fruitvoorziening daarentegen liet zeer veel te wensen over. Ook de aardappelenvoorziening ondervond aanzienlijke stagnatie. Het natuurlijke gevolg hiervan is dat de bevolking zelf voorzieningen van deze producten ter hand neemt en in groten getale er op uit trekt om zich van het nodige te voorzien wat de distributie weer niet ten goede komt.
- De geslachtszieke vrouwen, die in het ziekenhuis voor verplichte behandeling zijn opgenomen, geven door wangedrag en herhaaldelijk ontvluchten voortdurend moeilijkheden terwijl geen afdoende strafmaatregelen tegen hen zijn te nemen. Met de Sicherheitspolizei is nu een regeling getroffen dat zij, die ontvluchten nadat zij weer zijn opgespoord en aangehouden, en de belhamels van de onrustverwekkers aan de Sicherheitspolizei worden overgegeven.
- Wegens rijwieldiefstal werden 5 personen aangehouden.

1944 ----- 15 augustus dinsdag.

HARDONK. Zonnig. Naar het Willemsbos geweest. In de lucht begon het steeds rumoeriger te worden. Grote aantallen vliegtuigen verschenen, luchtafweergeschut op Deelen kwam in actie en al gauw zagen we een vliegtuig in brand staan. Even tevoren was er een losse locomotief langs gekomen en een lange trein vol Duitsers en materiaal. De machine werd bij Assel stukgeschoten. De troepentrein bij Stroe aangevallen waarbij veel Duitsers gedood moeten zijn. In Apeldoorn gekomen hoor ik op straat over de landingen in Zuid-Frankrijk. Er komt schot in. 's Avonds bij M.[Moerman] geweest.

SPOORWEGEN. Op 15 augustus 1944 was Assel weer aan de beurt. Toen werd een trein door vliegmachines onder vuur genomen met het gevolg dat de locomotief defect geraakte. Het spoor liep lichte beschadigingen op. Diezelfde dag werd bij Stroe (km 65.250) een militaire trein aangevallen door Mosquitos met een zelfde gevolg als te Assel.

1944 ----- 16 augustus woensdag.

HARDONK. Mooi zomerweer. Om half negen met beide logés naar Joolhut geweest. Bij de Julianatoren luchtalarm, maar doorgefietst naar Joolhut en daar om 10 uur aangekomen. Op de terugweg op de lijn bij Assel veel treinen gezien. Tegen 7 uur thuis. Mooie dag, gelukkig ook geen bandenpech.

VAN HOUTUM. 's Nachts om één uur vallen een zestal bommen in Schaarbergen. De school en de kerk hebben schade. Om drie uur stijgen enige jagers van vliegveld Deelen op.

1944 ----- 17 augustus donderdag.

HARDONK. Iets minder mooi weer, veel wind. Het nieuws uit Frankrijk blijkt heel goed te zijn. In de krant staat onder andere ´er zullen van onze zijde zeer handige operaties nodig zijn om aan dit gevaar het hoofd te bieden´. Het betreft hier de omsingeling van de Duitse troepen aan het front in Normandië.

BLOEM. De Amerikanen landen nu ook bij Toulon in Zuid-Frankrijk. Eerst hadden ze ergens anders poppen uitgegooid aan parachutes om daarna bij Toulon te landen.

1944 ----- 18 augustus vrijdag.

HARDONK. Zonnig weer, met af en toe enige bewolking. Niets.

VAN HOUTUM. Met ingang van 20 augustus aanstaande wordt het tabaksrantsoen tot tweederde van het huidige teruggebracht.

1944 ----- 19 augustus zaterdag.
HARDONK. Warm weer. Het front in Normandië ´geliquideerd´. Vorige nacht veel vliegtuigen over.  VAN HOUTUM. 's Nachts om 0.15 uur worden we allemaal wakker door het rammelen van de deuren. Vijf minuten later wordt het heviger. Daarna kunnen wij gedurende een kwartier ook nog de bomontploffingen horen. Het gerammel van de deuren houdt om 0.45 uur op. Gedurende die tijd zien we in de richting van het Ruhrgebied lichtflitsen. Bij Deelen, Zutphen (voor het eerst) en Deventer (idem) schijnen zoeklichten en boven Harskamp hangen zo nu en dan lichtfakkels. De eerste vliegtuigen passeren om 0.50 uur via het noorden. Vijf minuten later komen zij ook recht over. Dit gaat een uur door. Enkele formaties vliegen zo laag dat de silhouetten van de vliegtuigen goed zichtbaar zijn.

1944 ----- 20 augustus zondag.

HARDONK. Zoel warm weer. Geen nieuws.

1944 ----- 21 augustus maandag.

HARDONK. Mooi zonnig weer. Nieuws ontbreekt.

VAN HOUTUM. Alle kranten dringen er bij de lezers op aan hun eigen verbouwde tabak bij erkende instanties te laten fermenteren. Alle pogingen om zelf te gaan fermenteren worden afgekeurd. Hiervoor wordt geen reden opgegeven. Iedereen weet dat men na het fermenteren door een erkende instantie nog de verschuldigde belasting moet betalen. Door het opzenden van de eigenbouw loopt men bovendien het risico dat de moffen er beslag op leggen of dat transporteurs het grootste gedeelte stelen.

1944 ----- 22 augustus dinsdag.

HARDONK. Zomers weer. Geen nieuws.

BLOEM. Roemenië trekt zich terug van Duitsland en sluit zich bij de Russen aan waartegen hij eerst vocht in vereniging met Duitsland. In Frankrijk zijn de Engelsen Parijs genaderd.

1944 ----- 23 augustus woensdag.

HARDONK. Warme zomerdag. Op straat wordt het bericht verteld dat Parijs bevrijd zou zijn, heerlijk!

1944 ----- 24 augustus donderdag.

HARDONK. Prachtig zomerweer. Naar Assel gefietst. Bij de Dassenberg aan de rand van de heuvelrug gegeten met het gezicht op het prachtige panorama in de richting van Assel. Ook de weg over de Dassenberg is nog steeds een der mooiste van Apeldoorn. Het is te hopen dat de alles vernielende kapwoede van de Duitsers aan dit terrein voorbij gaat! Onderweg hoorde ik van iemand het grote nieuws over Roemenië. Wat een goede tijdingen de laatste dagen.

VAN HOUTUM. Op Paleis Het Loo wordt een tentoonstelling van schilderijen van Veluwse schilders gehouden. Het zijn alle NSB-producten zodat er niemand naar toe gaat ook al was het maar om te zien hoe de Duitsers het Paleis vernield hebben.

1944 ----- 25 augustus vrijdag.

HARDONK. Eerst bewolkt en koeler, later weer zon. Vandaag ontbreekt het nieuws.

1944 ----- 26 augustus zaterdag.

HARDONK. Bewolkt, later zonnig. De berichten uit de krant zijn niet slecht.

VAN HOUTUM. Om 12.35 uur horen we bomontploffingen in de richting Zutphen. Tien minuten later komen er vliegtuigen recht over. Op dezelfde tijd begint het luchtdoelgeschut van Deelen te vuren. Het wordt gevolgd door een kort maar zwaar bombardement van het terrein om het vliegveld. Wij tellen zestien vliegtuigen. Zij zijn zeer hoog. Plotseling horen we een scherpe fluittoon gevolgd door een knal. In de lucht hangt een zwarte rookpluim. Wij denken aan een neergestort vliegtuig maar naar we later vernemen is het een bom die bij Beekbergen is gevallen. Om 12.55 uur volgen nieuwe bomontploffingen in de richting Zutphen. Er vielen naast gewone bommen ook raketbommen op Deelen. Deze lieten een witte rookstreep achter. Ten noorden van Epe maakt een bommenwerper een noodlanding. De tien inzittenden weten te ontkomen.

1944 ----- 27 augustus zondag.

HARDONK. In de nacht regen, later opklarend en overdag fraai zomerweer. Naar de vroege jeugddienst in Grote Kerk bij ds. Krop uit Geldermalsen. De predikant sprak ook over de gebeurtenissen van de laatste dagen die de vrijheid van ons land dichterbij brachten. Hij bad voor onze Koningin die aanstaande donderdag haar verjaardag hoopt te vieren.

1944 ----- 28 augustus maandag.

HARDONK. Regenbui 's morgens. In de middag weer zon, koel en winderig. Niet uit kunnen gaan wegens bandenpech. Niets.

VAN HOUTUM. De rantsoenen gas en elektriciteit worden met 15 % verminderd. Dit is voor elektriciteit te verklaren omdat onze centrales veel stroom aan Duitsland moeten leveren. Door aankoppeling op het 'net' Keulen lopen alle elektrische klokken ongelijk. Eerst liepen zij per dag 20 minuten achter maar nu lopen ze 10 minuten voor. Op een openluchtvergadering van de NSB in Apeldoorn spreekt de wethouder van onderwijs. Hij daast zoals te verwachten was. Hij zegt letterlijk: ´Juicht Nederland, juicht! De bolsjewieken naderen snel onze grenzen en met hen heerlijkheden als koffie en thee´. Volgens geruchten wordt er op Deelen een V-1-startplaats gebouwd. Er gebeurt wel iets. Er komen dagelijks een veertigtal wagons aan. Deze worden ´s nachts gelost. Over de lading is niets bekend. Mijn neef Jaap uit Arnhem krijgt een oproep om op het vliegveld [Deelen] herstellingswerk te verrichten. Hij duikt voorlopig onder. Alle Ausweise van de arbeidsinzet worden afgestempeld op de datum 30 september 1944. Twee neven, die een Ausweis voor onbepaalde tijd hebben vallen er ook onder. De RAF werpt de laatste nachten nieuwe stannioolstroken af van groot formaat. De lengte is 150 cm en de breedte 5 cm.

1944 ----- 29 augustus dinsdag.

HARDONK. Bewolkt, koeler. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Op het station in Apeldoorn komen vijf treinen met gewonden aan. Eén hiervan is een hospitaaltrein. De overigen bestaan uit goederenwagons. Naast gewonden worden er ook al enige lijken uitgehaald. Al deze Duitse gewonden worden met trailers en Rode Kruis auto's (als nog aanwezig) naar Paleis Het Loo en de Sint Jozefstichting [aan de Deventerstraat] vervoerd. Enkele burgers lachen om deze transporten en worden door de Duitsers afgeranseld.

1944 ----- 30 augustus woensdag.
HARDONK. Bewolkt, af en toe wat regen. Niets.  VAN HOUTUM. Er kwamen gisteren 1.700 gewonde Duitse soldaten in Apeldoorn aan. Zij hebben, wegens gebrek aan bedden de hele nacht op de vloeren in de zalen gelegen. De bedden worden 's morgens per vrachtauto gebracht. Over enige vordering is niets bekend. Alleen al op het Paleis zijn 14 artsen aangesteld. Vele gewonden kwamen slecht verbonden aan. Ook bij het vervoer wordt niet voorzichtig met hen omgegaan. Welke reden de Duitsers ermee hebben om de zwaargewonden alleen 's nachts te vervoeren is niet bekend. De tentoonstelling met werken van Veluwse schilders is afgelast. De gezondheidstoestand in Nederland gaat snel achteruit. Er zijn veel gevallen van dysenterie met dodelijke afloop. In Drenthe komen 62 gevallen van kinderverlamming voor. Het aantal TBC-sterfgevallen neemt met 15 % toe.

1944 ----- 31 augustus donderdag.

HARDONK. Verjaardag van onze Koningin. Heb direct 's morgens een paar platen gedraaid. Veel gewonden uit Frankrijk komen op de Sint Jozef Stichting [nu Psychiatrisch Ziekenhuis aan de Deventerstraat].

VAN HOUTUM. Gisteren passeerde over de spoorlijn naar Amersfoort een trein beladen met een groot type bommen. Deze stonden rechtop en staken boven de wagons uit. Dit zijn hoogstwaarschijnlijk gasbommen geweest. Bij Dieren is een opslagplaats van dit soort projectielen. De geruchten over vliegende bommen op Deelen hebben hierop misschien ook wel betrekking. In Apeldoorn komen opnieuw grote transporten gewonden aan. De Landwacht zet alle wegen af. Het gaat tot diep in de nacht door. Het grootste gedeelte van deze moffen is gewond door acties van partizanen. Volgens geruchten plaatsen de Duitsers op Deelen vele nieuwe stukken zwaar luchtdoelgeschut. Bovendien zou het aantal nachtjagers worden uitgebreid.

BURGEMEESTER PONT (1 - 31 augustus). In de maand augustus zijn maatregelen genomen opdat het onderwijs aan het gymnasium, de gemeentelijke Hogere Burger School en de Uitgebreid Lager Onderwijsscholen in deze gemeente zo volledig mogelijk kan worden gegeven. Daarvoor werd de ambtswoning Nieuwstraat 65 gevorderd. In dit perceel zal het gymnasium worden ondergebracht. Het gebouw van het gymnasium aan de Kastanjelaan komt geheel ter beschikking van de Hogere Burger School. Het schoolgebouw aan de Nieuwstraat zal worden gebruikt door de Van Kinsbergenschool en de christelijke ULO-school.
De maand augustus vormde een periode van grote moeilijkheden in het Gasbedrijf. Met de kolenaanvoer was het zodanig gesteld dat men op een gegeven ogenblik nog een voorraad had voor 2 x 24 uur. Ter elfder ure werd echter door het Rijkskolenbureau ingegrepen. Dit nam niet weg dat de gasfabriek meerdere dagen met totaal lege gashouders heeft gezeten en daardoor de druk op het leidingnet aanzienlijk moest verminderen. De buitengemeenten hebben bij herhaling zonder gas gezeten terwijl er voor de weermachtbedrijven meerdere uren van stilstand zijn geweest. De kwaliteit van de kolen liet eveneens te wensen over zodat er minder gas werd geproduceerd.
In de afgelopen maand heeft de gasfabriek met 2 ovens grote moeilijkheden gehad met het gevolg dat deze beide ovens meerdere uren buiten werking moesten worden gesteld met opnieuw een mindere gasproductie.
Met het transportmateriaal heeft de gasfabriek in de afgelopen maand eveneens moeilijkheden gehad. Een van de grijpers raakte defect en het heeft meerdere weken geduurd alvorens het euvel kon worden verholpen. Dit had tot gevolg dat twee schepen met kolen gedurende die tijd voor de wal [in het Kanaal] hebben gelegen zonder dat deze gelost konden worden.
De gehele apparatuur in de fabriek begint slijtage te vertonen in die mate dat ieder ogenblik grote storingen zijn te verwachten. Met de beperkte middelen waarover men beschikt wordt alle mogelijke moeite gedaan om deze stoornissen te voorkomen. Door het opraken van de voorraad gas moest ook aan het gastankstation op meerdere dagen het leveren van tankgas gedeeltelijk worden stopgezet.
De verkoop van veenkluiten is een teleurstelling geworden. Het publiek had er te grote voorstelling van en werd bij het zien van die brandstof teleurgesteld. Hierdoor zijn in verschillende gevallen de al gestorte gelden terugbetaald.
De beide fitters, die Technische Bedrijven voor de hulpactie in Duitsland in de maand juli zijn uitgezonden, zijn na de verplichte termijn van 6 weken weer in het bedrijf teruggekeerd. In de loop van de afgelopen maand moesten Technische Bedrijven opnieuw twee fitters en een stoker voor de hulpactie in Arnhem afstaan.
Gedurende de warme dagen in augustus nam het watergebruik enorm toe. Aan deze behoefte kon worden voldaan door de inschakeling van meerdere pompen. Wat betreft de watervoorziening in tijden van nood kan worden meegedeeld dat in de afgelopen maand een verbinding tot stand kwam met de waterwinning van de papierfabriek ´De Eendracht´ te Ugchelen. Hierdoor kunnen bij voorkomende gebeurtenissen aan het Apeldoorns pompstation of het buizennet de pompen van ´De Eendracht´ ingeschakeld worden en het Apeldoorns netgedeelte van water kunnen voorzien. Het water daar opgepompt wijkt in samenstelling zo goed als niet af van het Apeldoorns leidingwater zodat men zonder enig bezwaar dit water voor consumptie kan gebruiken. Voorts heeft de directeur van de Technische Bedrijven in de afgelopen maand bezoek gehad van Dokter Bloemendaal, Inspecteur van de Volksgezondheid te Arnhem. Met hem zijn besprekingen gevoerd over de hier ter plaatse zijnde brandputten om eveneens bij voorkomende gebeurtenissen uit deze brandputten aan de bevolking water te verstrekken.

1944 ----- 1 september vrijdag.

HARDONK. Bewolkt, later opklarend en zonnig. 's Middags per bus naar Loenen geweest. Bij de Vrijenberg wat gebruikt. Een gedeelte van het hotel door Duitse oude lieden in beslag genomen.

VAN HOUTUM. De installaties in de Tricotfabriek worden afgebroken. De fabrieksgebouwen zouden binnen drie dagen moeten worden ontruimd. Er is sprake van lazaret [ziekenhuis]. Het suikerrantsoen wordt in september gehalveerd door het voorschot in het voorjaar van 1944. Het rantsoen is dus 250 gram. Het wordt gelukkig nog niet helemaal ingetrokken. 's Avonds om 7.30 uur ontploffen een aantal bommen in de richting Deelen. Zij vallen waarschijnlijk nog zuidelijker dan het vliegveld. Wij zien zeven vliegtuigen. Om 10.15 uur komen Britse toestellen recht over. Het geronk houdt tien minuten aan.

1944 ----- 2 september zaterdag.

HARDONK. Reizen per trein naar Limburg en Brabant niet meer mogelijk. De vliegtuigenfabriek [in de voormalige Timafabriek aan de Fabrieksstraat] schijnt ook weg te gaan. Telkens passeren auto's met machines en onderdelen. Vermoedelijk zullen er gewonden inkomen. Ook de Duitse vrouwen hebben bericht gekregen op het eerste sein te vertrekken. Vanmiddag werd ´Volk en Vaderland´ op de volgende merkwaardige manier aanbevolen. ´Leest Volk en Vaderland - steekt nu de oranjevlag uit - ogen dicht - het duurt toch zo lang niet meer - nog veertien dagen en het is gedaan met de NSB - wordt wakker, het oranjezonnetje gaat op´. Vanmorgen een groot aantal bussen gevorderd door de Duitsers.

VAN HOUTUM. De toevoer van elektriciteit is 's morgens van 6.40 tot 7.30 uur onderbroken. Ook het telefoonverkeer is lange tijd met enkele gemeenten geblokkeerd. In beide gevallen zijn bommen de oorzaak. Op de centrale van Oss vallen een aantal bommen waardoor de hoofdcentrale in Nijmegen uitvalt. Ons net is om 7.30 uur op Utrecht gekoppeld. In Eindhoven en Zwolle vallen bommen op zogenaamde putten waar grote telefoonkabels gekoppeld zijn. De Duitsers vorderen in Apeldoorn autobussen. Het busverkeer ligt hierdoor stil. Om 2.45 uur passeren acht van deze bussen. Zij rijden naar Wageningen en hebben voorts opdracht om vandaar naar Rotterdam door te rijden. Zij zullen wel voor vervoer van infanterie naar het front worden ingezet. De Duitsers beginnen al in Arnhem hun archieven te verbranden. Om tijd te winnen laten de Duitsers in België en Nederland grote stukken grond onder water lopen.

1944 ----- 3 september zondag.

HARDONK. Regenachtige nacht, overdag droog kil weer. Tegen 6 uur luchtalarm, veel vliegtuigen, zware ontploffingen. Deelen in brand, bommen op de Arnhemseweg.

VAN HOUTUM. Wij horen 's middags om 5.15 uur het eerste vliegtuiggeronk. Iedereen denkt aan Duitse machines. Kort daarop zien we enige strepen in de lucht. Tien minuten later is er luchtalarm. Het geronk neemt maar steeds toe. Op een zeker moment onderscheiden we tussen de wolken 25 bommenwerpers die bijdraaien en waarvan er enkelen recht overvliegen. De luchtafweer op Deelen begint te schieten. Het wordt een oorverdovend lawaai. Het gaat zo hard dat wij geen bomontploffingen kunnen onderscheiden. Van bomexplosies is misschien ook geen sprake omdat de deuren niet rammelen. Het is evenmin duidelijk of de vliegtuigen voorbijtrekken. Hiervan is door de (niet gesloten) bewolking weinig te zien. De luchtafweer duurt tot 5.50 uur. Het luchtalarm eindigt om zes uur. Op dat moment horen wij zware ontploffingen in de richting Deelen. Bij iedere explosie is een rookzuil te zien. Het gaat onafgebroken tot 7.15 uur door terwijl de deuren rammelen. Het zijn dus allemaal tijdbommen. De explosies gaan met tussenpozen tot tien uur door. Ruim 30 seconden voor iedere ontploffing zien we een lichtflits. 's Avonds horen wij dat Soesterberg in dezelfde tijd met tijdbommen is bestrooid. De BBC deelt in de avond uitzendingen mee dat de RAF 's middags zes Nederlandse vliegvelden heeft gebombardeerd.

BLOEM. De Amerikanen hebben in de namiddag het vliegveld Deelen bij Arnhem gebombardeerd en hierbij munitie-opslagplaatsen geraakt. Want 's avonds en 's nachts was het een geregeld dreunen van ontploffingen. Ook zegt men dat er tijdbommen gegooid zijn die iedere keer ontploffen. Ook zegt men dat de Duitsers ondergrondse schuilplaatsen voor vliegtuigen, die met een zeer dikke laag beton afgedekt waren, in de lucht hebben laten vliegen.

1944 ----- 4 september maandag.

HARDONK. De grote gebeurtenis komt in zicht. Vanmiddag het bericht. ´Amerikanen zijn in Eysden en Gulpen´, later ´Tilburg bezet´. Zoiets hadden we toch nog niet verwacht. We kunnen het ons nog niet realiseren. Het gaat alles zo verbazend snel. Wanneer zal het ´Apeldoorn´ zijn? De hele dag rijden gecamoufleerde Duitse wagens af en aan. Een groot aantal NSB-ers is per autobus naar Rotterdam vertrokken. Het treinverkeer is telkens gestremd. Vanmorgen was reizen naar Deventer en Apeldoorn niet mogelijk. Er komt een blijde stemming onder de mensen, overal staan groepjes te praten.

VAN HOUTUM. Ons huis dreunt 's nachts nog zes maal van tijdbommen die op Deelen exploderen. De Nederlandse Spoorwegen staken als eerste antwoord op de waarschuwingen van het Geallieerde opperbevel. Er rijden nog wel treinen maar deze zijn grotendeels met Duits personeel bemand. De NSB-Landstorm verdwijnt uit Apeldoorn. Een ander contingent (van elders) wordt in onze gemeente ondergebracht. Wat de Duitsers bezielt weet ik niet. Zij zijn erg van streek. Dit komt het duidelijks in Arnhem (sleutelstad voor vlucht naar Duitsland) tot uitdrukking. Zij verkopen er al hun luxe bezit waaronder radio's, fietsen enzovoort voor spotprijzen. Zij verkopen zelfs ook sigaretten. Alles gebeurt met de bedoeling om een burgerpak te kopen en om gemakkelijk naar Duitsland te kunnen ontsnappen. Rauter zou volgens onbevestigde berichten al per trein door Apeldoorn zijn gekomen. 's Middags om twee uur ziet men in onze gemeente de eerste auto's met vluchtende Duitsers op weg naar Duitsland. Overal staan Duitse soldaten die de vluchtelingen de weg wijzen. Mijn neef Arnold weet nog juist op tijd zijn luxe auto te redden. Anders zouden de moffen hem gevorderd hebben. Het optimisme bij de Nederlanders wordt groter door het telexbericht dat Amerikaanse troepen de Nederlandse grens bij Eysden zijn overgestoken en dit dorp en Gulpen bevrijden. Volgens hetzelfde bericht vinden straatgevechten in Maastricht plaats. De directeur van de Christelijke Hogere Burger School geeft door het wegblijven van de leraren zijn leerlingen vrij ´tot na de oorlog´[?]
Om 12.15, 4.15, 4.30, 4.40 en 5.30 uur vinden er bijzonder zware ontploffingen op Deelen plaats. Wij denken niet meer aan tijdbommen maar (door ons optimisme) aan het opblazen van de nog onbeschadigde gebouwen bij het vliegveld. De BBC deelt om 11.45 uur tussen de gewone nieuwsberichten door dat Brussel is bevrijd en dat Britse tanks oprukken naar Antwerpen. Nu de Geallieerde troepen de Nederlandse grens hebben overschreden acht Rauter het nodig enige nieuwe bepalingen aan zijn bewind toe te voegen. Het uitgaansverbod wordt van tien tot 9.30 uur vervroegd. De Ausweise voor de zogenaamde spergebieden worden ongeldig en moeten door nieuwe worden vervangen. Alle niet meer in krijgsgevangenschap bevindende Nederlandse militairen worden gefusilleerd als zij bij eventuele operaties opnieuw gevangen worden genomen.

1944 ----- 5 september dinsdag (Dolle Dinsdag).

HARDONK. Bewolkt met een enkel buitje. Vanmorgen al vroeg bij het station geweest. Het verkeer was hopeloos in de war. Treinen uit Zwolle en Amersfoort kwamen niet. Alleen nog verkeer met Eerbeek mogelijk. Het was vannacht en verder de gehele dag een drukte van jewelste. Onafgebroken reden Duitse luxe- en vrachtauto's af en aan. Zwaar bepakt met soldaten, materiaal, koffers, dozen, matrassen, enz. Vanmiddag was het een ware uittocht van Duitse vrouwen. Een voortdurende stoet naar de trein. Beladen met koffers, kinderen aan de hand. Drukkend achter volle kinderwagens of lopend en duwend achter zwaar beladen bakfietsen, met ponytax, koetsjes. Ja, zelfs in een begrafenisvolgrijtuig met een grote plank waarop koffers enz. lagen. Zo zeulden en sloften de vrouwen naar het station. Daar was weldra het hele stationsplein met deze ´Tijdbommen´ bezaaid. Treinverbindingen waren er niet. De treinen op de lijn Amersfoort waren bij Assel en Stroe beschoten. Bij Assel werden zeventien Rijksduitsers gedood. Een trein bij ´Alba´ eveneens, locomotief in de sloot, drie wagons uit de rails. Eveneens bij Emst een trein tot staan gebracht. Met stil genoegen en leedvermaak slaan de Apeldoorners de overhaaste vlucht van de roemruchte natie gade. De veldgendarmerie was weer bezig met het inpikken van fietsen. Om 8 uur moeten we vanavond binnen zijn. Ook nu om 9 uur gaat de uittocht verder. Overal vluchten de Germanen en hun handlangers. Over vorderingen van de Engelsen en Amerikanen in ons land weten we niets. De vlag ligt echter klaar.

VAN HOUTUM. Militaire treinen rijden gedurende de hele nacht met veel materiaal Nederland binnen. Er passeert gemiddeld per half uur één trein van Apeldoorn naar Amersfoort. Waarom dit gebeurt, is een raadsel omdat het OKW alle controle over de troepen in Nederland heeft verloren. Het telefoonverkeer is verbroken. De storing over de radio is praktisch verdwenen. De Arbeidsdienst uit Hoenderloo krijgt groot verlof. De mensen die in de bossen voor de vijand werken staken. Het personeel van de Tricotfabriek moet zich bij het Arbeidsbureau aanmelden. Niemand verschijnt. De directie van de PGEM [nu NUON] in Apeldoorn volgt de Geallieerde bevelen op door alle bedrijven die voor de Duitsers werken van de stroomvoorziening af te sluiten. Door de snelle opeenvolging van berichten over de Geallieerde opmars gaat over Nederland een golf van gevaarlijk optimisme. Wij menen dat we 's nachts of misschien 's avonds al bevrijd worden. Om tien uur gaan er geruchten dat Amerikaanse tanks Deelen hebben bezet en naar Hoenderloo oprukken. Zij zouden zich op dat moment bij hotel ´De witte Raaf´ bevinden. Hierdoor denkt menigeen spoedig zijn geheimen te kunnen prijsgeven maar dit gebeurt gelukkig nog niet. Wij horen 's middags om 1.30 uur in de richting Assel twee maal mitrailleervuur dat door licht afweergeschut wordt beantwoord. Kort daarop horen wij hetzelfde in de richting Deelen. Naar later blijkt zijn bij Assel en Otterlo een trein en een aantal lesauto's van de Fahrschule beschoten. In Assel zijn 19 doden en veel gewonden en in Otterlo een aantal gewonden. In de trein bevonden zich vluchtende NSB-ers of Rijksduitsers zodat alles raak was.

BLOEM. In de middag is op het station Klarenbeek een aanval gedaan door 12 Engelse jagers en op 2 goederentreinen. Daarbij 2 doden en een kind gewond. In de trein zaten Duitse soldaten en NSB-ers die richting grens vertrokken. De gehele dag zijn de Duitsers bezig zich terug te trekken. Daarbij rijden hier een massa Duitse legerwagens telkens op en neer met takken behangen, voor de vliegtuigen afgeschermd om weer materiaal aan te halen. Maar ook wel manschappen die tot voor op de motorkap van de wagen zitten. Verder volgepropt vertrekken ze in de richting Zutphen. Ook op de Deventerweg en de Zwolseweg moet het enorm druk zijn. Ook is thans de uitzonderlijkheidstoestand afgekondigd waarbij men 's avonds om 8 uur al binnen moet zijn. Naar men zegt trekken thans ook de NSB-ers weg. Ook hier kwamen ze over de weg fietsend en lopend in de richting van de grens.

ZIEKENHUIS. Treinbeschieting. Op 5 en 6 september nam dit grotere afmetingen aan doordat treinen met burgers op de Veluwe beschoten werden. In het RK-ziekenhuis kwamen kort na elkaar omtrent 18 zwaargewonden. Daarvan overleden er enkele. Dr. Wiersema en ik hadden veel werk aan de verzorging van de zware verwondingen. Na enkele dagen vertrok een groot deel van de patiënten naar Duitsland. De Ortskommandant, majoor Von Oldershausen, bemoeide zich persoonlijk met hun vertrek.

BRANDWEER. Ik kreeg opdracht om ten gevolge van de gespannen toestand de brandweerposten Hoofdpost Apeldoorn en Eendracht permanent te bezetten. De geallieerden kwamen namelijk hard opzetten. Dit was de Dolle Dinsdag, de vlucht van de moffen en de NSB-ers. 's Middags om 2 uur werd een trein bij Assel beschoten. Hierbij werden vele van die Dolle NSB-ers gedood of gewond. Om 2.05 uur werd een trein beschoten bij Beekbergen. De locomotief maakte zich zo kwaad dat hij uit de rails sprong en tot zijn assen in het zand wegzakte. Een persoon werd niet ernstig gewond.

SPOORWEGEN. Vandaag werd weer te Assel een personentrein beschoten.

[DOLLE DINSDAG. Dit is de naam voor dinsdag 5 september 1944 toen Radio Oranje meldde dat Britse troepen Breda hadden bereikt. De term is afkomstig uit het door de Duitsers gefinancierde satirische blad `De Gril' en werd verzonnen door Willy van Houten (auteur van de bekende Bob Eversserie). De dag daarvoor was door rijkscommissaris Seyss-Inquart de uitzonderingstoestand afgekondigd. Een en ander deed het gerucht ontstaan dat de geallieerden al over de grote rivieren waren. De Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) raakte in hevige paniek en de bevolking bereidde zich al voor op de ontvangst van de bevrijders. Aan de komst van de geallieerden zou voor het westen van het land echter nog de hongerwinter voorafgaan. In het bezette deel van Nederland heerste op 5 september 1944 een uitgelaten stemming. De geallieerden waren in aantocht en men vermoedde dat zij ieder moment ook West-Nederland zouden bevrijden. NSB-ers sloegen overhaast op de vlucht en alles wees erop dat de bevrijding slechts een kwestie van dagen zou zijn. Roodwitblauwe vlaggen werden uitgestoken, zelfs oranje wimpels waren her en der waarneembaar. Maar het optimisme werd in die dagen volledig de grond ingeslagen omdat de geallieerde opmars steeds moeizamer verliep (Encarta Encyclopedie)].

1944 ----- 6 september woensdag.

HARDONK. Meest helder vanmorgen met veel zon, later meer bewolking. De aftocht nog steeds in volle gang. Fietsen overal gestolen. 's Morgens een contingent NSB-ers naar Doetinchem vertrokken op fietsen en karren. Bij het Gymnasium werd verzameld, mannen vrouwen en kinderen. In de middag is weer zo'n stel vertrokken. In de nacht Duitse D-trein bij Stroe getroffen, doden en gewonden. Wethouder Buitenhuis, De Buck, v.d. Roer, Stempher en andere nationaal socialisten vertrokken. Buitenhuis dacht over 14 dagen weer terug te komen! De leiding van de politie berust nu bij hoofdinspecteur Helder. Om 5 uur vanmorgen bij Vaassen de beruchte K., genaamd ´Hoedje´ en nog een NSB-er doodgeschoten. Een gewonde aanvaller die naar het ziekenhuis te Apeldoorn was overgebracht, is sindsdien weer ´verdwenen´. Ook de lui van de rijkscommissaris beginnen te vertrekken. Vannacht moeten Mussert en Van Geelkercken hier overnacht hebben. Ik dacht dat eerstgenoemd mannetje onder ´alle´ omstandigheden in Utrecht zou blijven. Het vervoer der machines van de vliegtuigenfabriek ligt stil. Het kan toch niet meer met de trein en de arbeiders zijn bovendien weggelopen. De Duitsers zouden van plan zijn straks de fabriek in brand te steken en ook de munitie in Soeren in de lucht te laten vliegen. Men hoort maar niets over de opmars der Engelsen en Amerikanen. Het voedsel zal voor ons wel moeilijkheden veroorzaken, daar nu alle vervoer stil komt te liggen.

VAN HOUTUM. 's Nachts valt er een bom op een D-trein bij Stroe. Er zijn veel doden en gewonden. De trein brandt totaal uit. De NSB-ers in Apeldoorn worden ook bang. De commissaris van de politie schrijft een afscheidsbrief om, zoals hij letterlijk zegt, aan de wrekende hand van de bevolking te ontkomen. Tot zijn opvolger wordt Helder (al ontslagen) benoemd. Burgemeester Pont blijft en stelt zich ter beschikking van de Krijgsraad. Alle NSB-ers moeten op een plein samenkomen. Van daar worden zij naar elders overgebracht. Waarschijnlijk een kamp bij Doetinchem. Eén van de landverraders uit Ugchelen (vrij met gezin) gaat met een kruiwagen, vrouw en kleindochter weg. Dat noemden zich voorheen helden die voortdurend scholden op onze Regering in Engeland. Wat doen zij nu zelf? In Vaassen worden twee leden van de Landwacht gedood. Daaronder de beruchte marktkoopman K. Zij wilden illegale werkers controleren maar keken plotseling in een revolver. De dader raakte gewond en wordt gearresteerd. De Duitsers brengen hem naar het ziekenhuis in Apeldoorn over en stellen hem onder bewaking van een agent. Hij wordt 's avonds door drie van zijn vrienden bevrijd terwijl deze de agent bewusteloos slaan. De fietsenvorderingen in Apeldoorn gaan gewoon door. De moffen gaan zelfs de huizen langs. Alles gebeurt op eigen initiatief. Men kan dikwijls de fiets houden door met de Ortskommandant te dreigen. Alle rijwielen gaan naar de kazernes. De veldgendarmerie arresteert een aantal dat fietsen vorderde. Om drie uur 's middags vliegen boven het station enige Britse vliegtuigen. Het wordt zelfs per microfoon op het perron aangekondigd. De mensen zoeken direct dekking. De vliegtuigen trekken echter voorbij. Op dezelfde tijd vliegen boven Hoenderloo eerst twaalf en later zestien Britse jagers. Zij schieten op een colonne boerenwagens met ossen. Er worden vijf ossen gewond. Men slacht deze direct ter plaatse. Het wordt een grote diefstal. De burgers staan bijna letterlijk in de ossen en de slager trekt er het vet uit terwijl een ander het probeert te ontvreemden. Hij wil nog één en ander voor zijn winkel bewaren en legt het in zijn slagersmand. Deze mand wordt echter ook gestolen. De overige ossen en paarden worden onder de boeren van Hoenderloo verloot. Dit gaat ook met de nodige ruzie gepaard. In Hoenderloo liggen nu 600 Duitsers, die allemaal in de Gestichtgebouwen zijn ondergebracht. Er gaat de hele dag weinig verkeer over de weg. De Duitsers blijven zenuwachtig. Zij overgieten een machine in de Tricotfabriek met olie en steken deze daarna in brand. Boven Apeldoorn hangt een zwarte rookwolk. Men is bang dat de hele fabriek zal afbranden. De Telegraaf verschijnt met vertraging. In de berichtgeving is ook enige stagnatie geweest. De edities van dinsdag en woensdag hebben grotendeels dezelfde berichten. Het blijkt dat men dinsdag in het westen ook zo optimistisch is geweest. Velen noemen het, nu er van geen bevrijding sprake is geweest, dan ook Dolle Dinsdag.

BLOEM. Geen bijzonderheden als alleen verkeer richting grens.

SPOORWEGEN. Vandaag werd de D-trein naar Duitsland vol vluchtende Duitsers en NSB-ers tussen Barneveld en Stroe (km 65.100) door vliegtuigen aangevallen. De bagagewagen werd getroffen en geraakte in brand. Men schatte ongeveer 100 doden. Ook het aantal gewonden was zeer hoog. De trein werd zwaar beschadigd terwijl ook de beide sporen bij km 63.288 vernield werden. Eén en ander veroorzaakte veel vertraging voor de treinenloop.

ZIEKENHUIS. Nachtpermissie. Toen ik op de Ortskommandantur een nachtpermissie in orde liet maken verzocht men mij daar een soortgelijk bewijs voor alle artsen te Apeldoorn te verzorgen.

BURGEMEESTER PONT. Op 5 september hebben verschillende leden van de NSB hun post verlaten daardoor werd de Wethouder van Sociale Zaken, G. Stempher, met ingang van 6 september 1944 ontslagen en waardoor het NVD- en WHN-werk kwam stil te liggen. Ook kon geen contact worden verkregen met de Krankenkasse te Den Haag. De Krankenkasse heeft haar belangen overgedragen aan het departement van Sociale Zaken te Amsterdam dat echter van de lopende zaken niet op de hoogte bleek te zijn. Daardoor kwam ook op dit gebied een chaotische toestand te heersen. Sinds korte tijd is de Duitse Krankenkasse in den Niederlanden gehuisvest in Groningen, Noorderstationstraat 80. Door de spoorwegstaking is de verzending van poststukken een tijdlang onmogelijk geweest. Ook nu werkt de postdienst nog met veel vertraging. Hierdoor zijn eveneens talrijke moeilijkheden ontstaan waarbij de Dienst hulp moest verlenen. Gestrande personen werden geholpen door voorschotten op hun salaris, pensioen of andere inkomsten. In enkele gevallen werd contact tot stand gebracht met familieleden elders. Ook moest een enkele maal met (gebruikte) kleding geholpen worden.

1944 ----- 7 september donderdag.

HARDONK. Stormachtige wind, een twaalftal bomen was op de wegen gewaaid. Nog steeds duurt de aftocht der Duitsers voort. Volgeladen vrachtwagens en luxe auto's rijden af en aan. Hele colonnes auto's passeren telkens het kruispunt [Hoofdstraat - Deventerstraat]. Alles met groen gemaskeerd, soms heel slecht, wel aan de zijkanten en niet bovenop. Een trein met Hollandse gevangenen heeft hier lang aan het station gestaan. Het lukte nog wat brood enz. in de trein te krijgen. Helaas is de trein vandaag weer verder gegaan. Hoever is niet bekend. Verderop was de lijn weer vernield door het opblazen van kleine bruggen door het binnenlandse front. Telkens komen berichten binnen over vernielingen aan rails en het beschieten van Duitse treinen. Verscheidene doden en gewonden hier overgebracht.

VAN HOUTUM. De Duitse colonnes trekken nog steeds in alle richtingen door Apeldoorn. Zij nemen zoveel mee als zij kunnen. Duitse soldaten houden auto's aan en vragen of zij mee mogen rijden. Het is één grote wilde vlucht. Er passeert een trein met wagons die nog niet eens zijn afgebouwd. De metalen ribben zijn wel aanwezig maar het tussenliggende hout niet. 's Morgens komt een afdeling van het Rode Kruis in Ugchelen. Zij eisen het Verenigingsgebouw ´Ugchelens Belang´ op. Een andere groep (de Weermacht) vordert het naburige Paterhuis. Ook zij bezitten vrachtauto's die overal onder de bomen worden gezet. Er zouden in totaal 200 Duitse auto's in Ugchelen staan geparkeerd. Op de Eendracht staat een bord met de woorden: ´Tieffliegerangriffe. Nur des Nachts fahren.´ Het heeft betrekking op de weg Ede. In Beekbergen zijn Duitsers bij burgers ingekwartierd. De veldgendarmerie wijst in Ugchelen de huizen aan waar Duitsers onderdak moet worden verschaft. Van inkwartiering is op deze dag nog geen sprake. De serre van het huis van mijn neef Arnold wordt als lazaret gevorderd. De moffen willen van de fabriek een deel in beslag nemen voor herstelplaatsen voor auto's. Het gaat gelukkig niet door. Deze Duitse troepen komen uit Calais en zijn via Brussel, Hasselt en Aken naar Apeldoorn gereden. Hun eerste vragen zijn: ´Hoe ver zijn we hier van de Amerikanen? Hoever is de Duitse grens?´ Het is te begrijpen dat deze moffen verkeerde antwoorden worden gegeven. De meeste hebben genoeg van de oorlog. Er zijn echter ook nog veel Nazi's bij. Zij verkopen veel levensmiddelen, dranken en sigaretten. Het komt zelfs voor dat burgers en moffen dronken worden. Veel burgers geven deze soldaten te grote gastvrijheid en vergeten dat het onze vijand is. De verbroedering neemt grote vormen aan. Seyss-Inquart verblijft in Apeldoorn. Nu eens aan de Loolaan dan weer op Spelderholt. Zijn auto's hebben allemaal lekke banden wegens een soort spijker met twee scherpe punten die in drie richtingen is gebogen. De politie in Apeldoorn neemt op last van de Duitsers de beruchte B. gevangen. Deze stond het meest op het station en schoot voortdurend met de revolver in de lucht. Op het kerkhof in Ugchelen zijn 20 arbeiders bezig gaten te graven voor de slachtoffers van de beschoten treinen in Stroe en Assel. Bovendien zullen er moffen worden begraven, die op het Paleis zijn gestorven.

BLOEM. Inkwartiering van 10-12 Duitsers en 2 stuks 20 mm afweerkanonnen. Nog steeds vertrek richting grens.

SPOORWEGEN. Op 7 september 1944 werd ik geroepen omdat bij Heerde door sabotage een trein tot ontsporing was gebracht. Ook tussen Beekbergen en Loenen had zich hetzelfde afgespeeld. In beide gevallen werd het herstellen zo lang mogelijk gerekt en legden wij het zo aan dat de machines bleven liggen. Dit had tot gevolg dat die beide locomotieven na de bevrijding nog in het land aanwezig waren. Enige dagen later werd de opruimingswagen met een locomotief beschoten met het gevolg dat de wagen totaal verbrandde en de locomotief defect raakte.

1944 ----- 8 september vrijdag.

HARDONK. Opnieuw een dag vol belevenissen. 's Morgens komen op de weg Deelen - Hoenderloo vijf wagens met Duitsers, waarvan een door paarden en de andere vier door ossen worden getrokken. Plotseling verschijnen 15 Amerikaanse vliegtuigen, cirkelen boven het transport en één duikt direct naar beneden en mitrailleert de kleine colonne. Vol schrik vluchten de inzittenden het bos in. Als ze eindelijk terug durven komen blijken de paarden op hol te zijn geslagen. Enige ossen liggen dood langs de weg. Even later verschijnen al mensen uit Hoenderloo met bijlen en messen. Ze snijden aan de dode dieren en trekken met de buit af terwijl de verschrikte Duitsers hen laten geworden. Dan ontdekken de Duitsers dat twee machinegeweren ontbreken. Ze dreigen Hoenderloo uit te moorden wanneer deze niet terechtkomen. Een poosje daarna worden beide wapens gevonden en drijft de bui over. Die dag heeft menigeen in Hoenderloo zich aan ossenvlees tegoed gedaan.
Tegen 12 uur verschijnen in Apeldoorn manschappen van de divisie ´Hermann Göring´. Zulke verlopen kerels hebben we hier nog niet gezien. Geen fiets is voor hen veilig, damesfietsen, tandems, jongensfietsjes, alles is van hun gading. Een fraaie bende! Om 6 uur trekken ze af, lange rijen op gestolen fietsen. Even later verschijnt een afdeling infanterie, blijkbaar uit Amersfoort, tenminste volgens de opschriften op de gevorderde bakfietsen, waarop soldaten zaten. Zij konden vermoedelijk niet meer op eigen kracht de tocht volhouden. Een glorieuze intocht van het beroemde Duitse leger. Voor een groot deel schijnt alle discipline zoek te zijn. Officieren zie je niet behalve voorbijsnellend in luxe auto's. Van alle kanten rijden vrachtauto's voorbij met troepen en materiaal. Onafgebroken rijden zware wagens langs, bedekt met groene takken, camouflagenetten. Bij de wielen bossen hei om ´kopspijkers´ van de wegen te vegen! Nu ik dit schrijf (half elf) passeert juist een lange stoet op gevorderde fietsen met goede banden, houten banden of zonder. Ze rijden de Korenstraat in. Vermoedelijk blijven ze vannacht hier. Om fietsen te bemachtigen werden zelfs de schuurdeuren ingetrapt. En maar steeds passeren vrachtauto's. Het lijkt of het hele Duitse leger als een ongeordende massa op Duitsland terugtrekt. Het gerucht gaat dat een tweetal NSB-ers gedood is. De belangstelling van de ingezetenen concentreert zich in hoofdzaak op de voedselvoorziening, de fietsenstelerij en het passeren van het ´leger´ van het ´Herrenvolk´.

VAN HOUTUM. De NAC [krant] drukt een mededeling van de NSB af. Deze tracht de wilde vlucht van zijn leden goed te praten door de evacuatie van vrouwen en kinderen. Daarna zullen de mannen terugkeren. Ze zullen hun werk hervatten om (dit staat er letterlijk) de bevelen van de Leider op te volgen rond wie zij zich juist nu in onverbrekelijke trouw scharen. De burgemeester van Apeldoorn maakt bekend dat de gasdruk van 6.30-8.30 uur, 11-13 uur en van 17-19 uur normaal zal zijn. In de overige uren zal er geen gas zijn. Pont doet in een tweede mededeling een oproep tot bezinning en orde. In een derde waarschuwt hij de bevolking voor het strooien van spijkers en glas op straten en wegen. Dit met het oog op de Duitse represaille maatregelen. Onder andere het verbranden van naburige huizen. In Ugchelen is bijna overal inkwartiering tot zelfs 150 meter nabij ons huis. Wij rollen er nog net door. De Duitsers gaan in Apeldoorn weer tot massale fietsenvorderingen over. Een valschermdivisie, die van Amersfoort naar Bentheim wordt overgebracht, verschaft zich de fietsen en haalt bovendien nog bij de bakkers het brood uit de manden. Bij een wasserij worden alle aanwezige fietsen in een auto geladen. Naar de banden wordt niet gekeken. Op de kazernes zijn toch luchtbanden genoeg! Om 11.30 uur 's morgens komt een Brits vliegtuig over dat snel hoogte verliest. Het landt op een bouwland in de buurt. De circa dertig jarige piloot is overstuur en vernielt het toestel niet. De Duitsers die op het Patertehuis ingekwartierd zijn arresteren hem direct. Hij krijgt echter een nette behandeling. Men is het nog niet eens over het type van de jager. Naar de raketinstallaties te oordelen is het een Typhoon. 's Avonds rijdt er door Apeldoorn een lange colonne boerenwagens met paarden bespannen. Deze komt vanuit Arnhem en rijdt naar Zutphen. Zowel de wagens en paarden zijn gestolen van boeren in Noord Brabant.

1944 ----- 9 september zaterdag.

HARDONK. Koud weer, denk er over de kachel aan te maken! Deze dag wat rustiger. Enkele afdelingen troepen voorbijgekomen. Het waren er niet veel. Nu om half elf rijden er weer enige wagens voorbij. Door de fietsenstelerij van gisteren kunnen de bakkers vanaf maandag geen brood meer rondbrengen en moet dit aan de winkels afgehaald worden. De beweging van de rijkscommissaris gaat hier ook vertrekken. De beruchte afdeling ´Kirche und Erziehung´ is al verdwenen. Gisteravond om 7 uur vielen enige vliegtuigen de verdedigingswerken van de organisatie Todt bij Brummen aan. De arbeiders sloegen op de vlucht. De werken werden gebombardeerd.

VAN HOUTUM. 's Morgens brengt een dronken Duits officier de sleutel van ´Ugchels Belang´ bij mijn oom terug. Wij denken dat zij vertrekken maar integendeel. Soldaten vernielden het slot en nu hebben zij de deur maar uit het scharnier genomen. Enige Duitsers komen de garage bij de fabriek keuren. Waarschijnlijk voor een opslagplaats. De schuur is hun gelukkig te klein. De Duitsers in Ugchelen ontvangen hun soldij. Alleen in ons dorp wordt voor 650 soldaten al 13.000 gulden uitbetaald. En dan nog de officieren. 's Middags worden op het kerkhof [Heidehof] 16 Duitse soldaten en NSB-ers (waaronder K.) en 21 Duitse en ´Nederlandse´ burgers (allemaal vluchtelingen) begraven. De meeste zijn afkomstig van de gebombardeerde treinen bij Assel en Stroe. Tot de Duitsers behoren gewonden, die op het Paleis zijn gestorven. Soldaten lossen drie salvo's. De NSB-wethouder Buitenhuis zou ook gesproken hebben. Deze is op Dolle Dinsdag echter ook naar Doetinchem gevlucht. Met ingang van heden zal in iedere avonduitzending van Radio Oranje een speciale verslaggever van het Algemeen Nederlands Persbureau spreken over de strijd van het Nederlandse leger. De burgemeester wijst er op dat de voedselpositie in onze gemeente is gewaarborgd. Men zal echter voortaan (in verband met Duitse plunderingen) zelf het brood bij de bakker moeten afhalen. In twee andere verklaringen wordt toegegeven dat de commissaris van politie, de loco-burgemeester en drie wethouders (allemaal NSB-ers) hun posten hebben verlaten.

POLITIE. Op 9 september 1944 te omstreeks 22.00 uur is op de Arnhemseweg in de gemeente Apeldoorn de te Arnhem woonachtige Carel Wilhelm Gersdorff, directeur-generaal van de Turmacfabrieken, die blijkens telefonische mededeling van de Sicherheitspolizei te Arnhem per auto werd overgebracht naar het concentratiekamp te Amersfoort, ter plaatse bij een poging tot ontvluchting, doodgeschoten.

SPOORWEGEN. Alweer tussen Stroe en Barneveld (bij km 63.400) vond de volgende gebeurtenis plaats. Op 9 september ontspoorde om ongeveer 2.30 uur een trein doordat de lasplaat losgenomen was. Het spoor werd over een lengte van plusminus 36 meter vernield.

BURGEMEESTER PONT. Er werden door de Gemeente op de begraafplaats Heidehof begraven de stoffelijke overschotten van 21 slachtoffers van de treinaanslag bij Assel op 5 september.

KRANT: met ingang van heden zal door de transportmoeilijkheden de bezorging van brood aan huis tot nader bericht voorlopig niet meer plaats hebben. De huisvrouwen zullen zich dus een wandeling naar de bakker moeten getroosten om in het bezit van brood te komen. Met nadruk vestig ik er de aandacht op dat een te grote opeenhoping van personen bij de bakkerswinkels onder alle omstandigheden moet worden vermeden. Er is brood voor iedereen op zijn bonnen verkrijgbaar zodat gedurende de hele dag de huisvrouwen voor brood bij de bakkers terechtkunnen.

1944 ----- 10 september zondag.

HARDONK. Koud, droog weer met veel zon. De mensen vinden het prachtig dat alleen op het gerucht van de nadering van de Engelsen en Amerikanen het grootste deel van de NSB-ers met vrouwen en kinderen de benen genomen heeft. Alle anderen, die eveneens met de bezetter in verband stonden, wisten ook niets beters te doen dan zo snel mogelijk er vandoor te gaan. Een belachelijke figuur hebben heel die NSB- en NSDAP-bewegingen geslagen [Nationaal Socialistische Arbeiders Partij]. Dat waren nog eens lui met ruggengraat! Landgenoten bekladden, aanbrengen en uitschelden voor slampampers. Dat konden ze! Voorgoed hebben die lieden zich onmogelijk gemaakt. En de bezetters liepen al even hard. Er zijn nu weer veel soldaten hier. Een deel is in Ugchelen ingekwartierd. De nieuwe regeling in de Grote Kerk in geval van luchtgevaar werkt best. Overal geven borden en pijlen de richting aan waarlangs de kerk moet worden verlaten.

VAN HOUTUM. De Duitsers vervoeren 's morgens het vliegtuig dat vrijdagmorgen op het bouwland van N. Melissen is geland per auto naar Deelen. Beide wagens zijn gecamoufleerd. Rondom Apeldoorn staan aan alle hoofdwegen Duitse officieren. Deze controleren alle Duitse militairen naar de papieren. Op deze manier worden de zogenaamde zwervers weer naar hun legeronderdeel teruggebracht. Zo nu en dan komen Duitse soldaten lopend voorbij. Deze zijn meestal onderweg naar Otterlo en door bovengenoemde officieren naar hun regiment verwezen. Op deze manier neemt het aantal Duitsers op het Paterstehuis steeds weer toe. Hieruit blijkt dat het OKW weer controle krijgt over de gedesorganiseerde troepen. Een Duits legeronderdeel legt beslag op het zogenaamde koetshuis dat door de beruchte beheerder van pension Eljo-Zamy is gehuurd. Het wordt een opslagplaats voor autobanden. Het depot wordt van Culemborg naar Ugchelen verplaatst en twaalf vrachtauto's rijden er dag en nacht voor.

BLOEM. Geregeld nog trekken auto's en wagens en fietsen in de richting van de grens. De fietsen die ze hebben worden bij de burgerbevolking gehaald en de mensen op de weg afgenomen. Daardoor ziet men dan ook allerhande fietsen op de weg met goede, surrogaat en ook zonder banden. Gepakt en gezakt gaat het in oostelijke richting. De Duitsers die hier zijn, komen na 4 dagen reizen zo van het Franse front. Daar zijn ze op 15 augustus 1944 ingesloten geweest ten zuiden van Caen waar, als enigste uitweg, langs de Seine een brede strook van 15 kilometer nog vrij was. De 19 afdelingen waren al uit de ring toen zij als de laatste afdeling in de ring ingesloten werden. Hieruit was men met veel moeite vrij gekomen. Onder andere waren 2 jongens, die met 8 man samen gingen, van de troep verdwaald doordat ze aan het fruit plukken waren. Ze kropen in een kapotte Engelse tank en werden door de geallieerden opgemerkt. Links en rechts met batterijvuur bewerkt. Ze zijn er toch heelhuids afkwamen. 's Nachts hadden ze in de pantserwagen geslapen waar ze, toen ze erin gingen, nog met de jas achter een hendel bleven haken en hiermee het afweerkanon in werkring kwam. Hier hadden ze anderhalve dag in geslapen toen Duitse valschermjagers, die geland waren, hun de weg hadden gewezen. En daar aan een weg was een boerderij met één post om zich te melden voor hergroepering. Ook hadden ze meegemaakt hoe voor een grote rivier 2.000 auto's stonden die het water niet over konden omdat de brug vernield was en er geen tijd was om een nieuwe te bouwen omdat de volgende dag de Engelsen daar reeds zouden zijn. Ze moesten alles achter laten. Ze hadden gezien dat op het slagveld mensen, zonder arm of been, nog levend onder een tank kwamen en vermalen werden. Ook mensen die, omdat ze verminkt waren, op zichzelf schoten om maar niet in de handen van de vijand te vallen. Ze hadden gevochten 2-3 dagen zonder rust of eten aan het front. Gewonde kameraden werden wel 3 km (vanaf het slagveld) op de schouders gedragen en soms onder het vuur van de vijand naar de lazaretten gebracht. Ze hadden, om zich tegen de luchtaanvallen te beschermen, een gat in de grond moeten hakken, ieder voor zich, in de zeer harde en steenachtige bodem van Frankrijk. Een gat van anderhalve meter lang en vijfenzeventig centimeter breed. Daar groef men een halve dag over en dan nog onder voortdurende aanvallen uit de lucht. Ze zijn via Noord-Frankrijk en België en in ons land via Maastricht en Venlo, waar ze nog een Diamond van 90 PK (zware vrachtwagen) meegenomen hadden, over Arnhem hierheen gekomen waar ze een standplaats hebben. Honderd en dertig man ongeveer en 6 stuks, 2 cm luchtafweerkanonnen. De eerste 4 dagen behoefden ze geen dienst te doen. Toen kwam een week van marcheren, het poetsen van de kanonnen en een dag naar het zwembad. De 2e zaterdag hadden ze een kameraadschappelijke avond hier op de deel. Er zaten 21 man en een hakenkruisvlag hing aan de bedstede. 's Avonds om 8 uur begonnen ze met warm eten, aardappelen enzovoort, toen brood, gebak en toen drinken cognac enzovoort. Tot 2 uur doorgefeest. 's Zondags daarop is een gedeelte van de manschappen naar Arnhem vertrokken om hulp te verlenen tegen Engelse valschermtroepen die in de Betuwe en omgeving van Arnhem geland zouden zijn. Hierbij zijn 2 van de Duitsers hier gesneuveld die op het kerkhof te Klarenbeek begraven zijn. 's Maandags, een dag later dus, stond de rest klaar om te vertrekken. Ze zijn om 1 uur vertrokken, naar ze zeiden, naar Klarenbeek. Maar een uur later waren ze er al weer. Verder de gehele week weer oefeningen met de kanonnen en marcheren. Op de deel hier af en toe ook theoretisch onderricht. Maandag en zaterdag hebben ze hier de kanonnen in het aardappelland opgesteld en bij nadering van vliegtuigen hebben ze nu een honderd kogels verschoten zonder iets te treffen. Ook de andere afweerkanonnen hebben er nog geen neergeschoten. De gehele week is er bijzonder veel verkeer van weermachtauto's, paarden en paard en wagens over de straatweg, richting Zutphen.

SPOORWEGEN. Op 10 september 1944 werden tussen Barneveld en Stroe (bij post 63) doorlopend treinen vanuit vliegtuigen beschoten. Diverse locomotieven liepen schade op. Ook bij Voorst werd die dag een trein onder vuur genomen.

1944 ----- 11 september maandag.

HARDONK. Opnieuw helder weer, toch koud. Vanmorgen een plakkaat aan mijn raam. Een oproep tot de Nationaal Socialisten om te strijden voor Hitler. Het komt wel wat laat. Enkele van die lui zie je opnieuw lopen. Nu er nog zoveel Duitsers hier zijn durven ze weer. Wanneer straks de Engelsen en Amerikanen komen zullen ze wel snel verdwenen zijn. Er komt gebrek aan de voornaamste levensbehoeften.

VAN HOUTUM. Alle scholen moeten weer worden geopend. De burgemeester adviseert iedere inwoner een dekkingsgat bij zijn huis te graven wegens het grote nut ervan. De melkbon wordt door transportmoeilijkheden verlengd. Men verklaart de kaasbonnen ongeldig. Geallieerde jagers beschieten op de Arnhemseweg een aantal, dat banden naar het depot in Ugchelen vervoert. Eén wagen staat in brand. De Duitsers zijn bijzonder bang als er vliegtuigen in de lucht zijn. Zij rijden de auto's snel onder de bomen en zoeken dekking. Ook al vliegen de toestellen gewoon over. Bij decreet van de Brandstoffencommissie mag men geen brandstoffen meer verbruiken of vervoeren. Iedereen vermoedt dat ambtenaren de kolenvoorraden bij ondernemingen en particulieren zullen opmeten. Dit met als doel deze te vorderen voor de gasfabriek, elektriciteitscentrale en ziekenhuizen

BURGEMEESTER PONT. Bij het beschieten van treinen en anders voertuigen werden civiele personen gedood of gewond. Speciaal de beschieting op 11 september van de trein waarin talrijke NSB-gezinnen zich op weg naar het Oosten bevonden heeft moeilijkheden berokkend bij de onderbrenging van een aantal kinderen, waarvan begeleiders gedood of zwaar gewond werden opgenomen in het ziekenhuis aan de Sprengenweg. Deze kinderen van wie enkele ouders zich zeer onbehoorlijk gedroegen konden in de kindertehuizen waarin zij aanvankelijk waren ondergebracht niet gehandhaafd worden en moesten naar elders worden overgebracht. Het gebrek aan verbinding met de plaatsen van herkomst en met familieleden maakte een langer oponthoud in deze gemeente noodzakelijk. Door het staken van de NVD-werkzaamheden was van die zijde geen medewerking te verkrijgen.

1944 ----- 12 september dinsdag.  HARDONK. Mooi septemberweer. Jammer dat je bij huis moet blijven met het oog op de banden. Ik vertrouw die Duitsers niet. Bij de kapper vernam ik dat de Engelsen in Brabant over de grens zijn gekomen. Afgelopen nacht was hier veel militair verkeer maar overdag minder dan vorige dagen.

VAN HOUTUM. De directie van de PGEM [nu NUON] deelt ons 's middags mee dat morgen voor beide fabrieken de stroom zal worden afgesloten. Een controleur van de Brandstoffencommissie meet bij Brouwersmolen de aanwezige voorraad steenkolen op. Het brood mag weer in Apeldoorn aan huis bezorgd worden. Twee Duitsers, die 's avond om elf uur over de weg komen, houden mijn neef Jan aan. Zij zeggen dat zij in ons huis willen overnachten. Zij vragen Jan of er bij ons ook inkwartiering is. Mijn neef weet deze zelfstandige inkwartiering gelukkig te voorkomen.

1944 ----- 13 september woensdag.

HARDONK. Opnieuw beste najaarsdag. Op straat razen Duitse wagens in alle richtingen. Telkens hoog in de lucht vliegtuigen. Om 6 en 9 uur een paar flinke ontploffingen. De ramen trilden, vermoedelijk veraf. Vandaag opnieuw fietsenjacht.

VAN HOUTUM. Alle bedrijven die niet direct voor de Duitsers of de voedselvoorziening werken, moeten 's morgens om 10.30 uur worden stilgelegd. 's Middags komt een monteur van de PGEM [nu NUON] op de fabriek in Ugchelen. Hij rantsoeneert ons voor 80% door de zekeringen van 500 Ampère te verwisselen voor nieuwe van 100 Ampère. Men begraaft 's middags om twaalf uur Duitsers op het nabij gelegen kerkhof Heidehof. Soldaten lossen hierbij drie salvo's af. Vier Britse jagers beschieten om 13 uur een grote trein foeragewagens bij Klarenbeek. Ieder vliegtuig maakt tien duikvluchten. Er zijn veel doden. Ook een groot aantal paarden is hierbij doodgeschoten. De burgemeester waarschuwt een ieder die zich toegang verschaft tot de verlaten huizen van NSB-ers of Rijksduitsers. De omwonende moeten dergelijke huizen bewaken en van hen zullen soortelijke goederen worden gevorderd als uit de huizen ontvreemd zijn. Bij vernieling kan een omwonende gedwongen worden zijn huis te verlaten. De familieleden van de landwachters K. en Van G. (vorige week in Noord Apeldoorn doodgeschoten en zaterdag begraven) zetten eerst nu de doodsadvertenties in de krant. Deze gaan vergezeld van zinsneden zoals: door laffe moordenaarshand enz.´ 's Avonds komen twee Duitsers voorbij op weg naar Otterloo. Eén bezit een fiets, de ander niet. Deze loopt het fabrieksterrein op en is opzoek naar een fiets. Hij verdwijnt echter wanneer wij komen aanlopen. Even later steelt deze mof een fiets van een buurvrouw die onbeheerd voor het huis stond.

1944 ----- 14 september donderdag.

HARDONK. Somber, heel iets regen. In de afgelopen nacht weer een leuk geval dat met de eerder genoemde B. iets te maken had. B. was met zijn gezin niet thuis. Hij had zeker op Dolle Dinsdag de benen genomen. Nu sliepen er 5 met geweren, NSB-ers. Opeens gestommel achter het huis. ´Partizanen´ schreeuwde een der helden. Het vijftal begon in de richting van het geluid te schieten. Even later hetzelfde gestommel. Nu werd geschoten met een handmitrailleur. Opnieuw dat vreemde geluid. Dan wordt gegooid met een handgranaat. Zeer juist gemikt. Het komt precies terecht op een plat waaronder Duitse soldaten slapen! Slot van het drama is dat de vijf helden door de Duitsers worden ´ein-gesperrt´. Commentaar van een der soldaten ´Zulke lui kan men zelfs nog geen geweer in de hand geven´. En het gestommel? De buurman hield konijnen en die beestjes waren blijkbaar wat onrustig en maakten telkens enig lawaai! Geen van de viervoetige partizanen werd echter geraakt. Nieuwe aanplakbiljetten van de bezetter. Doodstraf voor hulp aan Engelsen en Amerikanen. Verbranding van huizen bij geval van sabotage enzovoort. Kortom te veel om op te noemen.

VAN HOUTUM. Radio Oranje geeft 's avond een volledig verslag van de bevrijding van Maastricht en Eysden. Het is eerst nu bekend geworden dat de vluchtende NSB-ers verleden week dinsdag veel boerderijen aan de overzijde van het Apeldoornse kanaal hebben geplunderd. We horen 's avonds in de richting van Deelen veel zware ontploffingen. Volgens geruchten zou het gaan om het afschieten van vliegende bommen. Over een startplaats is niets met zekerheid bekend. Ik krijg 's middags twee nieuwe strooibiljetten. Beide zijn in de omgeving van Deelen gevonden.

POLITIE (15 augustus tot en met 14 september 1944).
- De vermoedelijk aan tbc [tuberculose] lijdende onderwachtmeester H. heeft zijn dienst hervat maar de onderwachtmeester S. zal zijn dienst voorlopig niet kunnen hervatten.
- De geschorste Hoofdwachtmeester te P. en de tijdelijk buiten dienst gestelde wachtmeester v.d. Z. verrichten wegens de nu heersende toestand normaal hun dienst in opdracht van Majoor de Buck. Nadere goedkeuring is gevraagd.
- De verschuivingen van de fronten, gepaard gaande met het doortrekken van vele groepen Duitse militairen, de vorderingen van rijwielen door Duitse militairen en door leden van de Politieofficierschool, het vertrek van vele leden der NSB en van de in de gemeente ondergebrachte Duitse vrouwen hebben gedurende de laatste weken een enigszins nerveuze stemming doen ontstaan.
- Momenteel is de stemming van de bevolking vrij rustig hoewel het verloop van de krijgsverrichtingen met aandacht wordt gevolgd.
- Een gedeelte van de landwacht is in de gemeente terruggekeerd en schijnt haar werkzaamheden te hebben hervat.
- De goederenverzorging en aanvoer en bevoorrading van levensmiddelen en grondstoffen heeft tengevolge van de toestand nagenoeg geheel opgehouden. Vooral de brandstoffenpositie in deze gemeente is zorgwekkend.
- De discipline van de bevolking ten opzichte van distributie en prijscontrole geeft geen aanleiding tot opmerkingen.

1944 ----- 15 september vrijdag.

HARDONK. Zacht mooi septemberweer. De bewoners van de Holthuizerweg moeten ergens graven.

VAN HOUTUM. Rauter maakt bekend dat de Duitse politie alle 16-50-jarige Nederlanders zal arresteren die hun tijd zogenaamd op straat doorbrengen en langs de weg lanterfanten. Er vonden al razzia's plaats voor het publiceren van deze maatregel. In Apeldoorn vindt vanmiddag de eerste razzia plaats. De Duitsers eisen in Harskamp 700 burgers op voor graafwerk. Er melden zich slechts 100 mannen. De overigen duiken onder. De burgemeester stelt een commissie voor de noodtoestand samen. Hierin heeft geen NSB-er zitting. Pont deelt naar aanleiding van de fietsenvorderingen mee dat van schadevergoeding geen sprake kan zijn. In een derde bekendmaking wordt gezegd dat de klanten van een gevluchte NSB-er (schoenmaker) bij zijn collega's zullen worden ingedeeld. Alle winkels moeten op de voorgeschreven tijden open zijn. De burgemeester eist voor een goed overzicht van de bevolking van iedere vreemdeling, die niet naar zijn woonplaats kan terugkeren, onmiddellijke inschrijving in het bevolkingsregister. De directie van de PGEM [nu NUON] verzoekt iedereen zo zuinig mogelijk met de elektrische stroom om te gaan.

1944 ----- 16 september zaterdag.

HARDONK. Mooie zonnige dag. Voor veel jonge mensen echter een treurige dag. Tegen half een organiseerden de Duitsers plotseling een jacht op jonge mannen. Ieder die op straat liep werd door de slavenjagers gegrepen, in auto's gesleurd en weggevoerd. Eerst naar Amersfoort later vermoedelijk naar Duitsland. Dit alles behoort bij de ´Germaanse cultuur´. Laat in de avond veel ontploffingen op grote afstand gehoord.

VAN HOUTUM. Een Duitse overvalwagen rijdt 's morgens om 11.20 uur het fabrieksterrein op. Ik vlucht het bos in uit angst voor een soort razzia. De Duitsers willen de luxe auto van oom Jan hebben. Maar één mof begint op het antwoord dat hij al gevorderd is (smoesje, want de auto staat 100 meter verder in een wei) binnensmonds te mompelen en zegt onder meer enige malen Schweinhunde. Zij keren onverrichterzake terug. Ik wil om 11.45 uur naar de BBC-uitzending luisteren maar er hapert iets. De zekeringen zijn ook niet doorgebrand. Al spoedig blijkt dat de elektrische stroom is verbroken. Daarom ga ik maar weer naar buiten. Familie uit Apeldoorn belt ons op en deelt mee dat er het laatste uur grote formaties bommenwerpers in de richting Duitsland zijn overgevlogen. Er vallen op dat moment veel stannioolstroken. Men vindt in Ugchelen slechts enkele pakken. Deze stroken zijn van een nieuw model. Ze zijn allemaal zeer smal en vertonen over de lengte een rillijn (dus in V-vorm gevouwen). Om 13.30 uur komen elf tweemotorige bommenwerpers laag over. Zij zijn op de terugweg. Als zij boven Radio[Kootwijk] vliegen begint het luchtdoelgeschut daar intensief te schieten. De vliegtuigen wijzigen hun koers er niet door. Om 13.45 uur volgen 37 Lightnings die verspreid vliegen. Radio[Kootwijk] schiet ook nu weer. Zonder resultaat. Intussen is er weer stroom. Het was van 11.20-12.45 verbroken. Ik hoor de nieuwsberichten van 14.00 uur. Het is de laatste keer want de stroom wordt om 14.05 uur opnieuw verbroken en niet meer hersteld.
Om 5.30 uur namiddag loopt een Duitse soldaat ons terrein op. Hij draagt een zogenaamd kikkerpak. Hij houdt in de ene hand een machinepistool en in de andere een beschilderde plank met de naam van een kapitein (Franke). Hij vraagt of deze Franke in ons huis ´woont´. Wij antwoorden met nee. Daarop zegt hij dat deze persoon in ons huis komt. Dit is de manier van inkwartieren. Een kwartier later komt een officier met dezelfde soldaat op het terrein. Hij zegt niets en op de vraag van mijn vader of hij de betrokken officier is antwoordt hij kortaf ´Ja´. Deze kapitein vraagt om een bescheiden kamer voor besprekingen. Wij staan de salon af. Even later rijdt een kleine auto voor met twee soldaten (chauffeur en ordonnans). Zij eisen de garage op. Deze (er staat gelukkig niet veel in) wordt ontruimd. Zij vragen al spoedig naar de kamer van de kapitein en laten merken dat zij ook bij ons moeten slapen. Het wordt zo opgelost dat de soldaten op de logeerkamer komen terwijl Franke in de salon op een divan bij de telefoon de nacht zal doorbrengen. Eén soldaat smeert intussen het brood. Op onze vraag waarom hij er een halve centimeter boter opsmeert antwoordt hij dat dit overgehouden is uit Frankrijk. Wij moeten hun echter koffie geven. De soldaat in het kikkerpak gaat aan de weg staan en noteert alle nummers van de voorbijtrekkende auto's. De kapitein krijgt de hele avond bezoek van andere officieren of ordonnansen. Overal in onze omgeving zijn auto's van deze verbindingsafdeling (bij de SS ingedeeld) onder de bomen geparkeerd. Bij oom Jan staat een wagen met een zenderinstallatie onder de acacia. De auto's staan het meest bij huizen. Bij één woning heeft men een aantal paarden ondergebracht. Op het appèl dat 's avonds wordt gehouden ontbreken twee soldaten. De bewoners van de nabijgelegen Keienberg krijgen geen water meer omdat de druk van de waterleiding er af is. Zij besluiten daarop met een melkauto water uit een beek te scheppen. Terwijl zij bezig zijn de 3000 litertank te vullen passeren op dat punt (een zandweg) een groot aantal Duitse auto's die uit het bos komen en er de hele middag geparkeerd stonden. De officieren spreken over slapen in het aangrenzende dennenbos (van oom Andries) maar hierin wordt niet direct beslist. De soldaten van deze groep zijn zwaar bewapend. Zij dragen gemiddeld per drie man een mitrailleur en beschikken allemaal over een geweer en een aantal handgranaten. Enkele dragen een pantservuist. De auto's hebben de gekste modellen. Overal in de omgeving zijn schildwachten opgesteld. Zij graven voor zichzelf een smalle geul, leggen er stro in en gaan daarop liggen. Oom Reinier wil 's avonds nog eens met ons telefoneren. Mijn vader vindt het beter van niet omdat de kapitein nog eerder bij de telefoon is dan wij. Hij is praktisch voor ons geblokkeerd. Tegen de avond komen meer soldaten op ons terrein. Zij eisen het schuurtje op voor de berging van hun kisten en ander materiaal. Enkelen halen de rietenstoelen eruit en zitten er de verdere avond op. Een soldaat brengt Franke vier appels. Deze moeten echter in een schaal, die hij van ons vraagt, opgediend worden. Nu de elektriciteit is verbroken vragen de moffen bovendien aan ons twee kaarsen en lucifers. Het gaat zelfs zover dat een andere officier (die elders is ingekwartierd) ook recht meent te hebben op lucifers, kaars en kaarsenhouder. Hij krijgt gelukkig niets. Wij zitten de hele avond bij de carbidlamp en gaan met de kaars naar bed.
In het ketelhuis en twee kleine gebouwen bij de fabriek slapen Duitsers al zittende om op het eerste bevel gereed te kunnen staan. Een grote groep heeft de mitrailleurs naast zich staan. Wij horen de meest uiteenlopende berichten van hen over luchtlandingen bij Arnhem. Er zouden 15.000 Amerikanen zijn afgeworpen bij Nijmegen en Renkum. De brandweer van Apeldoorn wijst er als voorzorgsmaatregel op dat bij grote branden eerst ziekenhuizen, daarna voedselbedrijven en vervolgens fabrieken en woningen zullen worden geblust. 's Avonds om 9.40 uur passeren de eerste vliegtuigen Het geronk houdt tien minuten aan. Om tien uur komen opnieuw grote formaties in de richting Duitsland over. Op dat moment ga ik naar buiten of er nog luchtgevechten zijn. Een Duitser spreekt me echter met een smoesje aan en vraagt naar de soldaten die bij ons slapen (ze zijn om 9.30 uur naar bed gegaan). De mof loopt al spoedig weg en het lijkt me dat ook hij bij ons wil slapen. Wij moeten één buitendeur openhouden omdat de officier nog steeds bezoek krijgt. Wij doen alle kamers op slot tegen diefstal of ongehoord bezoek. Om elf uur loopt een Duitser naar boven, naar de kamer waar de soldaten liggen. Een kwartier later volgt een tweede en om 11.30 uur loopt een derde naar boven. Zij gaan allemaal in de kamer op de grond slapen.

1944 ----- 17 september zondag.

HARDONK. Weer goed weer. De gehele morgen geronk van vliegtuigen. Het slot van dit verhaal moet ik bij kaarslicht en een noodlamp schrijven. Sinds hedenmorgen is zoveel gebeurd. Het elektrische licht gaf het na 2 uur op en toen kwamen van alle kanten de berichten binnen. De kunstzijdefabriek te Ede bij Arnhem en Nijmegen gebombardeerd. Maas- en Waalkanaal eveneens. Aanval op zendstation Kootwijk en toen opeens het verrassende bericht. Engelse valschermtroepen zijn in Nederland geland. Vliegveld Deelen gebombardeerd. Verwoesting bij station Amersfoort. De bevrijding van Nederland is begonnen. En nu komen de Duitse vrachtauto's hier [Hoofdstraat] weer langs daveren bedolven onder het groen van afgerukte takken. Allen in de richting Deventer. Overal in huis staan nu kaarsen. Telkens wil je de schakelaars omdraaien en dan denk je opeens, o ja er is geen stroom!

VAN HOUTUM. ´s Nachts om 1.15 uur komt plotseling een mof ons huis binnenlopen en spreekt met de kapitein en belt daarna op. Hij schreeuwt zo hard dat wij denken dat hij dronken is. Daarna worden de soldaten gewekt. De kapitein telefoneert gedurende een half uur met één nummer. Om twee uur vertrekt de auto en een kwartier later zijn alle moffen uit ons huis verdwenen. Mijn vader loopt daarop ter controle het hele huis door en blaast in de salon nog een kaars uit. Hij komt weer boven en zegt vergenoegd tegen ons: ´Alles is weg´. Het hele legeronderdeel vertrekt in de richting Apeldoorn. Slecht vijf Duitsers van het luchtwapen slapen nog in de fabriek. Op dezelfde tijd passeert een groot aantal auto's met zwaar geschut in de richting Hoenderloo. Het is nu weer rustig in huis. Om vier uur vallen we eindelijk in slaap. 's Morgens blijkt dat de moffen 's nachts overhaast zijn gevlucht. Van ons is niets gestolen. Integendeel, zij hebben wat achtergelaten. Tegen de buitenmuur staat een fiets met massieve banden. Wij geven deze aan een buurvrouw van wie woensdagavond een rijwiel door de moffen is gestolen. In de garage staat een benzineblik (20 liter). Dit is nog gedeeltelijk gevuld. In huis staan twee leeggedronken wijnflessen met een glas. De wijn is van Franse burgers gestolen. Een leeg doosje toont aan dat de moffen nog Karel I sigaren rookten. Men vindt in de fabriek een compleet gasmasker. Personeel vindt in de bos nog een schop en enige messen. Bij de buren is het echter anders. Bij drietal van hen wordt een schop vermist. De Duitsers die in Ugchels Belang verbleven vertrokken 's morgens. Eén van hen zegt tegen mijn vader dat de Nederlanders niet openhartig zijn want zij praten uit twee monden. De vijf Duitsers die nog in de fabriek waren vertrekken om 8.30 uur. De Duitsers jagen op het zendstation Radio Kootwijk alle Nederlanders weg. Zij treffen voorbereidingen tot de totale vernieling van de zendinstallatie en brengen onder de betonblokken springlading aan. Daaraan zijn de spandraden voor de 212 meter hoge masten bevestigd.

BRANDWEER. 15.02 uur. De Rijksinspecteur te Arnhem meldt vele branden in Arnhem. Hij geeft order alle posten met motormateriaal in gereedheid te brengen zodat ze dadelijk konden uitrukken.
Om 16.16 uur werden in Loenen 4 brisantbommen afgeworpen die gelukkig niet veel schade aanrichtten.
16.16 uur meldt de Rijksinspecteur dat de posten kunnen inrukken. De branden te Arnhem zijn ze meester.

SPOORWEGEN. Vandaag was het spoor bij kilometer 92.486 bij Klarenbeek opgeblazen. Hierdoor ontstond grote vertraging voor de treinenloop. Hierop volgde de periode van de Staking van de Nederlandse Spoorwegen.

ZIEKENHUIS. Luchtlandingen. De ziekenhuizen werden leeg gehouden. De praktijk was bijna niets. Alleen de lopende patiënten kwamen nog. Intussen was er een belangrijke wijziging in de gevechtshandelingen gekomen. Doordat op zondag 17 september en volgende dagen grote luchtlandingen van de Engelsen plaatsvonden: Terlet, Deelen, Wolfheze, Oosterbeek, Wageningen, Ede enz. De Rijnbrug bij Arnhem was gedurende korte tijd in Engelse handen.

BURGEMEESTER. Op de begraafplaats ´Heidehof´ te Ugchelen werden de stoffelijke overschotten van 20 leden van de Duitse Weermacht begraven.

1944 ----- 18 september maandag.

HARDONK. Mooi septemberweer. In de nacht geweldig veel verkeer op het kruispunt [Deventerstraat-Hoofdstraat-Korenstraat]. De pastorie van ds. Visser naast de kerk, waarin nu de ´Baustelle Teuge´, is vannacht afgebrand. Duitse vrouwen en beambten sprongen uit de ramen. Vanmorgen was het hier nog rustig. Alleen een aantal Schalkhaar-politie zetelde op het politiebureau maar is vanmiddag gelukkig vertrokken. De beruchte K., de leider van de ´Technische Noodhulp´, is er met de auto vandoor zodat de Noodhulp nu uit elkaar ligt en zelf in nood is. Er trekt een afdeling SS langs uit de richting van Deventer naar Arnhem. Vanavond komt een bericht dat Arnhem geheel vrij zou zijn. Bij Oud Reemst nabij Otterlo zouden valschermtroepen geland zijn. Wat van dit alles waar is valt niet na te gaan. Je mag niet verder dan Beekbergen en Otterlo. Vanmiddag passeerde hier ook een ´Tigertank´.

VAN HOUTUM. Mevrouw weduwe P.J. Roosegaarde-Bisschop-Kuyck stelt me in de gelegenheid om de komende dagen bij haar naar de radio te komen luisteren. De eerste uitzending is voor mij om 11.45 uur. Terwijl ik veel opschrijf merken de anderen op dat de meeste berichten (in het bijzonder de waarschuwingen) al eerder zijn bekendgemaakt. Voor mij is het echter allemaal nieuw. De bakkers bakken wegens gebrek aan elektriciteit geen clandestien roggebrood meer. Zij die bij een bakker een tegoed aan rogge hebben krijgen alleen nog roggebrood. Om 9.30 uur 's avonds vertrekken de Duitsers uit het nabijgelegen Patertehuis. Hiermee zijn alle moffen uit Ugchelen weg behalve twee die zich in de bos met een Volkswagen schuilhouden om zich daar aan de Geallieerde troepen te kunnen overgeven. De Apeldoornse krant verschijnt wegens gebrek aan stroom in beperkt aantal en op klein formaat. Het verschijnt onder de naam Mededelingenblad. Per 14 abonnees wordt een exemplaar uitgereikt. De directie van de gasfabriek wijst erop dat men zeer zuinig met gas moet omgaan. Er zal een concentratie in de bakkersbedrijven plaatsvinden door het afsnijden van de elektriciteit.

BLOEM. De gehele nacht door is er verkeer geweest.

SPOORWEGEN. Vandaag werden bommen op Assel geworpen. Te Loenen werd die dag vermoedelijk door bominslag een stuk rails weggeslagen. Ook te Klarenbeek (bij km 92.500) werd een stuk rail van ongeveer 1 meter lengte opgeblazen.

POLITIE. De Wachtmeester van de gemeentepolitie O. is op 18 september 1944 overgegaan naar de Politieofficierschool, waar hij zich gemeld heeft bij de SS en daarna met dit onderdeel vertrokken.

BURGEMEESTER. Met de uitkeringen van de evacuatievergoedingen kon eerst begonnen worden nadat de uitreiking van de zogenaamde noodschadekaarten had plaatsgevonden. Deze noodschadekaarten waren op de Dienst voor Sociale Zaken al ontworpen voor het gebruik bij een eventueel bombardement binnen de gemeente en konden met enige wijzigingen voor deze evacuatie worden ingevoerd. Door het feit dat deze noodschadekaarten eerst na verloop van 4 weken na de evacuatie waren uitgereikt ontstond bij de uitkering van de evacuatie vergoedingen al een achterstand. Deze werd door verschillende omstandigheden (her-evacuatie, ongeschoold personeel, moeilijkheden met drukwerken, razzia's gebrek aan kunstmatige verlichting en brandstoffen) niet kon worden ingehaald maar eerder vergroot.
Er zijn maatregelen genomen om de achterstand zo spoedig mogelijk in te halen. Zag de luchtbeschermingsdienst zich oorspronkelijk een taak toebedeeld bij de inkwartiering en huisvesting van de evacués, sinds 18 december 1944 [is waarschijnlijk 18 september] is in overleg met Ir. N. besloten, deze werkzaamheden in te voeren bij de Dienst voor Sociale Zaken zij het ook dat de uitvoering hiervan berust bij speciaal uit de Luchtbeschermingsdienst gerekruteerde ambtenaren die hun opdrachten van de Evacuatiecommissaris ontvangen. Deze samensmelting heeft ook plaats gevonden op een ander terrein namelijk bij het verstrekken van hulp in natura (textiel, emailwaren, schoeisel enzovoort).

1944 ----- 19 september dinsdag.

HARDONK. Verbazend prachtig weer. Opnieuw zit ik bij een kaarsje over deze dag te schrijven. Overal waar je komt hoor je steeds de vraag ´weet je iets definitiefs?´ En dat weet juist geen een. Men beweert opnieuw dat Arnhem en Nijmegen vrij zijn en nu onder Duits geschutvuur liggen. Hier komen telkens auto's met gewonden langs en vanavond om 6 uur wat krijgsgevangenen. Het telefoonverkeer met Uddel is verbroken. Laat op de middag kwamen wat vliegtuigen over. Deze raakten boven Deventer in gevecht met Duitse toestellen. We wachten maar af wat de nacht en de dag van morgen brengen zullen.

VAN HOUTUM. Om 9 uur passeren tientallen groen beschilderde bussen. Deze rijden naar het front. Even later komen weer auto's vanuit Hoenderloo. Meestal wagens van de Duitse posterijen. Op de Viersprong staan twee moffen die de weg wijzen. Eén kijkt voortdurend met een verrekijker. Het lijkt ons of hij de Geallieerden spoedig verwacht. Duitse troepen brengen bij Hoenderloo mitrailleurs langs de weg in stelling. We horen uit Apeldoorn dat er grote files auto's doorkomen, soms in twee rijen. Op een boerenwagen, die ook naar het noorden rijdt, zitten een aantal Duitse soldaten terwijl twee meiden het paard sturen. Over de Hoenderloseweg lopen veel Duitsers in de richting Apeldoorn voorbij. Zij vorderen hierbij nogal eens fietsen.
's Avonds komen veel leden van de ´Nederlandse´ SS voorbij. Zij vragen bij enkele mensen om burgerkleding en delen mee dat de AKU [fabriek] in Ede nog in brand staat. Dit wordt later door de Duitsers deserteurs bevestigd. Deze vragen om onderdak maar willen niet naar de kazernes omdat zij daar worden vastgehouden. Enkele leden van de SS willen een bakkersmand plunderen. Een toeschouwer weet dit te verhinderen. Het tweede Mededelingenblad van de NAC bezat een bericht van de PGEM [nu NUON] dat er voorlopig nog geen stroom geleverd kan worden. Voorts bevat het een verordening van Rauter waarbij van alle kerkelijke bladen, die naar Nederlandse arbeiders in Duitsland worden verzonden, op drie na de uitgifte verboden wordt. Tegen elf uur 's avonds hangen er lichtfakkels boven Assel en kort daarop brandt het ook in die streek.

BURGEMEESTER. In de nacht van 18 op 19 september werd mijn wagen (merk DKW) uit mijn garage (Eikenhorstweg 10 in Apeldoorn-Wiesel) gestolen. Een ter zake door de gemeentepolitie ingediend rapport luidt als volgt:
´Na daartoe bekomen opdracht stelde ik: H.J. van der Linde, Opperwachtmeester van Politie te Apeldoorn, een onderzoek in, nabij de woning en garage van den Burgemeester, die ten politie-burele alhier kennis had gegeven, dat in den nacht van 18 op 19 September 1944 zijn auto was ontvreemd. Ter plaatse, zijnde bij perceel Eikenhorstweg nr. 10 te Wiesel, gemeente Apeldoorn, constateerde ik, dat voetsporen aanwezig waren van personen die schoenen droegen, die waren voorzien van spijkers en ijzeren hakken, daarom ik vermoed, dat de daders vermoedelijk Duitse militairen zijn geweest. Sporen van braak of andere sporen zijn door mij niet gevonden. Aangenomen moet worden, dat de deuren van de garage geopend zijn geworden met een valse sleutel, of dat degene, die de garage afsloot, deze met sleutel en slot niet goed heeft afgesloten, zodat de deur niet afgesloten is geweest. Verder ontdekte ik op den Eikenhorstweg te Apeldoorn, in de nabijheid van bedoelde woning, sporen van op den weg stuk gevallen eieren.
De tuinman van de burgemeester, genaamd Aart Lubbers [moet zijn Marten Lubberts geboren 24-04-1910 te Ede en overleden in een van de kampen in Duitsland], deelde mij mee dat hem ter ore was gekomen dat Duitse militairen met de auto waren gezien plusminus 200 meter van de hoek Zwolseweg - Eikenhorstweg, bij het hoenderpark van de heer H. Deze heer deelde mij mede dat hij vermoed had dat de Burgemeester met Duitse militairen gereden had. Des morgens echter ontdekte hij dat er 500 eieren uit zijn inrichting waren ontvreemd, zodat hij bij die ontdekking reden had te vermoeden dat de dieven van de eieren met den wagen van den Burgemeester gereden hadden. Deze waren volgens zijn mening onder de invloed van sterke drank geweest. Bovendien heeft hij duidelijk de Duitse taal horen spreken. Hij durfde zich vanzelfsprekend niet te laten zien. Zij zijn daarop met die auto weggereden in de richting van de Zwolseweg en verder in de richting Apeldoorn. Verder heb ik ter plaatse een onderzoek ingesteld, waaruit niet is komen vast te staan dat de auto in Apeldoorn is gebleven en ik vermoed dat deze is ontvreemd door enige Duitse militairen, die op enigerlei wijze aan het dwalen zijn geraakt. Dit rapport zal worden doorgegeven aan de Feldgendarmerie hier ter plaatse, opdat deze zaak verder, naast mijn onderzoek, door de Feldgendarmerie kan worden onderzocht.
Ik zal ter plaatse het onderzoek voortzetten en bij gunstig resultaat daarvan doen blijken. Het signalement van de ontvreemde auto is als volgt: merk DKW, Cabriolet, type 1940, chassisnummer 3164998, motornummer 1020772, crème van kleur, zwart linnen kap, kenteken M-62682, waarboven een blauw plaatje met opschrift: ´Politie´, banden merk Pirelli.
Waarvan door mij is opgemaakt dit rapport en gesloten te Apeldoorn, de 20-9-1944.´

1944 ----- 20 september woensdag.

HARDONK. Somber weer, later iets helder. Vanmorgen kwam het verrassende bericht dat de Engelsen in snelle opmars van Eindhoven de stad Nijmegen hadden bereikt en de overgangen over de rivier in handen hadden. Nog veel auto's komen voorbij, soms met gewonden. Later op de middag vliegen telkens groepjes vliegtuigen over. Vannacht zijn de spoorlijnen van Amersfoort en naar Vaassen opgeblazen. De eerste bij Assel, de tweede bij de Hogekampweg in Noord-Apeldoorn. Een groot aantal mensen is vanmorgen tussen 5 en 7 uur uit het bed geklopt om te helpen met herstelwerkzaamheden. Telkens worden er nog fietsen geroofd. Vanmorgen stalen de Duitsers zelfs de rijwieltassen aan de fietsen voor het distributiekantoor (sociëteit) aan de Kerklaan!

VAN HOUTUM. 's Morgens om zeven uur worden wij opgebeld met de mededeling: ´In Apeldoorn worden jongelui van de straat opgepakt, waarschuw iedereen´. Later horen wij dat de eerste auto's met opgepikte jongens bij het station staan te wachten voor verder vervoer. De razzia duurt niet lang. Er zouden 200 jongens zijn gearresteerd. De spoorrails zijn voor Assel op twee plaatsen opgeblazen, 50 meter van elkaar. Bovengenoemde jongens moeten deze repareren. De razzia geeft echter zo'n opschudding dat bijna iedere man zich in de bos verstopt. Enkele fabrieken geven hun personeel zelfs vrij. Onze arbeiders blijven de hele dag in de bos verscholen terwijl de meisjes 's middags het eten brengen. Twee Duitsers doen 's morgens bij buurman Jansen huiszoeking. Drie zoons uit dat gezin zijn bij de spoordijk heide aan het snijden. De Duitsers verdenken hen van de vernieling van de rails. Twee worden daar gegrepen maar de derde (behoort wegens arbeidsinzet onder te duiken) weet te ontsnappen. De moffen onderzoeken daarop hun woning. Tegen zes uur stromen de bossen weer leeg van mannen die zich daar overdag hebben verscholen. Uit één bos komen ongeveer 200 personen te voorschijn.

1944 ----- 21 september donderdag.

HARDONK. Eerst bewolkt, later zonnig. Vanmorgen het bericht dat er zeer zware gevechten gaande waren tussen Nijmegen en Arnhem. Daar zou de vijand wanhopige pogingen doen de opmars der geallieerden tegen te houden. Arnhem moet heel erg getroffen zijn. De gehele binnenstad zou vernield zijn. Vanmorgen zag ik gevangen parachutisten langs komen en nogal wat gewonden. Vanaf vannacht twee uur tot tegen zessen hoor je in de verte het schieten. In de loop van de middag zijn weer luchttroepen geland in de buurt van Deelen. Koken wordt moeilijker nu er geen gas is. Doordat er geen stroom is komt de ondermelk meestal zuur aan. Vlees moet direct verkocht worden (koelkasten werken niet!) zo dat overal spek en varkensvlees geleverd wordt.

VAN HOUTUM. Een auto van de Ortskommandant zoekt 's morgens de bossen in onze omgeving af naar deserteurs. Het is naar aanleiding van een telefoontje van een Ugchelse hotelhouder aangaande drie Duitsers die gisterenavond bij ons waren. Overal heerst een pessimistische stemming. De strijd om de rivieren verloopt niet gunstig. Veel radioberichten worden verkeerd verteld. Volgens de BBC vlucht Seyss-Inquart naar Duitsland. Wij geloven het bericht niet, omdat hij vannacht nog in Spelderholt vertoefde. Vier vluchtelingen uit de Koepelgevangenis in Arnhem krijgen in het Patertehuis onderdak. De gevangenen lopen in de zogenaamde celgang en het bloed staat hun in de klompen. De gasfabriek in Apeldoorn levert alleen van 17 tot 19.30 uur gas. Alle wasserijen worden stilgelegd. Zij mogen niet meer voor derden wassen behalve ziekenhuizen enz. Op het slachthuis worden 33 koeien geslacht. Daarvan komt alles ten goede van de gemeente Apeldoorn. Iedereen krijgt op een A vleesbon 64 gram vlees en zeven gram vet. De burgemeester waarschuwt in een kort artikel tegen het verspreiden van geruchten. Dit is naar aanleiding van de vlucht van mannen naar de bossen uit angst voor razzia's. Tot onze verwondering verschijnen de illegale blaadjes nog. Het elfde nummer van Trouw (september 1944) bestaat uit vier pagina's. De pagina's zijn wel de helft kleiner geworden. De gewone tekening is nu in oranje afgedrukt.

BLOEM. Heden kwamen hier 40 losse paarden langs en een 25-tal wagens met 2 paarden ervoor.

BRANDWEER. Om 13.20 uur schoot een Engelse jager een vrachtauto met zware munitie in brand nabij het Veluws Eiland op de Arnhemseweg. Het was een lust om dat ding te zien branden en te horen knappen. We moesten echter op een eerbiedige afstand blijven wat jammer was van de heide die verbrandde. Ongelukkig werd de jager door het luchtdoelgeschut van Deelen neergeschoten waarbij de piloot [Bob Walker-Lutz] om het leven kwam.

BURGEMEESTER PONT. [Pont dient als burgemeester van Apeldoorn bij Seyss-Inquart zijn ontslagaanvraag in. Hij krijgt daarop echter geen antwoord].

1944 ----- 22 september vrijdag.

HARDONK. Nog altijd zware gevechten tussen Nijmegen en Arnhem. Vanmorgen worden weer mensen op straat gegrepen voor werk aan de spoorlijn bij Assel die vannacht weer opgeblazen was. Vanmiddag was er een mof in de Hoofdstraat aan het schieten, waarop ??? zou hebben. Die kerel trapte en sloeg de man in zijn gezicht. Het was meer dan bar. Wat een heldendaad van zo'n vent. Veel Duitsers gaan deserteren. Vanmiddag wilde er iemand een veroverde ´valschermfiets´ ruilen voor een burgerpak! Vanmiddag om 12 uur is het schieten weer te horen. Weinig vliegtuigen, telkens gewonden. De Kanaalbrug wordt versterkt voor het te verwachten zware verkeer van mogelijk terugtrekkende Duitse troepen.

VAN HOUTUM. Leden van de SD schieten 's nachts in Apeldoorn twee ondergedoken arbeiders van de Nederlandse Spoorwegen dood. Om elf uur passeert Seyss-Inquart in de richting Hoenderloo. De Duitsers pakken om 11.30 uur weer jonge mannen van de straat op om de spoorlijn te repareren. Deze is die nacht bij Assel opgeblazen. Twee auto's van het Rode Kruis halen bij het pension Eljo-Zamy de laatste autobanden op. De moffen vinden gelukkig ook vier banden die de beheerder voor zichzelf onder het stro had verborgen. De ene dief betrapt de andere. Het nabijgelegen sanatorium Caesarea krijgt met ingang van heden elektrische stroom van 3 tot 6 uur. Het komt uit de centrale van Hengelo. 's Middags horen wij dat de heer Kwak (eigenaar van een wasserij in Ugchelen) is gedood. Hij wilde gisteren zijn pleegkind in Arnhem met de fiets opzoeken nadat zijn zoon de vorige dag bij de Woeste Hoeve niet door de Duitsers was doorgelaten. Zijn vader ontmoet echter de eerste controle bij Volkenhuizen. Hij wordt na een woordenwisseling met drie kogels dodelijk getroffen. De oorzaak van dit gesprek wordt verschillend uitgelegd. Twee gemeentearbeiders begraven hem daarna aan de kant van de weg. Zijn vrouw krijgt vanmiddag het doodsbericht van Duitse zijde.

ZIEKENHUIS. De Duitse artsen vragen onze hulp. Er vielen zeer veel doden en gewonden zodat op vrijdagmorgen 11 uur voormiddag bezoek kwam van Duitse geneeskundige zijde. De generaal dr. Meyer, de Oberfeldartz Dr. Zengerling en Oberstabarzt Dr. Vossbeck (chef van Sint Jozef) kwamen de hulp inroepen van het RK-ziekenhuis met personeel en artsen. Het aantal gewonden was namelijk te groot om goed door de Duitse MGD [Militaire Geneeskundige Dienst?] verwerkt te kunnen worden. Er zouden ook Engelsen komen. Er werden 80 bedden gevraagd zodat omtrent 70 burgerbedden overbleven. Dit bood geen moeilijkheden doordat de bezetting van het ziekenhuis met burgers gering was. De Duitse artsen, hun personeel en de patiënten, alles met aanhang, kwamen al na enkele uren in huis. Hoezeer het onze artsen deze zaak tegenstond. Wij konden niet nalaten in deze nood van de Duitse MGD onze medewerking te verlenen met de Rode Kruis gedachte voor ogen. Men krijgt momenten dat men het land aan zichzelf heeft wanneer men het gevoel heeft dat men door lichtgewonden te behandelen het Duitse oorlogspotentieel regelrecht omhoog werkt. Wij volbrachten die middag negen kleine operaties, wondexcisies en splinterverwijderingen.

1944 ----- 23 september zaterdag.

HARDONK. Regenachtige dag. Om 8 uur kanongebulder richting Arnhem. Er schijnt in de Betuwe heel erg gevochten te worden. Meer dan vorige dagen rijden Rode Kruisauto's met gewonden langs. In de middag begon de zon door te komen en daar had je ook weer de vliegtuigen. Tot half acht ronkten ze in alle richtingen over de plaats. Een colonne auto's van circa 2 kilometer lengte werd bij de school van Woeste Hoeve in brand geschoten, evenals een auto op de betonweg naar Milligen. Vermoedelijk zijn er ook weer luchtlandingstroepen neergelaten. Tegen de avond begint het geschut opnieuw nu richting Oosterbeek. Onophoudelijk klinkt het zware gedreun. Het zal daar heel moeilijk zijn voor de ingezetenen van Nijmegen, Arnhem, Elst, enz. Op een bijeenkomst van de generale staf van enige dagen geleden (naar verluidt is deze op of bij Het Loo gehouden) zou volgens bevel van Hitler beslist zijn dat alle elitetroepen en beschikbaar materiaal naar de Betuwe gestuurd moesten worden. Ons land en volk staat dan nog wat te wachten! In de late avond komt hier een geweldig aantal vliegtuigen over. Het was een voortdurend gebrom. Een Amerikaans vliegtuig bij de Hoge Duivel neergekomen, 7 piloten gedood.

VAN HOUTUM. Ondanks de aanhoudende regenbuien komen 's middags om twee uur de eerste vliegtuigen over. Om 8.25 uur komen drie leden van het Rode Kruis uit Arnhem in Apeldoorn aan. Zij delen de burgemeester mee dat een deel van de hoofdstad naar Apeldoorn zal worden geëvacueerd. De Duitse Gendarmerie patrouilleert de hele avond over de weg om gevluchte Duitse soldaten op te vangen.

BLOEM. Nogal veel Rode Kruiswagens langs gekomen terwijl de Engelsen steeds heen en weer kruisten. De Duitsers schoten er met hun 20 mm afweergeschut op los. Nihil. De gehele dag zeer zwaar geschut richting Arnhem tot in de nacht toe. Naar men zegt zouden de Engelsen weer 10 kilometer terug geslagen zijn tot bij Heelsum. Uit Arnhem komen nu veel vluchtelingen hier in de omgeving.

BRANDWEER. Om 17.15 uur kwam een bericht van de Woeste Hoeve dat er 6 munitiewagens in brand waren geschoten. Om 17.40 uur kwam het bericht binnen dat een vrachtwagen met vaten teer op de betonweg in brand geschoten was. Hierbij werd één man verbrand en één doodgeschoten.

ZIEKENHUIS. Ook in het ziekenhuis Sprengenweg, zaterdagmorgen. Het was de laatste maal dat ik visite maakte in het ziekenhuis Sprengenweg. Mijn patiënten zijn verder behandeld door dr. Pilaar. Des middags werden door dr. Wiersema en mij 13 operaties verricht. Wij verzochten dr. Rodbard om ons voor een gedeelte van de zondag daar op volgend een operatiezuster te willen afstaan (zuster Scholten). Daar is echter niets van gekomen want het Sprengenwegziekenhuis kreeg zondagmorgen ook dezelfde werkzaamheden te verrichten als het RK-ziekenhuis.

BURGEMEESTER PONT. Vandaag werd via het Rode Kruis de mededeling ontvangen dat de militaire bevelhebber te Arnhem last had gegeven de stad te evacueren. Als evacuatieoord was Apeldoorn aangewezen. 's Avonds gaf op een door de Weermachtcommandant belegde vergadering van plaatselijke autoriteiten deelde deze commandant mee dat in de kom van de stad slechts op spaarzame wijze mocht worden ingekwartierd. Op Heidehof werd het lijk van een geallieerde soldaat begraven die met een vliegtuig was neergestort.

1944 ----- 24 september zondag.

HARDONK. Vanmorgen betrokken, in de middag helaas regen. Arnhem moet geheel ontruimd worden. 50.000 personen moeten hier in Apeldoorn ondergebracht worden. In de kerkdienst in de Grote Kerk wekte ds. v.d. Brug ons op vooral naar alle vermogen de vluchtelingen uit Arnhem te huisvesten. Toen volgde een heel eigenaardige kerkdienst. Gezongen werd gezang 300A verzen 1.2.3. ´Wat de toekomst brengen moge, mij geleidt des Heeren hand´. Vervolgens las de predikant Nahum 1, waarna gezongen werd gezang 130.2, dan het gebed. Toen volgde psalm 89.1.4. Onmiddellijk na het zingen ging ds. v.d. Brug staan en zei, terwijl alle aanwezigen eveneens van hun zitplaatsen opstonden, ´Wij eindigen deze dienst met het uitspreken van de zegenbede: ´De liefde van God, de genade van de Heer Jezus Christus en de gemeenschap des Heiligen Geestes zij met u allen. Amen´. Hiermee kwam aan deze vreemde dienst een plotseling einde. Het had in de bedoeling van de Duitsers gelegen alle mannen tot 40 jaar op te pikken maar door inlichtingen was men hiervan tijdig op de hoogte gekomen. Vanmiddag begonnen de eerste vluchtelingen uit Arnhem aan te komen. Het was een treurig gezicht. De een met een bepakte fiets, de ander met een bakfiets waarop bagage en soms een kind. Dan weer een hele groep mannen, vrouwen en kleine kinderen op een wagen. Vervolgens een zieke op een bakfiets, kortom een droeve stoet. Het is wel heel moeilijk bijna alles achter te laten en wat vind je straks van je eigendommen terug? Bovendien zullen de meesten van hen ook hier geen rust vinden want Apeldoorn kan al die evacués niet bergen. De voedselvoorziening zou hopeloos spaak lopen terwijl bovendien het centrum van Apeldoorn voor de weermacht gereserveerd moet blijven. Wat die daarmee van plan is? Vermoedelijk inkwartiering van troepen. Het schieten en vliegen is vandaag veel minder. Wel komen tegen de avond weer meer gewonden binnen. Het Julianaziekenhuis is daarvoor nu ook gevorderd.

VAN HOUTUM. In Ugchelen zullen 3.500 vluchtelingen worden onder gebracht. Daarvan 750 in ons blok. Het gaat er alleen maar om de nodige plaatsruimte te reserveren. Kort hierop wordt vanuit Apeldoorn opdracht gegeven om met zoveel mogelijk voertuigen de vluchtelingen uit Arnhem tegemoet te gaan. Naar later blijkt is deze opdracht buiten de commissie voor de noodtoestand om gegeven. De evacuatiecommissies uit Apeldoorn en Arnhem vergaderen in de Woest Hoeve. Intussen komen de eerste vluchtelingen uit Arnhem in Apeldoorn aan. Onder hen bevindt zich tante Mien met zoon en twee huisgenoten. Zij vinden onderdak bij oom Reinier in Apeldoorn. Zij zijn vrijwillig gegaan want er is nog geen verplichte evacuatie. Het onderbrengen van vluchtelingen in Apeldoorn is nog niet goed geregeld. Er mogen geen Arnhemmers in Apeldoorn en Ugchelen worden ondergebracht. Deze moeten beschikbaar blijven voor de Duitsers. Het geldt niet voor de omliggende dorpen in de gemeente. Om zeven uur komen de eerste vluchtelingen in Ugchelen. De beruchte beheerder van Eljo-Zamy probeert hieruit winst te maken. Hij verschaft aan 80 personen onderdak. Hij merkt op dat hij alles zwart moet kopen. Hier gaat het echter niet om. Een dame die hem verzoekt een konijn voor haar en haar vriendin te braden ziet niet meer dan een achterpoot. De rest houdt hij zelf enz. In Arnhem worden zulke misdadigers opgehangen. Het is voor hem meer dan nodig. 's Middags verschijnen er Duitse vrachtauto's bij een aantal machinefabrieken in Apeldoorn. Het personeel wordt opgeroepen. Met behulp van hen worden in de auto´s geladen de prachtigste machines. Daaronder veel draaibanken. De directie ziet de machines nooit meer terug.

BRANDWEER (24, 25 en 26 september 1944). De evacuatie van Arnhem. Drie dagen en nachten hebben wij met drie autobrandweerwagens aan één stuk doorgereden om mensen, levensmiddelen en geneesmiddelen uit Arnhem te halen. We hebben plusminus 1100 liter benzine verreden en iedere wagen had plusminus 15 liter per rit nodig zodat er plusminus 73 ritten gemaakt zijn.

BLOEM. De 24ste is te Klarenbeek op het station een rijdende locomotief kapot geschoten. Drie man Duits personeel waren door uitspringen gewond genaakt. De locomotief brandde en had tal van kogelgaten. Later is hij van de Alforst (veldnaam van landerijen aan de spoorlijn in de buurt van de Kar) waar hij zelf naar toe gereden was, zonder bemanning, weer weggesleept. Verder enkele Engelse vliegtuigen waargenomen. Men zegt dat veel Duitsers in Frankrijk zich over gegeven hadden en dat men daarom de laatste 4-5 weken zulke grote vorderingen maakte maar dat hier in Nederland de SS in de strijd geworpen was en vooral de jongeren vechten hard.

ZIEKENHUIS. Veel operaties vliegenmaden (zondagmorgen). In de polikliniek beneden aan de straat werden door dr. Wiersema en mij hard gewerkt. Ieder had een staf met helpers 22 operaties verricht bij Duitse soldaten. Des avonds laat in de grote operatiekamer nog 6 grote gevallen bij zwaar gewonde Engelsen. Bij een lelijke bovenarmverwonding daterend van 20 september vielen honderden krioelende vliegenmaden op de grond. Dit zijn bromvliegmaden die in de wond en in de etter in het verband vegeteren. Later zagen wij dat nog enige malen. De Duitse chirurgen hadden die dag eveneens 30 operaties verricht.

BURGEMEESTER PONT. Vandaag kwamen nadere bevestigingen van het bericht, onder andere door de waarnemend burgemeester van Arnhem de heer Schermer, dat Arnhem in 3 stadia ontruimd moest zijn. De laatste liep af op maandag 8 uur. Hij verzocht om hulp voor de bevolking in hoofdzaak door toezending van vervoermiddelen. Hieraan is onmiddellijk bekendheid gegeven zodat al op zondag een grote stroom, die zowel uit Apeldoorn, als uit Beekbergen, Loenen enz. kwam werd maandag zo sterk dat, ter voorkoming van opstopping, van de zijde van de Evacuatiecommissaris hierin remmend moest worden opgetreden. In samenwerking met het bureau Afvoer Burgerbevolking en ´Midden Oost´, werd de inkwartiering voorlopig geregeld in de volgorde Loenen, Hoenderloo, Beekbergen en Apeldoorn.

POLITIE. De Gewestelijke Politiepresident te Arnhem bericht op 9 augustus 1944 dat op 24 en 25 september 1944 op het station te Apeldoorn de reizende antibolsjewistische tentoonstelling 'Is het Bolsjewisme een gevaar?' in 2 D-treinwagons te bezichtigen zijn. Gedurende de duur van de aanwezigheid van de beide wagons op het station draag ik u [Burgemeester] op deze wagons afdoende door uw politiepersoneel te doen bewaken.

1944 ----- 25 september maandag.  HARDONK. Kil weer, 's morgens telkens zon. Later zwaar bewolkt en af en toe regen. Vandaag de gehele dag door vervoer van gewonde luchtlandingstroepen vanuit Sint Jozef [aan de Deventerstraat] naar de Textielfabriek [aan de Fabriekstraat]. Sommigen maakten het V-teken of zwaaiden. Enkelen uit het publiek wuifden terug. Verder is het heel stil geweest. Geen militaire wagens en bijna geen vliegtuigen. Een Duitse jager bij Hoenderloo door vliegtuigen neergeschoten. Helemaal geen schieten bij Arnhem te horen. De gehele dag heeft de stroom evacués uit Arnhem aangehouden. Evenals gisteren op wagens, bakfietsen met kinderwagens en op gewone fietsen. De uit Arnhem naar Sint Hubertus op de Hoge Veluwe overgebrachte gewonden worden vandaar weer vervoerd naar Apeldoorn. Het komt hier vol met gewonden burgers, Engelsen, Canadezen, Duitsers. Groente hebben we al dagenlang niet meer bij de handelaren kunnen krijgen.

VAN HOUTUM. Om drie uur rijdt een trein langs. Kort daarop horen wij mitrailleurvuur. Daarna stopt de trein. Het vuren herhaalt zich. Daarna weerklinkt een zware slag. In de buurt van Assel valt namelijk een bom midden op de trein. 's Middags om 3.15 uur komt tante Mien bij ons en vraagt onderdak voor haar broer en vier dames. Daaronder één van ruim 80 jaar. Tegelijk komt een kennis van ons, E. van Wessem, en vraagt slaapgelegenheid voor negen personen. Deze komen via Otterlo lopend naar Ugchelen. De eerste groep komt met weinig bagage met veel levensmiddelen op een handkar aan. Een hulpvaardige jongeman vervoert de oude dame op een driewieler. Hij gaat daarna naar Otterlo om de overigen op te halen. Deze komen 's avonds om zeven uur aan. Door Beekbergen komen grote stromen vluchtelingen. De eerste mensen die zich via Otterlo naar Apeldoorn begeven passeren om zes uur. Intussen moeten de zieken uit Otterlo naar Noord Apeldoorn (o.a. Marechausseekazerne) worden overgebracht. Hiervoor zijn niet voldoende wagens beschikbaar. Mijn neef gaat met A. Melissen mee om de zieken met paard en wagen te vervoeren. Het Evacuatiebureau deelt mee dat er geen vluchtelingen in Apeldoorn en Ugchelen, behalve bloedverwanten, mogen worden ondergebracht. Alle evacués moeten zich voor morgenmiddag 12 uur naar de aangewezen randdorpen begeven en daar onderdak zoeken. Aan hen die bij familie blijven kunnen door de voedseltekorten geen extra bonnen worden verstrekt. Met de noodverlichting in ons huis gaan we vooruit door het gebruik van een gaslamp. Het blijft natuurlijk buiten de huiskamer nog behelpen. Het scheelt juist nu veel met de kaarsen nu er 14 mensen in ons huis bij slapen.

BLOEM. Heden kwamen weer tal van auto's over de weg, zwaar beladen, richting Zutphen.

ZIEKENHUIS. Nog meer te opereren, maandag. Het was een chaos in het ziekenhuis. Vele patiënten lagen op operatie te wachten. Er kon eigenlijk niet veel meer opgenomen worden maar het gebeurde toch. De lichtgewonden die op 23 en 24 september gekomen waren werden vervangen door zwaargewonden. Er kwamen nogal wat Engelsen, allen zwaar gewond. Overal werd tegen de klippen op geopereerd. Ook door de beide neus-keel-artsen dr. van Herk en dr. Staercke onder onze leiding. Wij konden het namelijk niet meer af. Bij het verwijderen van de botsplinters kregen we kapotte vingers. Deze zaten onder de kloven, waren pijnlijk en infecteerden. Des avonds verwijderde ik botsplinters 5 centimeter diep uit het hersenweefsel bij een zwaar zieke Engelsman. De verwonding was 8 dagen oud. De toestand van de patiënt verbeterde onmiddellijk na de operatie. Toen ik bezig was zei hij: 'Oh, I am getting crazy'. Vele weken later is hij toch nog overleden.
Een flinke gediplomeerde verpleegster uit Hilversum kwam spontaan haar hulp aanbieden. Ik aanvaardde deze terstond. Zij heeft bij die hersenoperatie geholpen en verder gedurende de gehele nacht op de zalen dienst gedaan. En dat was wel nodig ook. Ik ben er om 12 uur 's nachts wezen kijken. Het was er een onbeschrijflijke bende. Er lagen omtrent honderd zwaargewonden vrijwel zonder verpleegsterhulp. Zij lagen wel in bedden maar verder onverzorgd. Sommigen riepen om water waaraan zij dan geholpen werden door minder zieke makkers. Anderen moesten urineren en vonden geen gelegenheid. Velen lagen onvoldoende toegedekt te slapen waaronder enige hersenpatiënten in bewusteloosheid die zichzelf niet konden helpen. Op de grond, op de zalen en zelfs op de gangen, op brancards en overal vond men de patiënten. Het stonk er afgrijselijk door alle etter.
- Veel Engelsen. Stromen gewonden kwamen ook in de nacht aan de deur en moesten afgewezen worden. Van de Engelsen hoorden we fantastische cijfers. Van wel 500 gewonden die in de Willem III kazerne zouden liggen en die allen geholpen moesten worden. En nog steeds kwamen er bij.
- Burgers. Tot overmaat van ramp kwamen er ook gewonde burgers uit Arnhem en Oosterbeek.
- Hulp van buitenaf is nodig. Wiersema en ik, beide met kapotte vingers, konden dat niet meer verwerken. Wij besloten buitenshuis om chirurgische hulp te vragen zowel voor de burgers als voor de militairen. Ik wist zeker dat ik collega's in deze nood bereid zou vinden te helpen. Schepel uit Hilversum liet mij al weten of het niet nodig was dat hij kwam. Ik overlegde met de Stabartz-chirurg dr. Paulig die onmiddellijk instemming betuigde en er met zijn chef over sprak.

BURGEMEESTER PONT. Op 25 september, nadat al in meerdere wijken van Apeldoorn inkwartiering aangevangen was, ontvingen wij het verbod van de Weermacht in de kom van Apeldoorn evacués onder te brengen. Als kom was te beschouwen het gebied begrensd door de spoorweg Amersfoort - Apeldoorn, het kanaal, de Anklaarseweg en de Waldeck-Pyrmonthlaan [nu Zwolseweg]. Daardoor konden als opname-oorden aangewezen worden de wijken XI, X, IX, een deel van wijk I, Beemte, Broekland en het blok Grote Woudhuis, volgens de bestaande begrenzingen in de luchtbeschermingsdienst.
Langs de aanvoerwegen vanaf Arnhem werden politie en hulppolitieposten uitgezet om de stroom te leiden naar de opname-oorden in de genoemde volgorde. Hulpposten werden uitgezet aan de Woeste Hoeve, Smittenberg (Beekbergen), Fabianuskerk (Arnhemseweg), de school aan de Molenstraat en bij de Gereformeerde Zuiderkerk aan de Arnhemseweg.
De gehele luchtbeschermingsdienst van de opname-oorden werd in werking gesteld voor de verdeling van de evacués over de wijken en blokken. Tijdelijke onderkomens werden geïmproviseerd over de wijken en blokken bij bovengenoemde posten in de Cocosfabriek aan de Reigersweg, in het pakhuis van de firma Dekker en Heinen aan de Koningstraat en de Messenfabriek (wijk IX).
Ten spoedigste werden in samenwerking met het Nederlandse Rode Kruis en het BAB ´noodziekenhuizen´ opgericht, tehuizen voor blinden en voor ouden van dagen. Aan verschillende geneeskundige hulpposten van de luchtbeschermingsdienst werden noodziekenhuisjes verbonden.
Aan de voedselbehoefte werd in de eerste plaats voorzien door de Centrale Keuken die met dagelijks stijgende prestaties werkte. In de behoefte aan brood en boter voorzag eerst het Evacuatiecommissariaat zelf door de uitgifte van noodbonnen. Later werd dit overgedragen aan de wijkhoofden en de hoofden van de luchtbeschermingshulpposten. Gelukkig kon deze uitreiking van minder regelmatige noodbonnen binnen enge grenzen worden gehouden. Na verloop van enige tijd kon ook deze uitreiking worden overgelaten aan den Distributiedienst.
Na enige dagen werd een klein deel van de steeds toestromende vluchtelingen doorgestuurd naar Vaassen en Epe (ca.1500). Naderhand besliste ook daar de Weermacht dat zij daar niet mochten blijven en naar het westen, voornamelijk richting Elburg, doorgestuurd moesten worden.
De doorvoering van de maatregelen ten aanzien van de stellingbouw aan de IJssel werkte tijdelijk desorganiserend op de evacuatie.

1944 ----- 26 september dinsdag.

HARDONK. Fris maar mooi helder weer. Gelukkig voor de mensen uit Arnhem. De gehele dag kwamen deze ongelukkigen voorbij. Vanavond om zeven uur stonden nog verscheidene boerenwagens op de Markt om deze mensen met hun weinige spullen naar tijdelijke verblijven te brengen. Gelukkig wordt op alle mogelijke manieren geholpen. Die een bakfiets, handkar, fiets met bagagedrager of wagen heeft, stelt die beschikbaar, terwijl een massa personen, ouderen en jongeren, de behulpzame hand bieden. Ook vele gewonden moeten geholpen worden. Deze gaan door naar de Marechausseekazerne aan de Zwolseweg. Vanmorgen werden gevangen luchtlandingstroepen weer hierlangs gevoerd om met de trein verder weggebracht te worden. Bij Voorst ontspoorden enige wagens zodat ze later weer naar de kazerne teruggevoerd werden. De moffen, die in dezelfde trein zaten, liepen langs de lijn terug en stalen bij de Molenstraat alle fietsen die ze te pakken konden krijgen. Bij de Smittenberg [Beekbergen] deden geallieerde vliegtuigen een aanval op voertuigen op de straatweg. Daarbij werden helaas 8 burgers gedood en enige gewond. In de middag passeerden weer veel vliegtuigen, prachtig in formatie vliegend alsof er geen Duitsers in de wereld waren. Verder geen nieuws te vernemen. In de nacht wakker door getrommel van 2 Duitsers op de deur van Ten Cate. Ze timmerden op de ruiten en bonsden op de deur onder het schreeuwen van ´hallo´. Geen mens liet zich zien en onverrichterzake trokken ze af. De Duitsers wilden vandaag liefst ook nog de mooie materiaalwagen en de benzine van de brandweer in beslag nemen, maar dit kon gelukkig verhinderd worden. Alleen de materiaalwagen van de Bosbrandweer is nu gevorderd.

VAN HOUTUM. Negen evacués vertrekken 's morgens met paard en wagen naar Kootwijk. Daar zullen zij onderdak zoeken. De overige vijf gaan om 13.30 naar het Slachthuis. Daar zetelt het Evacuatiebureau. Deze zal hun dan een definitief adres aanwijzen. Britse jagers beschieten 's morgens om 11.15 uur een colonne vrachtauto´s op de Amersfoortseweg. Een zelfde formatie cirkelt 's middags boven de Arnhemseweg. De vliegtuigen duiken plotseling en mitrailleren bij de Smittenberg in Beekbergen een aantal paard en wagens die vluchtelingen vervoeren. Er worden twintig personen (waaronder een jood) en acht paarden gedood. Er vallen ook enige lichte bommen onder andere in een huis. Hierbij vinden een vrouw en een kind de dood. Twee andere kinderen worden zwaar gewond. In Terlet worden acht vluchtelingen door een jageraanval gedood. Mijn neef Henk maakt deze beschieting mee. Hij is intussen weer naar Arnhem vertrokken en weet nog op tijd in een éénmansgat te springen. Om drie uur komen alle onderwijzers uit de gemeente Apeldoorn op een verplichte vergadering bijeen. Zij moeten zorgen dat voor zaterdag aanstaande alle evacués zijn geregistreerd. In Apeldoorn en Ugchelen zouden 20.000 man Duitse pantsertroepen worden ondergebracht. Volgens een tweede gerucht zouden Apeldoorn en Ugchelen hiervoor worden geëvacueerd. Een derde spreekt deze eerste twee echter weer tegen. De mensen helpen de zenuwenoorlog vergroten. Dat willen de Duitsers zo graag. Een vluchteling uit Arnhem brengt in een café aan de Arnhemseweg een tweeling ter wereld. In de krant staat een eerste oproep van een geëvacueerde die zijn familieleden zoekt. Het verblijf in de bossen is door de toenemende houtdiefstallen verboden. Men stelt in de middaguren weer gas beschikkingbaar. Om 9.15 uur horen wij in de richting van de spoorlijn een zware ontploffing.

BLOEM. Heden passeerden weer geregeld auto's over de weg omdat de spoorwegen hoegenaamd stil liggen. Tweehonderd zware bommenwerpers gepasseerd, richting zuidoost - noordwest, alsmede een 25-tal jagers. Het afweergeschut zweeg. Arnhem is geëvacueerd. Ook in Klarenbeek zijn vele burgers ondergebracht. In het parochiehuis zijn 40 zusters, en in de pastorie een deken en 2 kapelaans en enkele weeskinderen. In het dorp zouden 3500 mensen zijn ondergebracht.

BRANDWEER. 's Middags om 2.40 uur werden enige wagens bespannen met paarden en een luxe auto met evacués door een vliegtuig beschoten. Daarbij werden 17 mensen gedood en 25 gewond. Ook werden 9 paarden gedood of zo zwaar gewond dat zij moesten worden afgemaakt. Onze auto´s moesten herhaaldelijk bij het naderen van vliegtuigen stoppen en onder de bomen gaan staan om niet beschoten te worden. Ze zijn er gelukkig goed doorgekomen.

ZIEKENHUIS. Arnhem wordt verlaten. Dinsdag. Arnhem trekt Apeldoorn binnen. Op de polikliniek veel Arnhemmers. Geëvacueerde verse gewonden en ook oudere patiënten uit ontruimde ziekenhuizen. Nieuwe gewonde soldaten. Auto's met burgers en soldaten, doden, gewonden, Duitse auto's met Nederlandse burgers en Tommies in dezelfde wagen, alles zwaar gewond.
- Vier chirurgengroepen. De Oberfeldartz dr. Zengerling liet weten dat hij mij verzoekt vier chirurgengroepen te laten komen, twee voor Sint Liduïna, één voor de Sprengenweg en één voor Sint Jozef. Dat gaat boven mijn oorspronkelijke opzet uit maar het kan. Voor de berichtgeving heb ik de Ortskommandantur nodig. Bij de Ortskommandant tref ik een troepengeneraal die het advies geeft uit militaire overwegingen de chirurgen uit het gebied ten oosten van de IJssel niet weg te halen, noch ook Utrecht te vragen maar mij te wenden tot Amsterdam. Zijn gedachtegang is logisch maar het is niet in overeenstemming met de afspraak met het Nederlandse Rode Kruis. Daarbij was de maximum afstand van de chirurgengroepen op 35 kilometer gesteld. Ik verkreeg telefonisch toestemming dit toch te vragen van een der hoofdbestuursleden van het Nederlandse Rode Kruis in Apeldoorn aanwezig (3.30 uur namiddag).
Het gelukte mij inderdaad Amsterdam te bereiken. Vandaar uit begreep men niet waarom ik Amsterdam liet waarschuwen. Men gaf zonder dat ik het wist aan de chirurg in Amersfoort, dr. Insinger, opdracht naar Apeldoorn te gaan. Intussen zou er ook een groep uit Amsterdam komen en voorts, buiten de Rode-Kruis bemoeiingen om, dr. Schepel uit Hilversum. Ik had de heren laten roepen maar was er inderdaad wel voor allen werk?
- 800 Engelse gewonden. 's Avonds om 7 uur kreeg ik in het ziekenhuis bezoek van twee Engelse artsen als gevolg van een afspraak met de Oberfeldartz dr. Zengerling. Ik had namelijk gevraagd om persoonlijk in de Willem III kazerne te mogen gaan kijken. De Oberfeldartz had mij meegedeeld dat hij geen verlof had mij dit toe te staan. Om aan mijn verlangen ingelicht te zijn over de behandeling van de Engelsen te voldoen was hij bereid mij met twee artsen te laten spreken. Ik hoorde toen dat er 800 gewonde Engelsen in de kortst mogelijke tijd verzorgd moesten worden. Zij verzochten mij in orde te maken dat er de volgende dag 100 behandeld zouden worden in beide ziekenhuizen. Dit overviel mij toch nog. De gehele avond en nacht werd er getelefoneerd over de komst van de chirurgengroepen en over het werk dat voor hen klaar lag.

1944 ----- 27 september woensdag.  HARDONK. Alweer slecht weer, met hevige regenbuien. In de middag zelfs een flinke hagelbui. Nu passeerden weer Duitsers die bezig waren met het wegslepen van landbouwmachines. Voor dat volk is niets veilig. Nog altijd trekken burgers van Arnhem langs. Op open wagens en bakfietsen te midden van flinke regenbuien en vaak in dekens gewikkeld. De zaak van Mozes de Jong aan de Hoofdstraat wordt ook tot ziekenhuis ingericht. Veel vliegtuigen in de lucht, ook een keer 26 Duitse jagers. Veel gewonde krijgsgevangenen passeren. Overal hoor je over de ellende van de vluchtelingen uit Arnhem, Oosterbeek enz. Een grote kunsthandel in Arnhem alles kwijt. Alleen wat geld en de kleren aan hun lichaam bezitten ze nog. Pension in Oosterbeek door een voltreffer getroffen. Wel allen levend weggekomen, maar niets van de bezittingen over. In Brabant verscheidene plaatsen bij de Maas bevrijd onder meer Boxmeer, Wessem, verder Helmond en Oss (ook met een mooie partij vlees!). Vannacht ging de spoorlijn naar Amersfoort op drie plaatsen in de lucht waardoor Duitse D-trein in de soep. De Duitsers moeten op de Spoorwegen nu alles zelf doen daar alle spoorwegmensen ondergedoken zijn.

VAN HOUTUM. Om 1.15 uur vallen boven Assel een aantal lichtfakkels. Kort daarop volgt een zware explosie. Twee uur later weerklinkt in de richting Ede een doffe slag. Boven Arnhem hangen voortdurend lichtfakkels. Om 4.15 uur passeert een groot aantal Duitse foeragewagens in de richting Apeldoorn. Het gaat de hele ochtend door. De Duitsers vervoeren alles uit de modelboerderij in Harskamp naar het noorden. Paarden die een maaimachine trekken slaan bij het afgaan van de Ugchelse Berg op hol. Ze komen voor ons huis tot stilstand doordat de maaimachine in een dekkinggat blijft steken. De paarden worden daarop in de wei gelaten. Na een tijdje gemarteld te hebben komt een Duitser ons terrein op en slaat zeer hard op de voordeur. Hij wil een dommekracht [gereedschap om zeer zware voorwerpen op te tillen] hebben. Deze wordt hem gegeven. De machine staat na 1 1/2 uur weer op de weg. Tegen 8 uur bevinden zich tussen de wagens uit Harskamp ook karren van slepers uit Veenendaal. Deze moeten hoofdzakelijk munitie en benzine vervoeren. Plotseling verschijnen zes vliegtuigen. Iedereen zoekt zo snel mogelijk dekking en veel lopen het fabrieksterrein op. De toestellen vliegen gelukkig door en beschieten een colonne op de Arnhemseweg. Alle wagens houden een honderd meter voorbij de fabriek stil en voorzien zich van nog meer boomtakken [ter camouflage]. De voerlieden willen zien te ontsnappen. Eén geeft mij zelfs een zadel met deken om deze tot na de oorlog te bewaren. Zij vragen bovendien de weg hoe ze het gemakkelijkst kunnen ontkomen. Ze vertrekken allemaal om tien uur met als einddoel Hoogeveen. Terwijl deze wagens vertrekken schiet één van de leden van de ´Nederlandse´ SS, die deze colonne leiden, op ons fabriekpersoneel. Zij staan (schafttijd) in groepen groter dan vijf op de weg te kijken. De soldaat loopt het fabriekterrein op en zegt dat bij een volgende waarschuwing alle arbeiders naar Duitsland zullen worden overgebracht. 's Middags om één uur belt oom Gerrit vanuit de Woeste Hoeve op dat hij met paard en wagen naar ons huis onderweg is. Mijn vader gaat hen intussen per fiets tegemoet en rijdt via Beekbergen. Het blijkt echter dat zij uit angst voor beschieting vanuit de lucht via Hoenderloo komen. De weg over Hoenderloo is namelijk beter door bomen beschermd. Om drie uur komt zijn dochter Dinie met mevrouw Jonker (uit het aangrenzende huis). Op dat moment ga ik hen tegemoet en ontmoet ze bij de Ugchelse Berg. Op de wagen zitten oom Gerrit, zijn vrouw, zoon en twee meisjes. Daarvan is één een dochter van mevrouw Jonker. Het andere meisje is een jodenkindje dat door deze dame verzorgd wordt. Zij komen om vier uur bij ons aan. Beide families hebben zo veel mogelijk meegebracht, als voorbeeld per persoon alle toebehoren van hun bed en verder alle fietsen. Het is te begrijpen dat er nu plotseling een neerslachtige stemming heerst. Mijn oom kreeg vannacht bevel het huis te verlaten. Alles is 's nachts klaargezet en dat wat niet mee kon (onder andere zilver en levensmiddelen) is begraven. Ondanks het onweer passeren 's avonds tussen 9.15 en 9.30 uur Britse vliegtuigen.

ZIEKENHUIS. De chirurgen komen uit Amsterdam. Woensdag. Aangezien het verkeer des nachts moest plaatsvinden stonden om vier uur 's morgens de eerste artsen van buiten voor mijn neus in het Liduïnaziekenhuis. Het waren de chirurgen dr. Schepel uit Hilversum en dr. Rijnders uit Bussum. Zij begaven zich meteen op weg naar Sint Jozef om te zien hoe het er daar uitzag. Zij kwamen terug met de mededeling dat er inderdaad op een chirurgengroep gewacht werd. Er was volop werk maar er moesten verpleegsters meekomen. Dit bleek nu geschikt te zijn voor de ploeg uit Amsterdam. Deze arriveerde om 6 uur en meteen doorreisde naar Sint Jozef en daar heeft het overeenkomstig het programma tot vrijdagmiddag 29 september gewerkt.
- Bloedtransfusies. Inmiddels kwam er om kwart voor vijf een stoet van vijftien artsen onder leiding van Professor Borst uit Amsterdam. Hierbij was ook de gynaecoloog Kellerman Slotemaker. Deze was vroeger commandant van de Verbandplaatsafdeling te Hilversum waarvan ik deel uit gemaakt had. De heren stelden zich op de hoogte van onze behoeften ook op het gebied van bloedtransfusies. Dit leidde spoedig tot een uitgebreide en efficiënte werkzaamheid op dat gebied dat tot in november geduurd heeft.
- Chirurg uit Amersfoort. Om 8 uur kwam dr. Insinger. Dat bracht mij even in verwarring. Ik had niet op hem gerekend en vond het sneu om hem zonder meer terug te sturen. Ik stelde hem eerst voor dat hij op de polikliniek zou werken omdat hij een volledig instrumentarium en narcotiseur en verpleegsters bij zich had. Dit stuitte in de eerste plaats af op onwil van de polikliniekzuster om de kamer te verlaten. In de tweede plaats gebeurde het niet omdat dr. Insinger toen pogingen in het werk is gaan stellen in de Willem III kazerne te gaan werken. Dat werd niet toegestaan wat ik nog steeds betreur. Aan het eind van de morgen is dr. Insinger toen een aantal operaties gaan doen in de eerste operatiekamer. Deze stond overigens geheel ter beschikking van de Duitse chirurg dr. Paulig. 's Avonds is dr. Insinger met staf naar Amersfoort teruggekeerd.
- Chirurgen uit het Gooi. Dr. Schepel en dr. Rijnders hebben het werk in het ziekenhuis gedaan alsof zij in de schoenen van dr. Wiersema en mij stonden. Zij hadden de tweede operatiekamer tot hun beschikking. Weldra zag ik er ook de mij welbekende zusters uit de operatiekamer van het Diaconessenhuis in Hilversum. Zuster Mies en zuster Gé. Er gebeurden vele en grote operaties vooral aan burgers (maag, buik, ruggenmerg) maar ook bij soldaten. Voorts maakten deze doktoren ook visites in het huis vooral bij burgers.
- Onvoldoende verpleegstershulp. Het was nog steeds een bende en een chaos in het huis. Ook de polikliniek was in vol bedrijf, vooral met langstrekkende Arnhemmers. Er kwamen dagelijks klanten uit de Arnhemse ziekenhuizen. Op de zalen was een groot tekort aan verpleegsters. Moeder-overste merkte naar aanleiding daarvan op dat er geen vreemde zuster in huis zou komen. De zusters uit Amersfoort mochten niet in het gebouw werken. Ook had ik op een nacht (25 september) een zuster in huis gehaald die er niet hoorde. En al die Arnhemmers konden niet geholpen worden. Het ziekenhuis was vol en daarmee uit.
- Het bestuur verleent medewerking. Nog dezelfde morgen kon ik het Bestuur in vergadering bijeen treffen en deze stof zonder Moeder-overste bespreken. Er was heel wat overredingskracht nodig om duidelijk te maken dat beide ziekenhuizen alles moesten doen wat zij konden om aan de nood het hoofd te bieden. Het bestuur ging na raadkamer zover mij steun toe te zeggen. Er zouden zusters van buitenaf mogen werken. Voor dringende gevallen zou steeds één der bestuursleden aanwezig zijn, de heer Zonderland of de heer Meyer. Ook kreeg ik gedaan dat op de zolder wat extra ruimte in orde gemaakt werd om patiënten neer te leggen, burgers dan wel militairen. Dit is tenslotte nooit nodig gebleken.
- Verpleegsters van buitenaf. Er werden verpleegsters bij het Nederlandse Rode Kruis aangevraagd. Er zouden verpleegsters uit Amsterdam, Utrecht en Amersfoort komen. Deze waren voor beide ziekenhuizen bestemd.
- Hoe kan men alle patiënten helpen? Toevallig ontdekte ik dat er om 4 uur namiddag een artsenvergadering zou zijn op Marialust met als onderwerp: de ziekenhuisruimte in Apeldoorn. De Burgemeester zou er ook komen. Het ging over de talrijke noodinrichtingen van de luchtbescherming die nu door de Arnhemmers bezet waren, de behoeften daarvan en de geneeskundige verzorging. Op deze vergadering kwam vanzelf de vraag naar voren wat de militairen nog zouden eisen op het gebied van ziekenhuisruimte. Ik kon daarop tamelijk positief meedelen dat het in de bedoeling van de militairen lag de patiënten door de beide ziekenhuizen heen te 'malen'. Dus opereren en een kort ziekenhuisverblijf en dat dat systeem ook voor de burgers nodig zou zijn. Het is in feite naderhand in beide ziekenhuizen ook uitgevoerd. Het verdere verblijf onder specialistische behandeling gebeurde daarom in noodziekeninrichtingen zoals de Marechausseekazerne voor de Arnhemse evacués die uit het Liduïnaziekenhuis weg konden. 's Avonds wordt over hetzelfde onderwerp nogmaals vergaderd met een aantal huisartsen in de Bestuurskamer aan de Sprengenweg.

BURGEMEESTER PONT. Met de registratie van de vluchtelingen werd een begin gemaakt. Bij deze registratie werden tevens nooddistributiekaarten uitgereikt. Er werd een Centraal Registratiebureau, tevens inlichtingenbureau, gevestigd aan de Boerenleenbank. In hetzelfde gebouw werd gevestigd het inlichtingenbureau van het Rode Kruis. Op Heidehof werden 7 lijken van neergestorte vliegtuigen begraven.

1944 ----- 28 september donderdag.

HARDONK. Gelukkig helder, zonnig weer, wel koude wind. Straten zijn hier 's morgens en 's middags vol met onze tijdelijke medeburgers uit Arnhem. Wat de drukte betreft lijkt het wel feest in Apeldoorn maar de omstandigheden zijn verre van feestelijk. Er is sprake van dat hier circa 3000 gewonden zullen komen. Telkens zie je nog vluchtelingen langs komen die ergens ondergebracht moeten worden. Vanmiddag om 5 uur is een wagon met V-1's ontploft (geraakt?). Veel schade aan het station en in de stad. Heel weinig vliegtuigen. Vanmorgen om 4 uur stonden er verscheidene lichtkogels boven de plaats waardoor alles hel verlicht was. Personen gevraagd voor bloedtransfusie voor Engelse gewonden. Ook worden boeken, enz. voor hen ingezameld in overleg met het Rode Kruis. De Rode Kruisauto's rijden stukken minder dan gisteren. De Woeste Hoeve meldt weer kanonvuur richting Arnhem. De avonden bij kaars of elektrische noodlamp zijn niet prettig. Je kunt er zo weinig bij doen.

VAN HOUTUM. Twee lichtfakkels verlichten 's nachts bijna heel Ugchelen. Een arbeider van de fabriek vindt 's morgens de resten. Van een is de parachute verbrand en van de andere is deze nog onbeschadigd. Men begraaft 's middags een aantal Engelsen (naar men zegt zonder kist) op het nabijgelegen kerkhof [Heidehof]. In de loop van de middag passeren enige vliegtuigen. Enkele moffen schieten met hun auto's onder de bomen en zoeken zenuwachtig dekking. Zij lossen enkele schoten op twee jongelui bij ons in de tuin omdat deze vergenoegd naar de vliegtuigen hebben staan kijken. De jongens blijven ongedeerd. Zoiets is nog niet met standrecht goed te praten. In de NAC bedankt een geëvacueerde dame namens alle Arnhemmers de Apeldoornse burgers voor hun medewerking.

ZIEKENHUIS. Geen Arbeitseinsatz. In overleg met de Burgemeester en de Oberfeldartz Zengerling houd ik een betoog op het rijkscommissariaat (dr. Kalmeyer) om te verklaren dat in Apeldoorn veel gebouwen ter beschikking zijn gesteld van gewonde burgers en militairen, samen ongeveer 4000. Deze genieten een goede verzorging. In dat verband wordt er op gewezen dat door eventueel oproepen van arbeidskrachten veel moeilijkheden zullen ontstaan met eventueel schietpartijen. Daardoor zullen de artsen niet meer rustig kunnen werken. Voorts wordt geïnformeerd naar de mogelijkheid aan de Geallieerden te vragen op Apeldoorn geen bommen te werpen. Van Duitse zijde wordt verklaard dat het oproepen van arbeidskrachten zeer 'tam' zal gebeuren.

BURGEMEESTER PONT. Vandaag bezochten mij geheel onverwachts de heren K. en S. van het bureau van de Beauftragten, de heer L. van de arbeidsbeurs te Deventer en de heer U., waarnemend directeur van het ´Arbeitsamt´ te Apeldoorn. De heer K. voerde hoofdzakelijk het woord. Hij verlangde in opdracht van Dr. S. dat ik direct maatregelen zou treffen opdat 4000 mensen gevorderd zouden worden om naar Zevenaar te vertrekken om daar aan de IJsselbouw ingezet te worden. De door mij gestelde vragen en gemaakte opmerkingen werden zeer onbeleefd beantwoord. De arbeidsbeurs kon ´vanzelfsprekend´ niet ingeschakeld worden en als ik slechts wilde zou het voor mij zeer gemakkelijk zijn het gevraagde binnen 24 uur te bereiken.
Mij werd een conceptmededeling voorgelegd die nog de volgende morgen in het plaatselijke Mededelingenblad verschijnen moest. Ik heb de heer K. onmiddellijk medegedeeld dat een oproep mijnerzijds geen succes zou hebben. Het grootste deel van de bevolking stelt zich nu eenmaal op het standpunt dat het verrichten van diensten voor de Duitse Weermacht in strijd is met het landoorlogreglement en verraad betekent tegenover het Nederlandse volk. Het heeft geen zin hierover te discussiëren daar de propaganda grondig heeft gewerkt.
De stoffelijke resten van 12 in de Willem III kazerne overleden geallieerde soldaten zijn door de Gemeente bijgezet.

1944 ----- 29 september vrijdag.

HARDONK. Bewolkt, kouder weer. Vanmorgen passeerden veertig à vijftig boerenwagens, vermoedelijk uit Uddel en Barneveld, met evacués uit Arnhem. Meer Rode Kruisauto's dan gisteren. Personen, die nog in de richting Arnhem gingen, berichtten overschieten met geschut uit die richting. De granaten van de geallieerde artillerie kwamen bij Valkenhuizen terecht. Nu is er weer een bevel van de Duitsers dat vanmorgen alle mannen tussen 17 en 50 jaar zich moeten melden met deken en schop om te graven in Gelderland (genoemd wordt Zevenaar). Bij niet nakomen de nodige dreigementen. De mof kan toch niet iedereen nalopen. Dus wegblijven en niet op straat. Vanmiddag zijn 4 ´rechercheurs´ en 4 ´agenten´ de drukkerij van de Nieuwe Apeldoornsche Courant binnengegaan. Ze hebben verschillende drukkerij benodigdheden meegenomen zodat de noodkrant ´Mededelingenblad´ met de oproep tot graven niet uit kon komen. Nu ik dit schrijf zitten we bij een carbid noodlamp. Ik heb een oude carbidlamp uit de jaren 1914-1918 weer voor de dag gehaald en geprobeerd. Het ding geeft redelijk licht.

VAN HOUTUM. Zes tweemotorige bommenwerpers komen 's morgens om 9.45 uur laag over. Zij maken plotseling een duikvlucht. Daarop volgt een gierend lawaai. Wij horen een groot aantal bomontploffingen. Alles trilt. De projectielen vallen bij de spoorlijn. Hetzelfde herhaalt zich even later. Over het resultaat van de aanval is niets bekend. Geallieerde jagers beschieten om twee uur een trein. Britse vliegtuigen mitrailleren anderhalf uur later een colonne vrachtauto's bij Hoenderloo. Daarbij vallen ook bommen. Het Mededelingenblad van de NAC verschijnt niet. Leden van de ondergrondse beweging verhinderen de verspreiding van dit nummer. Dit door een artikel dat alle mannen tussen de 18 en 50 jaar zich morgen op het abattoir [slachthuis] moeten melden voor graafwerk. Betrokkenen moeten schop, deken en eten meebrengen. In plaats van de krant worden overal biljetten opgeplakt met de volledige tekst van deze verordening. In een eerste plakkaat wordt gesproken over graafwerk in Gelderland. Deze aanduiding is in een tweede aanplakbiljet weggelaten. Vrijgesteld zijn gemeenteambtenaren(!), bakkers, slagers en melkboeren. Veel jongelui uit het centrum van Apeldoorn duiken in de omliggende buurtschappen en dorpen onder.

POLITIE. De onderwachtmeester van de gemeentepolitie Hommels is op 29 september 1944 ondergedoken. Tevens is één gevangene met hem verdwenen.

ZIEKENHUIS. Geneesmiddelen voor de Engelsen. De koloneldokter Warwick vraagt mij via de Ondergrondse een bericht te laten versturen voor het parachuteren van een hele waslijst met geneesmiddelen voor 800 man en dit neer te werpen op het Willem III kazerneterrein. Het lijkt mij beter te proberen dat langs parlementaire weg te bereiken. Reden waarom ik hierover spreek met de Oberfeldartz dr. Zengerling. Hij is hier wel voor te vinden. Om 1 uur had ik met deze beide heren een conferentie over dit onderwerp. Dit is alleen mogelijk als van beide zijden medewerking wordt verkregen. In dit verband moet ik wijzen op een bom die vannacht in de Grote Velderslaan is gevallen en op een lichtkogel die boven Het Loo is afgeworpen. Dit kan morgen een bom betekenen. De zaak klemt des te meer waar nog een behoorlijke geneeskundige verzorging gegeven kan worden nu Arnhem uitgevallen is.
- Houding tegenover Duitse artsen. Het blijkt dat de houding die ik aangenomen heb van loyaliteit bij het contact zover mogelijk doorgevoerd door velen niet ingenomen wordt. Dit kan vroeg of laat tot grote onaangenaamheden leiden.
- Geneesmiddelen. Professor Borst meldt dat de voorraden geneesmiddelen buitengewoon klein zijn. Op grond daarvan vraag ik aan de Oberfeldartz dr. Zengerling om, wanneer aan de Engelsen voor hun gewonden geneesmiddelen gevraagd worden, dat ook te doen voor de Nederlandse burgers. De Oberfeldartz gaat hiermee akkoord.

BURGEMEESTER PONT. In mijn oproep die ik in opdracht van de Beauftragten in het plaatselijke Mededelingenblad heb doen opnemen, werd op aandrang van de heer K. nadrukkelijk verklaard dat de inzet niet langer dan voor 8 à 10 dagen zou zijn. De heer K. verzekerde mij dat aan deze termijn de hand gehouden kon worden. Door het feit dat in de middag van de 29e september de pers van de Nieuwe Apeldoorsche Courant door saboteurs vernield werd kon de oproep niet in het Mededelingenblad opgenomen worden. Bekendmaking vond plaats door middel van aanplakbiljetten.

1944 ----- 30 september zaterdag.

HARDONK. Een mooi succes voor de Apeldoornse- en Arnhemse bevolking. Vanmorgen om 7 uur moest zich de gehele mannelijke bevolking van 17-50 jaar melden met schop en deken op het Marktplein. De mof moest minstens 4000 personen hebben. Er meldden zich zeven personen! Een twintigtal officieren was aanwezig. Na dit ´succes´ trokken ze af na eerst het zevental een ´Ausweis´ gegeven te hebben voor hun ´vrijwillige´ aanmelding tot slavernij. Wat zal er nu verder gebeuren? In Zwolle ging het al even prachtig. Een aantal tanks werd vanmiddag op het station ingeladen, veel staan er nog aan de Arnhemseweg. Op straat meer vrouwen dan mannen. De meeste mannen houden zich schuil. Jacht op nieuws levert weinig op. Wel is er meer Duits verkeer. Vlees krijgen we deze keer niet, wel 6 eieren. Deze kunnen wegens gebrek aan elektriciteit niet opgeslagen blijven. Veel burgergewonden in de Marechausseekazerne uit Arnhem en Oosterbeek.

VAN HOUTUM. Er worden evenals de beide vorige dagen ook nu weer Engelsen op het Ugchelse kerkhof [Heidehof] begraven. 's Morgens melden zich slechts 14 personen voor graafwerk. Er zijn voor de ´grote toeloop´ 20 politieagenten aanwezig. De eerste Duitse poging is mislukt. Over strafmaatregelen is nog niet gesproken. Er gaan geruchten dat de waterleiding wordt afgesloten als zich niet meer personen aangeven. De waterleiding functioneert weliswaar een uur niet maar dit is aan een technische storing te wijten. De Duitsers arresteren in Beekbergen Barendsen (voorheen commandant Luchtbescherming) voor de tweede maal. Hij heeft een jaar geleden ook al in gijzeling gezeten. Over andere arrestaties is nog niets bekend. 's Avonds duikt mijn broer Jaap met A. Melissen onder door arrestatie van enige leden van hun verzetsgroep. Eén van hun medewerkers E. bleek in dienst te staan van de Gestapo en verraadde zijn vrienden in Apeldoorn. Tot de slachtoffers behoort Reinier van Gerrevink (geen familie van ons). De SD heeft alleen succes door verraad. Het is een steeds teugkerende fout bij verzetsgroepen. Ze zijn vaak te groot en zodoende het gevaar voor verraad vergroten.

BLOEM. Heden avond en ook de gehele nacht donderen de kanonnen uit de richting Arnhem maar gisteren voor de middag was en ook veel artilleriegeschut van de richting Ede - Wageningen. Verder is het de laatste dagen nogal rustig in de lucht. Het verkeer over de weg is niet anders dan van de SS. Een controlepost hier stelt onderzoek in of de papieren goed in orde zijn en of men soms ook wel zonder papieren op weg is en of er Tommies vervoerd wonden. De controle wordt 's nachts verdubbeld. Vandaag zijn van hier weer een 20-tal manschappen vertrokken naar men zegt Nijmegen maar men zegt ook Maastricht. Ook zijn 3 afweerkanonnen meegenomen. Ook in Klarenbeek zijn ze de bossen bij de kerk nu uit getrokken. Aanhoudend zwaar gedreun vanuit de richting Arnhem. Tommies zouden met een grote luchtmacht Oud Zevenaar, Elden en Duiven met de grond gelijk gemaakt hebben en bij Wageningen weer valschermtroepen hebben doen landen.

BURGEMEESTER PONT. Er meldden zich nog geen 10 man.
Op Heidehof werden 6 stoffelijke overschotten van de 15 gevallen slachtoffers van den aanslag te Beekbergen op 26 september, door de gemeente begraven. Eveneens de 5 geallieerde soldaten die in de Willem III kazerne zijn overleden zijn bijgezet.
In de loop van de maand september werden de navolgende schoolgebouwen gevorderd:
- school 8 (Ugchelen) op 7 september 1944,
- school 10 (Loenen) op 7 september 1944,
- school 12 (Stationsstraat) op 8 september,
- bijzondere school Ugchelen op 7 september,
- bijzondere school Uddel op 8 september,
- tweede Christelijke school Apeldoorn op 8 september.
Verder is een afdeling van de Duitse Weermacht gelegerd geweest in school 16 (Oosterhuizen) terwijl de lokalen van school 7 (Klarenbeek) geleidelijk door die Weermacht in gebruik zijn genomen.
Voorts is het schoolgebouw aan de Kastanjelaan in gebruik geweest voor legering van leden der NSB, een afdeling van de Duitse Weermacht terwijl daarin thans personen zijn ondergebracht die bestemd zijn voor het verrichten van grondwerk voor genoemde Weermacht.

1944 ----- 1 oktober zondag.

HARDONK. Regenachtige morgen. De gehele nacht en in de morgen geschutvuur te horen. Vanavond passeerde een groepje krijgsgevangenen. De Duitsers liepen er met gevelde bajonet naast. Overal weer plakkaten aangeplakt waarin de inwoners aansprakelijk worden gesteld voor vernielingen aan waterleidingen, spoorlijnen, elektriciteit, enz., enz. Bij overtreding zullen de huizen van de inwoners verbrand worden.

VAN HOUTUM. 's Morgens gaat mijn neef Jaap van Gerrevink naar het huis van de gearresteerde Reinier. Hij ontmoet daar tot zijn grote schrik een Duitser en een Hollander van de SD. Deze hebben hem een uur lang gevangen gehouden. Jaap moet vertellen of hij ook iets met de verzetsgroep heeft te maken. Dit is echter niet zo. Reinier zit gevangen in het gebouw van de SD aan de van Rhemenslaan. Bij hem in huis zijn een mitrailleur en twee revolvers gevonden. Het is voor ons onbegrijpelijk. Over onze hele familie en kennissenkring hangt een terneergeslagen stemming. Er zijn acht personen gearresteerd. De familie Westhof heeft ook een harde dobber. Eén van drie broers is ook bij een verzetsgroep aangesloten maar weet nog op tijd onder te duiken. De SD arresteert daarop zijn broer maar hij wordt weer vrijgelaten. De Duitsers doen verder bij mevrouw Bitter aan de Jachtlaan een inval. In dit huis zijn negen Geallieerde vliegers ondergedoken. Terwijl de moffen de trap oplopen weet de zoon hen tot vallen te brengen. Tegelijkertijd schiet een vlieger een Duitser dood. Er ontstaat een fel gevecht. Allen, behalve mevrouw Bitter en twee piloten, weten te ontkomen. Om vijf uur komen 30 Britse krijgsgevangenen voorbij. Zij worden die naar de kazernes in Apeldoorn gebracht.

BLOEM. De manschappen vertellen hoe ze van Frankrijk, waar ze de bezetting hadden voor de invasie daar te landen, waren vertrokken in het voorjaar naar Rusland en bij aankomst, daar de Russen 60 kilometer terug geslagen hadden, die naar men zegde zeer slecht bewapend waren. Men sprak ervan dat van de 5 Russen er maar één een wapen had en de rest vocht met knuppels. Ook zouden een 1200 man Russen zomaar tegen de Duitse afweerkanonnen ingetrokken en tot de laatste man vernietigd zijn. Ze spraken dat de Russen armoedig huisden in één vertrek waar ook de koeien, varkens en kippen bij elkaar er met de mensen samen woonden. Ze zaten zeer onder de luis. Ja een uitgetrokken hemd liep zo weg van de tafel. De mensen vertrouwden elkaar niet. Als ze 's nachts bij wijze van spreken de deur los hadden gelaten waren ze de volgende dag alles kwijt. Want veiligheid voor de mensen was er niet. De wegen in Rusland waren zo slecht dat een gewone auto er niet door kon komen. Dan gebruikten ze een zogenaamde zuigwagen. Dat is een wagen met 10 raderen waarop een rupsband loopt. De mensen zakten tot over de knieën in de modder. De Russen zelf hadden in de winter zoveel kleren aan dat de man niet van de vrouw was te onderscheiden. Ze hadden 3 maanden in Rusland gevochten. Toen waren ze naar Frankrijk vertrokken waar ze bij Rennes onder Caen gevochten en ingesloten zijn geweest en daar, zoals reeds vermeld, door de Duitse valschermtroepen ingelicht werden en zo door de nog open gebleven poort bij de andere troepen konden komen. Ook hadden ze meegemaakt dat er links en rechts zware artillerie in werking was en dat ze daarbij nog door de Tommies met boordwapens bestookt werden. Al kruipend met hun ellebogen op de grond moesten ze zich in veiligheid brengen. Gewonde kameraden moesten ze achterlaten. Soms vreselijk verminkt. Nadat de slag ten einde was moesten ze terug om hen op te halen en met de gewonden 3 kilometer op hun schouder lopen om ze in veiligheid te brengen.

SPOORWEGEN. Om 4.30 uur werd bij Barneveld een trein beschoten.

POLITIE. De wachtmeesters van de marechaussee Platenkamp en Prenger zijn respectievelijk op 1 en 2 oktober 1944 ondergedoken. Bij de verdwijning van laatst genoemde zijn tevens 3 gevangenen verdwenen.

ZIEKENHUIS. Verpleegsters. De heer Verspijck, hoofdbestuurslid van het Nederlandse Rode Kruis uit Den Haag, meldt telefonisch dat zich bij mij thuis zullen melden 16 verpleegsters uit Den Haag, drie broeders uit Utrecht en een onbekend aantal verpleegsters uit Amersfoort. De betaling zal door het BAB-gebeuren.
- Kraamvrouwenkliniek. Het voornemen bestaat het sanatorium van dr. Briët aan de Loolaan als kraamvrouwenkliniek in gebruik te nemen onder leiding van dr. Houwert. De Oberfeldarzt dr. Zengerling spant zich hiervoor in en zal spoedig bericht sturen. In de kliniek zijn aanwezig twee verloskamers, tenminste dertig bedden, sanitair, elektrisch licht en een kolenfornuis. Op dit moment liggen in de kraamafdeling van het RK-ziekenhuis Arnhemse en Apeldoornse gewonden zodat er voor kraamvrouwen geen plaats is.
- Willem III kazerne. Het wordt mij duidelijk dat het Nederlandse Rode Kruis officieel niet bij de Engelsen wordt toegelaten. Dr. Zengerling heeft echter gedaan gekregen dat ik als waarnemer een bezoek mag brengen aan de Engelsen. De Engelsen hebben het meeste behoefte aan beter eten. Hieraan wordt gewerkt en de resultaten moeten wij afwachten. Het schijnt dat 300 gewonden daar chirurgische hulp nog zeer nodig hebben.
- Geneesmiddelen. De verbandposten van de Luchtbescherming zijn samen met dr. Hermanides door de heer Mulder, apotheker alhier, ingericht. Om tot een goede voorziening van geneesmiddelen te geraken zal men waarschijnlijk de heer Mulder en een Arnhemse apotheker in de arm moeten nemen.
- Gewonde Engelsen. In het Sint Liduïnaziekenhuis werden gisteren 15 zwaar gewonde Engelsen opgenomen, vandaag 5.

1944 ----- 2 oktober maandag.

HARDONK. Prachtige heldere dag. Voor de Apeldoorners en Arnhemmers een moeilijke en droevige dag. Hedenmorgen vroeg had men al enige goede Apeldoorners en gevangen vliegers neergeschoten. Hun lichamen zijn op verschillende plaatsen aan de kant van de straten neergegooid met het opschrift ´partisan´. Tegen acht uur begon een auto met luidspreker de ingezetenen te vertellen dat om 9 uur alle mannen van 17-50 jaar zich opnieuw moesten melden op het Marktplein om ´stellingen´ aan te leggen. Dit tegen ´goed eten, roken en 5 gulden per dag´! Indien hieraan geen gevolg zou worden gegeven worden militaire represailles genomen. Apeldoorn zou daartoe al geheel omsingeld zijn? Deze oproep heeft heel wat leed veroorzaakt daar de mannen nu niet meer durfden weg te blijven. Ze moesten zich dus melden om voor de vijand te werken en zich daarbij blootstellen aan de luchtaanvallen van de geallieerde vliegers. Verscheidene mannen stelden het tot de middag uit. Zelfs tegen halfzeven kwamen er nog langs. Heel jammer dat velen nog hun eigen schoppen meebrachten! Het was een droeve dag. Bijna niemand kon er onderuit komen. Zelfs de brandweer moest zich melden en gaan graven. Hierdoor zitten we nu zonder brandweer. Vanavond kwam nog een flinke groep gevangen parachutisten uit de kazerne langs naar het station. Die lui liepen keurig en waren helemaal niet onder de indruk. Sommigen zongen Engelse- of Canadese liedjes. En nu zitten we weer bij de carbidlamp en wachten wat de nacht brengen zal. We beginnen bij al die narigheid toch wel erg naar de bevrijding te verlangen. Ruim 30 kilometer van je af de bondgenoten!

VAN HOUTUM. 's Morgens om zes uur worden op verschillende punten aanplakbiljetten aangebracht met de mededeling dat alle mannen tussen de 18 en 50 jaar zich om 9 uur 's morgens met een schop, deken en wat eten voor graafwerk op het marktplein moeten melden. Zo'n plakkaat is ook op een hekpost voor ons huis bevestigd. De bekendmaking is ondertekend door Schreider, de gevolmachtigde van Seyss-Inquart voor Gelderland. Een tweede aanplakbiljet hangt bij de slager. Hierop staat dat bij voortgaande sabotage aan de spoorwegen enkele huizen zullen worden verbrand nadat de voorraden zijn weggesleept. Oom Reinier belt om acht uur op en deelt mee dat op verschillende punten in Apeldoorn lijken op de straat liggen met het bordje ´Terrorist´. Leden van de ´Hollandse´ SS hebben zich in een ring om Apeldoorn opgesteld. Deze loopt onder andere over de nabij gelegen Viersprong. Zij die binnen de ring wonen, kunnen niet in de omliggende bossen verdwijnen. Deze soldaten houden iedereen aan en sturen hen terug. Met leeftijd wordt geen rekening gehouden. De SS-mannen (weer anderen) gaan om negen uur alle huizen binnen de ring doorzoeken. Als er bos doorzocht moet worden lopen deze verraders op drie meter afstand van elkaar. Samen met neef Jaap gaan we het bos in. Eerst blijven we op de Kooiberg. Al spoedig blijkt dat dit een algemeen punt van samenkomst is. Daarom besluiten we naar het afgesloten Ugchelse Bos te gaan. Wij hebben met oom Gerrit afgesproken dat we om elf uur op een afgesproken punt aan de Hoenderloseweg zullen samenkomen om de laatste berichten te horen. Tenslotte ga ik alleen naar de weg omdat de beide neven het veiliger vinden in het bos te blijven. Ik spreek kort daarop mijn oom. Buiten de ring is alles rustig. Wel heeft een Duitser onze fabriek en beide huizen oppervlakkig (alleen gelijkvloers) doorzocht. Van gevaar is geen sprake meer. Het is anders in Apeldoorn. Er hebben zich naar schatting al drie duizend gemeld. Tot hen behoort ook mijn neef R. van Gerrevink. Hij meende op een Ausweis vrij te komen. De Duitsers hebben hem echter gehouden. In Apeldoorn zouden totaal 38 lijken op straat liggen. Tot hen behoort Barendsen uit Beekbergen. Hij is zaterdag gearresteerd. Wij zullen om half één bij boswachter Scheeper samenkomen. Daar zal oom Gerrit ons eten brengen. Wij brengen nog de hele middag in het bos door en gaan tegen schemeren (ongeveer zeven uur) naar huis. We zitten in de eikenstruiken te kaarten om de tijd te doden. 's Middags rijden geluidswagens door Apeldoorn. Eén staat gedurende een moment bij de Viersprong. Om één uur roepen zij rond dat alle mannen tussen de 17 en 50 jaar zich voor twee uur moeten melden. Bij niet voldoen van dit bevel zullen ernstige militaire maatregelen tegen de stad worden genomen terwijl vrouwen en kinderen van betrokkenen worden doodgeschoten. Deze mededelingen worden afgewisseld door vrolijke marsmuziek. Velen bezwijken onder deze ongekende geestelijke dwang. Een uur later roepen deze radiowagens rond dat de aanmeldingen naar wens verlopen en de bevolking van Apeldoorn een goede houding aanneemt(!) Daarop echter wordt weer rondgeroepen dat niemand (dus voornamelijk vrouwen) zich na vijf uur op de weg mag bevinden. Deze maatregel is natuurlijk om tegen te gaan dat de vrouwen het contact met de mannen, die zich in de bossen verschuilen, kunnen onderhouden. De grote drijfjachten in de ring hebben zo'n succes dat er zich ruim 10.000 personen voor graafwerk melden en/of worden opgepakt. Mijn broer, die in een woning binnen de ring is ondergedoken, loopt nog even gevaar maar weet te ontkomen. In Ugchelen wordt een aantal burgers gearresteerd. Daaronder een man van 70 jaar. Hij bezit twee valse persoonsbewijzen en de moffen nemen hem onder beschuldiging van terrorist mee. De wacht bij de Viersprong blijft de hele avond en nacht staan. Daardoor blijven velen in de bossen overnachten.
De Duitsers brengen de politieke gevangenen uit de kazernes naar elders over om ruimte vrij te krijgen voor de vele jonge mannen die deze dag zijn opgepakt. Het blijkt al spoedig te klein. Daardoor wordt het merendeel in het Gymnasium en andere gebouwen ondergebracht. Zij blijven daar tijdelijk. Daarna moeten de jongeren naar de IJssellinie lopen. De ouderen worden per auto vervoerd. 's Middags horen wij dat zich onder de lijken in Apeldoorn ook het stoffelijk overschot bevindt van Reinier van Gerrevink. Mijn oom, vergezeld van een zuster van Reinier, fietsen hierop alle lijken af en vinden het in de Piet Joubertstraat. Zijn hoofd is door een schot in de slaap verminkt. De kleding en een ring aan de vinger vormen het bewijs dat Reinier het is. Het lijk is 's morgens vanuit een auto op straat gegooid. Daarna legden de moffen het bordje ´Terrorist´ er op. Wij weten nog niet precies hoeveel lijken er liggen. Het schijnen er niet meer dan acht te zijn. Men hoort namen noemen van Aalders, Schut, van Gerrevink en anderen. Er zouden ook twee Geallieerde vliegers bij behoren. Voordat ik 's avonds naar huis ga ga ik eerst nog naar mevrouw Roosegaarde-Bisschop om naar de BBC te luisteren. Zij zijn blij mij te zien omdat ik de hele dag niets van me had laten horen. Veel jongelui waren bij haar in de woning. Deze gingen in de loop van de middag weer geleidelijk weg. Mijn neven zien op de terugweg nog een honderdtal lichtkogels. Deze worden bijna gelijktijdig in de richting Deelen afgeschoten.

SPOORWEGEN. Vandaag werd om 3.00 uur bij post 63 tussen Barneveld en Stroe een trein aangevallen.

ZIEKENHUIS. 7 uur razzia. De Burgemeester heer Pont belt mij op om mee te delen dat de gehele mannelijke bevolking tegen negen uur is opgeroepen om aan de verdedigingswerken te gaan werken. Vannacht zijn er doden gevallen. Wij kunnen niet over straat lopen. Het zal een ellendige dag worden.
- 8 uur. Thuis blijven. Samen met dr. Heeringa strekken de bemoeiingen zich uit over de houding der artsen en de bescherming van ons personeel. Het blijkt dat wij in huis moeten blijven. Ik bestel een soldaat om naar de Rode-Kruisvergadering te gaan in de Boerenleenbank en om naar Het Loo gebracht te worden. De artsen blijven thuis. Aan de heer Oberfeldartz Zengerling wordt meegedeeld dat dit geen kwestie van onwil is.
- 10 uur Centrale Rode Kruis Commissie. Vergadering oprichting van de Centrale Rode Kruis Commissie in de Boerenleenbank onder leiding van dr. Augustein. Als taakverdeling wordt met het toezicht op de burgerbedden in de ziekenhuizen en noodziekenhuizen belast dr. Griede uit Arnhem.
- 11 uur Samenwerking tussen Nederlandse Rode Kruis en Weermacht. Samen met dr. Augustein bezoek ik gehaald door een soldaat van het Kriegslazarett het Paleis het Loo. Onderweg daarheen ligt in de Loolaan in overall het lijk van een man in het gras met een bordje erbij 'terrorist', kennelijk neergelegd. Wij worden ontvangen door Oberfeldartz Zengerling en Oberstabartz Kramer. Het gesprek loopt naar wederzijds genoegen. Dr. Zengerling zegt dat wij het beste doen in de gegeven omstandigheden samen een oplossing te zoeken voor de grote geneeskundige taak die volbracht moet worden. Wanneer het in onderling overleg gaat kan de samenwerking goed zijn. Hij deelt mee dat hem wat dat betreft in Nederland een goede ontvangst te beurt viel met uitzondering van Hengelo. Uit het Katholiek Ziekenhuis daar zijn de lekenzusters weggelopen. De nonnen zijn er gebleven. Hij verzoekt mij wel te willen meewerken om de onaangenaamheden op dit punt uit de weg te ruimen. Het oprichten van de Centrale Rode Kruis Commissie Apeldoorn wordt besproken. Bij de uitvoeringsmaatregelen blijkt dat voor de Willem III kazerne allerlei gebracht kan worden mits dat alles door één hand gaat. In het ziekenhuis zullen twee dames toegelaten worden om de Engelse gewonden te bezoeken. Er zullen dan Rode Kruis-paketten uitgegeven kunnen worden. Daarbij zullen om uiteraard gevoeligheden te voorkomen ook de Duitse soldaten een pakket krijgen. De ziekenhuisruimte in Apeldoorn is vrijwel in beslag genomen. Er blijft nog slechts over het Apeldoornsche Bosch en het Seminarium. Het Apeldoornsche Bosch bestaat uit vele kleine paviljoens en is voor gewonden lang niet zo geschikt als Sint Jozef. Wij delen mee dat wij bij een onverhoopte grote vermeerdering van het aantal gewonden bereid zijn een chirurgische ploeg te vragen de gewondenverzorging op zich te nemen. Het is belangrijk, teneinde de behandelingscapaciteit alhier op te voeren in het Katholieke Ziekenhuis de zolder in gebruik te nemen.
- 15 uur. Onderhoud met de neurochirurg dr. Lenshoek. Deze is ter oriëntering uit Amsterdam gekomen en ziet een aantal hersenpatiënten. Hij heeft aanwijzingen gegeven voor de behandelingsmethode daarvan. Daarna wordt de Willem III kazerne bezocht waarin nog slechts twee gevallen zijn die hem kunnen interesseren. Daarbij hoeven geen onmiddellijke voorzieningen getroffen te worden.
- 19 uur. Doden. De Burgemeester deelt mee dat onder meer doodgeschoten zijn de overste Barendse (Luchtbescherming), mejuffrouw van Terwisga, leidster van het Instituut voor steno en machineschrijven (dit blijkt later onjuist te zijn, zij is naar Duitsland gevoerd), de bekende Apeldoornse figuur heer van Gerrevink (zoon van de zaak uit de Nieuwstraat), de heer Karreman (zoon van een wasserij). Later hoor ik nog een zekere heer Welle noemen.
In totaal werden ook uit Arnhem 28 mensen gedood en verspreid in de gemeente opzettelijk op straat neergelegd. De Burgemeester deelt mee dat van een aantal van deze mensen aangenomen mag worden dat zij zich inderdaad met Ondergronds werk bezig hielden.
- 20 uur Wageningen. Een zekere heer Ariens uit Wageningen deelt mee dat daar 4000 zieken en ouden van dagen in kelders zitten omdat de stad onder Engels vuur ligt.

ZIEKENHUIS. RAPPORT aan het Hoofdbestuur van het Nederlandse Rode Kruis van een bezoek aan de Willem III kazerne te Apeldoorn op 2 oktober 1944, 15 uur, door dr. van Vierssen Trip.
Bezoek door dr. Lenshoek (neurochirurg te Amsterdam), dr. Noordenbos (assistent van Dr. Lenshoek), dr. Ruitinga (internist uit Amsterdam speciaal belast met bloedtransfusies) en dr. Trip.
- Nieuwe Gebouwen. Een enorm complex grote, nieuwe en proper uitziende gebouwen, een mooie bosweg met straatweg en brede fietspaden ter weerszijden en open losse slagbomen, een bos en daarna een zwaar hekwerk met de wacht. Wachtgebouwen links en rechts. In het linker wachtgebouw zetelt de Duitse officier van gezondheid, Stabartz Dr. Dotter. Ons bezoek is van tevoren aangekondigd door de chef Oberstabartz dr. Kramer. Deze heeft zijn zetel in het Paleis het Loo. Ik heb hem samen met dr. Augustein (inspecteur van het Nederlandse Rode Kruis) vanmorgen een bezoek gebracht. Wij treffen het. Het is mooi weer, niet koud en de zon schijnt voldoende om ons enigszins behaaglijk te doen voelen.
- Vertrek van een groep Tommies. Er wordt juist een aantal gewonden op transport gesteld. De Colonel dr. Warwich heeft ons al eerder ingelicht dat er omtrent 800 gewonden zijn waarvan nog 200 operatie behoeven. Deze liggen er sinds 17 september en daarna, dus nu 10 tot 14 dagen. Met verplegend personeel en intendance mee zijn dat er circa 1100.
Op zondag 1 oktober deelde de Engelse arts mij mee dat er van deze gewonden 500 op transport gesteld zouden worden naar Duitsland. Dit transport zou gebeuren in dichte wagons (beestenwagens) en zou omtrent 36 uur duren. Zij worden dus afgevoerd als krijgsgevangenen en niet als gewonden. Nu worden de jongens opgesteld en moeten een eindje over het terrein opmarcheren. Bij de eerste groep van 50 zijn er 2 die met een stok lopen en zich moeten voortbewegen. Bij de 2e groep van 50 zijn er 4. Deze worden er uitgehaald. Al deze Engelse soldaten zien er goed uit, opgeruimd, flink en maken niet de indruk er slecht aan toe te zijn. Zij lachen en groeten vriendelijk. Als zij een eindje verder op moeten marcheren laat de troepenofficier die de kazerne onder zijn bevel heeft de manschappen zich in de zon opstellen. Zij hebben een wandeling van een half uur naar het station voor de boeg. Dat kunnen ze best volbrengen. Ook de 3e groep van 50 man staat klaar. Bij de 4e komen er moeilijkheden. Want er zijn klaarblijkelijk zieken bij die moeilijk de tocht zullen kunnen volbrengen. Het blijkt nu dat de opzet is vandaag 250 man weg te zenden. De Duitse onderofficier stelt aan de Engelse kapiteindokter voor dit vierde groepje en het vijfde maar hier te houden. Ik krijg de indruk van overleg en gemoedelijkheid. Inmiddels is dr. Lenshoek met zijn assistent onder geleide van een Engelse arts en een Duitse hospitaalsoldaat naar de hersenpatiënten gaan kijken. Ik heb dr. Lenshoek uit het oog verloren.
- Ongedwongen onderhoud met de Engelsen. Ik ga nu met dr. Warwick het eerste van de drie paviljoens binnen dat door de Engelsen bewoond wordt. Wij zijn daar geheel vrij in ons onderhoud. Het heeft een volkomen ongedwongen karakter. Trouwens al bij het eerste onderhoud dat ik met de Engelse artsen had op 25 september werd ik geheel vrijgelaten in mijn gesprek met hen. Sindsdien zag ik de doktoren dr. Warwick, dr. Hereford, dr. Redman dagelijks. Ik maakte kennis met de geestelijke. Ik zie aanwijzingen over de godsdienstoefeningen. De drie gebouwen bevatten twee verdiepingen. Er is een brede, lange gang in het midden die uitloopt op een gedeelte dat aan weerszijden de slaapruimten van de kazerne bevat. Het zijn ruime maar vrij lage lokaliteiten waarin talrijke lage bedden, of zo men wil, kribben staan.
- In de barakken. Doorgaans staan er twee kribben boven elkaar. Er kunnen er ook drie boven elkaar staan maar dit is blijkbaar niet nodig. De strozakken zijn natuurlijk hier en daar al wat plat geworden. Nieuw stro is wel wenselijk. Lakens zijn aanwezig. Vele van de patiënten liggen te lezen. Er wordt geen aandacht aan mijn komst besteed. Soldaten met RAMC (Royal Airforce Medical Corpse) op de schouder verzorgen hen. Het zijn allen jongelui in de kracht van hun jaren. De stemming is goed. Het ruikt er niet onfris. Ik heb zo ongeveer de helft gezien want ik ben niet boven geweest. Ik kom nog wel eens terug. Zwaar zieken zijn er maar weinig. Wel zijn er zware verwondingen die hulp zeer van node hebben. Als voorbeeld een slecht staande bovenarmfractuur met gezwollen arm en waar de granaatsplinters nog inzitten. Ik maak een praatje. De jongen ziet er goed uit. De fractuur zal wel wat etterafscheiding geven. Dus van genezing is voorlopig toch geen sprake. Hij moet natuurlijk opgenomen worden maar er treedt geen verzuim voor later in wanneer de opname uitgesteld wordt. Zelfs bij slechte stand zou met refractuur later nog veel te bereiken zijn.
- Bloedtransfusie. Er is een zaaltje waar vier zwaar zieke soldaten liggen. Dr. Ruitenga is daar bezig met bloedtransfusies. Dit moet wel gecontinueerd worden. Het initiatief daartoe is enigszins toevallig ontstaan. De ziekste patiënt heeft het linkerbeen verloren. Om de stomp zit een gipsverband. Deze zieke patiënten hebben lakens en dekens en liggen uitstekend. Voor hen speciaal is één verzorger.
- Operatiekamer. Ik bezichtig de geïmproviseerde operatieruimte. Het is een ruim lokaal waarin twee artsen en acht helpers werkzaam zijn. De vloer is vuil van het gips. Het is een terrazzovloer die twee maal daags geboend wordt. De artsen hebben een gummischort dat met lysol afgenomen kan worden. Er zijn geen witte jassen en geen operatiehanddoeken. Er is geen stromend water maar het waslokaal ligt hier tegen over aan de overzijde van de gang. Door de verduisteringspapieren is het daglicht erg gedempt. Hoewel buiten de zon helder schijnt brandt hier elektrisch licht. Apeldoorn zit overigens in het donker. Er staat een elektrisch komfoor sinds twee dagen aanwezig. Hierop worden de instrumenten gesteriliseerd. Doeken kunnen niet gesteriliseerd worden.
- Rommelig en vuil. De gehele ruimte maakt een rommelige en vieze indruk. Echt zoals mannen dat doen. Een operatielamp is er niet. Wel hebben de Engelsen bij het afspringen een eenvoudige verstelbare schijnwerper meegenomen. Deze staat nu echter in de tweede operatiekamer die zich in de derde barak bevindt. Daarin wordt op dit ogenblik niet gewerkt. Er staat allerlei klaar van spuiten in lysol, instrumenten, messen, katheters, waskommetjes, een accu, tafeltjes, een paar bezems, handschoenen om van te watertanden, genees- en verbandmiddelen. De patiënt die op de tafel ligt is wakker onder een deken. Er moet een verbandwisseling gebeuren. Met eenvoudige middelen zou dit geheel toch wel bruikbaar zijn voor grotere en meer operaties. Het belangrijkste is dat er op het ogenblik geen jassen en doeken gesteriliseerd kunnen worden. De verlichting is gemakkelijk te verbeteren. Echter voor zwaar zieke mensen in groten getale kan de verpleging nooit worden wat deze in een ziekenhuis is.
- Fruit. Het heeft enige tijd geduurd voordat het zover was wat ons niet te zeer verwonderde. De Colonel vroeg mij om fruit. Dit wijst, hoe gerechtvaardigd deze vraag voor zieken ons ook voorkomt, toch op een zekere luxe. Wij Nederlanders krijgen immers ook maar weinig fruit. Men moet wel in het oog vatten dat deze Engelse soldaten naar onze begrippen totnogtoe verwend zijn geweest op het punt van vleesvoeding.
- Zending van het Nederlandse Rode Kruis. Gisteren had ik het voorrecht een grote zending van het Nederlandse Rode Kruis persoonlijk af te mogen leveren. Deze zending bevatte een groot aantal boeken, kaartspelen en spelletjes, zeep, verbandmiddelen, watten, gaas, narcose-aether en dergelijke. Alles werd onder toezicht van een Duitse onderofficier onder mijn ogen door de soldaten aangevat en meteen uitgepakt. Vandaag al zag ik dat de boeken hun weg gevonden hebben. Er ontbreken nog lakens en handdoeken. Dit is bekend en er wordt aan gewerkt. Er is centrale verwarming die brandt. In de voorraadkamer vond ik vandaag behalve de door ons meegebrachte geneesmiddelen ook de mee-afgeworpen kisten en de inhoud daarvan. Hierbij was een grote voorraad bloedplasma. Verder was er voor ons iets zeldzaams bij, namelijk wonderolie.
- Voeding. Men schijnt het zowel van Duitse als van Engelse zijde er over eens te zijn dat aan de voeding aanvankelijk zowel kwantitatief als kwalitatief wat ontbroken heeft. Wij nemen echter graag aan dat dit te wijten is aan organisatorische moeilijkheden. Deze zijn nu overwonnen. Het heeft geen zin aan het Nederlandse Rode Kruis te vragen met de voeding bij te springen. Dit wordt mij ook door de Engelse doktoren bevestigd. Tenslotte moge ik nogmaals met nadruk zeggen dat ik bij de Duitse autoriteiten volledig vertrouwen en volle vrijheid gevonden heb om mij op de hoogte te stellen van de toestand der Engelsen.

BURGEMEESTER PONT. Zonder nader overleg met mij werd de actie nu direct door de Beauftragten, Dr. Schneider, doorgevoerd. Een oproep werd 's maandagsmorgens aangeplakt en ter intimidatie werden in de nacht van zaterdag op zondag doodgeschoten terroristen (het aantal bedroeg 8) in het openbaar op drukke straatpunten gelegd. De actie die op die dag onderleiding van Ritterkreuzträger Major Gamer doorgevoerd had ook mede tengevolge van het hiervoor genoemde plaats gehad hebbende feit, succes daar zich plusminus 6000 mannen tussen 17 en 50 jaar melden en plm. 4000 weggevoerd konden worden. De bevolking beschouwt het op straat leggen van de genoemde lijken als een barbaarse terreurdaad. Die daad heeft de stemming tegenover de Duitsers zeer ongunstig beïnvloed. Het kan echter niet worden ontkend dat het vastnemen van gijzelaars en het in brandsteken van huizen waarmee in het begin werd gedreigd, hierdoor vermeden zijn.
Bij het uitzoeken van de personen die naar Zevenaar moesten vertrekken is men tamelijk willekeurig opgetreden. Met het oog op de groten spoed waarmee gehandeld moest worden was dit ook bijna onvermijdelijk. Een grote fout is echter geweest dat de namen en adressen van degenen die weggevoerd zijn, niet geregistreerd zijn. Er zijn namelijk moeilijkheden bij het uitbetalen van de lonen ontstaan. De OT schijnt niet te beschikken over de benodigde gelden voor uitbetaling van deze lonen. Men wenst dat de gemeente Apeldoorn voor de uitbetaling zorg draagt in dien zin dat de gemeente het geld aan de achtergebleven gezinnen overhandigt. De gemeente weet echter nu nog niet welke personen weggevoerd zijn. al op de 2e oktober verklaarde Dr. Schneider mij dat dit een actie was die slechts één maal plaats zou vinden en dat Apeldoorn verder niets te vrezen had. Op bevel van de heer Kolbmüller, vertegenwoordiger van de Beauftragten in Apeldoorn, werd dan ook door mij in het Mededelingenblad bekend gemaakt dat de actie voorbij was, dat ieder weer aan de arbeid moest gaan en dat men zich rustig op straat begeven kon zonder aan bepaalde gevaren te zijn blootgesteld. Op Heidehof werden de stoffelijke overschotten van 9 geallieerde soldaten begraven.

1944 ----- 3 oktober dinsdag.

HARDONK. Vandaag alles veel rustiger. De zaken zijn weer open en verscheidene mannen wagen zich weer op straat. Iedereen spreekt zijn afgrijzen en verontwaardiging uit over de barbaarse en mensonterende wijze, waarop de Duitsers gisteren met de lijken der vermoorde vaderlanders gehandeld hebben. Het is zo minderwaardig dat er geen woorden voor te vinden zijn. Op het front bij Arnhem schijnt niet veel te gebeuren tenminste je hoort geen geschut, vliegtuigen en transporten. De gisteren per aak [vaartuig] weggevoerde mannen zitten nu al in Babberich bij de grens. De te voet afgevoerden zouden bij Dieren aan de IJssel te werk zijn gesteld. Nu de tijd is verzet [wintertijd] zitten we al om 7 uur in het donker en moeten we de verdere avond zoek brengen bij het licht van de carbidlamp. De brandweerlui boven 40 jaar zijn weer vrijgekomen. Weer passeert een transport Canadezen, pittig zingend, heel andere lui dan de Duitsers. Wel een verschil.

VAN HOUTUM. We worden om drie kwartier na middernacht opgeschrikt door een inslaande bom in de omgeving. Het vliegtuig cirkelt rond en schiet vervolgens recht boven ons met de mitrailleurs. Het is een oorverdovend lawaai. Het vliegtuig keert een kwartier later terug en laat opnieuw een bom vallen. Daarvan is het fluiten te horen. Daarna schiet het weer met zijn boordwapens. Deze aanval wordt door luchtdoelgeschut beantwoord. De nachtwacht zegt dat het een tweemotorig toestel is (vermoedelijk een Mosquito) die op een trein heeft geschoten. Bij het nabijgelegen Patertehuis liggen patroonhulzen en op het aangrenzende bouwland vinden we overal scherven van de afweer. De trein is niet goed of helemaal niet geraakt want deze vertrekt later weer. De ring van SS soldaten rondom Apeldoorn wordt opgeheven. Van het fabriekspersoneel zijn vijf personen opgepakt. Drie van hen weten vrij te komen. Een deel van de gearresteerden moet bij Zevenaar werken en wordt bij boeren in Babberich voor de nacht ondergebracht. Het lijk van Reinier van Gerrevink is naar het ziekenhuis vervoerd. Het komt in een familiegraf. Bij de begrafenis mogen echter alleen directe bloedverwanten aanwezig zijn. De dood van Reinier is zo snel gegaan dat wij het ons nog niet helemaal kunnen realiseren. De burgemeester durft in de krant te schrijven dat jongens tussen de 17 en 50 jaar geen gevaar meer lopen op straat opgepakt te worden. De krant bericht dat men op één vleesbon een rantsoen vlees of zeven eieren kan krijgen.

BLOEM. Vandaag zijn de Duitsers, die hier inkwartiering hadden, weer vertrokken naar Klarenbeek. Hier was 15 man. In de hele buurt rond 70 man. Ik heb gewerkt aan de ´Todt´ tussen Epse en Gorssel. Tommies hebben 's morgens een trein gebombardeerd in Twello. Er vielen twee bommen, één bij Zendijk en één bij de Domineestraat, op een locomotief van een Rode Kruis-trein. 's Middags is een spoorwegviaduct bij de kalkfabriek van Trip aan de Snippeling gebombardeerd. Later vielen in de richting Zutphen een tiental bommen. Uit de gemeente Voorst zouden rond vijftienhonderd mannen opgeroepen zijn om aan de verdedigingswerken te Gorssel te helpen arbeiden. Hier moeten een drietal linies gemaakt worden. Deze bestaan uit een anderhalve meter diepe wigvormige greppel met hier en daar een mitrailleursstelling en achter deze linies een op tien meter afstand van elkaar gelegen zogenaamde ´Loch´ éénmansgaten. Vóór deze linies een vier meter brede prikkeldraad versperring. Er wordt gewerkt van acht uur 's morgens tot half vijf 's middags. Er wordt ook warm eten verstrekt. Het loon is vijf gulden per dag. Dinsdags is er een razzia gehouden vanaf Klarenbeek, de Broekstraat, door tot hier. Vele jonge boeren zijn gegrepen en naar Apeldoorn overgebracht vanwaar ze ´s avonds hier over de straatweg weer naar Zutphen moesten lopen en nu in Eefde te werk gesteld zijn aan de Todt-werken daar. Ze moesten op het werk blijven en kwamen niet thuis. Boeren die aan het ploegen waren konden het paard op stal zetten en moesten zo maar mee. Onder andere zijn meegenomen: Dorus Dolman, Gait Oosterman, Bart Borgonje, Toon Jansen, Tiens Jansen, Harm Jansen en Antoon Berends. Aanhoudend zwaar gedreun, ook in de nacht, richting Arnhem.

SPOORWEGEN. Vandaag werd om ongeveer 7 uur bij Barneveld een trein door vliegtuigen aangevallen. 10 bommen werden afgeworpen, de trein zwaar beschadigd terwijl 5 paarden en 5 Duitsers gedood werden.

ZIEKENHUIS. Ik [Vierssen] ben gevangen genomen door de Sicherheitsdienst op vermoeden meegewerkt te hebben aan het bevrijden van een geallieerde vlieger uit de Willem III kazerne. De vlieger is een Amerikaan. In de Willem III kazerne zitten alleen Engelsen. Ik verblijf in het politiebureau alhier.

BURGEMEESTER PONT. Op Heidehof zijn de stoffelijke overschotten begraven van 3 slachtoffers van de bominslag aan de Kleine Velderslaan.

1944 ----- 4 oktober woensdag.

HARDONK. Mooie najaarsdag. In de lucht erg rustig. 's Middags passeerden hier 9 Tigertanks en 3 lichtere. Die zware kasten hadden sinds gisteren aan de Arnhemseweg gestaan, geweldig grote gevaarten. Ze maken bij het voorbijrijden een vreselijk lawaai. Overal wordt de Hoofdstraat door het gewicht van de zware rupswielen vernield. We hopen spoedig de Engelse tanks voorbij te zien razen. Nu ik dit schrijf komen de Duitse tanks weer terug. Gisteren stond in de krant dat een ieder zich nu weer rustig zonder ´bepaalde´ risico's te lopen op straat kon vertonen. Vandaag hielden de heren echter alweer controle op Rodekruisbewijzen, later op Ausweisen. Je kunt ze nooit geloven want een dag later zijn ze al hun beloften vergeten. Nog steeds passeren vluchtelingen uit de Steeg. Het Duitse legerbericht van vandaag meldt strijd ten zuiden van Arnhem bij de ´nieuwe Duitse hoofdverdedigingslinie´. In Putten schijnen de Duitsers heel erg huisgehouden te hebben!

VAN HOUTUM. Een aantal wagens uit Veenendaal staat 's nachts in Ugchelen geparkeerd. Men laat de paarden in een wei bij de wagens grazen. Zij zijn echter later op de dag verdwenen. Het is niet bekend of de dieren zijn losgebroken of met opzet zijn losgelaten. Het duurt enige tijd voordat de Duitsers deze paarden terugvinden. Zij grazen in een wei die van de weg af niet is te zien. Daarna vertrekken de wagens naar Hoogeveen. Gedurende de hele middag rijdt veel Duits materiaal over de Arnhemse weg naar Apeldoorn. Daar wordt het geparkeerd. Er zijn tanks bij met een vlag van het Rode Kruis. Zes Tijgertanks rijden de Hoofdstraat kapot en draaien op de kruispunten alle straatstenen uit de weg. De Duitsers slepen de kruidenierswinkel van Westhof leeg. Zij zoeken bij een broer naar wapens en halen daar de hele kolenvoorraad tevergeefs ondersteboven. De SS soldaten die in Ugchelen patrouilleren dringen bij een boerderij binnen en vragen aan een jongeman waarom hij zich niet heeft gemeld voor het graven. Deze weet echter een goed antwoord te geven. Zij verdwijnen na een fles melk te hebben ontvangen. De burgemeester doet een beroep op alle verzetslieden om hun wapens binnen 24 uur in te leveren. Vrijstelling van strafvervolging is zogenaamd gegarandeerd. De moffen moeten echter niet menen dat wij hun mentaliteit vergeten. De terreurdaad van maandagmorgen (lijken op straat) vraagt niet om inlevering van de wapens maar om gebruik van deze wapens tegen de overweldiger.

SPOORWEGEN. Vandaag vonden om ongeveer half twee in de middag aanvallen plaats op treinen tussen Barneveld en Stroe bij km 63.9 en 64.5.

1944 ----- 5 oktober donderdag.

HARDONK. Een pracht dag, zonnig en helder. Echt een dag voor de vliegerij. In de morgen kwam hier een geweldig grote luchtvloot over, vermoedelijk naar onze buren. In de middag plotseling vliegtuigen, geknetter van afweergeschut, inslaan van bommen. Even later opnieuw geknetter. Overal tikten de kogels op de trottoirs of op de daken. Een drietal bommen kwam op de Soerenseweg terecht, een wielrijder gedood, enige personen gewond terwijl een villa nogal schade opliep. Verder werd een Duitse militaire trein beschoten. Daarbij werden verscheidene Duitsers gedood of gewond. Dat waren even gevaarlijke momenten! Vandaag hier opnieuw controle, zelfs van persoonsbewijzen en Ausweisen. Beloven en doen! Vanavond raasden opnieuw tanks langs nu weer richting Arnhemseweg. Daardoor wordt de bestrating nog meer vernield. Morgen moeten de schooljongens vanaf 15 jaar schuilkuilen (gaten) graven. Steeds hoor je met afschuw spreken over het op maandag gebeurde.

VAN HOUTUM. 's Middags na 1.30 uur passeren grote aantallen jagers waarvan de richting (door bewolking) niet altijd is te bepalen. Even later komen zes tweemotorige bommenwerpers in de richting Apeldoorn over. Kort daarop horen wij uit die richting zwaar mitrailleurvuur. Gevolgd door bomontploffingen. Het houdt enige minuten aan. De Duitse afweer is zeer actief. Het is niet duidelijk waar al deze kanonnen in onze gemeente staan opgesteld. Deze beschieting herhaalt zich binnen betrekkelijk korte tijd nog een tweede en derde maal. Ons huis dreunt voortdurend. Er wordt ook in de richting van Beekbergen geschoten. Er gaan allerlei geruchten over het afwerpen van strooibiljetten boven Apeldoorn. Men zou het station gedurende twee uur moeten mijden enzovoort. In werkelijkheid zijn er alleen stannioolstroken gevallen. Op de spoorlijn naar Zutphen werden twee treinen met auto's beschoten. Deze treinen branden allemaal. Een Duitse granaat doodt op de Soerenseweg een burger. 's Middags worden vijf personen, van wie de lijken maandag jl. op straat hebben gelegen, op het nabijgelegen kerkhof [Heidehof] begraven. Alles gebeurt in de meeste stilte. Het kerkhof is echter niet afgesloten. De Duitsers houden 's avonds op verschillende punten jongemannen aan en controleren hen op de persoonsbewijzen. Deze controle staat in verband met de piloten van de neergeschoten vliegtuigen. Men denkt dat er opnieuw een razzia is. Het personeel van de fabriek loopt daarop direct naar het bos. Alle scholieren tussen de 15 en 17 jaar moeten morgenochtend om zeven uur op het marktplein aanwezig zijn om een aantal dagen de dekkingsgaten uit te diepen. 's Avonds horen wij dat zondag in Putten twee Duitse officieren en een soldaat door burgers zijn gedood. Als represaille werden alle mannen van Putten naar kamp Amersfoort overgebracht. De Duitsers sloten de vrouwen in de huizen op. Zij werden later weer losgelaten en mochten een weinig eten uit de woningen meenemen waarna zij het dorp moesten verlaten. De moffen staken daarop ruim 100 huizen in brandt.

BLOEM. Ook in Apeldoorn is een trein kapot geschoten. Ook zouden daar terroristen vermoord zijn die men een dag langs de straat liet liggen. De lijken waren bedekt met een doek waarop een grote letter T stond. Ook zouden mensen die niet voor de Todt-organisatie wilden werken neergeschoten zijn. Bij de fabriek van v.d. Lande is, toen we daar werkten voor de Todt. Een Duitse jager neergeschoten door een Tommie. De piloot kwam behouden met een parachute aan de grond. s Middags een aanval op een schip dat bij het overslagbedrijf Kappelle in de IJssel lag. Daarbij sprongen de granaten van het afweergeschut op 150 meter van ons af uiteen. Ook is de Zeppelin Nettenfabriek in Apeldoorn gebombardeerd. Daarbij werden vier meisjes gedood en zes gewond. Dit kwam omdat het eigenlijke doel het station en de spoorwagens waren.

SPOORWEGEN. Vandaag werd te Barneveld een trein vanuit de lucht beschoten.

BRANDWEER. Om 2 uur kregen we de eerste raketbommen en wel aan de Soerenseweg 17 en achter het tegenover gelegen perceel. Hierbij werd één persoon gedood en 4 gewond. In de omgeving was veel glas- en pannenschade. Later op de middag werd op de Zutphense spoorlijn nog een trein bekogeld met niet minder dan 144 raketbommen. Deze aanval was de opening van een reeks aanvallen op treinen met raketbommen.

1944 ----- 6 oktober vrijdag.

HARDONK. Zonnige dag, veel wind, koud weer. Vanmorgen mijn neef Reinier van Gerrevink begraven. Bij het graf werd gezongen ´Veilig in Jezus armen´ en ´Beveel gerust uw wegen, al wat U harte deert´. al vroeg in de morgen klonk in de verte het dreunen van zware ontploffingen. Later ratelde ook hier het afweergeschut, daarna nog meer dreunen. Holtkamps matrassenfabriek in Deventer vernield, later ook het station en de rails te Dieren. Vanmiddag waren onze ´beschermers´ bezig met fietsen vorderen. Een deel werd in ons gangetje gezet. Bijna niemand ontsnapte aan de rovers. Zelfs de pastoor van Loenen moest zijn fiets afstaan.

VAN HOUTUM. Reinier van Gerrevink wordt 's morgens om 10.45 uur begraven. Tijdens het dragen van de lijkkist (zeer goedkoop, platte deksel, hoogstens zes planken) mogen alleen de directe familieleden op het kerkhof. De begraafplaats wordt een half uur later weer vrijgegeven. Daarop houden familie en kennissen nog een korte rouwdienst.

BLOEM. 's Morgens om half zeven is een trein aan de Goorweg in Klarenbeek kapot geschoten door de Tommies en 's middags zijn op dezelfde trein weer bommen gegooid. Hierbij is ook het huis van Drikus Berend getroffen. Een bom viel tussen het huis en de schuur. Eén machinist is gedood. Voor de middag is de matrassenfabriek van Holtkamp in Deventer gebombardeerd. Deze gaf wel een uur lang een dichte zware rook te zien. Verder zijn er twee treinen gebombardeerd. Eén aan de spoorbrug te Deventer en één in Twello, die er 's avonds nog stonden. Op Teuge zijn bommen gevallen bij het voormalig station. Aan het Hoge Vonder zouden de ruiten kapot en de pannen van het dak zijn.

BURGEMEESTER PONT. Op 5 en 6 oktober werden begraven de stoffelijke overschotten van 8 personen die op maandag 2 oktober van de straat zijn verwijderd in opdracht van den Sicherheitsdienst.

1944 ----- 7 oktober zaterdag.

HARDONK. Zonnige, mooie dag. al vroeg een trein beschoten aan de Veenhuizerweg, locomotief stuk. Rustige dag. Circa 2000 man infanterie vermoedelijk afkomstig uit Deventer, hier gelegerd.

VAN HOUTUM. Mijn neef Jaap, die sinds de razzia bij ons was, vertrok vannacht om 3.30 uur met een wagen van het Rode Kruis naar Heiloo bij Haarlem. Hij gaat met zijn moeder en tante (die beiden bij oom Reinier in Apeldoorn zijn geëvacueerd) naar familie in Noord Holland. Deze heeft op hun beurt een auto van het Rode Kruis gestuurd en rijdt door het luchtgevaar uitsluitend 's nachts. Als we 's morgens buiten komen zien we overal strooibiljetten liggen. Bij ons huis liggen er minstens zes. Het is nr.173 van de serie ´Nachrichten für die Truppe´ en is gedateerd vrijdag 6 oktober. Het geeft een overzicht van de Duitse verliezen weer. De Centrale Keuken in Apeldoorn treft voorbereidingen voor de voeding van die evacués die niet in staat zijn hun eigen maaltijd te bereiden. 's Avonds belt tante Mien uit Heiloo op dat ze allemaal veilig zijn aangekomen.

SPOORWEGEN. Vandaag werd alweer tussen Barneveld en Stroe (bij woning 63) een trein met vee door vliegtuigen aangevallen. Veel vee werd gedood, de trein en sporen zwaar beschadigd. Nabij Barneveld werden bommen afgeworpen. Om 7.30 die dag werd bij de Veenhuizerweg te Apeldoorn een Wehrmachtstrein aangevallen. Er waren veel gewonden en wellicht ook doden onder de Duitsers. De machine en de trein werden beschadigd.

1944 ----- 8 oktober zondag.

HARDONK. Nevelige ochtend, later zonnig zacht weer. Geen nieuws.

1944 ----- 9 oktober maandag.

HARDONK. Bewolkte lucht, 's morgens wat regen, verder droog en zacht. Kalme dag, geen schieten, geen vliegtuigen. Gisteren passeerden over de Deventerstraat richting Deventer 247 pantsers met bijbehorend zwaar materiaal. Vannacht zouden hier 500 personen uit Utrecht komen op doorreis om voor de Duitsers te graven. Telkens komen hier troepjes infanterie langs, meestal van Deventer.

1944 ----- 10 oktober dinsdag.

HARDONK. Somber en zacht weer. Op Het Loo en in Wiesel zijn de wegen afgezet om iedereen, zelfs die met Ausweisen, opgepakt voor graafwerk. Ook de huizen worden doorzocht. In Wenum liep dat uit op een complete razzia. Daarbij werd zelfs geschoten. In Apeldoorn zelf rustig. Bij de slavenjachten in Wenum en Wiesel zijn 100-200 personen opgepakt en schijnen helaas ook enkele mensen te zijn gedood.

VAN HOUTUM. Leden van de ´Nederlandse´ SS sluiten alle wegen naar Het Loo af en houden daar een grote razzia. Naar leeftijd of vrijstelling wordt niet gekeken. De SD in Apeldoorn krijgt opnieuw versterking en wel van 30 man. Eén van hen zegt dat de razzia's in de omliggende dorpen en buurtschappen zullen toenemen. Weer anderen vorderden auto's. Oom Willem weet zijn vrachtauto nog op tijd te verstoppen maar moet wel zijn aanhangwagen afgeven. Met ingang van donderdag aanstaande zal de gasvoorziening in onze gemeente eindigen. De commissie voor de noodtoestand deelt mee dat alle instellingen moeten centraliseren om brandstoffen te besparen.

BURGEMEESTER PONT. Met volkomen ontkenning van de door de Duitsers gegeven verklaring werd in de nacht van de 9e op de 10e oktober door de SS in samenwerking met de Sicherheitsdienst een razzia gehouden in het noordwestelijk deel van Apeldoorn. Deze razzia zou tegen terroristische elementen gericht zijn. Indien men zich tot het arresteren van deze elementen had bepaald zou hiertegen niets in te brengen zijn geweest. Men heeft echter honderden mannen naar de IJssel gestuurd die hiermee niets te maken hadden. Het vertrouwen van de bevolking in de toezeggingen van Duitse zijde is hierdoor tot ver beneden het nulpunt gezonken. De opmerking dient hierbij gemaakt te worden dat een der belangrijkste karaktereigenschappen van de Nederlanders is dat zij verlangen dat gedane toezeggingen gestand worden gedaan. Houdt men hiermee geen rekening dan verliest men ongetwijfeld het vertrouwen en kan het op geen enkele wijze terugwinnen. Het niet de hand houden van de genoemde termijn versterkt bovendien bij de bevolking de vrees dat het eigenlijke doel van de bezettingsautoriteiten is de mannelijke bevolking in Nederland naar Duitsland te voeren. Verder is het zeer belangrijk dat men op deze wijze het woord van de Burgemeester niet meer vertrouwt, wat voor hem slechts aanleiding kan zijn om ontheffing van zijn functie te verzoeken. Nadat de genoemde termijn van 8 à 10 dagen was verstreken bereikten mij verschillende vragen over de datum van terugkeer naar Apeldoorn van hen die op 2 oktober en volgende dagen zijn aangewezen en weggevoerd voor het verrichten van werkzaamheden in de Achterhoek. Zoals ik hierboven uiteengezet, heb ik op gezag van de Duitse autoriteiten in de oproep op last van de Beauftragten van 29 september doen weten dat de tewerkstelling 8 à 10 dagen zou duren.
De Duitse autoriteiten stellen zich ten aanzien van dit voor belanghebbenden zo belangrijke punt op het volgende standpunt. Wat Apeldoorn betreft is deze toezegging op zich zelf al vervallen door het feit dat een de tweede directe oproep door de Beauftragten noodzakelijk bleek aangezien op de eerste oproep praktisch niemand was verschenen. In de tweede plaats heeft de OT onder wier leiding de werkzaamheden plaatsvinden nieuwe opdrachten van de Weermacht ontvangen. Daarop was aanvankelijk niet gerekend zodat de duur van de werkzaamheden hierdoor wordt verlengd. Bovendien zijn zeer vele arbeiders, ook uit Apeldoorn, er vandoor gegaan. Over de vermoedelijke datum van terugkeer kon daarom niets met zekerheid worden gezegd. Ik betreur uitermate deze gang van zaken waardoor mijn woord in het geding is gekomen.
Tenslotte is een sterke onrust verwekt door het al hierboven genoemde feit, namelijk dat in het noordwestelijk gedeelte van Apeldoorn opnieuw een actie is gevoerd welke afvoer van vele arbeidskrachten tengevolge heeft gehad. Dit werd beschouwd als strijdig met mijn, op gezag van de Duitse autoriteiten in de dagelijkse Mededelingen gepubliceerde, verklaring dat de actie van 2 oktober was beëindigd en dat ieder zich dus veilig op straat kon begeven zonder bepaalde risico's te lopen. Deze nieuwe actie is echter uitgegaan van Duitse politieautoriteiten zonder mijn voorkennis. Deze autoriteiten stelden zich op het standpunt dat zij door geen enkele toezegging in hun actie belemmerd konden worden. Bovendien was het noordwestelijk gedeelte van Apeldoorn niet in de actie van 2 oktober betrokken geweest. De geruststellende verklaring kon nooit op dit gedeelte betrekking gehad hebben.
De gehele toestand waarin deze arbeiders verkeren en het feit dat zij nog steeds niet naar huis zijn teruggekeerd zijn in hoge mate onbevredigend. Van gemeentewege zijn verschillende maatregelen genomen om zoveel mogelijk tegemoet te komen aan de moeilijkheden waarin de arbeiders zich bevinden. Er wordt geprobeerd een regeling tot stand te brengen waarbij 80 % van de lonen door bemiddeling van de gemeente wordt uitgekeerd aan de gezinnen van de arbeiders. Tot dit doel gaan iedere week twee ambtenaren van de gemeente naar Doesburg en Zevenaar. Tot dusver is er helaas nog niet veel resultaat behaald, ten eerste omdat het zeer moeilijk is contact met de Apeldoornse arbeiders te krijgen en ten tweede omdat niet steeds de vereiste samenwerking tussen en met de arbeiders zelf en de aannemers plaats heeft. Verder heeft men tot stand gebracht een zogenaamde transportdienst. Deze dienst onderneemt twee maal per week een tocht naar de genoemde gebieden en brieven en pakjes voor de arbeiders meeneemt. Vooral bestaat grote behoefte aan schoon onder- en bovengoed. Er wordt nu getracht door middel van de genoemde transportdienst hierin zooveel mogelijk te voorzien.

1944 ----- 11 oktober woensdag.

HARDONK. Prachtige herfstdag. Van militaire acties weinig te merken. Alleen tegen 5 uur wat vliegtuigen. Ik heb een nieuwe carbidlamp besteld. De oude is defect geraakt.

VAN HOUTUM. De Duitsers hielden gisteren in Assel, Kootwijk, Milligen en Uddel grote razzia's. De bossen werden nauwkeurig onderzocht. Op iedere vijf meter liep er een mof. Er is praktisch niemand ontkomen. Zij zijn in het bos opgepakt. Ausweise of leeftijd hielp niet. Zij overnachten in het Seminarium en zijn vanmorgen nog viermaal ´geprüft´. Daarna kwamen er een aantal vrij. Deze gaan nu te voet naar Kootwijk. De overigen (de bewaking is streng) gaan naar Doesburg voor graafwerk. De politie komt om zes uur bij ons en verplicht mij morgen te komen helpen bij het uitdiepen van de éénmansgaten langs de weg. Ik weet er van af te komen door het voorwendsel dat ik geen zwaar werk mag verrichten.

ZIEKENHUIS. [De op 3 oktober 1944 in Apeldoorn gevangen genomen Ziekenhuistrio werd] Vrijgelaten.

BURGEMEESTER PONT. Op de begraafplaats ´Heidehof´ werd het stoffelijk overschot begraven van een lid van de Duitse Weermacht. Ook werden begraven de stoffelijke overschotten van 2 bekende en 4 onbekende inwoners van Putten.

1944 ----- 12 oktober donderdag.

HARDONK. Opnieuw fraaie dag. Vanmorgen telkens vliegtuigen, even afweergeschut in werking. De razzia van dinsdag heeft zich ook uitgestrekt tot Kootwijk, Uddel en Emst. In Milligen werd de fraaie villa bij Veritex verbrand omdat de eigenaar de benen had genomen. Bij Wiesel zou een wapendepot zijn ontdekt, vermoedelijk het wapendepot in het Weermachtbericht van vandaag noordoostelijk van Arnhem! Vannacht zijn weer vele personen gevangen genomen. Waarvoor? Nieuwe carbidlamp in gebruik, doet het uitstekend. Vannacht Sumatralaan geheel afgezet en twee personen gevangen genomen.

VAN HOUTUM. 's Morgens om acht uur beginnen een 20-tal personen de dekkingsgaten langs de weg uit te diepen. Zij vinden onder meer een overall en een gasmasker die de Duitsers daar op 17 september hebben achtergelaten. Ondanks het voorspelde afsluiten van de gastoevoer brandt de gaslamp 's avonds bij ons nog beter dan op de voorgaande dagen.

POLITIE. Vandaag moesten op last van de Sicherheitspolizei alle arrestanten worden ontslagen. Hieronder bevonden zich 4 recherche-arrestanten die zich aan ernstige misdrijven (plunderingen) hadden schuldig gemaakt.

BURGEMEESTER PONT. Zoals in de brief van de directeur der Gemeentediensten van 12 oktober 1944 werd meegedeeld, werd als maatregel ter voorziening in de brandstoffennood voor het rooien van stobben door ingezetenen aangewezen het terrein achter de Julianatoren, groot plusminus 20 hectare, waarvan het hout door de Duitse Weermacht was geveld. Dit terrein bevat naar schatting 15.000 stobben.
De kolenvoorraad is totaal uitgeput en daardoor moest de gaslevering worden gestaakt. In de gashouders moest enig gas achterblijven uit technische overwegingen. De stopzetting van de gaslevering heeft niet slechts tot gevolg dat de huishoudens zonder gas kwamen maar ook de industrieën en de ambachten. Voor de gehele bevolking is dit een ramp. Wel in het bijzonder voor de huismoeders die nu niet kunnen koken. Een zeer groot percentage van de bevolking bezit geen ander kookapparaat dan een gasfornuis of -toestel. Daar al eerder de stroomlevering was stopgezet stonden ook de gezinnen die elektrisch kookten voor het kookprobleem. Wanneer men daarbij nog rekening houdt met de tienduizend evacués, die Apeldoorn heeft moeten herbergen, is het duidelijk dat men met bijna onoverkomelijke moeilijkheden te doen heeft. Er is weinig uitzicht dat voor deze moeilijkheden spoedig een bevredigende oplossing gevonden wordt. Er zijn bij lange na geen voldoende vaste brandstoffen. Met angst en beven wordt de komende winter tegemoet gezien.
De gasfabriek zelf is aangesloten op het elektrische net zodat het bedienen van de ovens, die op temperatuur gehouden moesten worden, ongestoord voortgang kon vinden. Gedurende deze periode bestaat er gelegenheid om noodzakelijke reparaties uit te voeren. Hiermee is onmiddellijk een aanvang gemaakt. Het buizennet ondergaat eveneens noodzakelijke verbeteringen; onder andere verstoppingen opgeruimd.

1944 ----- 13 oktober vrijdag.

HARDONK. Iets kouder, afwisselend bewolkt. Om 9 uur geknetter van het luchtafweergeschut, gedreun, enz. Even later bleek de fabriek van Talens te zijn getroffen. Daarbij zouden 4 personen gedood zijn. Ook werd de Nettenfabriek beschadigd en enige huizen in de Veldhuisstraat. Er zit hier een massa ´Hollandse´ SS, landwacht, Sicherheitsdienst en hoe dat spul meer heet. We treffen het dus niet.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 8.30 uur beschieten acht jagers het station van Apeldoorn. Van het doel wordt weinig vernield. Er vallen wel enige bommen in de omgeving die schade veroorzaken. In twee fabrieken breken kleine branden uit. Eén woning wordt totaal verwoest. Er zijn in totaal zes doden. Het luchtdoelgeschut vuurt onafgebroken. Rondom één van de jagers ontploffen granaten. Deze blijft onbeschadigd. Na deze aanvallen vluchten alle opgeroepen arbeiders (ook één van ons personeel) die op het station gedwongen werden te werken. Zij gaan er niet weer naar toe ondanks het mislopen van hun loon. Lightnings werpen om 11 uur een aantal bommen op de spoorlijn bij Assel. Voorts schiet het luchtafweer uit Apeldoorn noch driemaal op de patrouillerende jagers.

BRANDWEER. 8.50 uur, luchtalarm. Enige Engelse jagers cirkelden boven de stad. Het afweergeschut van het station begon te ratelen. Het was een oorverdovend lawaai. De vliegtuigen trokken zich van het afweergeschut niets aan en doken achter elkaar midden door het vuren heen in de richting van het stationsemplacement. De eerste schoot twee raketbommen af en gaf een lang salvo met zijn zware boordwapens, vervolgens het 2e, 3e en 4e toestel. Zware rookvlammen stegen op. Direct daarop kwam het bericht binnen dat de fabriek van Talens & Zn zwaar getroffen was en in brand stond. Ook de Nettenfabriek was zwaar getroffen evenals verscheidene woningen in de Veldhuisstraat. De nodige brandweer- en andere hulptroepen reden uit. Er was veel hulp nodig. Er werden 4 doden en vele gewonden onder het puin vandaan gehaald. De brandweer deed zijn best om de brand zo veel mogelijk te beperken. De bluswerkzaamheden moesten we nog al eens onderbreken voor het naderen van vliegtuigen. Gelukkig liep dit zonder incidenten af. Doordat er veel papier op de brandende zolder aanwezig was en het betondak ingestort was op het papier werd het blussingswerk zo belemmerd dat wij de volgende dag om 12 uur pas konden inrukken.

1944 ----- 14 oktober zaterdag.

HARDONK. Afwisselend bewolkt, veel wind, herfstachtig. De gehele dag in de verte kanongebulder, enkele vliegtuigen over. Zutphen schijnt vanmiddag zwaar getroffen te zijn. Een brandweerwagen uit Apeldoorn is ter assistentie daarheen vertrokken. Veel verkeer over de Deventerstraat richting Deventer. Verscheidene personen gearresteerd, bij één het gehele huis leeggehaald tot zelfs de brandstoffen toe. Nergens hoor je echt nieuws.

VAN HOUTUM. 's Morgens tussen 6 en 9 uur passeren er veel Duitse vrachtauto's (meestal trekkers) in de richting Apeldoorn. Zij vervoeren geplunderd materiaal. Zo zien wij een ledikant, bureau, naaimachine en zelfs konijnen in een konijnenhok achter in de auto's staan. Enkele wagens hebben nog gevorderde luxe auto's of vrachtwagens op sleeptouw (misschien voor benzinebesparing). Eén auto houdt voor de ingang naar het Patertehuis stil. De inzittenden, waaronder een vrouw, laden de hele vracht uit, schijnbaar om hun buit goed te bekijken. Hieronder bevinden zich veel weck- en wijnflessen. Alles is blijkbaar afkomstig uit Wageningen. Van de 9000 evacués in Beekbergen moeten er 6.000 naar elders. Er worden namelijk Duitsers ingekwartierd. Steeds meer mannen vluchten van de IJssellinie. Zij werken nooit hard en stonden bloot aan acties van Britse jagers. De Duitsers plunderen ook daar. Ze moesten enkelen uitsluitend koeien (kudden van 50 of meer) in de richting van Duitsland drijven. De overigen moeten hoofdzakelijk loopgraven en prikkeldraadversperringen aanleggen. De mannen slapen het meest bij boeren waar zij het goed hebben. Zij werken bij Zevenaar meestel onder Brits artillerievuur.

BLOEM. De spoorbrug bij Zutphen is gebombardeerd. Het rookte meer dan een uur lang. Misschien is er wel wat anders getroffen.

BRANDWEER. 17.45 uur. Zutphen zwaar gebombardeerd. De Brandweer vraagt om hulp. De Opelspuit met 7 man bezetting rukte uit. Deze ploeg verrichtte daar veel werk vooral toen zij alleen het blussingswerk van de grote gebouwen van de firma Reesink van twee andere spuiten moesten overnemen. De volgende morgen om 11 uur waren de branden geblust zodat wij naar huis konden terugkeren.

SPOORWEGEN. Vandaag om 3 uur werden te Stroe 11 bommen geworpen. Hierdoor werd een trein totaal vernield. Veel schade ontstond aan gebouwen en sporen.

POLITERAPPORT (15 september tot en met 14 oktober 1944).
- De onderwachtmeester R. verricht dienst te Zwolle daar hij zijn standplaats niet meer kan bereiken terwijl de onderwachtmeester S. door ziekte voorlopig zijn dienst niet kan hervatten.
- De stemming van de bevolking is, nadat grote beroering was ontstaan door het op de openbare weg neerleggen van terechtgestelde arrestanten van de Sicherheitsdienst en het op vorderen van nagenoeg alle mannelijke personen tussen 17 en 50 jaar, nu weer vrij rustig.
- Omtrent de politieke groeperingen en haar activiteit zijn geen bijzonderheden te melden.
- De goederenverzorging en aanvoer en bevoorrading van levensmiddelen en grondstoffen heeft tengevolge van de toestand nagenoeg geheel opgehouden. Vooral de brandstoffenpositie in deze gemeente is zorgwekkend.
- De discipline van de bevolking ten opzichte van distributie en prijscontrole geeft geen aanleiding tot opmerkingen.
- In verband met de noodtoestand is het personeel van de Economische Dienst tijdelijk ingedeeld bij de straatdienst. Dit had tot natuurlijk gevolg dat weinig of geen periodieke verslagen werden opgemaakt terzake distributie- of prijsovertredingen.

1944 ----- 15 oktober zondag.

HARDONK. Mooi zonnig weer. In de middag echter bewolking en regen. al vroeg in de ochtend vliegtuiggeronk, geschutvuur. Telkens zware ontploffingen onder andere veroorzaakt door het in de lucht vliegen van een munitiehuisje bij Stroe. Verscheidene personen, die bij Lochem en Zevenaar tewerk gesteld zijn, kwamen hierheen terug gevlucht. Ze waren gisteren bij graafwerkzaamheden voor de weermacht door vliegtuigen beschoten. Daarbij vielen doden en gewonden. In Zutphen zijn gisteren het station en de brug getroffen. Helaas is in de oude stad veel vernield en zijn mensenlevens verloren gegaan. Telkens kan men ontploffingen horen. Het was vanavond om half zeven al donker. Voor de meeste mensen, die geen kaarsen meer hebben of geen carbid kunnen krijgen, betekent het vroeg naar bed.

VAN HOUTUM. Wij horen 's morgens om acht uur de eerste ontploffingen in de richting Amersfoort. Het gaat tot elf uur. Het laatste uur volgen de explosies sneller op elkaar en zijn beter te horen. De deuren rammelen. Het doet aan tijdbommen denken. Later horen wij dat een munitietrein bij Stroe is beschoten en geëxplodeerd. De spoorlijn naar Amersfoort is sinds vanmorgen versperd. Alle mannelijke evacués in Beekbergen krijgen van de politie schriftelijk bericht dat zij zich morgenochtend om zes uur (!) bij de Echoput moeten melden voor graafwerk. Op de aanzegging wordt gesproken over de aanleg van zogenaamde Splitterboxen. Dat zijn dekkingsgaten voor vrachtauto's. Na afloop van dit graafwerk, zo vervolgt de aanzegging, kunnen de betrokkenen voor allerlei werkzaamheden (Duitland niet uitgesloten) worden ingezet. Het interlokale telefoonverkeer wordt opnieuw verbroken.

BLOEM. Weer grote activiteiten in de lucht omdat het helder weer was. Bij Deventer zijn nog bommen gegooid. Radionieuws in telegramstijl: Aken staat in brand, Athene in Griekenland is bevrijd. De Russen zijn 100 divisies aan het groeperen bij de Pruisische grens. Boedapest zware tankslag. Bij Arnhem zijn de Engelsen aan het hergroeperen. De Engelsen zouden de dijken van het eiland Walcheren kapot gegooid hebben. Daardoor staat het hele eiland onder water. De Hollanders waren geëvacueerd. De Duitsers hadden er zwaar geschut staan.

SPOORWEGEN. Vandaag werden de gehele dag treinen vanuit vliegtuigen bestookt. Te Stroe had een grote aanval plaats op een munitietrein. Deze werd totaal vernield. Ook ontstond grote schade aan gebouwen. Onder de Duitsers waren vele doden en gewonden.

1944 ----- 16 oktober maandag.

HARDONK. Bewolkt, later regenachtig. Er zijn vandaag veel Duitse troepen gekomen. Op straat lopen er heel wat. Vandaag is op de markt razzia gehouden om burgers voor graafwerk te deporteren. Op het politiebureau zat een aantal SS-soldaten opgesloten. Ze hadden in een burgerpakje geprobeerd van het zaakje af te komen. Ze niet weer te pakken kunnen krijgen. Vanavond even geronk van een vliegtuig en een moment geknetter van afweergeschut.

VAN HOUTUM. Er lopen allerlei geruchten over nieuwe razzia's. Merkwaardig is het dat zij, die van de IJssellinie gevlucht zijn, verklaren dat er binnenkort nieuwe razzia's zullen worden gehouden wegens de vele ontsnappingen.

BLOEM. Gisteravond weer zwaar gedreun van kanonnen ten westen van Arnhem. Het verkeer over de weg is nu gewoon. Het zijn alleen Duitse wagens die er langs komen. Vrijwel de hele gemeente Voorst is aangezegd te moeten werken aan de loopgraven en tankvallen achter de IJssel tussen Deventer en Zutphen. Er wordt weinig controle gehouden. Wie niet weg kan moet net zo goed werken als iemand die wel tijd heeft. Er moet gewerkt worden van 's morgen half acht tot 's avonds half zes.

1944 ----- 17 oktober dinsdag.

HARDONK. Regenachtig, winderig weer, in de avond stormachtig. Op postkantoor giro gestort. De juffrouw achter het loket zat met een handwerkje wegens de weinige klanten. Bij de postzegels werd je direct geholpen. Toch komt nog steeds post door. Met bakfietsen, gewone fietsen enz. tracht de post het vervoer van brieven gaande te houden. Bandengebrek maakt het echter steeds moeilijker. Vanmiddag voldoende andijvie kunnen kopen. Ook aardappels komen geregeld aan. Vandaag zijn hier veel minder Duitsers dan gisteren. Er moeten circa 300 man Sicherheitsdienst op het Apeldoorsche Bosch zijn gekomen, misschien ook met bet oog op de toenemende deserties onder de Duitse troepen. Vanavond was de Loolaan afgesloten, misschien wegens een bespreking tussen Seyss Inquart en de anderen. Bij een razzia op de markt zouden enige als burgers geklede, dus gedroste SS-soldaten, gepakt zijn. De animo schijnt er bij sommigen wat af te gaan!

VAN HOUTUM. 's Morgens komen twee geëvacueerde Arnhemmers bij ons. Daaronder E. van Wessem. Zij woonden de laatste tijd op 't Hilletje in Kootwijk. Zij werden er gisterenavond om 8.30 uur door de Landwacht uitgetrapt en gingen onder begeleiding van zo´n kerel naar Milligen. De landwacht huisde voorheen in een gebouw in Stroe. Zij zochten echter na de explosie van de munitietrein een veiliger oord. De kennissen bellen het Evacuatiebureau in Apeldoorn op. Deze wilde hen niet steunen omdat Kootwijk grotendeels tot de gemeente Barneveld behoort. Tijdens hun bezoek houden een viertal Duitsers in de omgeving alle jongelui aan en vragen hen naar het persoonsbewijs. Het geeft weer aanleiding tot geruchten over een razzia waardoor wij het bos invluchten. Hier blijven wij bijna twee uur terwijl ons intussen eten wordt gebracht. De moffen onderzoeken een huis omdat twee inwonende jongemannen voor hen vluchten. Zij worden gegrepen maar later weer vrijgelaten. Het schijnt dat zij ondergedoken ´terroristen´ zoeken. Want zij willen nauwkeurig weten wie op de diverse bedden hebben geslapen.

1944 ----- 18 oktober woensdag.

HARDONK. Veel wind, enkele regenbuien, kouder. Een achttal wagens met gevangen parachutisten vertrok onder bewaking van de kazerne richting Deventer. De gevangenen zagen er vrolijk en gezond uit en glimlachten tegen de mensen. Zelfs enkele bewakers grijnsden. Alles slepen de Duitsers hier weg, machines uit de ambachtschool en gasfabriek. Niets is veilig voor de lui. Er bevinden zich hier nogal veel gewonden. Op bet ogenblik zijn in Apeldoorn niet minder dan 20 noodhospitalen. Veldmaarschalk Rommel is overleden. Die heeft de ´Endsieg´ niet gehaald.

VAN HOUTUM. De hele ochtend patrouilleren leden van de veldgendarmerie in Ugchelen. Zij doen om tien uur bij boswachter Witteveen een inval nadat zij gisterenavond er hadden gevraagd of er ook wel eens vreemden sliepen. De huiszoeking duurt anderhalf uur. Zij halen alles overhoop en de bewoners moeten precies zeggen wie op de diverse bedden hebben gelegen. Nadat hun onderzoek tevergeefs blijkt nemen de Duitsers twee jongens mee die even voorbij de woning in het bos werken. Zij worden naar de verblijfplaats van de moffen in Assel overgebracht. Eén van hen komt na een uur vrij. De tweede zal waarschijnlijk naar de IJssellinie worden gedeporteerd voor graafwerk. De gendarmerie doet bij een gezin op de Keienberg huiszoeking. Daarvan zijn twee zoons (bij de NSKK en SS) ondergedoken. Hieruit is af te leiden dat deze moffen naar deserteurs zoeken. De hele dag komen grote aantallen evacués voorbij. Zij gaan naar Hoenderloo omdat ze Apeldoorn moeten verlaten. De uiteindelijke bestemming is Nunspeet. Dit is weer het toppunt van organisatie en medeleven. Men komt bij de schoonmaak van het Verenigingsgebouw Ugchelens Belang tot de ontdekking, dat het niet vrij van luizen is. Er was namelijk enige weken geleden een ontluizinginrichting. De gemeente bepaalt dat geen ondersteuning aan evacués zal worden uitbetaald als het Arbeidsbureau het niet goedkeurt. Met andere woorden of verhongeren of werken voor de vijand.

BLOEM. Einde van het werk aan de Todt waar vanaf de 3e oktober aan gewerkt is. Vandaag zijn in Twello vier bommen bij de Exportslachterij gevallen waarvan twee in de vleeswarenfabriek en waarbij vier arbeiders zijn gedood: G. Witteveen (Twello), H. Kers (Teuge), D. Nieuwenhuis en W. Willems. Twee bommen zijn gevallen voor de villa, staande aan een binnenweg van station Twello naar het veilinggebouw. Deze gaven een trechter gaven van 4 en 6 meter doorsnee en 3 meter diep. Een eikenboom van 12 meter hoog was op een hoogte van 4 meter dwars door midden geslagen. In andere bomen zaten vele scherven. Van de villa overigens waren alle ruiten kapot en een ruïne van takken en zand. Geen doden. Verder moeten er aan de Rijksstraatweg daar ook nog enkele bommen gevallen zijn. Hier is nog een meisje van l8 jaar gedood. Van vele huizen zijn de pannen af en talrijke ruiten zijn gesprongen.

ZIEKENHUIS. Coördinatie der ziekenhuizen. Rapport aan Mr. van Helsdingen over de geneeskundige situatie hier ter plaatse. Het overzicht over de geneeskundige algemene toestand hier ter plaatse wordt beheerst door de Centrale Rode Kruiscommissie. De voorzitter van het plaatselijke Rode Kruis te Apeldoorn is mr. van Helsdingen. De beide grootste geneeskundige inrichtingen hier, het Ziekenhuis aan de Sprengenweg en het RK-ziekenhuis, worden vertegenwoordigd respectievelijk door dr. Rodbard, Geneesheer-directeur Ziekenhuis Sprengenweg en dr. van Vierssen Trip met ´zekere volmachten´ van het bestuur van het Liduïna-ziekenhuis. Zeer veel hangt af van een goede samenwerking in deze Commissie. Het is duidelijk dat er voor gewaakt moet worden het zwaartepunt van de werkzaamheden van de Rode-Kruis-commissie naar één van de beide Ziekenhuizen te verleggen. In de houding die dr. Rodbard op de laatste vergadering op 17 oktober van die Commissie tegenover mij innam zie ik aanleiding enige bezwaren kenbaar te maken.
- Katholieke belangen. Dr. Rodbard liet duidelijk blijken dat hij belangen, die door mij voorgestaan worden, beschouwde als Katholieke belangen. Op verschillende vragen met betrekking tot voedselvoorziening en personeel, die door mij aan de Voorzitter gericht werden, werd door dr. Rodbard geantwoord met een beschrijving van de situatie in het Sprengenwegziekenhuis. Dit was verder voor mij aanleiding om te zwijgen. Onder dergelijke omstandigheden kan men zijn mening in een vergadering niet zeggen. De belangen die hier op het spel staan betreffen de geneeskundige verzorging van een groot aantal burgers van Apeldoorn en Arnhem. Met de bestaande middelen hebben wij in het RK-ziekenhuis zo veel en zo snel mogelijk georganiseerd. Door mijn ongelukkige afwezigheid in de Commissie is het zwaartepunt van de besprekingen duidelijk verlegd naar de zijde van dr. Rodbard. Deze gedraagt zich telkens als zou hij alle geneeskundige belangen van Apeldoorn voor ogen houden. Hij gaat daarbij echter het bestaan van het RK-ziekenhuis stilzwijgend voorbij. Hij verweet mij dat het RK-ziekenhuis niet gezorgd heeft voor het inrichten van een Noodziekenhuis zoals bij hem in de Groeneveldschool. In feite hebben wij dat wèl gedaan door het laten klaarmaken van de zolder. Door allerlei omstandigheden is die zolder nog niet in gebruik. De mogelijkheid bestaat dat er plotseling zeer veel patiënten geopereerd en nabehandeld moeten worden. De operatieve capaciteit in het RK-ziekenhuis is zeer groot. Alleen het bergen en nabehandelen van de patiënten vormt een probleem. Mocht dit nodig zijn dan heb ik daarbij aller medewerking nodig ook die van dr. Rodbard. In de Commissie kwam ter sprake dat er bedden beschikbaar zouden komen. Dr. Rodbard vroeg daarbij direct voor zichzelf 50 á 100 bedden zonder bij mij te informeren of het RK-ziekenhuis die soms ook nog nodig heeft.
- Heelkundige hulp. De heelkunde in het RK-ziekenhuis wordt verzorgd door dr. Wiersema, dr. v.d. Meulen uit Arnhem en mij. Wij hebben daarbij een werkverdeling gemaakt en een financiële regeling om een en ander zo harmonisch mogelijk te laten verlopen. Voorts hebben dr. Wiersema en ik afgezien van de praktijk in het Ziekenhuis Sprengenweg. Daar is volgens mij nu een algemene concentratie van krachten nodig. Het ware wenselijk geweest als omgekeerd dr. Pilaar ook had afgezien van het voeren van een particuliere praktijk in het RK-ziekenhuis. Nu komt met deze situatie duidelijk tot uiting het gemis van een Gemeenschappelijke Geneeskundige Dienst zoals die bijvoorbeeld in Hilversum bestaat. Een Algemene Dienst die beide ziekenhuizen onder zijn praktisch toezicht heeft zou in deze zaak het nodige evenwicht vanzelf teweeggebracht hebben. Ik voor mij tracht steeds zo onpartijdig mogelijk te zijn. Er is een uitvoerige uiteenzetting nodig geweest om de hachelijke geneeskundige situatie aan het Bestuur van het RK-ziekenhuis uit een te zetten.
- Het bestuur zal meewerken. Ik heb daar echter de volledige medewerking verkregen en weet zeker dat ik op dat Bestuur in noodgevallen niet tevergeefs een beroep zal doen. Men vergelijke echter nogmaals de situatie van de beide ziekenhuizen en bedenke dat het RK-ziekenhuis een niet gesubsidieerde Vereniging vormt. De praktische dagelijkse leiding daarvan berust bij de penningmeester, de heer Meyer en het bestuurslid de heer Zonderland. Beide heren staan nu telkens voor grote technische moeilijkheden. De oplossing daarvan vraagt ook Uw steun.
- Vervoer naar Zevenaar. Aan dr. Meinders deel ik iets mee over de moeilijkheden in de Rode Kruiscommissie. Hij antwoordt mij met het bericht dat er ook door hem nog allerlei op touw gezet is. Vooral is hij er in geslaagd om een auto in gebruik te doen stellen voor het vervoer van zieken en gewonden onder de arbeiders in Zevenaar van daar naar hier. Ook tussengelegen plaatsen zullen daarvan kunnen profiteren. Dr. v.d. Does heeft medewerking verleend.

1944 ----- 19 oktober donderdag.

HARDONK. In het begin regen, later zonnig weer. Appels zijn hier tot nu toe nog steeds genoeg te krijgen en groente gaat ook nogal. Even enkele vliegtuigen maar geen schieten te horen. Weinig Duitsers wel veel gewonden richting Deventer vertrokken. De NSB-ers schijnen zich toch niet gerust te voelen. Verscheidene willen hun meubels verkopen of bij anderen onderbrengen. Steeds weer hoor je van ´Hollanders´ die uit de SS of andere formaties proberen te deserteren.

VAN HOUTUM. De gaslamp wil 's avonds niet meer branden. De gastoevoer is nu helemaal gestopt. Ondergrondse krantjes verschijnen praktisch niet meer. Wij krijgen door toeval nog een exemplaar van ´Ons Volk´ van september 1944.

ZIEKENHUIS. Ziekenhuisopname. Ik bemerk dat er een eenvoudige breukoperatie bij een vrouw geschiedt door dr. Pilaar. Moeder-overste zegt dat zij van deze opname niets wist. Het is ook tegen haar zin. Zij zal zorgen dat voortaan alleen patiënten zullen worden opgenomen door dr. Wiersema, dr. v.d. Meulen en mij.
De kwestie van de bedden houdt zijn aandacht. De zolder is nu gereed. Zodra er bedden zijn kan hij in gebruik genomen worden. Dat zal voor burgers nodig zijn. Er zijn vrij veel lege militaire bedden. De Engelsen liggen er nu ruim drie weken. Ze vragen nog steeds veel werk. De toestand van enkelen is zeer slecht. De meesten zijn zwaar gewond. Zij zullen de eerste maanden niet genezen zijn. De Engelsen blijven in de Willem III kazerne. Het transport van en naar de kazerne heeft geheel opgehouden. De Stabartzt Dr. Paulig deelt mij mee dat hij met de Engelse officieren van gezondheid de gewonden bekeken heeft in de kazerne. Het is niet meer nodig dat zij in het ziekenhuis behandeld worden. De internist Dr. Ruitinga is een andere mening toegedaan. Hij toont zich verontwaardigd over de slechte behandeling die aan de gewonden ten deel valt.
- Braunsche spalken. Om Braunsche spalken en ander extensiemateriaal in meerdere hoeveelheid te kunnen krijgen zal ik een bezoek brengen aan de Buiscarfabriek.
- Evacuatie van Apeldoorn. Een punt van zorg blijft nog wat er moet gebeuren bij de noodzakelijkheid van totale evacuatie van Apeldoorn. Ons interesseert dan de vraag hoe de zieken moeten worden vervoerd en wie er voor hen moeten zorgen. Ik verneem dat op een der eerstvolgende Rode Kruis vergaderingen dit punt besproken zal worden. Voorts ben ik nog steeds benieuwd naar de mogelijkheid van het verkrijgen van eenheidsveldbaren.
- Opname BAB-patienten. Telefonisch onderhoud met de heer van Doorn, plaatselijk voorzitter van het BAB. Ten gevolge van een misverstand verloopt dit zeer stekelig. De heer van Doorn heeft in de Marechausseekazerne een arts van het BAB, dr. Luigies, belast met toezicht op de opnamen. Daardoor is voor ons enige stagnatie ontstaan. De strekking van het onderhoud wordt aan mr. van Helsdingen meegedeeld. Het blijkt dat de Gemeente Secretaris overeenkomstige moeilijkheden met de heer van Doorn gehad heeft. Op de Rode Kruis vergadering zal het nader besproken worden.

1944 ----- 20 oktober vrijdag.

HARDONK. Heldere ochtend, later somber weer. In de middag geregeld vliegtuigen en later zware ontploffingen en kanonvuur, verder geen nieuws. Vanavond ontplofte onze carbidlamp en deed een zwarte roetwolk omhoog stijgen.

VAN HOUTUM. Alle dekkingsgaten langs de wegen moeten op last van de Duitsers tot 1,60 meter diepte worden uitgegraven. Langs de Hoenderloseweg worden dezelfde personen opgeroepen als verleden week. Zij gaan gedwee aan het werk. 's Morgens doen twee leden van de Gestapo een inval bij de weduwe van de op één oktober gefusilleerde Reinier van Gerrevink. Zij halen al grijnzend het meeste van de hamstervoorraad weg. Terwijl de auto wegrijdt grijnzen deze ploerten nog tegen de vrouw.

BLOEM. Vandaag moesten we vluchtelingen wegbrengen. Deze mensen kwamen uit Limburg, waren de grens overgegaan en zijn later door de Duitsers bij Gendringen weer over de grens gezet. Dan met de tram (streektram van Gendringen via Doetinchem naar Zutphen) naar Zutphen vervoerd. Van daar door boeren uit de Wilpse Achterhoek naar Twello overgebracht. Hun einddoel zou Utrecht zijn. Deze mensen kwamen uit het Limburgse Gennep, 20 kilometer onder Nijmegen. Ze hadden meegemaakt dat de Duitsers in wanorde waren teruggetrokken en een paar dagen hadden ze geen Duitsers gezien. Toen waren ze schoorvoetend teruggekomen en hadden het dorp weer bezet. De mannen hadden ze op straat opgepikt en met machinegeweren in bedwang gehouden. Ze moesten voor de Todt loopgraven maken. Toen ze geen mannen genoeg kregen hadden ze vrouwen en meisjes tewerk gesteld. Later hadden ze bericht gekregen dat ze binnen 2 uur moesten vertrekken met alles achterlatend wat ze niet mee konden krijgen. Wel hadden ze de Duitse commandant veel goud aangeboden, door het dorp bijeen gebracht, als ze de Maas mochten oversteken alwaar bevrijd ge- bied was, ´maar bevel is bevel´ had de commandant gezegd. Zo waren ze over de grens naar Goch in Duitsland getrokken, toen naar Rees en vandaar naar Gendringen. Dit midden in de nacht en bij regen. De boeren uit Gendringen, om half twaalf nog gewaarschuwd, hadden hen opgehaald waar toen de nacht verder werd doorgebracht. Vandaar met wagen en tram naar Zutphen en toen opgehaald door boeren uit de gemeente Voorst. Naar Twello gebracht vanwaar we ze de 20e oktober weer naar Brummen gebracht zijn. De boeren van Brummen brachten ze weer verder naar Dieren om vandaar weer door binnenwegen verder getransporteerd te worden naar Utrecht. De Duitsers hadden verboden om over de grote wegen te trekken.

SPOORWEGEN. Vandaag vielen om 17.15 uur te Barneveld een achttal bommen waardoor het spoor gestremd werd.

ZIEKENHUIS. Extra bedden. Er moeten dadelijk bedden komen in het RK-ziekenhuis. De zolder staat daarvoor klaar. Vannacht is er een kraamvrouw met de tang verlost en daarna naar huis gestuurd. Er zijn nogal wat lege militaire bedden. Daar zal echter vandaag of morgen veel mutatie in komen.
- Paleis Het Loo. Bezoek aan Oberstabarzt Kramer. Ik verneem dat eergisteren weer Engelsen vertrokken zijn uit de Willem III kazerne. Thans zijn er in het geheel nog ongeveer 130 waarvan 90 gewonden. Er zijn er 7 ontsnapt waaronder de artsen Colonel Warwick en Colonel Hereford en de aalmoezenier Mac Govern. Ik acht deze houding onjuist maar moet mij daar overigens buiten houden. Dr. Kramer deelt mij echter mee dat Oberfeldarzt Dr. Zengerling en hij daardoor tegenover de militaire autoriteiten enigszins in een moeilijke positie geraken. In het algemeen wordt hun toch al verweten dat zij een tegemoetkomende houding aangenomen hebben tegenover de Engelsen. Ik kan hun gedachtegang in deze zaak volkomen volgen en appreciëren. Ook wordt mij nu meegedeeld dat Dr. Zengerling met rood hoofd een standje in ontvangst heeft moeten nemen van de zijde van Obergruppenführer dr. Rauter omdat hij moeite heeft gegeven mij vrij te krijgen. Er is hem een waarschuwing gegeven zich voortaan niet met andermans zaken te bemoeien. Dat zijn dan de zaken van de Sicherheits Dienst. Natuurlijk is dr. Zengerling hierover enigszins gekrenkt en gevoelt hij zich geheel in zijn recht. In feite was het ook zijn belang dat ik vrij kwam. Er kan onder deze omstandigheden geen sprake van zijn dat wij proberen nog iets te doen voor circa 30 Hollandse gevangenen van de Sicherheits Dienst. Deze verblijven in de Willem III kazerne. Ik deel mee dat dr. Meinders geregeld de kazerne bezocht heeft. Van hem hoorde ik weinig klachten. Voorts vertelde ik dat ook dr. Ruitinga geregeld in de kazerne kwam en dat deze zich verontwaardigd betoonde over diverse wantoestanden. Het was er, zoals ook ik beschreven heb, tamelijk vies voornamelijk in de operatiekamer. Dit lag aan de Engelsen zelf. Dat er de laatste 10 dagen geen Engelsen meer naar de ziekenhuizen gingen lag ook aan de Engelse artsen zoals mij ook al door Stabarzt Paulig verteld was. De chirurgische behandeling door de Engelse artsen schoot te kort. Zij maakten soms wel een Röntgenfoto maar lieten na pogingen in het werk te stellen om een slechte stand te verbeteren. Er werden vrachtauto´s voor hen ingelegd voor transport naar Zutphen. Een deel van de Engelse soldaten had zeker ook kunnen lopen. Laten wij bedenken hoe de Nederlanders hebben moeten lopen van Utrecht naar Zevenaar in snel tempo. Thans hebben een aantal Engelse artsen zich nog aan hun taak onttrokken ook. Dr. Kramer ziet dit als misbruik van vertrouwen. Hij heeft de artsen veelvuldig in onze ziekenhuizen toegelaten. Hij heeft hun ook de gelegenheid gegeven in Arnhem te kijken, kortom is hun zo veel mogelijk tegemoetgekomen. Ook Stabarts Dotter maakte bezwaren tegen de slechte behandeling door de Engelse artsen. Wij moeten toegeven dat de volgorde waarin de Engelse patiënten in de ziekenhuizen kwamen ook niet met onze keuze zou overeenkomen. Thans staat de hele Willem III kazerne ontruimd te worden. Er zal een gewondentrein komen die ook de ziekenhuizen meeneemt wat mee te nemen is. De laatste 30 gewonden uit de Willem III kazerne zullen verdeeld worden over de ziekenhuizen.
- Rode Kruis commissie. Vergadering Rode Kruis commissie. De heer van Doorn blijkt in allerlei opzichten aan te sturen op een regeling als bij een semi-permanente toestand. Wij leven echter op een vulkaan. In dit verband kan de heer van Scholt ons de inlichtingen geven die de Burgemeester kreeg. De Duitsers rekenen er op dat de Engelsen van Vianen naar Utrecht, Amersfoort tot aan de Zuiderzee [nu IJsselmeer] zouden kunnen doordringen. Het is de bedoeling van de evacuatiecommissies om te proberen voor die 3.000.000 inwoners in de vesting Holland samen te brengen.
- Nieuwe evacuaties? De evacuatie gaat nog steeds door. Her-evacuaties geschieden thans. Velp staat op de nominatie en zal naar hier overgebracht moeten worden. De Duitsers brengen allerlei aan de andere kant van de IJssel in veiligheid. Geneeskundige voorbereidende maatregelen worden in Groningen getroffen, aldus dr. Kramer. Het zou dus bij gelegenheid kunnen gebeuren dat wij er hier in Apeldoorn mooi tussen komen te zitten.
- De Arnhemmers weer weg? Allerlei door ons getroffen maatregelen behouden daarom een provisorisch karakter. Tot de naaste mogelijkheden behoort dat alle Arnhemmers van hier op korte termijn moeten vertrekken. Wat met de inwoners van Apeldoorn gebeurt daarover zwijgt de historie vooralsnog. Het BAB hier staat dus op losse schroeven.
- Betalingen. Dr. Rodbard vraagt om kussens. De rest van de bedden heeft hij klaar. Voor het RK-ziekenhuis moeten onmiddellijk gehele bedden komen. De betalingen van de geneesmiddelen zijn urgent. De apothekers laten de mensen gewoonlijk contant betalen. De kosten van de ziekenhuisopnamen zijn nog niet geregeld. Om dit alles langs formele weg te doen geschieden op de wijze zoals ziekenfondsen tot stand komen ontbreekt de tijd en het personeel van de fondsen. Dit laatste is namelijk gaan graven. In normale tijd zou het met hard werken in 14 dagen een eindje op streek kunnen zijn. Er moet een andere oplossing gezocht worden.

1944 ----- 21 oktober zaterdag.

HARDONK. Prachtig zacht herfstweer. Alleen enkele vliegtuigen in de lucht. Vandaag mannenrazzia bij Wilp. De evacués uit Arnhem moeten hier nu weg in westelijke richting door de précaire voedselpositie van Apeldoorn en ook de eventuele gevolgen van mogelijke militaire gebeurtenissen en de geografische ligging van Apeldoorn. Kan dit duiden op een mogelijke evacuatie van de Apeldoorners zelf? Laten we hopen dat de militaire gebeurtenissen straks zo verlopen zullen dat de Duitsers het eerst evacueren moeten.

VAN HOUTUM. Door ziekte en redenen voor camouflage van dit dagboek ben ik niet in staat een goed overzicht van deze dag te geven. De ´Hollandse´ SS zoekt in Ugchelen naar auto's en vinden er drie. Voorts vorderen de soldaten natuurlijk eigenhandig (de eigenaren weten ook niet in hoever zij zich kunnen verzetten) een groot aantal auto-onderdelen en hulpmiddelen daarvoor, zoals elektrische luchtpomp, gelijkrichter enzovoort. Het is gewoon plunderen. Er wordt weer een bon voor zeven eieren bekendgemaakt. Dit is al de vierde maal. Dit betekent per maand bijna drie miljoen eieren omdat er thans 100.000 mensen in onze gemeente verblijven. Hieruit is duidelijk op te maken hoeveel eieren de Duitsers de laatste jaren hebben weggevoerd.

BLOEM. In Twello moesten de daar gelegerde Duitsers fietsen hebben. Hiervoor houden ze mensen met fietsen aan. Wie geen bewijs tegen inbeslagname heeft wordt de fiets afgenomen. Daags daarna gebeurt hetzelfde in Deventer. In Deventer is niet veel manvolk op straat. Iedereen moet werken voor de Organisatie Todt. Vóór Deventer is alles vol greppels en loopgraven. Bezijden de stad, oostelijk, zijn in het weiland langs de IJssel veel stellingen opgewerkt. Dagelijks werken talloze mannen aan de IJssellinie. Vandaag weer een bomaanval op Twello. Weer op de exportslachterij maar ook op verschillende plaatsen elders in het dorp vielen bommen. Aken gevallen. Dit is de eerste stad door de Engelsen op Duits gebied veroverd. Men zegt dat de Engelsen met grote troepenmacht op Arnhem aantrekken en dat op het eiland Walcheren verbeten wordt gevochten om de Scheldemond in bezit te krijgen. Wanneer ze die hebben kunnen troepen en materiaal veel vlugger aangevoerd worden omdat dit nu nog via Frankrijk moet gebeuren.

ZIEKENHUIS. De Inspecteur der Volksgezondheid. Vergadering aan het ziekenhuis Sprengenweg met dr. van Erp Taalman Kip. Het is de bedoeling dat de evacués behandeld worden door geëvacueerde artsen. Hierbij worden allerlei regelingen besproken, ook in de verdere omtrek in de gemeente Apeldoorn die mij verder weinig interesseren. Er zal voor de drie BAB-noodziekenhuizen hier ter plaatse een internist als directeur aangewezen worden, te weten de heer Hoefnagels. Deze is nu als internist bij dr. Rodbard werkzaam. Voor de chirurgische patiënten te Apeldoorn is dr. Bax aangewezen met medewerking van dr. v.d. Meulen. Dr. Bax houdt polikliniek in het ziekenhuis Sprengenweg. De bedoeling is dat hij ook de chirurgische patiënten in het RK-ziekenhuis zal behandelen eventueel met dr. v.d. Meulen als hulp. Het lijkt mij dat deze taak voor dr. Bax persoonlijk te groot is. Het grootste bezwaar dat ik tegen de regeling aanvoer is de kwestie dat de ziekenhuisopname nu in één hand behoort te zijn. Op dat gebied ondervind ik voornamelijk moeilijkheden van dr. Pilaar. Hij kon tot nog toe licht zieke patiënten opnemen en opgenomen houden. Zodra dit punt opgelost is kunnen wij met Bax overleggen om tot een goede regeling te komen. Het tweede punt betreft nog steeds de bedden. Kip adviseert mij te proberen de luchtbeschermingsbedden te vorderen eventueel met behulp van mr. van Helsdingen. De financiële regeling van de artsen die voor het BAB werken is nog niet in orde. Er wordt gesproken over een mogelijkheid dat alle Arnhemmers Apeldoorn zullen moeten verlaten.
- Vertrek van de Arnhemmers. 2 uur namiddag. De heer Bentinck, vroeger postdirecteur te Groningen, deelt mij mee vernomen te hebben dat nu inderdaad de Arnhemmers hier weg zullen moeten gaan. Voor het vervoer verwijs ik hem naar de heer v.d. Veen van de Gemeente Apeldoorn.

BURGEMEESTER PONT. Begonnen is met het afvoeren van een belangrijk deel van de evacués naar het westen, in aantallen van 500 tot 1000 per dag. Hierbij werd de behulpzame hand geboden door het beschikbaar stellen van boerenwagens ten behoeve van diegenen die daaraan de meeste behoefte hadden.

1944 ----- 22 oktober zondag.

HARDONK. Bewolkt, somber weer, droog en niet koud. Rustige dag, zwak schieten veraf. Veel SS uit Arnhem hier in Apeldoorn, afgeloste troepen van het front. Evacués in het noorden van Apeldoorn hoeven nog niet weg, alleen uit Loenen, Hoenderloo, Beekbergen en Klarenbeek.

VAN HOUTUM. Om 11.30 uur loop ik tegen twee leden van de ´Hollandse´ SS aan terwijl ik naar F. Preller onder weg ben om naar de radio te luisteren. Zij vragen alleen wie ik ben. Van luisteren komt echter niets. Ik hoor nu de eerste nieuwsuitzending om 14 uur. Radio Oranje waarschuwt de verzetsgroepen dat de SD uitgebreide razzia's zal ondernemen om deze groepen uit te schakelen. Men zei voorzichtig en op zijn hoede.

BLOEM. Bij Slagman in Gorssel had de landmacht door verraad 12 onderduikers en 2 Canadezen gevonden. De Duitsers hebben de boer al zijn vee afgenomen. Onder andere 23 melkkoeien en ook de pinken. Deze zijn naar Deventer gedreven. De varkens en kalveren in wagens. De boer erachter aan met een oranje band om zijn arm. De vrouw en kinderen zijn het huis uitgejaagd. De boerderij is met de zaad- en hooibergen in brand gestoken. De landmacht groepeerde zich er rond omheen, om, als er nog één uit zou komen, deze neer te schieten. Zo wordt gestraft door de Duitsers als men de vijand begunstigt. Deze boer is vermoedelijk wel doodgeschoten. Latere berichten melden dat hij in een Duits concentratiekamp is gestorven.

BRANDWEER. 19.50 uur. Een bommenregen in de omgeving van het Station. Gas, water, elektriciteit en telefoon vernield. Vele woningen werden totaal vernield. Nog meer werden ernstig beschadigd. Er was een grote schade aan dakpannen en glas. Tien personen werden gedood en vijftien ernstig gewond. Aan de achterzijde van het Sint Liduïnaziekenhuis [op de plek van de huidige Kastanjehof] zat geen ruit meer in de ramen. De patiënten moesten naar andere zalen worden overgebracht. Gelukkig was nergens brand ontstaan.

ZIEKENHUIS. Willem III kazerne. Zondagmorgen. Onderhoud op het Paleis het Loo met Oberfeldarzt dr. Zengerling en dr. Kramer. Ik heb mijn rapport meegebracht. Dit wordt gelezen en besproken. Het is de bedoeling de Willem III kazerne zo spoedig mogelijk leeg te krijgen. Dat was enige dagen geleden ook al zo. De gewondentrein laat op zich wachten. Ik vraag nu toch nog een bezoek te mogen brengen aan de Kazerne. Het is de bedoeling daarbij te beoordelen of de bloedtransfusies nog langer nodig zijn. Daarbij de vraag te beantwoorden welke patiënten meteen naar de Nederlandse ziekenhuizen verplaatst kunnen worden. De bezoeken en het aanbieden van geschenken door Nederlandse artsen en door het Nederlandse Rode Kruis, voor zover dit buiten mij om gebeurd is kunnen en zullen dan meteen een einde nemen. Dit is voor de persoon van een aantal artsen in dit geval dr. Meinders beter. Want door het ontsnappen van een aantal gevangenen bestaat altijd de mogelijkheid dat er enige verdenking op dr. Meinders komt te rusten.
- Slordig ook met voedsel. Voorst wordt besproken dat de Engelsen van hun verblijf in de Kazerne niet gemaakt hebben wat er van te maken viel. Denken wij daarbij allereerst aan de operatiekamer waar het in rond Hollands een zwijnenstal was. De hoeveelheid personeel was ruimschoots voldoende om daarin verbetering te brengen. Varkenspootjes en zwijnskop-oren werden in de asbak aangetroffen. Een gewoon mens zou daar tenminste soep van maken.

1944 ----- 23 oktober maandag.

HARDONK. Bewolkte lucht, later iets helderder, zacht. Vanavond kwart voor acht plotseling schieten, bommen en glasgerinkel. Daar het tegen achten ging kon ik niet uitvissen wat er gebeurd was. Een veertigtal ´staatsbrandweer´ met geweren hier om van het graafwerk gedroste personen opnieuw te pakken. Edel handwerk!

VAN HOUTUM. 's Avonds om 7.30 uur cirkelt een toestel boven onze omgeving rond. Kort daarop is alles tot tweemaal toe hel verlicht. Wij horen echter geen ontploffing. De brandweer belt een kwartier later op dat er bommen op het station in Apeldoorn zijn gevallen. De ruiten zijn tot ver in de omtrek gesprongen.

BLOEM. Bomaanslag 's avonds half acht op het station Apeldoorn. Daarbij zijn 11 doden en 35 gewonden te betreuren. Een meisje en een jongen hadden melk gehaald. Het meisje is gevonden zonder hoofd met de melkfles naast zich. De jongen miste een hand, een arm en een been. Hij is doodgebloed. Een huishouding van een vrouw en schoonouders in één slag dood. Ze zijn gedood door bommen die op Wormen gevallen zijn. Een voltreffer is gevallen midden op de overweg Arnhemseweg naast de tunnel. Deze is daags daarna alweer vrijgegeven. We zitten nu ai een week of zes met spoorwegstakingen over het gehele land. Het spoorwegpersoneel is nu ondergedoken. Het spoorwegverkeer wat er nog is wordt uitgevoerd door Duits personeel. Hier in de omtrek is geen trein meer te bekennen. De rails liggen te roesten. Men zegt dat Den Bosch half in Engelse en half in Duitse handen is.

SPOORWEGEN. Vandaag werden om plusminus 19.35 uur in de onmiddellijke omgeving van het station Apeldoorn vanuit vliegtuigen bommen geworpen. Beide sporen aan de kant van de Hoofdstraat werden weggeslagen en de voetgangerstunnel liep zware schade op.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Er vielen in de avonduren in de omgeving van het station 8 brisantbommen, waarvan 7 ontploften en 1 niet. Zes doden vielen onder de burgerbevolking te betreuren, ook enige zwaar- en lichtgewonden. Een 8-tal huizen werden totaal verwoest, terwijl plusminus 700 panden glasschade opliepen.
Door het feit dat Apeldoorn van het elektrische net werd afgesloten kunnen de alarmeringstoestellen van de luchtbeschermingsdienst niet meer worden gebruikt.

ZIEKENHUIS. Bezoek aan de Engelse gewonden. Maandagmorgen. Bezoek met Oberstabarzt dr. Kramer aan de Willem III kazerne. Alleen de middelste van de drie barakken is nog bewoond. De chef-arts is de chirurg dr. Fraser. Wij bezoeken allereerst het zogenaamde ziekenzaaltje. Daarin worden drie zwaar zieke patiënten aangetroffen. Deze hoeven zeker bijzondere verzorging, ook bloedtransfusies. Op mijn voorstel deze naar de Nederlandse ziekenhuizen over te brengen antwoordt de heer Fraser dat dan de behandeling door de Engelse chirurg onderbroken zou worden. Met andere woorden dat hij de patiënten uit handen zou moeten geven en dat dat jammer zou zijn. Op mijn aandringen komt de wedervraag of de behandelende chirurgen wel competent zijn en dat het toch beter zou zijn om de behandeling door een orthopedist te doen geschieden.
- De Engelsen proberen in de Willem III kazerne te blijven. Met de gedachte voor ogen dat het nu is kiezen tussen een langdurig transport per trein naar Duitsland of een verblijf in een ziekenhuis te Apeldoorn verzoek ik de heer Kramer de knoop snel door te hakken. Het is duidelijk dat deze mensen in Apeldoorn moeten blijven. Aan de heer Fraser wordt meegedeeld dat deze patiënten zo spoedig mogelijk naar de Nederlandse ziekenhuizen overgeplaatst zullen worden. En zo vervolgens worden alle Engelse gewonden onderzocht. In totaal zullen er 27 in onze ziekenhuizen opgenomen worden. De overigen zijn meest of wel armverwondingen of wel hoofd- en rompverwondingen. Zij maken het goed en hun herstel is binnen korte tijd te voorzien. Allen die een been verloren hebben, ook als de algemene toestand goed is, zullen in Apeldoorn blijven. Dr. Kramer is ruim in zijn indicatiestelling tot hier-blijven. Het is voor mij nu volkomen duidelijk dat de Engelse artsen steeds getracht hebben ook de zwaar zieke patiënten bij zich te houden. Dat is toch onbegrijpelijk waar zij in zo ruime mate persoonlijk in de gelegenheid geweest zijn te zien hoeveel beter de patiënten bij ons lagen dan bij hen. Het doet volgens mij het recht op klagen verliezen.
- Pyjama´s. Blijkbaar zijn zij er ook in geslaagd om pyjama's te krijgen. Zij vroegen daar al een der eerste dagen naar. Ik kan niet anders zeggen dan dat dit een enigszins overdreven indruk maakt. Als ik dat vergelijk met de ellendige omstandigheden waarin onze medeburgers uit Arnhem in deze streken moeten verblijven dan voel ik deze overdreven hulp als misplaatst. Dit thema geeft uit de aard van deze zaak licht aanleiding tot wederzijdse gevoeligheden. Deze moeten zo veel mogelijk vermeden worden. Dat kan gebeuren door niet buiten het Rode Kruis om allerlei voorraden naar de Engelse kazerne te sturen zoals nog telkens geschiedt.
- Rode Kruis pakketten. Wij hadden nog de gelegenheid aan dr. Fraser te vragen of hij nog wensen had. Hij gaf te kennen nog graag 60 pakketten van het Nederlandse Rode Kruis te zullen ontvangen. Deze zijn inmiddels besteld. Voorts zei hij gaarne in de gelegenheid te zullen zijn de gewonden in de Nederlandse ziekenhuizen te bezoeken. Ook dit werd hem toegestaan. Ik vroeg hem naar de kwestie van het voedsel. Van Duitse zijde werd toen meteen geantwoord dat de gewonden hetzelfde kregen als de Duitse gewonden. Ik vroeg hem toen of de gewonden wel voldoende eiwit gekregen hadden. Dit werd bevestigend beantwoord door Fraser. Toen deelde ik hem mee dat het nu beter was dat de bemoeiing van het Nederlandse Rode Kruis op zou houden. Wij konden nu toch de zwaar zieke patiënten overnemen. De licht zieke patiënten zouden binnenkort afgevoerd worden naar Duitsland. Vervolgens verzocht ik met dr. Kramer het ziekenhuis Sprengenweg en het RK-ziekenhuis om te horen welke zieken naar de Willem III kazerne alsnog vervoerd zouden kunnen worden. Dit zijn er van de Sprengenweg drie en van het RK-ziekenhuis negen. Aan de Sprengenweg is plaats voor de 27 zware zieken uit de Willem III kazerne. Dr. Kramer deelde verder mee dat het de bedoeling is alle Engelsen in één van de ziekenhuizen samen te brengen. Wat de afmetingen betreft is de Sprengenweg geschikter. Wat de bewaking betreft het RK-ziekenhuis. De beslissing zal later vallen.
- Hulppost Terlet. 's Middags ontvang ik bezoek van de Duits sprekende dr. Bakker uit Terlet. Er is daar een Hulppost waar hij zich ophoudt. Er komen daar nu nog geregeld gewonde burgers uit Huissen. Dus van de overzijde van de Rijn. Hij heeft er zeer veel werk mee. Voorts bedient hij de burgerbevolking in de omgeving. De boeren dus die ter plaatse wonen zijnde ongeveer 500 mensen, in Terlet, Woeste Hoeve, Beekhuizen en Groenendaal. Hij betoogt dat het noodzakelijk is de post te laten bestaan. Dr. van Erp Taalman Kip bezocht hem en maakte bezwaren tegen het feit dat hij daar opereerde. Ik deel hem mee dat die bezwaren ondervangen kunnen worden door de zwaar zieke patiënten onmiddellijk naar ons te sturen. Wij kunnen voor transport zorgen per rijwielbrancard. Hij kan zich steeds wenden tot de ziekenhuizen in Apeldoorn.
- Bommen op het Station, 7.30 uur namiddag. Een aantal harde knallen vlak na elkaar tijdens een bezoekje aan dr. v.d. Stok. Het maakt op ons als bewoners van het Oranjepark de indruk van afweergeschut. Ik ga mij van niets kwaads bewust naar huis. Ik word om 8.45 uur zeer verontwaardigd opgebeld uit het RK-ziekenhuis waarom ik er nog niet ben. In volslagen duisternis er heen. In de Hoofdstraat vlak bij het Station liggen op straat glasscherven en stenen. De overwegbomen zijn neergelaten. Er staan veel mensen. De tunnel ligt vol grof gruis. Halverwege is de tunnel ontzet. De zijmuur is iets ingestort. In het RK-ziekenhuis worden doden en gewonden binnengebracht door de Luchtbescherming. Het tocht er als de hel. Vrijwel al het glaswerk is kapot. Er is geen licht. Er flakkeren kaarsen. De verduistering is ook overal kapot. De grote ruiten van de eerste operatiekamer zijn gebroken. In de tweede operatiekamer is het meeste glaswerk nog heel. Daar kan nog gewerkt worden. Dr. Winter verzorgt daar een hoofdwondje. Weldra kan op volle kracht gewerkt worden. Het is duidelijk dat de stroom gewonden binnenkomt elders geholpen moet worden. Wij sturen 10 lichtgewonden naar de Sprengenweg met een grote vrachtauto van de Luchtbescherming.
- Het RK-ziekenhuis beschadigd. Vier zwaargewonden worden door ons verzorgd. Een meisje met een glassplinter in de buik in shocktoestand en met zware verwondingen van linkerarm en gezicht, alles door glasscherven. Zij werd nog na 20 uur door dr. Wiersema voor haar buik geopereerd. Zij is overleden. Bij ons werden vijf lijken binnengebracht en aan de Sprengenweg drie. Bespreking met dr. Meinders en dr. Tromp. Het ziekenhuis moet verlaten worden. Dr. Paulig en zijn staf bieden ons hulp aan. Deze is niet nodig. Ook de Duitsers zullen onmiddellijk het Ziekenhuis verlaten.

BURGEMEESTER PONT. Door de bomaanval werden ook gas- en waterleidingen getroffen. Met het herstellen hiervan werd onmiddellijk een aanvang gemaakt. Na enige dagen vond de watervoorziening in de betrokken wijken weer normaal plaats.

1944 ----- 24 oktober dinsdag.

HARDONK. Prachtig zonnig najaarsweer. De bommen van gisteren blijken in de omgeving van het station te zijn neergekomen en hebben daar nogal veel verwoesting aangericht. Een bom viel op het Stationsplein, waardoor bij de hotels Atlanta en Suisse alle ruiten kapot gingen en binnen alles door elkaar geworpen werd. In de wijde omtrek sneuvelden overal de ruiten en vlogen de pannen van de daken, vooral in Wormen. Enige bommen kwamen terecht in de tuin van het Katholieke Ziekenhuis [Liduïnaziekenhuis, Arnhemseweg hoek Parallelweg] en ontploften niet. Anderen richtten in de buurt echter zware schade aan en eisten slachtoffers, minstens 8 doden en een groot aantal gewonden. Zelfs hier in de buurt zijn ruiten gesprongen onder andere bij De Jong, Van Dijk, bij De Wekker [boekhandel], De Duif, Zoutman [juwelier], Ten Bosch (van Kinsbergenstraat), Swarts Cleaning Service, Velo-gebouw enzovoort. Vanmorgen trokken vele mensen uit de omgeving van het station weg en zochten ergens anders in Apeldoorn een veiliger plekje. Sprak 's avonds een mevrouw die om half acht al naar bed ging omdat ze geen kaarsen of carbid had.

VAN HOUTUM. Iedereen is vol over het bombardement van gisterenavond. Er is grote glasschade. Het Rooms-katholieke ziekenhuis bijvoorbeeld heeft zoveel ruiten kapot dat het gedeeltelijk moet worden ontruimd. Er is een bom in de tuin gevallen. Op een ander punt viel een projectiel op een woonhuis waardoor vijf personen werden gedood. Eén bomkrater zit dicht bij de tunnel. Deze staat onder rioolwater terwijl de wand is ontzet. De drie andere bommen zijn midden op straten gevallen en lieten grote en diepe bomkraters achter. In totaal zijn er acht doden en veel gewonden en de schade aan huisraad is ook groot. De Landwachters die de spoorlijn moeten bewaken worden bang en willen niet meer in de seinwachterhuisjes wonen. Daarom vorderen zij [in Ugchelen] de woning met aangrenzende schuren van boswachter Witteveen. Deze moet voor 12 uur 's middags zijn huis ontruimd hebben. Dat wil zeggen vier uur gelegenheid om te verhuizen.

BLOEM. Den Bosch is nu in Engelse handen.

SPOORWEGEN. Vandaag werd om 10 uur Barneveld zwaar gebombardeerd. Er ontstond veel schade.

ZIEKENHUIS. Wij zoeken een nieuw tehuis.
7 uur. De Marechausseekazerne wordt door mij bezocht onder leiding van zuster Boucher. Het lijkt mij dat er nog wel iets ruimte is voor het RK-ziekenhuis. Het zou dan zo moeten zijn dat die twee lichamen naast elkaar in de kazerne zouden moeten werken. Ongeacht de oplossing van dit vraagstuk moet er onmiddellijk begonnen worden de in het Ziekenhuis aanwezige patiënten te verwijderen. Wij zouden nog voor 12 uur 20 patiënten kunnen laten gaan. Daardoor krijgen we aan de Arnhemseweg meer ruimte om onze zieken uit de koude weg te halen. Zuster Boucher kan 40 patiënten bergen. Ik geef aan luitenant den Ouden opdracht vanaf 9 uur klaar te staan om 20 patiënten te vervoeren. Om 9 uur blijkt deze opdracht door een tegenorder van de heer Zonderland teniet te zijn gedaan. Dr. Wiersema die al van 8 uur af de patiënten in het Ziekenhuis uitgezocht had dringt aan op spoedig vervoer. Er is enige stagnatie. De Burgemeester roept mij om 10 uur bij zich. Aanwezig is ook mr. Trouw senior als evacuatiecommissaris, dr. Rodbard en luitenant den Ouden. De burgemeester spreekt over een ander gebouw. Hij telefoneert naar de Secretaris-generaal van Justitie. Er blijkt echter dat professor Schrieck vandaag niet aanwezig is. Mr. Hooykaas doet de toezegging zo veel mogelijk ruimte beschikbaar te stellen. Er kunnen daartoe gebouwen geruimd worden. De Burgemeester vraagt voor mij toegang tot Sint Marie. Om elf uur wordt dit door mij bekeken in overleg met het bestuur van het RK-ziekenhuis. Om 12 uur ben ik terug. Het gebouw is wel erg klein. Het vervoer van de patiënten is nog steeds niet voor elkaar. Luitenant den Ouden komt in persoon met de heer Hulsbergen bij het voltallige bestuur waaraan slechts de voorzitter ontbreekt. Informaties inwinnen. Geen antwoord. Ik neem het woord. Ik verzoek hem de patiënten weg te voeren. De majoor Vossbeck komt binnen. Hij adviseert ons de burgers vandaag nog te evacueren. Dit schijnt voor het bestuur een nieuw gezichtspunt te zijn. De militairen zullen ook zo spoedig als doenlijk is verdwijnen. 's Middags ben ik in de Marechausseekazerne. Ik heb de Ortskommandant ingelicht dat Sint Marie wel erg klein is. De Marechausseekazerne wordt door mij grondig onderzocht. De mogelijkheden vallen tegen. Het zal allerlei moeilijkheden met de Katholieke zusters geven. Ook administratief zal de zaak moeilijk voor elkaar te brengen zijn. Het is misschien wel te doen maar van enthousiasme kan geen sprake zijn. Toch blijven mijn gedachten in deze richting gaande. Een ander gebouw hebben wij niet ter beschikking. Er zou dus aan de Zwolseweg geopereerd moeten worden. Het zou ook zonder de RK-zusters kunnen maar dan toch wel met materiaal uit het RK-ziekenhuis. Zes religieuzen slapen 's avonds in de Marechausseekazerne. Zij voeren hardop hun avondgebed uit. Dit geeft aanstoot midden op de zaal. 's Avonds had ik en telefoongesprek met de heer van Doorn. Het BAB is niet geheel ingelicht. Het is mogelijk wat benauwd voor de expansie neiging van het RK-ziekenhuis. Ik antwoord de heer van Doorn dat de patiënten voorlopig goed ondergebracht zijn. Ik kan het geheel nog niet goed overzien en ik zal graag de mogelijkheden onderzoeken en bespreken.

1944 ----- 25 oktober woensdag.

HARDONK. Bewolkte lucht, later opklarend, mooi weer. Weer veel controle om ´gravers´ te pakken. Gisteravond zelfs na 8 uur controle bij verschillende huizen. Er werd dan gebeld. Wanneer men open deed liepen de Duitse handlangers meteen naar de kamer. Bij aanwezigheid van jonge mensen zonder Ausweis kregen deze bevel zich morgen voor graven te melden. Zo blijkt men nooit veilig te zijn, steeds is het oppassen. Volgens de krant schijnt zich in Brabant een groot offensief te ontwikkelen en niet zonder resultaat voor de geallieerden. Er wordt hier ontzettend veel hout door de burgers uit de bossen gehaald en ook veel nodeloos vernield. Zelfs andermans eigendommen zijn voor sommige lui niet veilig. Zo werden op het Roburterrein [aan de Asselsestraat] verscheidene dingen gewoonweg gesloopt waar onder de kleedkamer. Op de schietbaan groef men de wallen af om de stobben eruit te halen. Jammer dat zoveel mensen in deze tijd het verschil tussen mijn en dijn ten opzichte van hun landgenoten totaal vergeten. Ze vergroten daardoor de door de vijand aangerichte vernielingen.

VAN HOUTUM. Om twee uur komen vier Duitsers op het fabrieksterrein. Zij willen de fabriek vorderen. Zij vinden hem ongeschikt voor reparatiewerkplaats. 's Avonds om 8.30 uur kloppen twee Duitsers bij een buurman aan de deur. De eigenaar opent wegens spertijd niet waarop de moffen de deur ontwrichten en naar binnen gaan. Zij eisen eten en onderdak. De moffen verdwijnen na enige tijd zonder eten en lopen vervolgens naar een andere buurman waar zij eten krijgen. Na dit adres (B. heeft schijnbaar over een adres met paard en wagen gesproken) belanden de Duitsers om 9.30 uur bij N. Melissen. Zij halen eerst het dresseerkarretje uit de schuur en kloppen daarna aan. De moffen eisen met het geweer in de aanslag een paard (één van de vier) op. De eigenaren geven het onder protest. Dit baat niet. Eén van de zoons wil meerijden maar dit wordt geweigerd.

ZIEKENHUIS. Niet in de Marechausseekazerne. Vergadering met de heer van Helsdingen, de heer van Doorn, zuster Boucher, haar adjunct-zuster Swart, dr. Hermanides en de heer van Zuuk, beheerder van de voorraden in de Marechausseekazerne. De heer van Helsdingen stelt voor dat in het voorste gebouw van de Marechausseekazerne operatieruimte komt en dat het RK-ziekenhuis een school in de Koningslaan exploiteert voor de verpleging. Het is de beste oplossing om de beide organisaties gescheiden te houden. Ook zou een ander schoolgebouw ter beschikking kunnen komen. Als zo danig komt de Van Kinsbergenschool in aanmerking. Persoonlijk wordt toestemming gevraagd aan de heer Nolen. Het gebouw wordt bekeken samen met de heer Zonderland. Deze voelt voor een school in de Koningslaan niets. Als wij dan toch op een eigen gebouw aangewezen zijn is Sint Marie altijd nog beter. In overleg met verschillende bestuursleden en met dr. Meinders besluit ik nu aan de Ortskommandant alsnog om Sint Marie te vragen. Dit gebeurt om 15 uur. De Ortskommandant zegt onmiddellijk volledige medewerking toe. Hij belt mij al de volgende morgen op dat de besprekingen in volle gang zijn en dat hij op aandringen van de Burgemeester probeert om het Seminarium te krijgen.

1944 ----- 26 oktober donderdag.

HARDONK. Bewolkt, maar zacht weer. In de middag enkele Amerikaanse vliegtuigen, verder heel kalm. De meeste winkels versterken hun ruiten. Of het echt helpen zal? Toch brengt elke dag ons dichter naar de bevrijding.

VAN HOUTUM. 's Morgens belt N. Melissen de Gendarmerie op en stelt hen in kennis van het vorderen van zijn paard en wagen. Deze komen direct en zij volgen het spoor dat door het bos loopt. Naar uit het onderzoek blijkt bevonden de Duitsers zich gisterenavond om elf uur al in Assel. Daar namen zij een burger mee die hen de weg naar Amersfoort moest wijzen. Deze moffen (de Gendarmerie beschouwt hen als deserteurs) zijn voor het laatst gezien in Voorthuizen. Hierna ontbreekt ieder spoor.

ZIEKENHUIS. Bericht aan de Secretaris generaal van Justitie. Ik bezoek professor Schriecke en kan hem meedelen dat wij waarschijnlijk een ander gebouw kunnen krijgen. Dus hoeven we voorlopig van de Marechausseekazerne geen ruimte te vragen. Wel laat ik hem verzoeken de nog leegstaande stal in zoverre in te richten dat deze winddicht is en gestookt kan worden zo dat er eventueel bij een ramp bedden geplaatst kunnen worden. De heer Schriecke toont zich verheugd dat ik hem niet hoef te vragen iets van voorraden weg te halen want deze zouden daarbij wellicht verloren kunnen gaan.
13.30 uur. De Burgemeester belt mij op. Mijnheer Trip ik heb een klacht van luitenant den Ouden ontvangen dat de patiënten in de Marechausseekazerne liggen zonder windring, zonder urinaals en dergelijke. Bovendien dat het vervoer gedeeltelijk met te weinig dekens is gebeurd. Het Ziekenhuis schijnt niets af te willen geven. U moet dat dadelijk in orde laten maken. Als het Bestuur tegenwerkt laat ik dadelijk het hele Bestuur 24 uur in de kast zetten. Maakt U het in orde? ´Ja burgemeester´. Ik bel Moeder-overste op en bestel een heel lijstje bij haar. Ze zegt dat er niets het huis uit gaat. Ik bel dr. Tromp op. Deze is afwezig. Dr. Meinders is al op de hoogte en verzoekt mij de zaak met straffe hand aan te pakken. Ik verzeker mij van steun van luitenant den Ouden. Deze is bereid te komen. Ik zal echter eerst proberen de zaak goedschiks los te krijgen. Van zuster Swart krijg ik een waslijst met benodigdheden. Daarmee gewapend verzoek ik in het RK-ziekenhuis gekomen aan Moeder-overste met klem van redenen een en ander mee te willen geven. Zij weigert pertinent zodat ik de heer den Ouden opbel. Om half drie is deze samen met de wagen om het op te halen in het ziekenhuis aanwezig. Ook tegen luitenant den Ouden blijft Moeder-overste weigeren. Als deze haar gaat bedreigen zegt zij dat nu het moment gekomen is waarop het Bestuur bijeengeroepen moet worden. Ik zeg haar dat dit al een uur eerder had moeten gebeuren. De luitenant kan hierop niet wachten. Zij roept het bestuur. Belt dr. Tromp op. Deze zegt dat ze het gevraagde moet geven en de boel wordt bij elkaar gezocht. Om half vijf is de wagen verdwenen. Het een en ander heeft verdere besprekingen met de bestuursleden Zonderland, Meijer en Leneman ten gevolge. 's Avonds wordt mijn betoog aan de Deken uiteen gezet. Het spijt mij dat ik de heren onder druk moet zetten maar ik ben verantwoording schuldig aan de Burgemeester en daarom zijn zij het nu aan mij. We leven nu eenmaal in een noodtoestand. Deze besprekingen verlopen bevredigend. Hier volgt de verlanglijst van zuster Swart voor onze patiënten:
- 20 stuks windringen
- 20 st. urinaals
- 10 st. bekkentjes
- 5 st. pincetten, anat.
- 5 st. pincetten, chir.
- 2 st. glazen korentang
- 2 st. verbandscharen
- 5 st. mannen- en vrouwen-catheters
- 2 st. verbandtrommel steriel
- 5 liter lysol
- 20 paar gummiehandschoenen
- 20 lt. aether
- 2 lt. alcohol
- 100 st. sublimaattabletten à 1 gram
- 1 lt. superol jodium
- 10 st. temperatuurmeters
- 2 elk spuiten 10 cc. 20 cc.
- 2 st. steken.

BURGEMEESTER PONT. Blijkens brief van 26 oktober 1944 (no. 40/47/1944) werd met de gemeente Arnhem een regeling getroffen dat de stoffelijke overschotten van evacués, verblijf houdende in de kom van Apeldoorn en te Beekbergen, zullen worden begraven op de begraafplaats ´Heidehof´ te Ugchelen. Dit omdat de beschikbare ruimte op de begraafplaats te Beekbergen, onder normale omstandigheden nog slechts toereikend voor 4 à 5 jaren, niet toelaat een als gevolg van de evacuatie onevenredig groot aantal lijken te begraven.

1944 ----- 27 oktober vrijdag.

HARDONK. Bewolkte lucht, zacht. Rustige dag. Volop appels kunnen kopen. Zoete 45 cent per kilo, zure (Goudrenetten) 50 cent per kilo. De timmerman heeft nieuw slot aan de achterdeur gemaakt. Vannacht enig schieten richting Arnhem. Overdag geen vliegtuigen. Hier komt veel afweergeschut.

VAN HOUTUM. Hotel Prinsen in Ugchelen krijgt elektriciteit voor het verschaffen van onderdak aan Duitsers. In Apeldoorn komt een kolentrein aan bestemd voor de gasfabriek. De Duitsers willen de kolen echter niet vrijgeven. De gasfabriek eist van onze onderneming steenkolen op omdat wij deze indirect geweigerd hebben. Wegens de schaarste aan levensmiddelen ontstaat steeds bij het uitkomen van de officiële lijst een run op de winkels. Om dit te voorkomen verkopen winkeliers dikwijls 's morgens al van de voorlopige lijst. Hierbij komt nog dat veel mensen de winkelier hun bonkaarten geven. Het oponthoud wordt dan nog groter omdat ze in zo'n geval ook nog de bonnen moeten afknippen en sorteren.

ZIEKENHUIS. Werkverdeling van de chirurgen. Overleg met dr. Bax, dr. v.d. Meulen en dr. Wiersema over de werkverdeling. Wij hebben elkaar spoedig gevonden. Een en ander vindt in volle harmonie plaats. De Bax kan onder alle omstandigheden bij ons ontvangen worden voor operaties wanneer de omstandigheden het toelaten. Wij zijn bereid hem te helpen. Omgekeerd hij ons, bijvoorbeeld bij de patiënten in de Marechausseekazerne.
- 16 uur Kleinseminarium. Majoor von Oldershausen (Ortskommandant) belt mij op dat het Seminarium ter beschikking gesteld is van het ziekenhuis. Met Wiersema ga ik het nog voor het donker bezoeken om de indeling vast te stellen en om af te spreken wat er anderen daags (zaterdagmorgen) gebeuren moet. Zodat er maandag werklieden in kunnen beginnen.

1944 ----- 28 oktober zaterdag.

HARDONK. Prachtige zonnige dag. al vannacht grote formaties vliegtuigen overgekomen. Om half vijf weer en overdag tot de avond toe voortdurend door gevlieg. In de morgen is het station Twello beschadigd, de spoorlijn Deventer - Zutphen en de spoorbrug bij Deventer. Hier is alles rustig gebleven, geen geschiet, geen ongelukken.

VAN HOUTUM. 's Middags gaan twee SS-soldaten met paard en wagen naar N. Melissen en eisen duizend kilo aardappels. Zij krijgen het niet en Melissen belt opnieuw de Gendarmerie op. Daarna verdwijnen zij. Nico moet opnieuw opbellen als de soldaten weer bij hem op het terrein komen. Deze landverraders gaan daarop naar Klopman en krijgen daar wel hun aardappels. Ik telefoneer hiervoor naar de Gendarmerie. Krijg als antwoord dat het hun niets scheelt. De Gendarmerie praat dus uit twee monden.

BLOEM. 's Morgens een bomaanval op het station Twello. Dit is nu al de derde maal dat Twello aangevallen wordt. De schuur tussen de export en het station is geraakt evenals het station zelf. Twee Engelse jagers zagen we duiken van hier af. De derde wilde duiken en kreeg een treffer. Een grote vlam, een zwarte rookwolk en pijlsnel sloeg de machine naar beneden. Slechts weinig brandend een streep van rook achterlatend. 's Middags probeerden zware bommenwerpers misschien weer een aanval. Echter ze werden door mitrailleurvuur en zeer zwaar afweergeschut (8 cm) bestookt. Bij Dirk te Maten in de Withagen zijn vijf bommen om en bij het huis gevallen. Verder had de Wolbosch verscheidene ruiten kapot. Eén bom viel bij Berend Kruising (Kelder) [veldnaam van landerijen in de buurt van Wolbosch/Streilerweg] en één bij Daan Gerrits. Hier moest een bakkerswagen met paard uitgegraven worden vanwege het zand wat er opgespoten was door de bomtreffers. Paard, wagen en volk hier ongedeerd evenals in de andere gevallen.

SPOORWEGEN. Vandaag werden op diverse plaatsen op de spoorlijnen bommen geworpen. Veel schade werd aangericht aan wagens en sporen.

BURGEMEESTER PONT. Op 26, 27 en 28 oktober werden begraven de stoffelijke overschotten van 7 omgekomen personen bij de bominslag in de omgeving van het station op 23 oktober.

1944 ----- 29 oktober zondag.

HARDONK. Opnieuw zonnige dag, kouder. Veel jagers in de lucht, maar niets in de buurt gebeurd.

BLOEM. Heden werd in Apeldoorn weer razzia gehouden om maar arbeiders te krijgen voor de Organisatie Todt. Naar nu al bekend is zijn in deze streek, maar voornamelijk in de buurt van Apeldoorn, negen stuks vee, groot en klein, uit het weiland gestolen. Men zegt dat in Amsterdam een hectoliter aardappels f 200,- [gulden] opbrengt door de voedselschaarste omdat, nu er geen treinen meer lopen, er in de grote steden hongersnood begint te komen. Ook zit alles in het donker omdat er geen elektrisch licht meer is vanwege de kolenschaarste. Overal is men de laatste carbid en kaarsen aan het opbranden. Eén kilo carbid kost f 25,-, een kaars f 3,- en een liter petroleum f 25,-.

ZIEKENHUIS. Moeder-overste op de korrel. In de Doopsgezinde Kerk. Dominee v.d. Kater preekt over Tollenaars en Farizeeërs. Hij vertelt dat er deze week patiënten in een Noodziekenhuis moesten opgenomen worden. Daarbij deden de nonnen de verpleging en dat de Moeder-overste voor de nonnen eiste dat zij apart zouden eten en apart slapen. Ook dat ze apart bediend worden en op bijzondere uren zouden eten. Zij maakte er aanmerkingen op dat een meisje, dat hen bediende, gekleed was in overall en dat zij niet geschoeid was. Zij droeg namelijk klompen. De dominee zei dat dit misschien geen Farizeïsme te noemen was maar dat het er toch wel naar rook. Des namiddags het een en ander meegedeeld hierover aan dr. Tromp.

1944 ----- 30 oktober maandag.

HARDONK. Guur weer, enige regen. Vorige week bij een boerderij in Beekbergen 's avonds geklopt, opengedaan en gevraagd wat moet dat? We moeten je paard. Ik heb geen paard. Dat heb je wel, paard gevonden. Je paard nemen we mee. Zoon zegt, dan ga ik mee. Ik hoor bij het paard. Na gepraat zoon met paard mee. Even later gaan alle twee mee. Morgen vroeg bij Seminarie soldaten op wagens naar Vaassen brengen. Voorbij Apeldoorn Hollandse SS als dollen tekeer. Schieten op kippen, ganzen en eenden. Gooien met handgranaten naar koeien, brooddronken lui. Jongen met paard gelukkig weer te Beekbergen terug. Zo zijn er onder de bezetting van Apeldoorn in oktober 1944! Verwacht ook minder mooie dingen voor de Apeldoornse mannen, gezien het stukje in de krant over ´vrijwillig´ melden van 250 man voor graafwerk voor de weermacht. Daar zal wel meer achterzitten! In de afgelopen nacht veel auto's enz. op straat.

VAN HOUTUM. Ook deze dag passeren weer grote aantallen boerenwagens met evacués. Er vertrekken er gemiddeld 600 per dag uit Apeldoorn. Er zijn ook boeren die weigeren deze vluchtelingen te vervoeren. Zij verdienen er namelijk niet genoeg aan. De vergoeding voor een tocht à 20 gulden wordt door de Weermacht met 60 gulden betaald. De ABD moest van dergelijke egoïsten paard en wagen definitief vorderen. De Duitsers nemen een groot deel van onze kolen in beslag. Deze zijn bestemd voor de gasfabriek. De burgemeester van Apeldoorn wijst erop dat degenen, die aan de IJssellinie werken, geen verlof zullen krijgen. De Duitsers betalen hun slechts 20% van het loon. De Gemeente moet de rest betalen. In een ander artikel wordt erop gewezen dat zich 250 mannen aan de Arbeidsbeurs moeten melden. Gebeurt dit niet dan zullen de Duitsers ingrijpende maatregelen nemen. Het zal wel niet bij deze oproep blijven. De moffen bedenken een volgende keer weer een ander smoesje om meer arbeidskrachten te krijgen. Een deel van de Apeldoorners werkt aan de IJssellinie terwijl een andere groep onderkomens voor vrachtwagens in Hoog Soeren en langs de Amersfoortseweg graaft. In het Kroondomein wordt veel munitie ingeladen voor het front bij Wageningen. 's Middags krijg ik een ´Vliegende Hollander´ [strooibiljet] van 18 oktober . Deze is in de provincie Utrecht gevonden.

ZIEKENHUIS. Voorzieningen in het Seminarium. In het Seminarium komt personeel dat er 's avonds ook slaapt. Aan de verwarmingsmontage wordt begonnen. Een deel van het gebouw moet uitgeschakeld kunnen worden. De kachel voor stoom in de keuken wordt aangemaakt. Er komt licht en er komt telefoon. Er is een behanger aan het verduisteren en er is een schoonmaker. Er komt verhuisboel in. Ik kan hout bestellen bij de Heide-Maatschappij. Ook het vervoer kan in orde worden gemaakt. Besprekingen met de heer van 't Hof voor de brandstofvoorziening.

1944 ----- 31 oktober dinsdag.

HARDONK. Somber weer, in de avond wat helderder. Veel verkeer met Duitse wagens ook al in de nacht, wat troepen met bussen naar de kazerne.

VAN HOUTUM. Er melden zich slechts 15 personen bij de Arbeidsbeurs. Volgens geruchten zouden de Duitsers daarom na twaalf uur op alle kruispunten mitrailleurs opstellen. Dit is niet gebeurd. Het beste is dat niemand zich aanmeldt. Het zou toch wenselijk zijn dat zij, die voor 17 september bij de Weermacht tegen hoge lonen werkten, zich nu opgeven voor werk aan de IJssellinie. Dat zou een goede straf zijn. 's Middags om 4.30 uur omsingelt de Duitse politie het huis van dokter Piekema in Ugchelen. Alles wordt nagezocht en de aanwezigen moeten in een kamer onder controle van een mof blijven. De dokter is niet aanwezig. De Duitsers wachten vervolgens op hem en hij verschijnt twee uur later. Intussen zat een mof piano te spelen. Ondanks een gegeven waarschuwing gaat dokter Piekema toch naar huis. Daar arresteren de Duitsers hem en voeren hem weg. Het Arbeidsbureau belt alle ondernemingen op en deelt mee dat voor morgen 12 uur de volledige personeelslijsten moeten worden ingediend. De spoorbrug bij Deventer is op zaterdag door een luchtaanval onbruikbaar geworden. Eén peiler is helemaal weggeslagen. Er vielen ook bommen in de stad. Daarbij vielen 40 doden.

ZIEKENHUIS. Overleggingen met de Brandweer (commandant Brandweer) over afsluiters in de brandleiding. Namens de Ortskommandant komt Oberzahlmeister Schottscheck. Hij deelt mij mee dat het Seminarium het laatst in aanmerking zal komen voor het legeren van troepen en voorts dat de meubelen in het huis aanwezig zullen blijven. Rode Kruis commissie: de heer van Helsdingen bespreekt de evacuatie van geheel Apeldoorn. Enkele dagen later wordt de heer van Helsdingen gearresteerd.

BURGEMEESTER PONT. Het overleg tussen de vertegenwoordigers van de gemeente, het Staatsbosbeheer en het Kroondomein heeft tot resultaat geleid dat voor de distributie van brandhout aan de ingezetenen 5000 m³ hout geveld en geleverd zal worden. Het kwantum dat de gemeente zal leveren werd bepaald op 1300 m³. Met de veiling in ´Berg en Bos´ is inmiddels al een aanvang gemaakt. Daar de hierboven omschreven veiling van hout een grote hoeveelheid afvalhout oplevert werd op 31 oktober ´Berg en Bos´ weer opengesteld voor het sprokkelen van dood hout en takken.
In de maanden september en oktober zijn door de Duitse Weermacht nog gevorderd of meegenomen:
- de zogenaamde ´Ersatzwagens´ (vrachtwagens) 18, 20 en 21, die in de loop van 1944 waren aangekocht ter vervanging van de gevorderde wagens met gelijke nummeraanduiding,
- de wagens 24, 25, 26, en 27 (zonder bewijs),
- de beerputtenwagen no. 14 werd op 24 september gevorderd maar op 30 september veer vrij gegeven.
- wagen 24 is na enkele dagen volkomen vernield van de Arnhemseweg teruggehaald,
- de personenauto Fiat werd op last van de Burgemeester gebracht naar het Politiebureau en werd de vertegenwoordiger van de Beauftragten voor de Provincie Gelderland, evenals de loco-burgemeester van Arnhem, de heer Schermer, ter beschikking gesteld. Op deze wijze werd in ieder geval voorkomen dat de wagen in handen van onregelmatige troepen zou komen.
In de maand oktober zijn door de Duitse Weermacht de navolgende scholen gevorderd:
- school 14 (Zevenhuizen),
- RK school Spoorstraat, Apeldoorn,
- RK school Molendwarsstraat, Apeldoorn,
- bijz. school Doggersbank, Apeldoorn.
In school 7 (Klarenbeek) is een noodziekenhuis ingericht.
Inmiddels zijn besprekingen gevoerd met handelaren in bouwmaterialen over de verstrekking van karton en boardplaten bij bominslag. Een distributiesysteem voor deze materialen werd ingevoerd. Idem inzake de voorraad bouwmaterialen en de uitgifte van noodbonnen besproken voor stenen en dakpannen. Besprekingen gevoerd met handelaren in glas inzake het invoeren van noodbonnen voor andere soorten vensterglas.
Ik heb contact opgenomen met het Bureau Goedkeuring Werken Overijssel dat sinds de evacuatie uit Arnhem de zaken van het Bureau Gelderland behartigt.
Opgaven verstrekt aan de daarvoor in aanmerking komende instanties van de door oorlogsgeweld beschadigde objecten op, 26 augustus; 11, 26, 28, 29 september; 4, 5, 6, 13 en 18 oktober 1944.
Een aanvang is gemaakt met de registratie van schadegevallen tengevolge van het bombardement van 23 oktober j.1. al nu staat vast dat meer dan 700 objecten beschadigd zijn.
In verband met de overbelasting van de afdeling is deze tijdelijk versterkt door ambtenaren van het Prijzenbureau, de afdeling Riolering en een ambtenaar van Gemeentewerken Arnhem, terwijl enige particuliere architecten zullen worden ingeschakeld.
Na besprekingen met de Algemeen Gemachtigde voor den Wederopbouw werd voor de maand oktober een toewijzing voor 700 m² glas ontvangen.
De stemming onder de bevolking kan vrij rustig worden genoemd.
In het begin van de maand oktober was deze in verband met het neerleggen van meerdere lijken van terroristen op openbare straten door de Duitse autoriteiten en naar aanleiding van de oproep van mannelijke personen voor graafwerk aan de IJssellinie, zeer nerveus. Nadat op maandag 3 oktober enige duizende Apeldoorners voor tewerkstelling aan de IJsselstellingbouw zijn vertrokken is de stemming rustiger geworden.
Het verstoken zijn van gas en elektriciteit en de brandstoffenschaarste is voor de bevolking een groot inconveniënt.
Het vorderen van alle motorrijtuigen door de Duitse autoriteiten stelt de politie voor onoverkomelijke moeilijkheden. De surveillance en andere diensten per rijwiel zijn bijna niet meer uitvoerbaar door bandennood. Voor de opsporing van gepleegde strafbare feiten is dit in een gemeente met een oppervlakte als Apeldoorn een grote handicap.
Het gehele gastankstation is door de Duitse Weermacht gevorderd en al gedemonteerd en weggevoerd. Het gebouw alleen is overgebleven. Deze installatie werd in 1941 opgericht. Het voorzag in een toenmaals bestaande dringende behoefte en heeft het autoverkeer grote diensten bewezen. De kosten van deze installatie hebben in totaal bedragen fl. 41.766,94 welk bedrag volledig is geamortiseerd [afgeschreven]. Financieel heeft deze vordering dus geen nadelige gevolgen maar economisch is het in het bijzonder voor de autobezitters van Apeldoorn en omgeving een groot verlies.
Voor de bedrijfsleiding is het verloren gaan van dit bedrijfsonderdeel, dat met zo veel moeite en zorg was verkregen, een grote teleurstelling.
Met machtiging van de Burgemeester werd een hoeveelheid carbid gevorderd en op de gasfabriek opgeslagen. De in beslag genomen hoeveelheid bedroeg plm. 5500 kg. Via de distributiedienst werd een bepaald kwantum gedistribueerd terwijl het restant ad 3000 kg door de Duitse weermacht in beslag werd genomen.
Op 1 oktober werden de Zweminrichtingen gesloten terwijl het badhuis, dat geheel op gas is aangewezen, op de 12e oktober, de dag van de stopzetting van de gasleverantie, buitenbedrijf gesteld moest worden.
Ook hier zijn de noodzakelijke reparaties ter hand genomen. Het volksbadhuis bleef doorwerken maar werd op meerdere dagen en uren door de Duitse Weermacht gevorderd zodat zij op deze dagen en uren voor het publiek gesloten moest blijven.
In de loop van oktober werd men verblijd met de berichten dat er een trein gaskolen voor de gasfabriek Apeldoorn aan het rollen was. Een hoeveelheid van plm. 600 ton zou Technische Bedrijven in staat hebben gesteld om gedurende een maand enkele uren per dag gas te leveren. Daarmee zou het kookprobleem voor een zeer groot deel zijn opgelost geweest. Inderdaad is de trein na enige dagen aan het station Deventer gestaan te hebben in Apeldoorn aangekomen maar werd van Duitse zijde niet vrijgegeven. De commissaris der provincie Gelderland deelde de Burgemeester later mee dat de heer K., vertegenwoordiger van de Beauftragten voor de provincie Gelderland in Apeldoorn, deze zaak verkeerd begrepen had. De wagons waren voor Apeldoorn vrijgegeven door de Rüstungsinspektion. De Weermacht had zich hier buiten te houden daar de Rüstungsinspektion in deze het laatste woord heeft te spreken. Ir. H. verzocht dringend herhaling te voorkomen en deelde tevens nog mee dat in de eerste helft van de maand november vermoedelijk opnieuw 30 wagons met 20 ton kolen naar Apeldoorn gestuurd zouden worden.
Wat betreft de huisbrandvoorziening kan worden medegedeeld dat deze zeer precair is. De talrijke instellingen die door de opname van de evacués in het leven geroepen werden - zoals noodziekenhuizen en noodkeukens - maken de brandstoffenvoorziening nog gecompliceerder. Om aan deze noodtoestand te proberen enigermate tegemoet te komen is een commissie in het leven geroepen. Deze heeft zich er mee belast een partij brandhout onder de bevolking te brengen. Met medewerking van de Kroondomeinen, Staatsbosbeheer, Heide Maatschappij en Gemeentebestuur zijn de noodzakelijke voorbereidingen getroffen en hoopt de commissie binnenkort een hoeveelheid hout aan de burgerij beschikbaar te kunnen stellen.
Een vervoerverbod van hout dat een dezer dagen is gepubliceerd zal bijdragen de omvangrijke houtdiefstallen te beteugelen.
Eind oktober was de toestand zo dat door het Kroondomein, Staatsbosbeheer, Heide Maatschappij en de gemeente Apeldoorn een hoeveelheid hout beschikbaar gesteld kon worden van plusminus 6400 m³. Dit hout moet grotendeels nog worden geveld en uit de bossen naar de brandstoffenhandel worden gesleept. Deze twee laatste feiten vormen de grootste problemen door gebrek aan geschikte werklieden en het benodigde transportmateriaal. Met behulp van de beide groothandelaren, de firma Hugenholz en de firma van Achterbergh, zal alle mogelijke moeite worden gedaan om deze problemen op te lossen. Deze houtverstrekking betekent dat aan elk Apeldoorns gezin een hoeveelheid hout van plusminus 500 kilo zal kunnen worden verstrekt tegen de prijs - afgehaald aan het magazijn van de brandstoffenhandelaar - van 5 gulden per 100 kilo. Deze verstrekking is een voortzetting van de al in het Apeldoornse Mededelingenblad gepubliceerde distributie. Het trekt de aandacht dat de prijs van het hout van de volgende distributie hoger ligt dan die van de eerste. De calculatie daarvan bracht een hogere verkoopsprijs. Deze is door 0pperluitenant D. van de gemeentepolitie goedgekeurd. Hoewel een hoeveelheid van een halve ton hout per gezin niet geheel voldoende zal zijn om de winter door te komen kan hier toch worden vastgesteld dat al het mogelijke is gedaan om althans in de ergste nood te voorzien.
Wat betreft de verdere positie van de brandstoffen in Apeldoorn kan worden medegedeeld dat deze zeer zorgelijk is. Wanneer er in de maanden december en januari werkelijk vorst komt en Technische Bedrijven gedurende die tijd geen aanvoer van brandstoffen krijgen dan is het niet te ontkomen dat de Apeldoornse bevolking kou lijdt. Dit geldt dan eveneens voor de instellingen als departementen, scholen, ziekenhuizen en zelfs de voedselbereiding zal daardoor in gevaar komen.
Toen de elektriciteitsvoorziening door kolengebrek werd stopgezet hield ook de verschijning van de Nieuwe Apeldoornsche Courant op. Wegens de noodzakelijkheid echter om het publiek van de voornaamste gebeurtenissen en maatregelen op de hoogte te brengen werd begonnen met het verspreiden van een ´Mededelingenblad´. Eerst op enige dagen van de week, later dagelijks. Dit Mededelingenblad is langzamerhand het officiële orgaan geworden. Aanvankelijk werd het in hoofdzaak in beslag genomen door berichten betreffende de evacuatie van Arnhem (vooral distributieberichten) met een kosteloos beschikbaar gestelde rubriek voor evacués, die hun familie zochten. Later kwamen ook de officiële mededelingen van het gemeentebestuur, oproepen voor te werkstelling voor de Duitse Weermacht, oorlogsnieuws in het kort, overlijdensberichten enzovoort. Het blad kreeg langzamerhand meer het karakter van een normaal nieuwsblad, zij het op beperkte schaal.
In de afgelopen maand hebben enige malen op grote schaal vorderingen van rijwielen en auto's door de Duitse Weermacht plaatsgevonden. Soms geschiedden deze vorderingen ongeorganiseerd, door doortrekkende troepen, door leden van de Nederlandse SS, door leden van de Landwacht. Deze ´vorderingen´ vooral hebben grote verbittering onder de bevolking te weeg gebracht.
Een ander maal heeft een vordering ´officieel´ plaats gevonden, georganiseerd door een plaatselijk commando. Er moest toen een bepaald aantal rijwielen worden geleverd. Dit aantal is echter niet bereikt. Door deze vorderingen zijn velen, voor wie een rijwiel welhaast onmisbaar is, wederom ernstig gedupeerd.
Alle auto's, zowel personen- als vrachtwagens, in eigendom toebehorende aan de gemeente en in gebruik bij de verschillende diensten, werden op last van de Wehrmachtkommandantur gevorderd. De politie hield zelfs geen motorfiets over. Hetzelfde geldt voor de luchtbescherming, de brandweer, met dien verstande dat de brandweer haar spuiten, één ladderwagen en één materiaalwagen kon behouden.
In de maanden september en oktober werden zeer veel woningen gevorderd door de Duitse Weermacht. Op bijgevoegde lijst staat nauwkeurig aangegeven welke woonhuizen in de genoemde maanden werden gevorderd, dan wel vrijgegeven.

1944 ----- 1 november woensdag.

HARDONK. Opklarend, later helder zonnig weer. Vandaag opnieuw veel militair vervoer. al gistermiddag reden telkens volgeladen vrachtauto's met materiaal en bussen met soldaten naar de kazerne. Dit ging gedurende de nacht en vanmorgen door en vanmiddag begon een formele uittocht in groepjes van 20-50 man van de kazerne naar het station. Sommigen droegen de beroemde ´pantservuist´ op de schouder. Onafgebroken reden de bussen leeg en soms ook vol weer in de richting van Deventer. Men vertelde dat de troepen tot Dieren zouden gaan. Gistermiddag deed de Sicherheitsdienst een inval in het bovenhuis van boekhandel De Wekker om een politieman te pakken. Na 24 uur wachthouden verscheen de persoon in kwestie niet. Hij zal wel tijdig gewaarschuwd zijn! Vanmiddag veel bommenwerpers over. Veel schieten richting Zutphen. Weer dezelfde oproep als dinsdag over de 250 man die zich morgen moeten melden.

VAN HOUTUM. In de krant staat opnieuw een oproep van de burgemeester voor aanmelding van 250 man op het Arbeidsbureau. Om acht uur wordt een trein bij Assel beschoten. Lichtzuilen (bommen) vanaf de grond zijn duidelijk waar te nemen. Een uur later schiet in Oost-Apeldoorn het lichte afweergeschut even. De lichtspoormunitie is goed te onderscheiden. Het herhaalt zich om 11.15 en 11.30 uur.

BLOEM. 's Avonds om half acht is weer een viertal bommen in Twello gevallen. Twee stuks op Welbergen, één op het bos van Overmeen en één op het Molenveld (voetbalveld). Aan de Molenstraat stond een man met zijn zoon buiten te kijken omdat een vliegmachine lichtkogels had uitgegooid. Deze ontdekte toen een stilstaande trein die nabij het Molenveld stond en zette hierop een aanval met mitrailleur in. Daarbij is de vader geraakt in de hand en de zoon in de buik. De zoon, Hendrik Heuvel is twee dagen later gestorven. Verder veel glasschade. 's Nachts een paar keer mitrailleurvuur van aanvallende vliegtuigen op treinen. De treinen die er nu lopen zijn grotendeels bemand met Duits personeel. De goederen die ze vervoeren zijn in hoofdzaak hier in ons land weggehaald. Goederen van allerlei aard wat maar nagellos is wordt meegenomen over de grens.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 17.45 uur ontploft bij de Anklaarseweg - Schoonbroekseweg een projectiel van het afweergeschut en één achter Lijsterbesweg 9. Er deden zich geen persoonlijke ongelukken voor. Wel was er enige glasschade aan de omliggende percelen.

1944 ----- 2 november donderdag.

HARDONK. Zonnige dag. In de afgelopen nacht een zestigtal personen van het bed gelicht, vermoedelijk wegens zich onttrekken aan graverij. Bij één zei de vrouw 'mijn man is niet thuis'. Bij huiszoeking werd de man echter gevonden, waarbij de helden ook de vrouw afranselden! In Eerbeek is een grote razzia gehouden. Vanmorgen veel bommenwerpers overgekomen. Niet zo veel echter als gisteren. Opnieuw staat de oproep tot graven in de krant. De Duitse troepen die gisteren zijn vertrokken gaan vermoedelijk naar Zevenaar. Engelse troepen zijn gisteren bij Vlissingen en Westkapelle geland zodat Walcheren ook wel spoedig bevrijd zal zijn. De gehele avond bromt er een vliegtuig boven Apeldoorn. Dit vliegtuig heeft gisteren auto's op de Jachtlaan beschoten.

VAN HOUTUM. Men kan nu ook door middel van commissiepakketten verzenden aan de tewerkgestelden bij de IJssellinie. Het vervoer gaat per driewieler (ook getrokken door een fietser). Deze driewielers zijn gewoonlijk een volle dag onderweg. De commissie doet in dit verband een oproep tot eigenaren van driewielers om deze hiervoor af te staan. De burgemeester maakt zich nogal bezorgd over de dekkingsgaten langs de wegen. Hij stelt de bewoners van de aangrenzende woningen voor de vernielingen aansprakelijk.

1944 ----- 3 november vrijdag.

HARDONK. Sombere ochtend, later opklarend, maar tegen de avond regenachtig. Ik heb wat planken ter bescherming tegen mijn winkelramen laten maken. Vanmiddag moet Schaarsbergen direct ontruimd worden. De krant vermeldt nieuwe landing op Walcheren en hevige strijd bij Vlissingen. Vanavond druk verkeer met vrachtauto's. Geen vliegtuigen. Verscheidene gevangen genomen personen vanmorgen per vrachtauto weggebracht. Men zegt naar Zevenaar. Vandaag werd niemand in Arnhem toegelaten.

VAN HOUTUM. De Duitsers vorderen bij veel wasserijen in Ugchelen al het generatorhout op en laten het direct door auto's weghalen. De grote loodsen bij Brouwersmolen, waar veel generatorhout lag opgeslagen, zijn bijna geheel leeggereden. De vrouw van gefusilleerde Reinier van Gerrevink moet voor de Duitse rechtbank verschijnen. In de krant staat voor de vierde maal onder ´Laatste oproep´ de oproep van het Arbeidsbureau. Het rantsoen taptemelk wordt tot één liter verminderd. De overige driekwart liter bestaat uit 500 gram poeder voor acht weken.

SPOORWEGEN. Vandaag vielen bommen in Barneveld op de baan en woningen. Ook het station werd vernield. Onder de burgers werd een vrouw gedood.

1944 ----- 4 november zaterdag.

HARDONK. Wisselend bewolkt. In de nacht telkens afweergeschut in actie. Een Engels vliegtuig neergeschoten bij de Vossenweg. De gehele dag onafgebroken vliegtuigen (vooral jagers) in de lucht. Tegen 5 uur liet er één een aantal bommen vallen bij Kootwijk en kwam toen deze richting uit. Plotseling barstte het geschut in hevigheid los. Onafgebroken klonken de knallen. Een vliegtuig kwam bij de Koninklijke Stallen terecht. Enige raketbommen vielen op het hoofdgebouw der stallen. Hierbij werd een aantal Hollandse SS gedood en gewond en het gebouw beschadigd. Andere bommen kwamen bij de Loseweg neer. Daarbij werden enige personen gedood, onder meer de gepensioneerde opperwachtmeester H.B. Saarloos [Loseweg 122]. Tegen 7 uur passeerden hier veel vliegtuigen en telkens - vanaf half zeven -  zit een toestel boven ons te ronken. Misschien een Duitse nachtjager? Zojuist komt het afweergeschut in actie. Dus kan het geen Duits toestel zijn. Om 9 uur weer gedreun van een tweetal ontploffingen. Eveneens tegen half elf klinkt schieten.

VAN HOUTUM. 's Morgens horen wij van de Duitsers dat heel Arnhem en Schaarsbergen binnen tien minuten moet worden ontruimd. De burgers moesten al bij aanzegging hun woning verlaten. Mensen die boodschappen deden konden niet meer naar huis. Alle inwoners werden letterlijk naar één punt gedreven en vervolgens onder begeleiding naar de Apeldoornseweg gebracht. Daar moesten zij zich maar zien te redden. De Duitsers vorderen bovendien nog enige voertuigen van deze vluchtelingen. Evacués, die voor betreding van het stadsgebied op de Kattenberg bij de NSB-burgemeester vergunning haalden, werden eveneens door de SD naar één centraal punt gedreven. Zij moesten alle voertuigen achterlaten. De mannen werden opgepakt voor graafwerk aan de IJssellinie. De vrouwen moesten lopen (de fietsen waren ook gevorderd) naar Apeldoorn. Radio Oranje deelt 's avonds mee dat er 's middags veel bommen zijn geworpen op de Stallen van het Paleis Het Loo (een soort kazerne) en op een huis aan de Langeweg (woning van Seyss-Inquart). Er zijn drie doden gevallen [Loseweg 120 werd geheel vernield]. 's Morgens brengt de post een pakketje met 30 kranten van De Telegraaf. Deze zijn na 12 september niet meer in Apeldoorn verschenen. De familie Holsmuller in Amsterdam heeft deze speciaal voor mij bewaard. Het pakket is door iemand van Amsterdam naar Apeldoorn meegenomen en in onze gemeente gepost.

BLOEM. We hebben van hier af gezien hoe een tiental Engelse 2-motorige toestellen doken van grote hoogte en bommen hebben gegooid op het Loo. Tussen de gedenknaald en het paleis zijn ze terechtgekomen. Bij station ´Het Loo´ stond een munitietrein. Aan de Loolaan woont nu de rijkscommissaris Seyss Inquart. Wat het doel is geweest weet men niet. Hierbij vielen een achttal doden. Hier komen de gewonden nog bij alsmede een aantal kapotgeschoten huizen, als gevolg van deze aanval. Daar ze ook met mitrailleurkogels geschoten hadden was één huis letterlijk doorzeefd. De mensen die gedood zijn met deze aanval zijn allemaal op de straat gedood. In de huizen geen. Ook zagen we hier recht boven ons een tweetal 2-motorige toestellen dalen in de richting van Apeldoorn. Die lieten een tweetal nevelstrepen achter. Ze doken met zeer veel salvo's naar beneden. Naar later bleek op het Woudhuis waar bij Meierink een vijftal bommen om het huis liggen. Geen schade. Ook is terzelfder tijd met minstens een twintigtal toestellen een aanval geweest op een munitietrein bij Kootwijk. Welke ze gebombardeerd en ook getroffen hebben. 's Avonds om 9 uur vloog een toestel laag boven Apeldoorn. Het werd in de lichtbundels van schijnwerpers gezet en een tiental lichtkogels, wit en geel gekleurd. Het toestel schoot, vuurde op de schijnwerpers en verdween in oostelijke richting.

BRANDWEER. Vandaag werden de Koninklijke Stallen gebombardeerd. Hierbij ging het grootste gedeelte van het Hoofdgebouw verloren. 2 Percelen aan de Loseweg werden eveneens zwaar gehavend. Een vliegtuig werd hierbij afgeschoten en kwam vlak bij de Koninklijke Stallen terecht.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 10.30 uur. Enige bommen gevallen ter hoogte van Zwolseweg 624. Geen persoonlijke ongelukken.
Omstreeks 11.05 uur. Een tweemotorige Engelse bommenwerper neergestort aan de Vossenweg hoek Kleinzorg. Toestel geheel vernield. Van de piloten niets bekend. Geen persoonlijke ongelukken en geen schade.
Omstreeks 16.15 uur. Aanval van 12 jagers op het noorden van de gemeente. Voltreffer op perceel Loseweg 120-122. Hierdoor zijn 4 personen gedood en enige mensen uit de omgeving gewond. Veel schade aan woningen in de omgeving door beschieting met boordwapens.
Omstreeks 18.30 uur. Een serie bommen afgeworpen in weilanden aan de Zutphensestraat nabij Woudhuis. Geen persoonlijke ongelukken. Glasschade aan enige percelen in de omgeving.

1944 ----- 5 november zondag.

HARDONK. Veel wind, in de avond stormachtig met regen. Alleen in de morgen enkele vliegtuigen en in de avond een paar machines. Vanmiddag de verwoeste huizen op de Loseweg gezien. Beide huizen waren grotendeels vernield en ook het hoofdgebouw van de Koninklijke Stallen ligt voor een deel in puin. Overal in de omgeving van de Wendenlaan zijn ruiten stuk, pannen van de daken en vormen de daken golvende lijnen. Bij de ontruiming van Schaarsbergen moesten de vrouwen, zonder hun kinderen of bagage te mogen meenemen, weg naar Apeldoorn! De kinderen waar onder een baby moesten alleen achterblijven en werden pas 's avonds met Rode Kruisauto's opgehaald. Verscheidene mensen zijn zonder het hoogstnodige hier aangekomen! Het stortregent nu. Toch passeert telkens een heel laagvliegend toestel waarop niet geschoten wordt.

VAN HOUTUM. 's Morgens zie ik vanuit mijn slaapkamer stannioolstroken in een eikenboom hangen. Ik ga direct na het ontbijt het bos in. Er liggen vrij veel stroken allemaal van groot formaat. Vooral de stroken, die aan de takken hangen en door de wind wapperen, vormen een mooi gezicht. In de omgeving liggen exemplaren van 180 cm lengte en 5 cm breedte. Ze zijn met wit dan weer met bruin of zwart papier beplakt. De lucht is 's avonds van 8 - 9.30 uur boven Radio Kootwijk helder verlicht. Een Duitse jager vloog tegen één van de zendmasten aan en is daarbij in brand geraakt.

1944 ----- 6 november maandag.

HARDONK. Afwisselende bewolking met telkens zon, maar de middag een flinke hagelbui. Vanavond heldere lucht. Veel bommenwerpers komen over. Vandaag nogal wat jagers in de lucht. Telkens geluid van ontploffingen.

VAN HOUTUM. Om 8.30 uur cirkelen vier Britse jagers boven Apeldoorn en laten twee bommen vallen. Tien anderen vliegen boven de spoorlijn bij Assel en werpen daar acht projectielen af. Om 9.10 uur vallen er opnieuw zes bommen in die richting. Drie worden er boven Apeldoorn afgeworpen. Door toeval brengt onze elektricien 's middags het klokje van Graham [onze auto] mee. Deze is in het Ugchelse Boschs (verboden gebied) verstopt. De auto is door een jongen gevonden. Hij was van mening dat het een wagen van een Duitse officier was. Zodoende sloopte hij het klokje. Mijn neven zijn van plan de auto naar een veiliger plek te brengen en er rijzen [rijshout] om heen te zetten.

SPOORWEGEN. Vandaag vielen bij woning 63 en 64 tussen Barneveld en Stroe 4 bommen en 10 brandbommen om ongeveer 3.30 uur. Een half uur later was Kootwijk aan de beurt. Daar veroorzaakten de bommen aanzienlijke schade aan gebouwen en sporen.

BURGEMEESTER PONT. Nadat de exploitatie van de Centrale Gaarkeuken op 4 september jl. door het Rijk werd overgenomen bleef de distributie van warme voeding aan de burgerbevolking op aanwijzing van de NVD nog in handen van de gemeente. Mede in verband met de ontvangst van de evacués van de gemeente Arnhem werd de verstrekking van warme voeding aan ingezetenen van Apeldoorn door de Rijkskeuken gestaakt ingaande 25 september 1944 zodat deze instelling uitsluitend kookte voor de evacués. Ook de distributie van de voeding werd door de Rijkskeuken verzorgd. Aan deze laatste figuur heeft de Rijkskeuken weer een einde gemaakt en met ingang van 6 november de distributie van de warme voeding weer aan de gemeente overgedragen. Per dag werd 1 liter warm voedsel per persoon verstrekt voor 0,31 gulden per liter of 2,17 per week. Op het tijdstip van overname door de gemeente waren hoofdzakelijk uitdeelposten gevestigd in de buitenwijken van de gemeente voor evacués. Als gevolg van de her-evacuatie en van de ingevoerde regeling dat voor de (aanvankelijke kosteloos) verstrekte voeding betaald moest worden daalde de afname zodanig dat de capaciteit van de Rijkskeuken toereikend werd om ook aan de burgers van Apeldoorn voeding te verstrekken.

1944 ----- 7 november dinsdag.

HARDONK. Guur novemberweer, regen en hagelbuien, veel wind. Enkele jagers in de lucht. Even schieten van afweergeschut. Verder rustige dag.

VAN HOUTUM. De burgemeester van Apeldoorn plaatst een nieuwe oproep in de krant voor aanmelding bij het Arbeidsbureau. Hij is veel milder gesteld dan de vorige. Aanmeldingen kunnen nu dagelijks plaatsvinden. Over aantal en represailles wordt niet gesproken. Het waterrad bij de fabriek is nu zover geperfectioneerd dat beide woningen voldoende licht (zes volt) hebben. Om het licht zoveel mogelijk op de gewenste plaatsen te laten vallen maken wij kapjes om de lampen. Deze zijn van binnen beplakt met het stanniool van de stroken die in onze omgeving liggen.

1944 ----- 8 november woensdag.

HARDONK. Bewolkt, ook opklaringen. , 's Morgens en in de nacht regenbuien, guur. Om 5 uur 's morgens botsing tussen twee Duitse treinen bij de Veenweg. Doden en gewonden. De troepen grotendeels in de kazerne ondergebracht en in de late namiddag in groepjes weer vertrokken. Om half negen een zestal bommen in een weiland aan de Plasweideweg, geen schade. Tegen de middag razzia op mannen en jongens in de omgeving Molenstraat. Deze naar het politiebureau overgebracht. Naar mijn tante geweest. Niet zo donker als gisteravond tijdens de hagelbuien. Af en toe enkele vliegtuigen in de lucht.

VAN HOUTUM. 's Morgens om vijf uur botsen twee Weermachtstreinen op het baanvak bij de Jachtlaan tegen elkaar. Beide rails zijn voor enige tijd geblokkeerd. De Duitsers van een troepentrein en van een trein met legerauto's worden wegens de regen bij burgers in de omgeving ingekwartierd. De soldaten komen uit Noord-Brabant en zullen in Oost Nederland opnieuw gegroepeerd worden. Zij zijn terneergeslagen en hebben hun uitrusting verloren. Tot nu toe zijn bij deze botsing zes doden geborgen. Om 2.30 uur komt onze boodschappenjongen geheel overstuur op de fabriek aan. Hij is bij de Openbare School door de moffen (er rusten daar ongeveer honderd Duitsers uit) aangehouden. Deze vroegen wat het doel van zijn tocht was. Hij moest voor ons een kist met appels halen. De Duitsers eisten dat hij deze ging halen en aan hen zou verkopen. Zij dreigen hem dood te schieten als hij de appels niet zou ophalen. De boodschappenjongen komt via een omweg weer op de fabriek zonder de bewuste appels. Hij is toch niet naar het adres gegaan. De moffen komen een kwartier later op de fiets voorbij zonder dat wij er nog enige last van hebben. De evacués, die in de pakkamer van de fabriek Brouwersmolen zijn ondergebracht, hebben bruiloft omdat één uit hun midden in het huwelijk is getreden en nu naar Elspeet zal vertrekken. De Duitsers maken in de bossen om Gortel grote opslagplaatsen voor munitie. Zij die zich onlangs bij het Arbeidsbureau hebben gemeld moeten daar werken. Alleen al gisteren werden op het station van Epe 60 goederentreinen met munitie gelost.

BLOEM. 's Nachts een aanval van een jager op een trein die bij de ´Rakborst´ [boerderij van B. Borgonje aan de Broekstraat] stil stond. Hij is tot vijf maal toe gedoken. Gaf met volle lading mitrailleurvuur en gooide toen nog een lichtkogel wat het hele terrein verlichtte. Overdag een aanval op een stilstaande trein op het ´Hartelaar´ in Twello. Daar zijn een achttal bommen op geworpen. Daarbij werd een paard gedood en het huis van Hein Hurenkamp liep pannenschade op. Het bij Deventer staande afweergeschut schoot één van de drie aanvallende vliegtuigen neer. De piloot redde zich met een valscherm. Het vliegtuig kwam bij de Basseltlaan neer achter notaris Crol. De piloot was een Canadees die in hechtenis is genomen.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 8.15 uur. Bommen gevallen naast de spoorlijn Apeldoorn - Zwolle ter hoogte van de Plasweideweg. Een persoon licht gewond. Veel glasschade.

1944 ----- 9 november donderdag.

HARDONK. Guur weer, regenbuien, hagel en sneeuw. Slechts een paar vliegtuigen. Vanmorgen is de stop uit het elektrisch licht weggehaald omdat de melkinrichting stroom moet hebben. Jammer dat er voor ons ook niet wat overschiet. Het is heel wat beter en gemakkelijker dan carbid!

VAN HOUTUM. De houtvesterij van het Kroondomein stelt aan de bevolking van Apeldoorn stobben ter beschikking. Deze moeten zelf gerooid worden. Eigenaars van bossen gaan op dezelfde manier aan het werk en wijzen bomen aan die door de mensen zelf moeten worden gekapt. Dit neemt echter niet weg dat er op grote schaal wordt gestolen. Zo komt het voor dat een brede berkensingel bij de Bakenberg in de kachel is verdwenen. De SD in Apeldoorn ontvangt opnieuw versterkingen. Zij laden hun auto's voor het gemeentehuis uit. Ik krijg weer een enveloppe met veel illegale blaadjes uit Rotterdam van de heer E. Roosegaarde-Bisschop. Deze Oranje bulletins worden onder andere uitgegeven door Ons Volk, Op Wacht, Trouw, Het Parool, De Ploeg, Vrij Nederland, De Waarheid en Je Maintiendrai.

1944 ----- 10 november vrijdag.

HARDONK. Regenachtige koude morgen, later opklarend met zon. Bijna geen vliegtuigen. Dinsdag de spoorlijn bij Assel, Kootwijk en Stroe gebombardeerd, circa 30 bommenwerpers. Spoorlijn ongeveer 2 dagen gestremd. De bevolking van Uddel, Kootwijk en Stroe werd natuurlijk geprest om de lijn te helpen herstellen. Controle door de landwacht bij de Langeberg aan de Amersfoortseweg. Het ging vooral om gravers. Broodrantsoen is ook weer verminderd. Verder ook bijna geen suiker. Groente begint tegenwoordig opnieuw schaars te worden. Deze week alleen 1 grote witte kool gekregen. Appels krijgen we deze week zo goed als niet. Vannacht de heer J. Westhof doodgeschoten. Zijn lichaam werd vanmorgen aan de Huygenslaan gevonden. Hij was begin oktober ternauwernood aan de Sicherheitsdienst ontsnapt!

VAN HOUTUM. De Duitsers schieten 's nachts de kruidenier Westhof dood. Hij was in Apeldoorn west ondergedoken. Hij werd sinds begin oktober gezocht naar aanleiding van de arrestatie van Reinier van Gerrevink en anderen. Zijn broer is destijds al gearresteerd maar weer vrijgelaten omdat het op een vergissing berustte. Een tweede broer is eveneens ondergedoken. De moffen zochten naar Canadese vliegers waardoor hij vluchtte en zodoende de aandacht op zich vestigde. De rantsoenen worden voor de gemeente Apeldoorn lager. Het broodrantsoen wordt van 1800 op 1600 gram teruggebracht. Het suikerrantsoen bedraagt 50 gram. Een bon voor eieren is niet meer bekend gemaakt. Volgens geruchten zal de toewijzing voor boter ook verminderen. Er zouden vanmiddag nieuwe noodkaarten worden uitgedeeld. Dit is om onbekende redenen uitgesteld. Er gaan geruchten dat mannen tussen de 16 en 50 jaar geen bonnen meer zullen ontvangen.

-1944 11 november zaterdag.

HARDONK. Bewolkt, later een poosje opklaringen. In de middag opnieuw bewolking en regenbuien. De gehele dag nogal wat vliegtuigen. Vanavond veel toestellen overgekomen. Verder hier een rustige dag.

VAN HOUTUM. Op 25 oktober werden bij de landbouwer Melissen door twee Duitsers een paard en dresseerwagen gevorderd. Beide zijn terecht. Het was inmiddels door een boer in Staverden gekocht voor 200 gulden. Deze wilde het niet zonder vergoeding van dit geldsbedrag afgeven. Paard en wagen zijn echter zonder gepraat meegenomen door de eigenaar. Het is geen succes van de gendarmerie. Iemand uit Ugchelen wist van de verkoop af.

BLOEM. Een paar dagen van zwaar bewolkte hemel met regen en wind gaf niet veel activiteiten in de lucht gaf. Hedenochtend om 9 uur begon een aanval met vijf vliegtuigen. Deze doken met veel mitrailleurvuur in de richting van Voorst waar naar later bleek een man (Wolters) gedood werd. Om 11 uur voormiddag een aanval van vier vliegtuigen. Deze deden met raketbommen een aanval op de spoorlijn in Twello. Daar kreeg het pakhuis van de Algemene Boeren- en Tuinders Bond een voltreffer. Het werd verwoest rn het personeel bevond zich in de schuilkelder. 's Middags om half twee weer een aanval. Misschien weer de spoorlijn Deventer - Apeldoorn. Twee bommen gevallen bij Kruitbosch aan de Grote Wetering in Teuge. In het weiland, 50 meter van ons huis. Alleen glasschade. Tegen 4 uur weer een aanval op Deventer waar we hier vandaan de rook konden zien optrekken. Daar op het ogenblik iedere stad en streek - doordat het treinverkeer wegens staking stil ligt - op zich zelf aangewezen is moet er geleefd en geteerd worden op de voorraden die nog aanwezig zijn. Zo kost een pak lucifers al f 6,-. De boven omschreven aanval van vier uur is op de spoorbrug te Deventer geweest. De knecht van X. Biesterbos uit de Zonnebergstraat was met nog anderen gerekruteerd om die middag munitie per paard en wagen te vervoeren van Vunderink (Wilpse Dijk) naar de spoorbrug. Hij was met een geladen wagen op de aan de spoorweg parallel lopende straatweg geweest toen de Tommies hem in het zicht kregen. Er werden bommen gegooid. Omdat hij dekking had van de spoordijk werd hij niet geraakt ondanks dat de bommen vlak bij hem in het water kwamen.

SPOORWEGEN. Vandaag werd om 08.17 uur een munitietrein aangevallen nabij Stroe en totaal vernield. De spoorbaan werd geheel vernield. Onder de Duitsers waren vele doden en gewonden. De hele verdere dag hadden voortdurend aanvallen plaats.

1944 ----- 12 november zondag.

HARDONK. Bewolking, regenachtig. Kerkdienst in de Grote Kerk bij dominee v.d. Brug. Door de onverwarmde kerk zullen de kerkdiensten voorlopig 1 uur duren. De middagdiensten zijn speciaal voor de catechisanten. De gewone catechisaties zijn niet mogelijk door de kolennood, de gevorderde lokalen en het om 8 uur 's avonds binnen moeten zijn. Vanmiddag voor het eerst weer een fietstocht gemaakt langs het Orderbos en de Brouwersmolenweg (tegenwoordig Europaweg). Aan de Brouwersmolenweg stond een man met geweer bij een ruwe loofhut op wacht, vermoedelijk tegen houtdiefstallen. Kwam er ook een tegen met een witte vlag om Duitse auto's bij luchtalarm te waarschuwen. De bossen zijn nog mooi daar slechts weinig blad is afgevallen. Vanavond even uit geweest. Het was erg donker. Dus er was niet veel aan. Bijna geen vliegtuigen, weinig schieten te horen. Zaterdagmiddag tegen 5 uur was blokhuis 42, de voormalige halte Kootwijk, door bommen grotendeels vernield. Ook de lijn was iets beschadigd, evenals de lijn Twello - Deventer. Deze was echter flink vernield.

VAN HOUTUM. Radio Oranje maakt bekend dat dr. H. Colijn [voormalige minister-president van Nederland] op 16 september jongsleden op 72 jarige leeftijd in Duitsland is overleden. De Duitsers geven hartverlamming als oorzaak op. Het zal echter wel weer een moord zijn.

ZIEKENHUIS. In het Seminarium. Het Seminarium loopt. Het ziet er keurig uit. Men zou niet zeggen dat het een noodziekenhuis is. Alleen zijn de deuren te smal. De bellen op de kamers ontbreken nog. Het ligt wat ver uit het centrum. Overigens is het gewoonweg ideaal. De verduistering moest vernieuwd worden. De behangers zijn nu al 14 dagen bezig. Ze zijn er grotendeels mee klaar. Het zijn twee man. Twee elektriciens soms drie of vier. Ze hebben nog handen vol werk. Er komt nog een sterkstroomkabel voor de Röntgenkamer. In de operatiekamer hangt de grote lamp. De tweede operatiekamer werkt nog niet. Deze laten we pas inrichten als het te druk wordt voor één. Onze eigen wastafels uit Liduïna werden in de verbandkamer geplaatst voor het wassen bij de operaties. Om bevriezen te voorkomen van de brandleidingen moeten deze onderdelen afgesloten kunnen worden. Dat was niet mogelijk. Het is nu mogelijk geworden door er tweeduimskranen tussen te plaatsen, in het geheel omtrent twaalf. De centraleverwarmingsmonteurs zijn nog steeds bezig. Door de naderende vorst is er veel te doen omdat het huis niet geheel gestookt zal worden. De kleine stoomketel is onvoldoende voor het ziekenhuis. Hij moet het warme water voor de patiënten verzorgen, het warme water voor de keuken en de stoom om het eten klaar te maken. Bovendien hebben we er geen goede brandstof voor. Ik laat nu onderzoeken of de reserveketel die voor oliestook is ingericht ook als ketel voor hout kan worden ingericht.
Er wordt geroofd op het terrein. Er moet een wacht aan de poort komen. Er is telefoon in het wachthuisje gemaakt. Dat staat namelijk 100 meter vóór de gevel. Voor alle deuren komen drempels om er met de brancards beter over te kunnen komen. De noodverlichting (24 volt uit Liduïna) is naar hier overgebracht. Het noodwater in de toren staat klaar om te helpen als de waterleiding uitvalt. Het transport van de brandstoffen, cokes en vooral het hout uit Woeste Hoeve baart nog zorgen. De timmerman zal het klein moeten maken met een cirkelzaag. Deze staat hier in huis opgesteld omdat bij hem thuis geen stroom is. Terwijl ik type belt dr. Houwert op over een curettage morgen. De schilder heeft de rode kruizen op het dak gemaakt en het opschrift ´General Mülverstedt Kaserne´ verwijderd. Verder heeft hij de kamers voor zover nodig gesausd.

1944 ----- 13 november maandag.

HARDONK. Bewolkt, regenbuien met natte sneeuw, guur. Groente was er vandaag niet. Wel boontjes uit het vat, 55 cent per kilo. Vandaag gedroogde groente gehad, zogenaamd voor driepersonen. Eén persoon had er nog niet genoeg aan. Vannacht een twintigtal tanks van Deventer naar Apeldoorn doorgekomen. Door het bar slechte weer geen vliegtuigen. Buiten was het 's avonds stikdonker. Ik kwam van de Korte Nieuwstraat tot Hoofdstraat geen mens tegen. Voor suiker wordt nu 14,50 gulden per pond gevraagd. Iets geschutvuur op afstand.

VAN HOUTUM. Het Rijkscommissariaat verdwijnt plotseling uit onze gemeente. Seyss Inquart kwam voorheen iedere zaterdag in de richting Hoenderloo voorbij. Achter zijn auto rijdt altijd een tweede waarin ook een Duitser met de rug naar de chauffeur zit.

1944 ----- 14 november dinsdag.

HARDONK. Nat en somber weer, al vroeg donker. Zelf briketten gemaakt en houtblokjes gezaagd. Weer geen groente. Volgens de Duitse omroep zouden de geallieerden met hun offensief vanuit de Betuwe zijn begonnen en bij Heelsum (!!) teruggeslagen. Het lijkt me erg onwaarschijnlijk! Vanavond surrogaat anijsmelk gedronken. Van anijs was niet veel te bespeuren.

POLITIE (15 oktober tot en met 14 november 1944).
- In verband met de oorlogshandelingen en de evacuatie van Arnhem, Oosterbeek en Renkum, [heeft de gemeentepolitie Apeldoorn enige versterking gekregen?].
- De stemming van de bevolking is vrij rustig, ongeacht dat de gevorderde mannelijke personen tussen de 17 en 50 jaar nog niet zijn teruggekeerd van tewerkstelling aan de IJssellinie. Dit zou ongeveer 12 dagen duren. Deze tijd is ver overschreven.
- De goederenverzorging en aanvoer en bevoorrading van levensmiddelen en grondstoffen staat nagenoeg stil. Slechts door middel van aangespannen voertuigen kan nog het hoognodige uit de omliggende gemeenten worden aangevoerd.
- De discipline van de bevolking ten opzichte van distributie en prijscontrole wordt er tengevolge van deze toestand niet beter op. Meer en meer gaat men er toe over zich ´zwart´ van het nodige te voorzien,
- Speciale controle wordt gehouden in verband met houtdiefstal, enige honderden zagen en bijlen werden in beslaggenomen en op het politiebureau.
- Er werden 78 aangiften gedaan van rijwieldiefstal.

1944 ----- 15 november woensdag.

HARDONK. Somber weer, erg koude wind, vanavond bar donker. Er zijn weer personen gearresteerd waar onder de familie Kleekamp. Vandaag weer geen groente. Geen vliegtuigen.

VAN HOUTUM. De burgers, die in Rotterdam bij een razzia zijn gearresteerd, zijn nu in Heerde en omgeving. Zij bedelen bij de bewoners om voedsel of bonnen omdat zij van de Duitsers zo goed als geen eten ontvangen. Van werken is ook nog geen sprake.

BLOEM. Daags trokken geregeld Duitse troepen richting grens. Ook de daarop volgende nacht zeer veel auto's.

1944 ----- 16 november donderdag.

HARDONK. Eindelijk beter weer, af en toe zon, minder guur. Weer enkele personen gevangen genomen, onder andere Frits de Jong en Jan van Asselt. Vannacht en vanmorgen verbazend druk militair verkeer, geschut enzovoort. Het meeste in de richting van Deventer. Geregeld zag je wagens met paarden en auto's doortrekken. In de lucht heel rustig. Op het padvindersterrein aan de Valkenberglaan verscheidene bomen gekapt. Ook veel boompjes door de Duitsers voor camouflage gebruikt. Het nieuwe offensief van het 2e Britse leger in Limburg schijnt volgens de krant niet ongunstig te verlopen. Wanneer gaat het onze richting uit?

VAN HOUTUM. Wij horen de hele ochtend ontploffingen in de richting Amersfoort. Het doet eerder aan Duitse vernielingen dan aan een bombardement denken.

BLOEM. Vandaag veel met paarden bespannen voertuigen over de weg. Allerhande types, hele kleine wagens op vier wielen, landauers en tweewielige sjezen. Allemaal zo langs de weg in beslag genomen materiaal. Ze hadden hun lading gedekt met stro en hooi. Men kon de inhoud niet zien. Eén dergelijke colonne van 40 stuks heeft 's nachts hier overnacht. Althans om 12 uur 's middags gekomen en 12 uur 's nachts weer vertrokken. Hier zijn vier man geweest met zes paarden en twee wagens. Een foeragewagen en één met stro bedekt. Daaronder hadden ze vier beste biggen die ze met haver voerden. Eén van de mannen had in Rusland gevochten. Daar had hij eens tegenover drie man gestaan. Daarvan had hij er twee doodgeschoten. Met de derde had hij een half uur met de bajonet gestreden. De patronen waren namelijk op. Hij zei dat hem het haar klam op het hoofd was toen hij de strijd gewonnen had. Hij zei ook dat de Russen, zo zij Duitsers krijgsgevangen maakten, deze soms zwaar verminkten. Hij zei ook dat de Russen helemaal niet vooruitstrevend waren. Eén koe voor eigen gebruik, varkens en ook de kippen idem dito. De grond lieten ze zo maar liggen. De vrouwen konden er achter de ploeg, eggen en moesten nog meer mannenwerk doen. De mannen werkten niet veel. De huizen waren ellendig. Niet eens een vloer in huis. Het vee was in hetzelfde vertrek waar ook de mensen woonden. Wegen op het land waren niet verhard. ´s Winters waren deze dus één modderpoel. Ze hadden meegemaakt dat 's winters met 50 graden vorst de laarzen vastvroren aan de voeten. Ook de handen, neus en oren bevroren. Hij had vier maanden in het ziekenhuis gelegen maar was weer geheel hersteld. De Duitsers die in Rusland in de strenge winter hebben gevochten dragen een lint op de jas in blauwe kleur en met helrode afsteek. Ze hadden met 30 man tegenover een heel bataljon Russen gestaan die naar hen toe oprukten. Omdat zij in een bunker hadden gezeten hadden ze alle aanstormende Russen vernietigd. Eén van hen had ook in 1939 bij Niemandsland gelegen en was daar kok geweest. Daar moest hij voor zichzelf, de andere Duitsers en ook voor de mensen koken. Die waren daar om versterking aan te brengen. Ook had hij de leegstaande huizen daar helpen leegplunderen.

1944 ----- 17 november vrijdag.

HARDONK. In de morgen goed, later betrokken en 's avonds slecht weer. Veel jonge mensen uit Rotterdam weggesleept en te voet(!) vervoerd naar Westfalen. 's Nachts nog veel militair verkeer. Weer mensen in Apeldoorn gevangen genomen.

VAN HOUTUM. Volgens geruchten zouden er 's nachts in Apeldoorn 24 personen zijn gearresteerd. Het getal 24 wordt niet bevestigd maar wij horen de namen van vijf personen. Een tweede gerucht houdt in dat alle evacués (ook zij die bij bloedverwanten zijn ondergebracht) Apeldoorn moeten verlaten. Het blijft gelukkig bij een gerucht. De Duitsers houden in Otterlo grote razzia's. De reden is niet goed bekend. Algemeen wordt gezegd dat de Duitsers een geheime zender hebben gevonden en hiervoor alle mannen oppakken. Er zijn nog geen burgers terechtgesteld. Volgens een andere lezing zijn twee Duitse officieren doodgeschoten. Daardoor zou Otterlo binnen tien minuten moeten worden geëvacueerd. Wij merken hiervan echter niets. Het Rode Kruis moet Otterlo echter wel verlaten. Om 11.20 uur passeren hiervan elf wagens. Zij vervoeren gewonden en brengen deze naar de fabriek van Van Gelder over. Om 1.30 uur passeren minstens 40 auto's van het Duitse Rode Kruis in de richting Hoenderloo. Het zijn buiten een tiental luxe wagens allemaal vrachtauto's. In een aantal daarvan zitten verpleegsters. De overigen vervoeren soldaten. Aan het einde van deze colonne rijden twee benzinetankwagens die ook van het Rode Kruis - teken zijn voorzien. Kort daarop passeren vier vrachtauto's met licht veldgeschut van 7 à 8 centimeter. Daarna zien we nog voortdurend auto's die weer andere en een stuk geschut op sleeptouw hebben (benzinebesparing). Zij rijden allemaal in de richting Hoenderloo. De transporten houden om vijf uur op. In het Mededelingenblad staat een nieuwe oproep van het Arbeidsbureau. Er worden 100 personen gevraagd voor werk in de omgeving van Apeldoorn. Over represaille wordt niet gesproken of gezinspeeld.

BLOEM. 's Middags en 's avonds bij een zware regen een geregeld trekken van Duitse wagens. Sommige met paarden bespannen, maar de meeste zijn auto's. Verder ook de hele nacht nog door verkeer. De volgende dag na de middag begon het opnieuw. Na de middag en de avond weer verscheidene colonnes van 40 tot 50 stuks lichte wagens. Zeer zware vrachtwagens en tanks. Ze trekken met troepen van 50 stuks om niet door de steeds zoekende Engelse jagers ontdekt te worden. Die gooien nog wel eens lichtbommen. Ook nu was er een drietal. Nu vielen ze boven het Hooiland. Deze lichtballen zijn potten hangend aan een parachute van 1 meter doorsnee. Deze lichtballen roken hard en blijven lang in de lucht hangen. 's Middags tegen 4 uur een aanval van 6 jagers op een trein Apeldoorn - Deventer. Richting Teuge doken ze tot 10 keer toe. Het zware afweergeschut, dat in Terwolde staat bij Jochem aan de Twelloseweg, schoot tot 6 maal toe zonder te treffen. Deze trein is eigenlijk een aantal wagons, dat daar door de Duitsers is neergezet zonder doel. Die is nu geregeld het doelwit van de Engelse jagers. De omringende mensen hebben al moeite gedaan deze weg te krijgen om het gevaar dat zo'n trein met zich meebrengt. Alle moeite was tevergeefs. Ook heden was er weer een dergelijke aanval en toen er een grote rookwolk opsteeg verdwenen de vliegtuigen. 's Avonds half elf kwam op geringe hoogte een vliegtuig, vermoedelijk een jager, uit de richting van het Loo langs de oostkant van Apeldoorn. Het kwam daar in de lichtstralen van een 6-tal schijnwerpers. Dat konden we hier zien. Er volgde een hevig spervuur van licht luchtdoelgeschut die een zee van kogels in allerlei kleuren afschoot. Het vliegtuig werd getroffen en stortte enkele ogenblikken later in de buurt van het kanaal fel brandend omlaag.

ZIEKENHUIS. Aardappels voor Amsterdam. Vannacht met zeer veel moeite getelefoneerd met de zenuwarts dr. Hoeneveld in Alkmaar. Drie maal geprobeerd hem te pakken te krijgen. Het lukte tenslotte om 6 uur. De schepen voor de voedselvoorziening van Amsterdam, Haarlem, Utrecht en Den Haag ten getale van 50 zullen in het donker varen. Dit is een dezer dagen vastgesteld door de Duitse overheid. De schepen zijn vrijgegeven. De schippers ontvangen een extra premie voor het risico. Er wordt dus nog overwogen de schepen wit te verven, het vervoer overdag te doen plaatsvinden en dit de Geallieerden mee te delen dat dit vervoer zal geschieden. Zij moeten dan er in toestemmen de schepen niet te doen beschieten. Aan mij wordt verzocht hierover een bespreking te houden met dr. Wimmer. De eerste besprekingen hierover in opdracht van de Burgemeester vonden plaats met dr. Hoeneveld persoonlijk op zaterdagmiddag 11 november .
- De Arnhemmers zijn er nog altijd. Rode Kruis commissie, de Arnhemmers hier moeten allen verdwijnen. De voedselpositie is hier slecht. De evacués moeten naar Friesland. Dit zal heel wat hoofdbrekens kosten. Wij moeten klaarstaan om de bevolking van andere steden op te nemen. Dit zal een extra belasting voor het vervoer betekenen. In verband hiermee zal het nodig zijn eigen vervoer er op na te houden. Dit zal zo spoedig mogelijk door mij geregeld worden.
- Brandstof. Van de aangekondigde Weermachtmeisjes zijn er nu acht aanwezig. Ik ben bezig de gelegenheid te maken hen in een aparte, nu nog oude koude vleugel van het gebouw, onder te brengen. Het grootste probleem is de brandstof. Er zijn mij kolen van de Weermacht toegezegd. Overigens tracht ik van alle kanten hout en cokes te krijgen. De reservestoomketel die ingericht was voor stoken met olie is gedemonteerd en zal ingericht worden om met hout of kolen gestookt te worden. De noodverlichting in de gangen is vrijwel klaar. De noodkachel in de operatiekamer doet het voortreffelijk.
- Mijn gezin ook in het Seminarium. In mijn woning in het Seminarium zijn wij tegenwoordig goed ingericht. Er zijn geen eigen meubels meegekomen. Op zichzelf genomen zijn we nu zeer mobiel. Ik moet nog wel telkens naar het centrum toe en hoop dat dat binnenkort minder vaak nodig zal zijn.

1944 ----- 18 november zaterdag.

HARDONK. Zacht weer, opklarend, maar geen zon. De gehele dag nogal schieten te horen. Vanavond een enkel vliegtuig dat van de wapens gebruik maakte. Erg veel verkeer van Duitse wagens, troepen- en materiaalvervoer per trein. Duitse controle op Duitse auto's. Wat appels en lucifers kunnen kopen.

VAN HOUTUM. In de gemeente Apeldoorn verlengt men de geldigheid van de kaas en boterbonnen met een week. Men krijgt in plaats van één rantsoen boter 100 gram olie. 's Avonds om 7.40 uur zit een Brits vliegtuig boven Oost Apeldoorn in de bundels van vier zoeklichten. Een ander toestel werpt als afleidingsmanoeuvre boven Hoenderloo twee zogenaamde kerstbomen af. Deze truc mislukt. Het vliegtuig staat aan zware afweer bloot. De ontploffende granaten vertonen allerlei kleuren. Het toestel wordt neergeschoten en valt in Wormen neer. Een boerderij vliegt in brand. Beide piloten worden gedood. De lichtfakkels verlichten ons huis en omgeving. De rook is duidelijk te zien. Zij drijven naar het oosten en doven na drie minuten uit. Van 9.45-10.05 uur hangt een grote rode gloed boven Assel. Het doet aan een brandende trein of een neergestort vliegtuig denken. Om 10.10 uur schijnen twee zoeklichten in richting Beekbergen. Wij zien lichtpunten van ontploffende granaten maar kunnen deze niet horen.

BLOEM. (en 19-11-1944) In de nacht passeerden weer veel auto's richting Zutphen. Vermoedelijk heeft deze aftocht betrekking op de doorbraak van de Engelsen aan de Maas in de buurt van de Peel. Daar zouden ze een 400-tal kanonnen opgesteld hebben. De Duitsers proberen met al de hun ten dienste staande middelen de geallieerden buiten de grenzen te houden. Geregeld nog werken duizenden Nederlandse arbeiders door oproep en razzia's in Duitsland. Verleden week nog in Rotterdam waar er 10.000-tal mensen opgepakt zouden zijn. In Duitsland zouden de jongens van de school aan het loopgraven maken zijn. Duitse vrouwen en meisjes staan aan het afweerkanon. Deze laatste waren eerst nog vrijwillig opgeroepen maar wegens geringe aanmeldingen moesten ze verplicht bij de kanonnen. Verder zijn de oudere mensen bij de zogenaamde landsturm ingeschakeld om in het westen de Engelsen en in het oosten de Russen tegen te houden. Die zitten nu al in Oost-Pruisen.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 22.00 uur is perceel Vonderlaan 15 getroffen door enige projectielen afkomstig van boordwapens. Twee personen gewond en overgebracht naar het Ziekenhuis. Omstreeks 22.07 uur. Engels vliegtuig afgestort aan de Wormensematen. Toestel geheel vernield. Van de bemanning is niets gevonden. Het achterhuis van Wormensematen 36 afgebrand. Hierbij zijn 3 koeien verbrand.

1944 ----- 19 november zondag.  HARDONK. Zacht weer, 's morgens zon, later bewolkt en iets regen. In de nacht veel verkeer met paard en wagen in de richting van Deventer. Nogal veel vliegtuigen overdag. Gisteravond Mosquito(jager) neergeschoten bij de mestvaalt aan het Kanaal.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 6.30 uur komen Duitse soldaten lopend in de richting Hoenderloo voorbij. De ene groep is nog niet weg of de andere is in zicht. Zij lopen niet in marsverband zowel op de weg als op beide fietspaden. Allen zijn zwaar bepakt. Velen dragen de mitrailleurbanden om de nek. Weer anderen vervoeren een pantservuist of een pantserschrik. Deze troepen zijn in het bijzonder uitgerust met veel antitank wapenen. Buiten de normale uitrusting dragen zij ook kisten en tassen munitie, automatische geweren en pistolen, mitrailleurs enzovoort. Velen komen aan de fabriek hun veldflessen vullen met water. Weer anderen lopen het fabrieksterrein op en zoeken naar vervoermiddelen. Deze nemen een kruiwagen mee. Enkele zijn bezig een platte wagen uit de loods te trekken. Zij laten hem echter na enig gepraat staan. Daarop zetten wij alle wagens achter de fabriek. Intussen staat één van ons aan het hek ter verkenning. De soldaten vorderen in de omgeving veel vervoermiddelen. Echter geen fietsen. Zo zien wij hen met gevorderde handkarren (soms met namen) en kindertrekkarretjes. Enkele slepers moeten met paard en wagen rijden. De weinige auto's die voorbijkomen worden door de soldaten bestormd om te kunnen meerijden. Om 9.30 uur passeren vier jagers. Alle moffen roepen ´Flieger´ en zoeken dekking echter niet in de éénmansgaten. De soldaten zijn van verschillende leeftijden. Er bevinden zich ouden tussen maar ook kinderen. Deze hebben zich zo te zien nog nooit geschoren. De meeste van hen weten niets van het frontverloop. Zij stellen vragen zoals ´Hoever zijn we hier van het front? Waar is de Duitse grens?´ Mijn neef wijst hen op een kaart Ugchelen aan. Het zegt hen weinig. Er zijn toch altijd nog individuen die met de Duitsers heulen. Zo verkopen twee jongens aan de moffen wittebrood en beuren minstens 12 gulden. Nu hebben ze vanavond natuurlijk geen brood op tafel nu het rantsoen toch al zo laag is. Er komen twee meiden op de fiets voorbij. Zij dragen een hakenkruisvlaggetje. Eén van de soldaten loopt tot achter ons huis om water en is te lui om aan te kloppen. Hij ziet kopjes op tafel staan en wil ook thee hebben. Dat lukt hem niet. De laatste groepen soldaten komen 's morgens om tien uur voorbij. Naar schatting zijn er deze dag 1.500 moffen gepasseerd. Ze komen uit Assen en moeten naar Deelen. Op het station in Apeldoorn staan Weermachtstreinen. Deze worden uitgeladen. De slepers die 's morgens de Duitsers hebben weggebracht komen 's avonds druppelsgewijs terug. Eerst werd de vracht in Deelen en Schaarsbergen afgeladen. Kort daarop moesten de soldaten echter door naar Arnhem. Zij zijn in burgerwoningen ondergebracht. De stad is een troosteloos gezicht. Naast de kale en geplunderde huizen ziet men overal granaattreffers. De moffen betaalden deze slepers meestal goed. Gewoonlijk één gulden per uitrusting. Eén van hen verdient zodoende 50 gulden.

BLOEM. 's Avonds om half tien stond in de richting van Hoenderloo in de lucht een tros van ongeveer 14 lichtkogels in de vorm van een kerstboom.

SPOORWEGEN. Vandaag zijn om 10.30 uur te Barneveld 3 bommen geëxplodeerd.

POLITIE. Amsterdam 19 november 1944 11.05 uur. Door de directie van de Nederlandse bank te Amsterdam werd op 17-11-1944 aan de recherche Hoofdafdeling Amsterdam Insp.IIo bericht dat de serieletters en nummers van de te Almelo ontvreemde bankbiljetten bekend waren. Mij is verzocht een zo groot mogelijke bekendheid aan deze gegevens te willen geven. Vervolgens de kenmerken van de ontvreemde biljetten. Bankbiljetten op 15 november 1944 ontvreemd uit het agentschap Almelo van 100 en van 25 gulden. Het ontvreemde bedrag is groot 46.150.000 gulden. Door de directie werd te kennen gegeven dat een zeer hoge beloning wordt uitgeloofd voor de aanhouding van de verdachten en de inbeslagname van het ontvreemde geld.

1944 ----- 20 november maandag.

HARDONK. Zacht weer, veel wind, vooral in de avond veel regen, 's middags regenboog. Telkens wat bommenwerpers in de lucht. Duits verkeer minder dan voorgaande dagen.

VAN HOUTUM. Er rijden de laatste dagen veel treinen over het baanvak Amersfoort - Apeldoorn. Er passeert gemiddeld één trein per half uur. Zij gaan beladen in oostelijke richting en leeg naar het westen. De lading bestaat meestal uit oorlogsmateriaal. Ook uit geplunderde goederen. Zo is er een trein uitsluitend geladen met tilbury's [een licht tweewielig rijtuig]. Er rijden ook wel eens een aantal locomotieven (éénmaal 16) aan elkaar gekoppeld. Ook de moderne diesel- en elektrische treinen worden door locomotieven getrokken en verdwijnen naar het Oosten. Het is één massale diefstal.

1944 ----- 21 november dinsdag.

HARDONK. Zonnig weer, nogal wind. In de morgen voortdurend heel veel vliegtuigen in de lucht. Tegen half twee heeft een zware viermotorige Amerikaanse bommenwerper noodlanding moeten maken bij Milligen. Vandaag een stel goede anijsblokjes kunnen krijgen. De gehele avond gebrom van enkele vliegtuigen. Weinig Duits verkeer.

VAN HOUTUM. Tot driemaal toe zien we 's morgens een alleen vliegende bommenwerper. Eén vliegt zeer laag en het blijkt later bij Uddel te zijn neergestort. Bij Klarenbeek valt een Amerikaanse jager neer. Prinsen [Hoenderloseweg 44] moet voor morgenmiddag 12 uur zijn hotel en woonhuis ontruimen. De Duitsers richten het in voor lazaret. De eigenaar mag alle levensmiddelen, kleren en de inboedel van één kamer meenemen. De dienstbode en huisknecht moeten echter blijven. Het luchtdoelgeschut in Apeldoorn schiet 's avonds om 9.20 uur op een vliegtuig. Boven de fabriek worden tegelijkertijd drie lichtfakkels uitgeworpen. Eén blijft branden. De anderen zijn binnen een paar tellen uitgedoofd en vallen snel neer. Alles is mooi verlicht. Terwijl wij zo buiten staan te kijken cirkelt het vliegtuig nog rond en schiet plotseling in de richting van de spoorlijn. Intussen is de derde lichtfakkel ook uitgedoofd. Kort na dit mitrailleurvuur vallen twee kerstbomen boven het Ugchelse Bosch. Ieder bestaande uit twaalf lichtpunten. Deze lichtfakkels doven na één minuut.

BLOEM. Rond 7 uur in de avond weer verschillende colonnes van auto's en paardenwagens over de weg richting de grens.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 14.45 uur maakt een viermotorige Amerikaanse bommenwerper een noodlanding op de heide te Nieuw Milligen bij café Zeegers. Toestel onbeschadigd. Vijf inzittenden gearresteerd. Geen persoonlijke ongelukken en geen schade.

1944 ----- 22 november woensdag.

HARDONK. Regendag, winderig, niet koud. Vannacht veel soldaten uit Holland hier doorgekomen. Ze gingen over Aalten en Wesel naar het front bij Aken! Soldaten die door Ugchelen kwamen haalden zelfs bakfietsen en kruiwagens bij de mensen weg om daar hun pantservuisten op te leggen. Een leger dat de vijand met kruiwagens tegemoet trekt. Dan is het helemaal geen vraag meer wie de overwinning zal behalen! Geen vliegtuigen. Men waarschuwt voor razzia vannacht of morgenvroeg.

VAN HOUTUM. Prinsen vertrekt 's morgens om twaalf uur met twee vol beladen platte wagens naar Epe. Daar zal hij met zijn vrouw tot het einde van de oorlog blijven. Ook als het hotel eerder mocht vrijkomen. Intussen had hij al veel van zijn huisraad en levensmiddelen naar zijn familie overgebracht. Hij verdeelt zijn kolenvoorraad onder de buren. Het dagblad Parool in Eindhoven deelt mee dat Seyss Inquart voor de derde keer uit zijn woning is verjaagd. Zeven Typhoons bestookten zijn huis in Zwolle. Hierop volgde op 4 november 1944 om vier uur een bombardement van zijn woning aan de Loolaan in Apeldoorn. Een ander doelwit was het SS-hoofdkwartier in de Koninklijke Stallen. Het Mededelingenblad spreekt eindelijk over de dood van dr. Colijn. In een beschouwing over zijn levensloop wordt het Duitse woord distantiëring gebruikt.

1944 ----- 23 november donderdag.

HARDONK. Geweldig veel regen, zacht weer met wind. Steeds blijven er 's nachts erg veel troepen met materiaal doortrekken richting Deventer. Vannacht kwamen er te voet soldaten aan in Ugchelen en Beekbergen. Uit dank voor het nachtlogies namen ze een aantal fietsen mee van de inwoners! Een kopje goede anijsmelk gedronken op het gunstige nieuws uit de Apeldoornsche Courant!

VAN HOUTUM. Op last van de Duitse Weermacht moeten langs alle grote wegen in onze gemeente dekkingsgaten voor auto's worden gegraven. Deze zijn al in groten getale in Hoenderloo en langs de Amersfoortseweg aangelegd. Een aantal inwoners uit Ugchelen komen met paard en wagen terug van het Kampereiland. Daar hebben zij tegen zwarte prijzen geperst klaverstro gekocht. Zij waren twee dagen onderweg. Paardenvoer is zeer schaars.

BRANDWEER. 's Middags kwam de SD [Sicherheitsdienst] de brandweerkazerne vorderen. Zij deelde mij mee dat wij de volgende dag eruit moesten zijn. Burgemeester Pont stelde nog alles in het werk om het ongedaan te maken. Maar het mocht niet baten. De volgende dag verhuisden we naar Garage Steenbergen (Loolaan 33) wat een geweldig werk was. We zaten daar hoewel bekrompen toch goed en de dienst kon normaal doorgaan.

1944 ----- 24 november vrijdag.

HARDONK. Zacht weer, erg regenachtig. 30 kilo brandhout gehaald voor 1,50 gulden. Vandaag werd de drogisterij Kraal (Minderman) door de Duitsers totaal leeggehaald. Brandweermensen uit Den Haag en Rotterdam hier om te proberen hun bij razzia opgepakte manschappen weer los te krijgen. Dit is tot nu toe niet gelukt. Op de nieuwe bonnen geen boter en suiker (wel bakolie). Het Apeldoorns Mededelingenblad vandaag in beslag genomen. De krant is zeker ondeugend geweest!

VAN HOUTUM. Het Arbeidsbureau schrijft alle in 1922 geboren jongemannen aan. Zij moeten zich maandag aanstaande melden. Twee neven van mij krijgen ook een oproep. 's Avonds zoeken twee Duitsers met paard en twee wagens onderdak in onze omgeving. Drie boeren weten hen met smoesjes van het erf weg te krijgen. Daarna belanden zij bij de beruchte beheerder van het pension Eljo-Zamy. Deze neemt hen op. De soldaten komen uit Rotterdam en moeten naar Wezel. Naar het schijnt hebben zij geen haast.

1944 ----- 25 november zaterdag.

HARDONK. Regenachtige dag, iets kouder. 's Avonds erg licht op straat door de maan. Volgens de krant doen de geallieerden in Limburg pogingen om over de Maas te komen. De strijd schijnt overal in het Westen ten gunste van de bondgenoten te verlopen. Ik heb nu nog voor een paar dagen carbid. Hoe het dan moet? Nog steeds gaat een massa materiaal uit Holland weg. De terugtrekkende troepen doen in de omgeving Loenen en Beekbergen veel kwaad met fietsen stelen enzovoort. Ook komen hier veel Duitsers en NSB-ers uit Holland op doorreis (naar Duitsland?). Gepakt en gezakt in auto's die vaak getrokken worden door Duitse legerauto's.

VAN HOUTUM. De Posterrijen bezorgen plotseling een groot aantal brieven uit andere provincies. Het postverkeer gaat primitief. Er is eens per dag (dat is nog veel) een dienst per driewieler tussen twee gemeenten. In Apeldoorn zijn de rantsoenen suiker en boter helemaal opgehouden. Aardappels en rogge zijn nog met enige moeite te krijgen. De zwarte prijzen zijn echter hoog, bijvoorbeeld zout 10 gulden per pond, suiker 18 per pond, boter 20 per pond, carbid 20 per kilo, olie 15 per liter, gesponnen wol 12 gulden per 100 gram. De zwarte prijzen voor vlees zijn teruggelopen van 12 tot 9 gulden per pond. Vet echter kost nog steeds 28 gulden per pond. 's Morgens komen twee Duitsers op Brouwersmolen. Zij hebben zogenaamd tot taak de industrie weer aan het werk te brengen. Op hun bureau aan de Molleruslaan is zelfs nog geen elektrisch licht. Zij willen even vluchtig de fabriek zien. Op het laatst komt echter de aap uit de mouw. Zij vragen ´voor een goed overzicht van het bedrijf´ schriftelijke gegevens over de machines, aantal en de vermogens van de elektromotoren enzovoort. Hieruit is op te maken dat het in werking brengen van de industrie camouflage is. Zij bereiden in werkelijkheid de weg voor, voor een plundercommando. Alle jongemannen, geboren in 1922 en opgeroepen door het Arbeidsbureau, moeten aardappels rooien in Teuge en in Berg en Bos. Hun Ausweis wordt verlengd tot 30 december. Niemand meldt zich want het is toch weer bedrog. Betrokkenen moeten uiteindelijk toch in een Duitse oorlogsfabriek werken.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 13.00 uur zijn in de omgeving van de Klaverweg een serie bommen afgeworpen waarvan enige zijn ontploft. Geen persoonlijke ongelukken en geen schade.

1944 ----- 26 november zondag.

HARDONK. Prachtig meestal zonnig weer, kouder. Parken rond gefietst. Bij het Wilhelminapark zag ik opeens een grote viermotorige bommenwerper uit de wolken te voorschijn komen. Het toestel was getroffen en het werd groter en groter. Eensklaps sprongen de 6 bemanningsleden met hun parachutes naar beneden. Op deze personen, die een noodlanding maakten, werd van alle kanten door de Duitsers met afweergeschut en geweren geschoten! Twee van hun werden gedood, de andere vier gevangen genomen. Later in de middag telkens wat bommenwerpers en jagers in de lucht. Vanavond nog een ogenblik het afweergeschut in actie.

VAN HOUTUM. 's Middags om één uur komt een bommenwerper brandend over Apeldoorn. Zeven vliegers springen eruit. De piloot blijft zitten. Schijnbaar om het toestel buiten de bebouwde kom te laten neerstorten. Het valt brandend neer bij de kanovijver op Berg en Bos. Terwijl de vliegers langzaam met hun parachute dalen schiet de ´Hollandse´ SS op hen. De vlieger die op het marktplein valt doet direct de handen omhoog. Hij wordt door een schot in de rug gedood. Een tweede valt op een brug over het kanaal. Een andere soldaat brengt door een schot in het achterhoofd een einde aan het leven van die vlieger. De overige vliegers zijn gewond maar worden niet op de grond beschoten. Terwijl deze landverraders één vlieger naar het politiebureau overbrengen maken zij hem een horloge afhandig. Een andere piloot valt in het kanaal bij de eerste sluis. Zijn parachute is door kogelgaten opengescheurd. Hij redt zijn leven echter door een val in het water.

BLOEM. Boven Apeldoorn is een viermotorige bommenwerper neergeschoten. De acht inzittenden wisten zich met valschermen te redden. Echter één ervan werd door de Duitse afweer dood geschoten. 's Middags een aanval van 5 groepen, ieder 5 à 6 toestellen sterk, op de bruggen bij Deventer echter zonder deze te treffen. Eén vliegtuig werd getroffen door hevig afweer met zware kanonnen en spervuur. Het gaf een steekvlam, een rookwolk en dwarrelde naar beneden en viel neer bij het nieuwe ziekenhuis. De 8 inzittenden redden zich met parachutes. Eén vliegtuig moet bij Lettele gedaald zijn. Ook hier zouden de manschappen in de bossen van Sion ontkomen zijn. 's Middags ging er ook een V-1 de lucht in. Dit moet een kogel zijn van 9 meter lang en het laat een lange witte streep achter. Men hoort een geweldige knal en enkele minuten een sissend geluid van het naar boven schieten van het projectiel. Men zegt dat de startbanen hiervoor in Lettele liggen. Ook zegt men dat er telkens als er een afschieting mislukt er 8 man verongelukken. De V-1 wordt afgevuurd op Londen en Antwerpen. Daar wordt op het ogenblik de havens door de geallieerden gebruikt voor lossen van troepen en materiaal. Ook Luik zou volgens krantenberichten door dit wapen getroffen zijn.

BRANDWEER. 's Middags om 13.04 uur ontstond boven onze Gemeente een luchtgevecht. Een Amerikaanse bommenwerper werd afgeschoten. De bemanning trachtte zich met de valschermen te redden. Toen de jongens ongewapend aan witte parachutes in de lucht hingen begonnen de moffen er op te schieten. Het was iets vreselijks. Je had er zo wel op in willen vliegen. Eén van de jongens kwam behouden in een boom in de Korte Nieuwstraat terecht. Na eerst wat versuft te zijn kwam hij zeer spoedig bij. Een trap werd tegen de boom geplaatst en met vereende krachten stond hij weldra op de grond. Een oude mof die juist per fiets passeerde stapte af en arresteerde de Engelsman. Wonder boven wonder stond hij nog toe dat we de parachutist water gaven. Van de zeven parachutisten werden er 2 doodgeschoten en nog 3 gewond. Dit noemden de moffen oorlogsrecht. Het toestel was in de kanovijver van het Boschbad [tegenwoordig Kristalbad] te pletter gevallen.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 12.50 uur is een Amerikaanse bommenwerper neergekomen in het Bosbad [Kristalbad]. Een piloot gedood, de overige inzittenden gearresteerd. Geen persoonlijke ongelukken. Lichte schade aan enige woningen.

ZIEKENHUIS. Protest tegen de benoeming van de heer P. Dr. Hoeneveld (zenuwarts te Alkmaar) belt mij op met de mededeling dat hij mij verzoekt bij het Rijkscommissariaat een protest in te dienen betreffende de benoeming van de heer P. tot Secretaris Generaal van het Nederlandse Rode Kruis. Het protest wordt uitgesproken namens de afdeling Amsterdam van het Nederlandse Rode Kruis en de afdelingen Alkmaar en Haarlem. Voorts is hierover ook een conferentie geweest van het Medisch Contact dat zich eveneens bij dit protest aansluit. Er wordt nu in het midden gelaten of eerst het hoofdbestuur Nederlandse Rode Kruis is afgezet en toen de heer P. benoemd dan wel of na de benoeming van de heer P. het Bestuur bedankt heeft. De bezwaren tegen de heer P. betreffen in het bijzonder zijn financiële reputatie. Daarbij wordt in het midden gelaten of dit terecht is dan niet. Voorts is de geste van het benoemen van een oud-directeur Winterhulp en Volksdienst ons in geen enkel opzicht aangenaam. Er wordt niet bij vermeld dat wij dit beschouwen als een inmenging in een Nederlandse zaak. Het protest is besproken met de Burgemeester van Amsterdam mr. Voute die zich met het standpunt van de Afdeling, naar mij werd gezegd, kan verenigen. De Afdeling Amsterdam is inmiddels bezig zich te ontbinden. Men wenst niet samen te werken met de heer P. Hierover vraag ik advies aan de Burgemeester mr. Pont. Het is mij bekend dat mr. Pont zeer op de hand van de heer P. is. Juist daarom hoor ik hem gaarne, audiatur et altere pars [= de andere partij moet ook worden gehoord]. De heer Pont is van mening dat de heer P. een bekwaam organisator is. De ingebrachte bedenking tegen zijn persoon berust op laster. De heer P. is met name door de leider ir. Mussert uit zijn functie bij de Winterhulp gezet. Daarna was de Winterhulp geheel in NSB-handen. Ze floreerde weinig en was impopulair. Dat is daarna nog op het conto van de heer P. geschoven. De Burgemeester raadt mij aan het protest ter kennis te brengen van de Gezant dr. Behne. De benoeming is geschied door de Rijkscommissaris. Waarschijnlijk op voordracht mee van dr. Reuter. Er zou ook een Weermachtsinstantie aan meegewerkt hebben. Tussen haakjes is aan dr. Zengerling over deze geschiedenis niets bekend. Ik had hem al op zondagmorgen 26 november hierover gesproken. Hij zegt dat ook zijn chef de generaal Meyer hiervan niet op de hoogte is. Het Nederlandse Rode Kruis was tot nu toe aan de Weermacht een doorn in het oog.
9 uur (voormiddag). Ter informatie wordt de inhoud van het protest meegedeeld aan dr. Zengerling.

1944 ----- 27 november maandag.

HARDONK. Bewolkt, kil, geen regen. Weinig bijzonders. Enkele vliegtuigen. Landwacht op straat.

VAN HOUTUM. 's Nachts verblijven 2.000 Duitsers in de Gestichtgebouwen in Hoenderloo. In Beekbergen zullen de komende nacht 300 moffen worden ingekwartierd. Ook in Lieren moeten de boeren ruimte vrij maken voor soldaten. Van het naburige met de moffen heulende gezin aan de Hoenderloseweg gaat een dochter met een soldaat mee naar Hengelo. Een tweede meid staat ook op het punt om te vertrekken. Zaterdagavond stalen Duitse soldaten bij Remelink (een man op leeftijd) drie kippen en een haan. Sneden deze de kop af waarna bovengenoemde meiden ze voor de moffen braadden. Het adres van de boer is ook door deze familie aangewezen. 's Morgens komt een agent op kantoor en vraagt of het paard en de wagen van oom Gerrit ook kunnen mee helpen met het vervoer van duizend ton hout uit de bossen van Hoog Buurlo naar ziekenhuizen in Apeldoorn. Per dag kan slechts één vracht worden gereden. Hiervoor ontvangt men 20 gulden vergoeding. Om 14.50 uur rijdt een Duitse auto het fabrieksterrein op. Er zit een luitenantkwartiermaker in. Deze vordert bij oom Jan een woonkamer voor conferenties, de garage voor de auto en de loods bij de fabriek voor de keukenwagen. Hij vordert bij ons een slaapkamer voor één persoon. Hij plaatst voor de oprijlaan naar het huis van oom Jan een bordje met de woorden ´Einheit Bieber Schwalbe´. Het inkwartieringswagentje rijdt de hele avond rond. Om 8.45 uur houdt een colonne van negen vrachtauto's (komende uit Apeldoorn) voor de fabriek stil. Na enig talmen gaat een motorordonnans naar oom Jan. Kort hierna gaan alle wagens naar het Patertehuis. Er worden daar 40 soldaten ingekwartierd. Vervolgens kloppen drie Duitsers bij ons aan de deur. Eén van hen is luitenant Bieber. Hij wil de slaapkamer zien en vraagt of deze ook verwarmd is. Hij kan eventueel wel voor kolen zorgen. Het huis schijnt hem aan te staan want hij vordert ook een woonkamer en de garage. Wij denken dat hij zijn bureau naar onze woning wil verplaatsen. In de gevorderde woonkamer is zeer toevallig geen licht. Het hindert niet want de luitenant beschikt zelf over een carbidlamp. De bij mijn oom verblijvende Duitse officier zal proberen elektrisch licht (220 Volt) te krijgen. Zij vragen boter te koop en geven graag 30 gulden per pond. Zij eten bovendien zwarte kaas [kaas gekocht op de zwarte markt] omdat de legerrantsoenen ook niet voldoende zijn. Deze moffen geven de indruk de laatste nachten niet geslapen te hebben. Er staan op drie punten langs de Hoenderloseweg schildwachten. Zij houden iedereen aan en deze moeten zich legitimeren. Om elf uur komt opnieuw een aantal vrachtwagens aan. Een uur later rijden wagens het fabrieksterrein op.

ZIEKENHUIS. Bij de gezant dr. Behne, 10 uur voormiddag onderhoud bij de gezant dr. Behne. In bewoordingen als hierboven aangegeven deel ik mijn protest mee. Ik krijg de gelegenheid kalm uit te spreken. Daarna zegt de Gezant mij dat hij mij verzoekt aan dr. H. en aan het ´Medisch Contact´ mee te delen dat het Nederlandse Rode Kruis als geheel zich telkens zodanig misdragen heeft dat het beschouwd moet worden als een illegale organisatie. Het hoogtepunt hiervan is geweest het vervoer van een Engelse Majoor en van zware wapens, naar ik verneem, antitankwapens en handgranaten. Dit heeft tenslotte gevoerd tot de noodzakelijkheid van een terzijde stellen van het Bestuur voornamelijk van de heer L. Hij was van mening dat deze feiten wel niet bekend zouden zijn aan de heren in Amsterdam en verzocht mij deze mee te delen. Mogelijk dat dat op hun houding invloed zou uitoefenen.
- Laster. Voorts over de persoon van de heer P. zei dr. Behne dat alle aantijgingen waren te beschouwen als grove laster (Schwere Verleumdung) en dat de Rijkscommissaris, als hij een benoeming deed, van tevoren naar een persoon informeerde en er voor borg stond dat deze man integer was. Dr. Behne voegde hier aan toe dat dr. P. gedurende anderhalf jaar met zijn medewerking in Marseille gewerkt had. Dr. H. en hij waren van oordeel dat aan het optreden van de heer P. niet dát had ontbroken. De heer P. blíjft dus. Wij hebben dit te zien als een goedgunstige poging van de Rijkscommissaris om het Nederlandse Rode Kruis, dat zich in zijn gedragingen zo treurig betoond heeft, alsnog de reddende hand toe te steken en te proberen het weer op de been te helpen. Het ware ook mogelijk geweest het Nederlandse Rode Kruis ineens van bovenaf te ontbinden. Het Nederlandse Rode Kruis is en blijft een Nederlandse zaak. Dr. Behne vroeg daarop naar mijn persoonlijke mening. Ik heb toen gezegd dat ik de genoemde feiten betreurde en dat ik mij verbaasde dat zij geschied waren. Ik heb ook gezegd dat er bij de Afdelingen naar mij bekend was wel bezwaren tegen het Hoofdbestuur bestonden over de organisatie van het vervoer. Voorts leek het mij moeilijk om in dit verband de standpunten van het Rijkscommissariaat aan de ene zijde en van de Rode Kruis afdelingen aan de andere zijde te verenigen zodat ik als mogelijkheid veronderstelde dat die afdelingen inderdaad teniet zouden gaan. De heer Behne deelde mij daarop mee dat hij dit evenzeer als de Spoorwegstaking als een zuiver Nederlandse zaak beschouwde en dat hij weinig interesse had voor het al of niet voortbestaan van het Nederlandse Rode Kruis. Hiermee eindigde het onderhoud.
- Samenwerking met P. verworpen. Om 11 uur onderhoud met dr. Dubois (oogarts alhier) en met dr. Brutel de la Riviere uit Deventer. Ik doe verslag van mijn bevindingen. Dr. Brutel is van mening dat wij moeten onderzoeken voor welke doeleinden of het Nederlandse Rode Kruis nog werken kan. Het transport was wel het zwaartepunt van de werkzaamheden. Het is de vraag of het de moeite van de samenwerking met de heer P. waard is om te proberen dit werk als Rode Kruis organisatie voort te zetten. Beter zal het zijn de naam weg te laten, zich los te maken van het Hoofdbestuur en te proberen in plaatselijke comités nog te doen wat men doen kan. Hij is nu op weg naar Amsterdam en zal van ons onderhoud daar bericht doen. Inmiddels vernemen wij dat de afdelingen Rotterdam, Den Haag en Utrecht ook bedankt hebben en bezig zijn zich te ontbinden. Wij delen mee dat in Apeldoorn de voorzitter al gearresteerd is en dat het weinig moeite zal kosten de werkzaamheden geheel over te hevelen naar de zogenaamde Rode Kruis commissie. Daarin hebben overigens geen leden van het Nederlandse Rode Kruis meer zitting. De naam daarvan zal dus moeten veranderen. Wij vernemen voorts dat dr. v.d. D. (voorzitter van de Afdeling Arnhem) er voor is met de heer P. samen te werken. Voor zover wij weten is dit een uitzonderlijke persoonlijke mening.
Om 12 uur bezoek aan Sint Jozef [psychiatrisch ziekenhuis aan de Deventerstraat]. Er liggen nog 20 Engelsen keurig ondergebracht. Dr. Fraser is over het eten tevreden. Ik ontdek nog 4 Braunsche spalken en 2 hoefijzers die ons toebehoren. Na gebruik krijgen we ze terug.

1944 ----- 28 november dinsdag.

HARDONK. In de morgen goed weer, veel wind. Licht bewolkt en zeer veel regen. In de afgelopen nacht geweldig veel militair verkeer richting Deventer ook per trein. Men schatte bij de politie de file, wanneer de wagens met 25 meter tussenruimte reden, op een lengte van Amersfoort tot Zutphen. Vanmorgen talrijke jagers in de lucht. Laag duikend werden de treinen op het station beschoten. Resultaat: van 3 gereedstaande locomotieven werden er twee stukgeschoten. Vandaag zelfs geen taptemelk te krijgen. Toen maar karnemelk genomen. Twee jongens in de buurt door de Grüne Polizei ontdekt. Na het eten bij M.[Moerman] geweest.

VAN HOUTUM. Om 3.45 uur klopt de luitenant bij ons aan de deur. Zijn auto wordt in de inmiddels ontruimde garage geplaatst. Hij slaapt boven en zijn chauffeur in de luxe wagen. We zien 's morgens dat er drie vrachtwagens op het fabrieksterrein staan. Deze staan respectievelijk tegen de keukenmuur bij oom Jan, de kolenloods en de muur bij de vroegere accukamer. Eén van de wagens wordt al spoedig in de grote garage gezet. Naar later blijkt is het de auto van de foerier. Bij het Patertehuis staan 15 vrachtwagens onder de bomen verscholen. In onze Sprengen en omgeving staan 14 wagens geparkeerd. Daaronder een benzinetankwagen. Voorts liggen er naar schatting 30 vaten benzine op de grond. De soldaten zijn bezig alles met sparrentakken te camoufleren. Deze troepen hebben bij Antwerpen en Turnhout gevochten. Het lijkt ons een colonne voor etappedienst. Daarna verbleven zij lange tijd in Rotterdam en reisden via Utrecht en Amersfoort naar hier. Ze zijn vandaag nogal vervelend. De soldaten vorderden bij oom Jan nog een woonkamer. Er hebben er 's nachts acht op een matras op de grond geslapen. Zij leggen ook beslag op een kantoorvertrek. Mijn oom luistert een gesprek tussen twee moffen af. Hij hoort één zeggen ´Als ik vannacht geen beter bed krijg gooi ik de baas eruit´. Een ander merkt op dat in ons huis centrale verwarming is. Wij zien de inkwartiering daarom nogal donker in. De luitenant staat om negen uur op en controleert alle soldaten. Bij het klaarmaken van het eten zien wij dat de kok een teil (circa 30 liter) met fijn gesneden vlees in de keukenwagen gooit. Verder mengt hij een aantal pakken vermicelli (al lang onbekend) door het eten. De kok gebruikt voor het stoken onze kolen. De foerier is druk bezig rantsoenen samen te stellen. Zij krijgen 50 gram boter per dag en één Kuch [brood]. Eén van de soldaten eet zuiver wittebrood. Hoe hij er aan komt is een groot raadsel. Om 10.45 uur cirkelen vier jagers boven Apeldoorn en mitrailleren een troepentrein op het station. De meeste kogels zijn mis. Het luchtdoelgeschut gaat hevig te keer. In enkele huizen in Ugchelen dringen zelfs nog granaatjes en mitrailleurkogels door. Eén jager duikt zo laag, dat hij genoodzaakt is onder de hoogspanningsdraden door te vliegen. Waarom hij boven Ugchelen duikt is onbekend. In Apeldoorn zijn één dode en een aantal gewonden. 's Middags wordt het eten voor de hele dag onder de soldaten uitgedeeld. De resterende soep wordt niet aan het fabriekspersoneel gegeven maar weggegooid. Nog geschikte soepbenen worden zodanig bij de urineerplaats neergesmeten dat men ze niet meer wil oprapen. Om één uur brengen enige soldaten vierzakken met eierkolen mee. Eén wordt bij de ketel neergezet en de overigen blijven bij de keukenwagen. Nu zij kolen hebben gegeven eisen zij ook warmte op het kantoortje. Daar staat een stoomkachel. Tot tweemaal wordt de toevoerkraan dichtgedraaid. Daardoor krijgt mijn neef een reuzen standje van een onderofficier. Wij hebben de hoofdkraan niet afgesloten. De schuld moet of bij het personeel of bij de soldaten (dit is logischer want zij gunnen elkaar niet veel) worden gezocht. De foerier deelt in de loop van de middag ook nog jenever uit.
Dr. Piekema (arts in Ugchelen) wordt als krijgsgevangene van Amersfoort naar Duitsland overgebracht. Mijn neef Henk komt 's avonds om zes uur terug van een reis naar Kampen. Hij is gisterenmorgen om vijf uur met paard en wagen en drie anderen vertrokken om klaverstro te kopen. Daaronder twee wagens van Melissen. Henk komt met 41 balen terug. Zij zijn op de terugweg bij Heerde door Britse jagers beschoten. Zijn paard vormde het doelwit en trok na het eerste mitrailleurvuur als reactie de wagen in de losse berm. Kort daarop sloegen de granaatjes in op de plek waar het dier eerst gestaan had. Het paard heeft slechts drie schaafwonden. Mijn neef stond achter een boom. Rondom hem knapten de beukentakken door de scherven en kogels. Een andere voerman sprong in een dekkingsgat dat voor de helft onder water stond. Het is gelukkig goed afgelopen maar het waren angstige momenten.
Om elf uur wordt er hard op de voordeur geklopt. Mijn vader doet open en wordt bijna omver gelopen. Twee SS-soldaten stuiven naar binnen en eisen in de gang dat wij hen ´emmers´ Thee geven. Zij gaan met een emmer water weg nadat mijn vader had gezegd dat er een officier in huis slaapt en een keukenwagen bij de fabriek staat. De soldaten gaan hierop naar het ketelhuis en worden daar hartelijk ontvangen. De strijd tussen SS en Weermacht neemt er zichtbare vormen aan. De soldaten van de Weermacht staan met het geweer op de ´indringers´ gericht. Eén van hen trapt ze tenslotte de deur uit. Zij zullen hun ´emmers thee´ wel hebben vergeten. Om twaalf uur vertrekken drie vrachtauto´s die benzine voor 100 kilometer meekrijgen. In de nacht van maandag op dinsdag is er bij deze groep te veel benzine verbruikt. Een officier roept overdag alle manschappen achter de heg van de groentetuin bijeen en geeft hen hierover een ernstig standje.

BLOEM. 's Avonds kwamen weer zeer veel wagens over de weg richting Zutphen.

BRANDWEER. 10.50 uur luchtalarm. Tien Engelse jagers deden met raketbommen en boordwapens een aanval op het Stationsemplacement. Vele wagens werden op de kop gezet. Een wagon met afweergeschut vloog door midden. Hierbij werden verscheidene moffen gedood.

SPOORWEGEN. Op 27 en 28 november 1944 werd Barneveld gebombardeerd terwijl op 28/11 in Apeldoorn om ongeveer 10.30 uur een luchtaanval plaatsvond op een trein nabij de Spoorstraat met als gevolg veel materiële schade.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 10.45 uur werd het Station Apeldoorn door 10 vliegtuigen beschoten. Perceel Spoorstraat 19 en 21 eveneens beschoten. Twee gewonden. In perceel Kaijersdijk 8 twee personen gewond door scherven. Verder schade aan omliggende woningen.

1944 ----- 29 november woensdag.

HARDONK. Prachtig, zonnig weer, niet koud. Veel vliegtuigen, af en toe afweergeschut. In de afgelopen nacht opnieuw geweldig veel verkeer. Rijen wagens en troepen trokken af en aan door de Korenstraat maar vertrokken later allemaal richting Deventer. De vreemdsoortigste wagentjes komen langs getrokken door een of twee paarden. Soms zijn het bijna miniatuur karretjes. Dan volgt weer een stel vrachtauto's afgewisseld door groepjes marcherende infanterie met handmitrailleurs en pantservuisten. Vanmiddag een niet ontplofte V-1 op Spelderholt tot ontploffing gebracht. Vanavond voor het eerst mijn nieuwe verlichting in gebruik. Een miniatuur waterrad met fietsdynamo op de waterleiding in de keuken en vandaar een snoer naar de huiskamer. De verlichting gaat best. Je bent op deze manier voorlopig gered. De boerin bracht vanmiddag wat boter.

VAN HOUTUM. De luitenant slaapt alleen 's nachts bij ons. Om ons huis loopt een schildwacht evenals bij de fabriek. De nachtwacht moet de ketel aanhouden. In het ketelhuis slapen acht moffen en bij mijn oom ook acht waaronder ook de chauffeur van Bieber. Enkelen liggen in een stoel. De foerier heeft zijn bed voor de auto in de garage geplaatst. Een tweede soldaat slaapt ook in die schuur. Een ander ligt in de auto van de keukenwagen. De overigen zijn bij de Paters ondergebracht. Bieber heeft bij ons in de salon een radio staan. Deze kan echter niet spelen. De moffen zijn vandaag niet zo lastig als gisteren. Misschien ligt dit aan het weer. Zij kunnen nu tenminste met het zonnige weer gaan wandelen (gisteren regende en waaide het). Om 3.45 uur worden doelen bij Hoenderloo beschoten. Een half uur later weerklinkt een zware explosie in de richting Beekbergen. Alles trilt. Van een vliegtuig is echter niets te horen. Volgens geruchten zouden de Duitsers in alarmtoestand twee verkeren. Zij moeten zich gereed houden om direct achter de IJssellinie te kunnen terugtrekken. Bij alarmtoestand drie zou alles achter deze rivier moeten worden teruggebracht. Het is te mooi om waar te zijn. De BBC maakt om 11.45 uur bekend dat het Canadese leger van Zeeland naar Nijmegen is overgeplaatst. Het Mededelingenblad zal door papierschaarste voortaan niet meer op woensdag verschijnen.

BLOEM. Overdag een aantal aanvallen van éénmotorige jagers op de spoorlijn Apeldoorn - Zutphen. Daarbij vielen 2 bommen. Eén in de wei bij Dieks Streppel en één aan de spoorbaan bij de wei van Philips. En nog 2 bommen over de lijn bij Dirk van Schaik. Allen zonder verder wat te treffen. Ook zijn er verder weg nog bommen gevallen. 's Avonds ontplofte nog een bom die 's middags gevallen was. Ook kwamen 's avonds weer veel wagens en begeleidende manschappen over de weg.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 14.20 uur Nabij de Ramsbrug twee benzinetanks afgeworpen. Aan de 2e Wormenseweg 16 en de Kayersdijk eveneens twee benzinetanks afgeworpen. Omstreeks 15.10 uur. Bommen ontploft op de Deventerstraat ter hoogte van perceel 617. Eveneens bominslag aan de Broeksweg. Schade aan woningen in de omgeving.

1944 ----- 30 november donderdag.

HARDONK. Bewolkte lucht, in de middag korte opklaring. Tegen half drie enige vliegtuigen, afweergeschut en bommen. De bommen vielen achter de Veldekster in Ugchelen, helaas 25 meter van de spoorlijn. Mijn watermolentje van een nieuw model rad voorzien. De leiding door de gang en kamer vastgemaakt en het lampje van een kapje voorzien. Het geheel doet het verbazend leuk. Het Duitse verkeer vandaag heel wat minder. Kool nog steeds moeilijk te krijgen. Ik heb sinds zaterdag nog niets kunnen kopen.

VAN HOUTUM. 's Nachts om drie uur klopt een schildwacht aan de deur en loopt na het opendoen naar de luitenant. Het schijnt een belangrijke boodschap te zijn. Bij oom Jan wordt deze nacht veel getelefoneerd. Drie soldaten krijgen 's morgens wegens een aanrijding een standje van een officier in de groentetuin. De koks halen selderij voor de soep uit deze tuin. Het resterende eten wordt ditmaal niet weggegooid maar onder het personeel verdeeld. De chauffeur van Bieber vertelt dat zij komende nacht of morgenvroeg zullen vertrekken. In de Sprengen worden alle benzinevaten ingeladen. De keukenwagen wordt ook startklaar gemaakt. Een kok heeft een stuk draad nodig en knipt dit uit de waslijn van de buurvrouw. Hij belooft ander draad terug te geven, maar hiervan komt niets. Een tweede die ook draad wil hebben, wordt van het terrein getrapt. 's Morgens snijden de Duitsers de stroomtoevoer naar de gevorderde loodsen van de Brouwersmolen af. De centrale in Hengelo is namelijk gebombardeerd. Mussert en zijn kornuiten verblijven in een textielfabriek in Almelo. Hij heeft het Duitse uniform zeker verloren want anders vocht hij wel tegen de Geallieerden. Om 5 uur staat de benzinewagen voor de fabriek. Er wordt echter geen benzine gedistribueerd. Een aantal boeven van de Keienberg trachten om 5.30 uur met paard en wagen voor de tweede maal aardappels te stelen (de vorige keer zelfs 30 mud). De Duitsers omsingelen hen en willen ze allemaal fusilleren. De Paters voorkomen dit. Alle daders moeten hun persoonsbewijzen inleveren. De foerier deelt om acht uur noodrantsoenen uit. De soldaten worden vier aan vier in de schuur toegelaten. De rest staat buiten de deur in de rij. Tot hen behoort het boertje uit Noord Brabant. Deze is fel NSB-er. Moet niets van de Tommies hebben en verdient bij de Duitsers 80 gulden per week. De keukenwagen wordt achter de vrachtauto gekoppeld. De Duitsers in het huis van oom Jan maken de ransels klaar. De soldaten bij het Paterhuis zijn om elf uur startklaar. Het gebeurt zonder veel geschreeuw. Wij barricaderen uit vrees voor diefstal twee schuren van binnen en slaan de grendels aan de buitenkant met spijkers vast. Het schijnt dat deze Duitsers nog op de auto wachten die naar Amsterdam is vertrokken. Want zij telefoneren hierover vijf maal met de kazernes. De officieren bereiden zich nog niet op vertrek voor. Het marsbevel geeft de route Apeldoorn - Zutphen - Ruurlo - Doetinchem aan. Wij vermoeden dat zij in Munster zullen worden ondergebracht.

BLOEM. Men zegt dat in Utrecht het dagrantsoen van de bevolking uit een halve liter soep bestaat waar ze nu al in geen 3 weken aardappelen in gezien hebben. Ook is de melk op bonnen aangewezen. Maar de melkboer heeft geen melk ook al omdat er geen vervoer is. Er waren 50.000 man uit Rotterdam. Die waren daar tijdens een razzia opgepakt en naar Utrecht komen lopen. In die stad waren ze in grote gebouwen ondergebracht. De nacht hadden ze daar doorgebracht en bijna zonder stro op de grond geslapen. 's Morgens zijn ze in boten geladen en naar Duitsland overgebracht. Daar werden ze aan de verdedigingslinies tewerkgesteld. De geallieerden liggen nu aan de Rijn tot aan de Moerdijk. Ze zijn in hevig offensief bij Aken en bij Metz in Frankrijk. Door de zeer grote schaarste aan verschillende artikelen wordt voor 1 pond suiker f. 30,- betaald. Voor 1 pond boter f. 28,-, 1 pond zout f. 10,-, 1 hectoliter aardappelen f. 15,- en meer, 1 mud rogge f. 140,- en 1 mud tarwe over de f. 200,-. Reinder Evers was met zijn zoon op de Arnhemseweg, in de buurt van Museum Vaals, toen de Tommies een hem achteroprijdende colonne van 3 stuks Duitse vrachtwagens ieder bemand met 12 man in zicht kregen. De Tommies doken tot 7 maal toe op deze wagens en schoten met boordwapens de Duitse wagens in brand. Daar deze geladen waren met munitie kwamen de inzittenden allen om het leven terwijl de wagens uitbrandden.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 14.40 uur. Bommen gevallen tussen Veldekster en spoorlijn in Ugchelen. Geen persoonlijke ongelukken en veel glasschade.

SPOORWEGEN. Op 30 november werd Barneveld weer gebombardeerd met als gevolg aanzienlijke schade aan de spoorweg.

ZIEKENHUIS. Brandstof in het Seminarium. Hier in het gebouw wordt het wel rustiger maar er zijn toch nog steeds grote zorgen. Deze betreffen voornamelijk de brandstof. Er is nu gelukkig een klein beetje cokes gekomen. Aanvankelijk heb ik gemeend ook de gangen en wc´s mee te kunnen verwarmen. Die hebben we er nu afgedaan en voorts alles dichtgedraaid wat maar even er af kon. Dat blijkt nu enorm te schelen, meer dan de helft van de brandstof. Het was de bedoeling veel hout te stoken. Dit dreigt te mislukken door het moeilijke transport. We zouden hout uit Deelen krijgen door boeren uit Beekbergen hierheen te vervoeren. Dat mislukt echter doordat de boeren niet willen. Hun paarden zijn en worden namelijk onderweg door de Duitsers gevorderd. Nu moeten we hout van dichterbij hebben maar dat moet nog afgezaagd worden. Als het hier in huis is gekomen moeten de stobben gekloofd en met de zware cirkelzaag klein gemaakt worden. Daarna moet het vervoerd worden naar de ketels en dag en nacht er in geworpen. Het ketelhuis is aftands. Er wordt steeds in gewerkt. Daar moet weer voor aangevraagd voor toewijzing materiaal enzovoort. Dan zijn er ineens weer geen werklieden omdat zij zich niet op straat durven vertonen. Overigens is het ook moeilijk om werkvolk te krijgen.
- Duitse legertros. Sinds twee dagen komen er door Apeldoorn zeer veel voorbijtrekkende troepen, naar men zegt uit Brabant. Wij herbergen daarvan het paardenvolk bij ons omdat er grote garages zijn die als stallen dienst doen.
- De Aardappels voor Amsterdam. Dr. Hoeneveld bericht uit Alkmaar dat het begonnen transport van de schepen over de Zuiderzee [IJsselmeer] opgehouden is. Een der Beauftragten heeft geëist dat er machines met de schepen mee terug gevoerd zouden worden. Dit is door de agrariërs niet acceptabel geacht. Hij vraagt mij daarop nogmaals naar Behne te gaan en te verzoeken aan de Engelsen te vragen één groot konvooi toe te staan met levensmiddelen op nader te bepalen uur en dag. Ik vraag nu namens wie ik dat kan vragen. Hoeneveld antwoordt dat hij dat met de Burgemeester van Amsterdam zal bespreken. Hij zal mij morgenavond weer opbellen. Voorts zit er voor mij een sprong in de gedachtengang. Waarschijnlijk hierdoor dat men hoopt, door éénmaal te varen, met Duitse toestemming de kwestie van het lading-terug-varen op de lange baan te kunnen schuiven. Dit lijkt mij een onjuiste listigheid. Dat zullen ze nooit nemen. Intussen zit Amsterdam zonder eten. Leiden ook al zoals Hoeneveld terloops nog zei naar aanleiding van een klacht van daar. Zie wat we doen kunnen. Ik pieker er telkens lang over. Soms hangt deze last me als een molensteen op de schouders.

BURGEMEESTER PONT (1 - 30 november).
In de loop van deze maand zijn door de Wehrmachtkommandantur op grond van de verordening van de Rijkscommissaris gevorderd:
a. 50 woonhuizen met inventaris gelegen aan de Rostocklaan (7), Koningstraat (3), Dennelaan (1), Looseweg (3), Soerenseweg (16), 2e Beukenlaan (4), Genistalaan (4), Billitonlaan (1), Jachtlaan (10) en Zwarte Kijkerweg (1),
b. 12 woonhuizen zonder inventaris gelegen aan de Soerenseweg (1), Looseweg (8), Molleruslaan (1), de Voorwaarts (1) en de Zutphensestraat (1),
c. 8 gebouwen namelijk de Jeugdherberg aan de Soerenseweg, de scholen 3 en 28, hotel 'Prinsen' in Ugchelen, 2 bureaus van het Departement van Justitie, een garage aan de Jachtlaan en de Brandweerkazerne,
d. een bouwterrein (1.07.30 hectare) aan de Alexanderlaan.
In hetzelfde tijdsverloop werden door de Wehrmachtkommandantur 10 gevorderde woonhuizen ter beschikking van de vroegere bewoners gesteld. Deze woonhuizen zijn gelegen aan de Regentesselaan (1), Fabriekstraat (5), Weidestraat (1), Marialaan (1), Deventerstraat (1) en Ribeslaan (1). Verder is vrijgegeven het terrein van de voetbalvereniging 'Robus et Velocitas' met tribune en kleedgelegenheid aan de Asselsestraat.
Voor de huisvesting van door vorderingen van de Wehrmachtkommandantur dakloos geworden inwoners van de gemeente was het nodig met hantering van de aan de burgemeester toegekende bevoegdheid 4 woonhuizen te vorderen. Verder is een woonhuis gevorderd voor het onderbrengen van het kantoor van een door bominslag beschadigde fabriek.
In november werd aangegeven de vordering van 7 auto's, 22 rijwielen, 1 autobus, 1 motorrijwiel, 10 paarden, 5 wagens, hooi, prikkeldraad, paardentuigen enz.
De vordering geschiedde door troepenonderdelen en militaire instanties van de Duitse Weermacht. Betaling werd niet ontvangen

1944 ----- 1 december vrijdag.

HARDONK. Bewolkt, geen regen, iets koudere wind. Weinig vliegtuigen. Doortrekkende Duitse troepen plunderen vooral alleenstaande boerderijen en woningen langs de grote wegen, ook veel paarden en vooral fietsen. Mijn watermolen werkt best. Ik heb vandaag ook een lampje in de keuken aangebracht. Echter dit werkt nog niet helemaal naar wens. Nog steeds geen groente.

VAN HOUTUM. 's Nachts om 1.30 uur komt de vrouw van het pension Eljo-Zamy (deze heeft in 1943 joden verraden en bestolen) op het kantoor bij de Duitsers. Zij zegt dat bij haar 17 dekens zijn gestolen. De ene dief beschuldigt de ander. De luitenant gelooft haar en roept alle soldaten voor de garage van mijn oom samen en houdt een korte toespraak. Hij geeft ze vijf minuten bedenktijd. Er komen nog geen dekens te voorschijn. Bieber houdt opnieuw een appèl. Na enige tijd brengen enige soldaten vier dekens. Misschien zijn deze werkelijk bij haar gestolen maar het getal 17 is door deze misdadige vrouw verzonnen. Om 2.30 uur vertrekken alle vrachtauto's met soldaten. De officieren blijven echter nog. Om acht uur komt de diezelfde vrouw van het pension opnieuw en beweert nu dat bij haar ook een bed is gestolen. Zij heeft geen geluk en verdwijnt kort daarop. 's Middags om vier uur vertrekt de Duitse chauffeur met zijn auto en neemt de koffer en de radio van de luitenant mee. Hij neemt van ons afscheid en geeft nog een kleine hoeveelheid suiker. Daarna rijdt hij naar het huis van oom Jan. Daar zitten de overigen. Deze kaarten bijna de hele dag. De zoon van de beruchte pensionbeheerder komt 's middags nog bij de Duitsers. Hij ontvangt een bewijs voor de schadevergoeding. De luitenant neemt om 4.45 uur afscheid. Hij dankt ons voor het onderdak en hoopt dat wij (ook het huis) gespaard mogen blijven van het oorlogsgeweld. Zij vertrekken om 5.30 uur in de richting Duitsland. In de afgelopen nacht vertrokken alle Duitsers uit Beekbergen. Het dorp heeft door hun bemiddeling weer stroom. Enige moffen maakten woensdagmiddag een vliegende bom onschadelijk. Deze lag ten zuiden van Beekbergen in het bos. Alle ramen en deuren moesten worden open gezet. Over de uitwerking is niets bekend. Nu de Duitsers weer weg zijn komen wij er achter dat de geleverde eierkolen, bij de Paters waren gestolen. De moffen lieten in de Sprengen vier lege benzinevaten achter. Burgers leggen er beslag op. Eén explodeert door gebruik van lucifers. Het loopt zonder ongelukken af. Op het nabijgelegen kerkhof [Heidehof] worden weer vier Engelsen begraven. De Britse dominee (krijgsgevangene van het luchtlandingsleger) spreekt een kort woord. Er liggen nu in totaal al 99 Engelsen en Amerikanen en één Rus. Op last van de SD moeten alle joden zich melden die van het dragen van een ster waren vrijgesteld.

BURGEMEESTER PONT. Omstreeks 1 december waren voor zover bekend nog ongeveer 500 personen afkomstig uit Apeldoorn werkzaam aan de IJssellinie.
Het opnemen en afvoeren van évacués is geleidelijk voortgezet. De totale opname in de gemeente Apeldoorn bedroeg naar plusminus 40.000. Dit aantal is naar schatting teruggelopen tot 15.000 à 20.000. Hoewel het in de bedoeling lag alle évacués te herévacueren is dit op last van de Duitse instanties voorlopig gedeeltelijk stopgezet. In verband met het feit dat verschillende évacués met luizen of schurft zijn besmet is in de fabriek van Van Gelder een quarantainestation opgericht. In de school aan de Molenstraat heeft de ontsmetting plaats. Oorspronkelijk was het de bedoeling perceel Hoofdstraat 92 als ontluizinginrichting te gebruiken maar doordat dit gebouw gereserveerd moest blijven voor een noodziekenhuis is daarvan afgezien.

1944 ----- 2 december zaterdag.

HARDONK. Zacht weer, zwaar bewolkt met iets regen, later helder. Weer een onrustige dag met veel zorg en ellende in menig gezin. Om half negen vanmorgen brulde die ellendige luidsprekerauto ´alle mannen van 16-55 jaar zich naar de Markt begeven met volledige uitrusting. Alle andere mannen moeten zich in huis ophouden anders wordt geschoten´. Nou geschoten is er erg veel maar steeds in de lucht. Tegen 1 uur begonnen de huiszoekingen, Hoofdstraat, Nieuwstraat, Korte Nieuwstraat, Deventerstraat enzovoort. De huiszoekingen verliepen nogal tam. Meestal liepen de SS-ers door wanneer geen gehoor verkregen werd. Op het kruispunt Hoofdstraat - Deventerstraat was het begin. Hier stond de SS aangetreden en werd vandaar over de omgeving verdeeld. Tegen 6 uur hoorde een groot aantal mannen op de Markt zich ineens toeroepen ´nach Hause gehen´. Nu dat lieten ze zich geen twee keer zeggen. Of er bij mij ook nog geprobeerd is huiszoeking te doen weet ik niet. Wel werd er tweemaal gebeld. Ik ben niet wezen kijken. Gelukkig is dit weer voorbij. Ik vertrouw de zaak niet helemaal daarvoor deed de SS alles veel te mak en te tam. Dat ligt totaal niet in hun lijn. Toch zijn er al met al weer massa's mannen als slaven weggevoerd. Vandaag veel kanongebulder richting Arnhem. Het watermolentje doet het fijn. Overigens is het verboden en het wordt als ´sabotage´ beschouwd. Het watergebruik neemt daardoor te veel toe.

VAN HOUTUM. 's Morgens horen wij per telefoon uit Apeldoorn dat alle straten door de Duitsers zijn afgezet. Kort daarna wordt duidelijk dat de moffen weer een razzia houden. Leden van de SD, ´Hollandse´ SS en Landwachten gingen al om zes uur tot de drijfjacht over. Zij lichtten vele personen van hun bed. Op de straten staan mitrailleurs opgesteld. De moffen schieten voor angst aanjaging voortdurend in de lucht en maken veel gebruik van handgranaten om de vrees nog groter te maken. Deze brengen echter geen schade aan mensen of huizen toe. In enkele wijken worden oproepen verspreid. Deze luiden: ´Alle mannen tussen de 16 en 55 jaar moeten met de voorgeschreven uitrusting op straat gaan staan. De overige bewoners moeten in de huizen blijven tot dat de actie voorbij is. De mannen van de genoemde jaargangen die bij de huiszoeking nog in de woning worden aangetroffen worden gestraft, waarbij hun particuliere eigendom zal worden aangesproken. Bewijzen van vrijstelling moeten worden meegebracht. De mannen moeten voorzien zijn van warme kleding, stevige schoenen, dekens, regenkleding, eetgerei, mes, vork, lepel, drinkbeker en brood voor één dag. De dagelijkse vergoeding bestaat uit goede kost, rookartikelen en loon volgens geldend tarief. Op hen die een poging doen om te ontvluchten of weerstand bieden, zal worden geschoten´. In Ugchelen staan de soldaten tot aan de Boogaardslaan. ´Hollandse´ SS en Landwacht zoeken binnen de ring huis na huis af. Er rijdt ook een geluidswagen door Apeldoorn. De mannen worden naar het marktplein overgebracht. Zij moeten er soms uren wachten en dat in koude regenbuien. Om twaalf uur vertrekken al enige transporten. Meest per spoor. Echter ook per vrachtauto. Er gaan geruchten dat de moffen ook dekens vorderen. Het wordt echter niet bevestigd. De Duitsers vorderen in Hoenderloo fietsen. Om 1.15 uur moeten een drietal voorbijgangers voor ons huis de fietsen afstaan. Wij houden ons de hele dag in de fabriek op. Alles verloopt rustig. Velen gaan echter nog het bos in. Menigeen loopt er een verkoudheid door op. Na 2 oktober heb ik me voorgenomen nooit meer bij een razzia het bos in te gaan. Redenen hiervoor zijn de verveling die dit met zich brengt en het grote gebrek aan tijd door het bijhouden van dit dagboek. Ik hoop dan ook dit voornemen zo veel mogelijk te kunnen uitvoeren. Door de razzia ben ik niet in staat 's avonds naar Radio Oranje te luisteren. Er verschijnt ook geen krant. Om zes uur horen wij dat er in Apeldoorn 4.000 mannen zijn opgepakt. Zij worden in het gemeentehuis, postkantoor en enige scholen tijdelijk ondergebracht. Zij zouden volgens geruchten naar Hamburg en het Ruhrgebied worden overgebracht. Twee uur later vertelt men dat er weer veel zijn vrijgelaten. De schifting gebeurde naar het beroep. Zo krijgen bijvoorbeeld bakkers vrijstelling. De moffen zochten 's middags tegen 12 uur alle huizen in de Nieuwstraat na, behalve dat van oom Reinier. De reden is onbekend. De neven vertoefden er toch niet. Een SS-soldaat schiet bij Cornelissen dwars door de wasserij. Een ander snijdt bij kennissen het portret van ons Vorstenhuis uit de lijst onder de opmerking ´Dat is een communistisch portret´. Over de razzia zijn verder geen bijzonderheden bekend. Tot de slachtoffers van deze drijfjacht behoort ook onze huidige voorman. Wij zien hem graag vertrekken. Soms komt het voor dat uit één gezin drie of vier zonen zijn opgepakt. Alle grote ruiten van ons huis worden ter bescherming tegen de grote luchtdruk van bijvoorbeeld bommen door latten beschermd. Ik maak deze aan beide kanten van de ruit. Tussen de ruit en de lat bevindt zich vilt. De methode (uit 1940) om plakband over de ramen aan te brengen wordt niet meer gevolgd.

BLOEM. Grote razzia's in Apeldoorn waar ´s nachts al troepen uit Nieuw Milligen aankwamen en 's morgens al vroeg geheel Apeldoorn afzetten. Overal op de voornaamste punten werden de mitrailleurs opgesteld. Iedereen die trachtte te ontkomen werd aangehouden. Andere troepen zochten de huizen af om mannen van 16 tot 50 jaar aan te houden. Zelfs politiemannen onder de 30 jaar werden opgepakt. Op het marktplein werden ze verzameld waarna deze mannen (men spreekt van 1600) in 3 treinen geladen zijn. Wat niet mee kon kon weer naar huis terug. Deze treinen gingen richting Enschede maar onderweg sprongen er al mannen uit. Verder werd gereisd naar Gronau en toen verder naar Bocholt achter Zevenaar. Daar werd een trein beschoten door de Tommies. Bij deze beschieting werden 3 wagons getroffen wat aan 14 man het leven kostte en waarbij 60 mannen gewond werden. De mannen werden onder bedreiging gelast in een andere trein over te stappen. De mannen weigerden en toen moesten ze maar lopen. Velen maakten er toen weer gebruik van om te vluchten. Omdat de Duitsers toen begonnen te schieten eiste dit echter opnieuw slachtoffers. Men zegt dat het aantal slachtoffers is gestegen tot 40 doden en 120 gewonden. Toch zijn er nog veel ontkomen waarvan er hier ook een drietal passeerden die van Zevenaar waren komen lopen. 's Avonds kwam een man onderdak vragen die van achter Doetinchem was komen fietsen en beladen was met rogge en tarwe enzovoort. Hij was op de terugweg naar Haarlem. Daar waren haast geen levensmiddelen te krijgen anders dan alleen tegen zeer hoge prijzen. Van een wittebrood van 8 ons moesten ze met 3 man een week leven. Hij had meegemaakt dat er daar een Duitser was vermoord waarop uit de politieke gevangenis te Amsterdam een 12-tal mensen gehaald werden, 8 uit Amsterdam, 2 uit IJmuiden en 2 uit Haarlem. Ze werden uit Amsterdam vervoerd naar de duinen om op hun doodkisten gezeten daar gefusilleerd te worden.

POLITIE. Door de Duitse overheid zijn gevorderd voor tewerkstelling: van de gemeentepolitie, 1 opperwachtmeester, 8 wachtmeesters, wachtmeester Klinkhamer en van de gedetacheerde Marechaussee 10 wachtmeesters. Vandaag is door de Duitse Overheid een razzia gehouden. Er zijn naar schatting 4.000 á 5.000 mensen gevorderd voor tewerkstelling waaronder 31 politiemensen. Zij werden weggevoerd voor tewerkstelling in de Nederlandse grensstreek op Duits gebied. Het om het leven komen van circa 20 van deze mensen door een treinbeschieting in Bocholt (daarbij werden ook velen gewond) bracht onder de bevolking grote onrust teweeg. De stemming van de bevolking is hierdoor nerveus.

ZIEKENHUIS. Razzia. Vandaag een nieuwe mensenjacht in de meest mensonterende vorm. Mijn assistent v.d. Hoeven springt in Rijssen uit de trein en komt ongedeerd terug.

BURGEMEESTER PONT. Vandaag vond wederom een razzia plaats. Het bleek dat noch de Wehrmachtkommandant noch de heer Kolbmüller, Vertreter des Beauftragten beim Reichskommisser für die Povinz Gelderland, hiervan op de hoogte waren. Alle mannen tussen 17 en 55 jaar moesten zich op het Marktplein melden en daar werd aan de lopende band nagegaan of zij al dan niet voor een vrijstelling in aanmerking kwamen. Het behoeft uit de aard der zaak geen betoog dat dit onderzoek op zeer gebrekkige wijze plaats vond om de eenvoudige reden dat de tijd ontbrak om geval voor geval rustig te onderzoeken. Het maatschappelijke leven stond die dag volkomen stil aangezien alle mannen of in het gelid op het Marktplein stonden of waren ondergedoken. Naar schatting zijn op die dag ongeveer 4500 mannen met treinen in Oostelijke richting weggevoerd. De zondag daarop bereikte Apeldoorn het bericht dat een van de treinen waarmee deze mensen waren vervoerd in de omgeving van Bocholt was beschoten. In totaal waren hierbij 19 doden en tal van gewonden te betreuren. De Burgemeester vond gelegenheid de gewonden al de volgende dag in Bocholt en Harreveld te bezoeken. Door de verwarring, die na de beschieting ontstond, hebben vele personen kans gezien de benen te nemen en weer over de IJssel naar Apeldoorn terug te keren. Ook de weggevoerde gemeenteambtenaren is bij die gelegenheid een gedeelte ontsnapt en teruggekomen. Naar schatting verblijven nu nog ongeveer 1500 personen uit Apeldoorn afkomstig achter de IJssellinie verdeeld over Beek, Zevenaar, Elten en Rees. Over de toestanden die te Rees heersen wordt kortheidshalve verwezen naar de betreffende rapporten.

1944 ----- 3 december zondag.

HARDONK. Heldere morgen, geleidelijk bewolking. Erge regenmiddag, in de avond droog en donker, veel wind. In de lucht wat activiteit op afstand en enkele zware ontploffingen. Gisteren zijn 2000-3000 mannen en jongens als slaven weggevoerd voor de Duitse oorlogsmachine. Een groot gedeelte wordt per trein versleept en zal wel de grens overgaan. De slavenjagers hebben gisteren nog geschoten op papierbakken in een papiermagazijn. Uit baldadigheid werden handgranaten in de Grift geslingerd. Een foto van Koningin Wilhelmina, prins Hendrik en prinses Juliana uit de lijst gesneden, meegenomen, aan een boom vastgemaakt en erop geschoten! Vandaag heel rustig, wel werd er 's avonds telkens met een zaklantaarn op je geschenen als je op straat liep. In de kerkdienst in de Grote Kerk had de predikant een kaarsje nodig om zijn aantekeningen te kunnen raadplegen.

VAN HOUTUM. 's Morgens worden Henk en ik (we slapen op de fabriek) door tante Dries gewekt. Vier Duitsers patrouilleren voor ons huis op de weg. Wij staan op en bespioneren hen even later door een dakraam. Eén gaat naar ons huis en loopt eromheen. Kort daarop volgen twee anderen. Zij gaan echter niet naar binnen. Iedere voorbijganger wordt aangehouden en moet zich legitimeren. Een man die uit de richting Apeldoorn komt wordt doorgelaten. Hij vertelt even later aan mijn vader dat hij al vele malen is aangehouden. Overal staan soldaten. De moffen verdwijnen om negen uur in de richting Viersprong. Enkele jongemannen, die zodoende buiten de ring komen, lopen snel het bos in. Tien minuten later staan de SS-ers weer aan het fabriekshek. Zij patrouilleren over grote afstand. Zij laten alle fietsers uit de richting Apeldoorn na legitimatie door. Alle fietsers uit de richting Hoenderloo moeten echter mee naar de garage van Schippers. Daar wordt hen het rijwiel afgenomen. Het doet ons dan ook meer aan een fietsenvordering dan aan een razzia denken. Twee soldaten rijden voortdurend rondjes met een gevorderde tandem. Om 10.50 uur loopt een mof bij oom Jan het terrein op. Wij zoeken (met ons zevenen) onze schuilplaatsen in de fabriek weer op en blijven daar tot het weer veilig is. Zo zitten wij drie kwartier in een dikwijls ongemakkelijke houding. De soldaat heeft intussen tweemaal getelefoneerd. Andere moffen schieten uit verveling enige malen door het bordje met de sleutel en werpen er ook nog een handgranaat naar. Zij vertrekken om twaalf uur in de richting Apeldoorn. Enkele soldaten hebben nog bij het pension Eljo-Zamy gegeten. Oom Gerrit gaat de Duitsers lopend achterna en ziet bij Schippers een groot aantal gevorderde fietsen staan.

BLOEM. In de nacht van 2 op 3 december om half elf is een voltreffer gevallen op het postkantoor te Wilp aan de Molenallee. De posthouder Roelofsen met vrouw en 3 kinderen werden gedood. Vijf andere inwoners werden wel gewond maar behielden het leven. De doden hadden op het bed gelegen alsof ze sliepen. De bom was midden in de woning terecht gekomen. Het huis was finaal uiteen geslagen. De balken hadden boven in de bomen gehangen. Een buurman had zijn meubels ook bij deze Roelofsen opgeslagen omdat zijn huis door de Duitsers in beslag genomen. Ook dit werd vernietigd.

1944 ----- 4 december maandag.

HARDONK. Droog weer, erg veel wind. Rustige dag. De mensen zijn zeer nerveus door geruchten over nieuwe razzia's. Vermoedelijk veroorzaakt door de aanwezigheid van Grüne Polizei. Vandaag bericht dat de trein, waarmee de mannen zaterdag naar Duitsland versleept werden, even over de grens bij Bocholt beschoten is. Daarbij vielen helaas 14 doden, 60 zwaar- en 20 lichtgewonden. De lichtgewonden en doden zijn gisteren hierheen gebracht. De zwaargewonden komen vanavond. Vandaag zeer druk op straat. Verscheidene mensen willen toch proberen op één of andere manier morgen Sinterklaas te vieren.

VAN HOUTUM. 's Nachts ranselen twee Landwachters de Ugchelse politieagent Zijlstra af. Ze maken daarbij gebruik van een boksbeugel. Het staat in verband met een houtdiefstal. Deze agent berispte een moffenmeid met houtzagen. Daarop gaf ze hem een klap in het gezicht. Zijlstra maakt hiervan een proces-verbaal op. Hierop volgde een vechtpartij tussen haar vrijer en een kornuit [de Landwachters] met de politieagent. Op het station wordt een lijst aangeplakt met namen van de Apeldoorners die bij een treinbeschieting in Bocholt zijn gedood. Het was de trein die een deel van de slachtoffers van de recente razzia naar Duitsland vervoerde. Er zijn tenminste 80 gewonden gevallen. In Apeldoorn verschijnt geen krant meer. Alle drukkers zijn zaterdag opgepakt. De krant van zaterdag wordt nog wel bezorgd. Een mededeling van de burgemeester is gericht tot hen die clandestien stroom verbruiken. Het clandestien verschaffen van stroom wordt voortaan gelijkgesteld met sabotage. 's Avonds gaan er geruchten dat er vannacht in Beekbergen en Ugchelen razzia's zullen worden gehouden. De weg zou om acht uur (begin spertijd) worden afgezet. Het gerucht verspreidt zich snel. Daardoor ontstaat een bijzondere zenuwachtige stemming. Velen gaan dan ook in het bos slapen. Henk en ik moeten na het avondeten naar de fabriek. Ik mag om 8 uur en 8.25 uur niet naar de radio bij F. Preller [Hoenderloseweg 147] luisteren. Maar ik stoor me hier niet aan. Het blijkt later dan ook dat ik de enige ben die gaat luisteren. Ik deel daarna de nieuwsberichten per telefoon nog aan de huisgenoten mee. Dit baat weinig. Men geeft mij veel standjes. Wat blijkt nu? Het gerucht is grote onzin en is misschien wel door de moffen verspreid om de angst onder de burgers te vergroten.

1944 ----- 5 december dinsdag.

HARDONK. Sinterklaas, maar in menig gezin zal geen leuke stemming geweest zijn. Veel geschiet en gevlieg. Een munitieauto bij Seminarie nog even beschoten. Verder gelukkig alles rustig gebleven. Nog buiig, hagel en regen.

VAN HOUTUM. Minstens de helft van ons fabriekspersoneel komt 's morgens uit het bos. Van razzia's is niets te bespeuren. Om 10.20 uur laten jagers vijf bommen in de richting van de spoorlijn vallen. Het mitrailleurvuur is nauwelijks boven het fluiten van de toestellen te horen. Het herhaalt zich om twaalf uur. Tegelijkertijd beschieten drie jagers twee munitiewagens bij het seminarium. Beide auto's vliegen uit elkaar. Eén vrouw wordt daarbij gedood. Om 1.15 uur vliegen opnieuw jagers boven de spoorlijn. Er valt een bom. Twintig minuten later volgen drie nieuwe bommen. Om 1.45 uur valt er een benzinetank. Ik ga onmiddellijk kijken. Hij is op een bouwland circa 800 meter van ons huis gevallen. Omwoners tappen de benzine af en krijgen twee emmers vol. De aluminiumtank heeft een plat model zoals wij niet eerder gezien hebben. Vervolgens fiets ik naar het Ugchelsebos. Daar zijn gisterenavond om 8.20 uur twee bommen gevallen. Sparren van 50 centimeter doorsnede zijn als lucifershoutjes afgeknapt. Het huis (200 meter verder) van mevrouw Roosegaarde-Bisschop [Hoogbuurloseweg 145] heeft veel glasschade. De bomkraters liggen minstens 2 1/2 kilometer van de spoorlijn. 's Morgens krijgen wij uit Amsterdam twee kranten met bijzonderheden over de diefstal bij de Nederlandse Bank in Almelo. Daar werden 47 miljoen gulden gestolen. Men beweert dat dit bedrag besteed is aan de uitbetaling van het spoorwegpersoneel. Deze ontvangen hun loon nog regelmatig. Het aantal doden van de beschoten trein bij Bocholt stijgt tot 28. In Apeldoorn liggen in het ziekenhuis twaalf lijken van verzetsmannen uit Amersfoort. Alle vandaag afgeworpen bommen op de spoorlijn zijn misgegooid. In Assel vielen bommen op de bekende modelboerderij. Deze is samen met vier strobergen met ongedorst stro tot de grond toe afgebrand.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 08.30 uur een lichtkogel gevonden in het Willem de Zwijgerpark. Geen persoonlijke ongelukken, geen schade.
Omstreeks 11.30 uur een militaire vrachtauto met munitie beschoten ter hoogte van perceel 370 aan de Arnhemseweg. Door deze beschieting werd Marianne Scharis, geboren 25 februari 1871, wonende aan de Arnhemseweg 370, in haar rechterdijbeen getroffen. Daaraan is zij overleden. Glasschade aan omliggende percelen.
Omstreeks 13.45 uur een bominslag te Assel waardoor de boerderij van de heer Westerwoudt (Assel 2) tot aan de grond toe is afgebrand. Eveneens zijn de nabij de boerderij staande roggemijten verbrand. Geen persoonlijke ongelukken.

BRANDWEER. Bij een aanval op het Station Assel werd de modelboerderij van de heer Westerwoud getroffen en brandde totaal af.

1944 ----- 6 december woensdag.

HARDONK. Morgennevel, om het vriespunt, overdag droog. In de middag veel bommenwerpers op hun terugtocht over, in de vroege avond geweldig veel. Gisteren de modelboerderij op Assel verbrand door een luchtaanval op de spoorlijn die daar ook vernield werd. De weggevoerde slaven zijn maandagmiddag zowat geheel Westfalen doorgesleept en tenslotte in Zevenaar terechtgekomen. Daar kregen ze voor het eerst warm eten (soep!). Al die tijd hadden ze slechts 2 sneden brood als voedsel gehad. Er is sprake van pogingen al deze weggevoerden weer naar Apeldoorn terug te krijgen. Later blijkt dat dit slechts enkele categorieën onder hen betreft. De anderen zijn inmiddels naar Elten overgebracht. De razzia van zaterdag blijkt op het Loo, Wenum en Wiesel niet zo mak te zijn verlopen als hier op de Hoofdstraat en omgeving het geval is geweest. In eerst genoemde buurschappen waren dan ook de meeste slachtoffers daar 's morgens om zeven uur niemand in die omgeving iets wist wat er die dag zou gebeuren. Iedereen werd weggesleept, zelfs zieke of invalide personen, ambtenaren, politieagenten, huisvaders met zieke vrouwen of kinderen. In deze week krijgen we 4 eieren per persoon en binnenkort misschien noodrantsoen biscuits! Vandaag voor het eerst weer eens groente kunnen krijgen, wat bieten.

1944 ----- 7 december donderdag.

HARDONK. Bewolkt, somber weer, enige regen. Telkens hoor je verhalen over mannen die aan de slavenjacht van zaterdag zijn ontsnapt. Van de anderen zijn helaas verscheidene personen overleden. Van de strijd hoor je niets daar de krant wegens het wegroven van het personeel niet uitkomt. Vuil wordt niet opgehaald, bakkers komen niet. Alle leven is door de bezetter opnieuw totaal ontwricht.

VAN HOUTUM. Nu er nog geen krant verschijnt worden de berichten in Apeldoorn aangeplakt. Zo moeten bijvoorbeeld alle arbeiders weer naar hun bedrijven terugkeren op straffe van gijzeling. Het is voor tweeërlei uitleg vatbaar. Het kan zijn om een nieuwe razzia voor te bereiden maar ook een maatregel om de grote wanorde in de voedselvoorziening op te heffen. Het personeel blijft namelijk uit angst voor razzia's in huis. Wat de Duitsers met de opgepakte burgers doen is hun zelf niet duidelijk. De Apeldoorners werden naar Duitsland vervoerd en later via een omweg naar Zevenaar en andere steden bij de Rijn. Veel van hen zijn naar huis ontsnapt. Er gaan geruchten dat het broodrantsoen aanstaande zaterdag zal worden verminderd. De meelvoorraad in onze gemeente is bijna uitgeput. Sommige bakkers krijgen deze week al niet meer hun volle toewijzing. Hierdoor kunnen niet alle mensen brood op hun bonnen kopen. 's Middags passeren vier boerenwagens met aardappelen in de richting Hoenderloo. Zij zijn bestemd voor de inwoners van Harskamp. De Duitsers hebben er destijds (na de vondst van een geheime zender in Otterlo) alle voorraden aardappelen weggevoerd en op degene in het land een rooiverbod gelegd. Harskamp moet nu van de voorraad van Apeldoorn leven. De SD neemt veel vooraanstaande Apeldoorners gevangen. Daaronder dominee Borgers van de Lutherse Kerk, de directeur van Mariëndaal, Oosterbaan leraar HBS en zoon, notaris Brouwer en een dame. Ze zijn allemaal naar de kazernes overgebracht. De moffen vonden Oosterbaan op de HBS en stelden voor het gebouw een mitrailleur op en arresteerden hem daarna. Zijn vrouw moest het huis voorgoed verlaten. De reden van deze arrestaties zijn onbekend.

1944 ----- 8 december vrijdag.

HARDONK. Meest droog, maar in de avond iets regen. Personen van 16-40 (manlijk) mogen niet over de IJssel. Vanavond twee zware ontploffingen, vermoedelijk V-1's in de omgeving Troelstra-oord neergekomen. In Beekbergen glasschade. Ons broodrantsoen is verminderd van 1600 tot 1400 gram, kaas verhoogd van 100 tot 200 gram, verder slechts 1/2 liter taptemelk, geen meel en suiker, wel weer 100 gram boter. Aardappels nog steeds 3 kilo per persoon per week. De Lutherse predikant ds. Borgers gisteren gevangen genomen.

VAN HOUTUM. Om 4.45 uur horen wij twee zware explosies in de richting Beekbergen. De vuurstralen zijn goed te zien. Het leek wel of de ruiten zouden springen. Er gaan geruchten dat de Duitsers de komende drie dagen fietsen, kippen, konijnen enzovoort zullen vorderen. Het broodrantsoen wordt voor Apeldoorn tot 1.400 gram teruggebracht. Er is 's middags om 4.45 uur bij Beekbergen een vliegende bom ontploft. In het hele dorp is glasschade. In de kraters zouden grote stukken metaal liggen. De bomen zijn weggedrukt maar niet door de scherven afgesneden. Er zijn lijsten in omloop met de doden en gewonden van de beschoten trein in Bocholt. Er zijn 20 doden. In de ziekenhuizen van Apeldoorn, Hälderen, Rees, Harreveld en Bocholt liggen respectievelijk 14, 8, 1, 6 en 14 gewonden. Verder zijn er nog elf gewonden waarvan de plaats van verpleging niet bekend is.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 16.15 uur is tussen de Stoppelbergweg en Klein Paradijs te Beekbergen een V-1 neergekomen en ontploft. Daardoor is veel glasschade aangericht in de omgeving. Geen persoonlijke ongelukken.

BRANDWEER. Om 16.54 uur viel de eerste V-I neer in onze gemeente. Hij kwam terecht achter het Sanatorium aan de Loenenseweg te Beekbergen. De glasschade was enorm. Er waren enkele gewonden.

1944 ----- 9 december zaterdag.

HARDONK. Kouder weer, regen en natte sneeuw. Eergisteren razzia in Zutphen. Hier worden opnieuw twee razzia's verwacht. Licht op het waterrad doet het vanavond slecht, vermoedelijk door minder druk op de waterleiding.

VAN HOUTUM. 's Morgens om negen uur klopt een Duitse soldaat aan de kantoordeur en vraagt even een schrijfmachine te leen. Zogenaamd om een verlofpas te typen. Hij krijgt deze niet. De soldaat blijft een verdachte houding aannemen. Opeens bemerkt mijn vader dat hij een dikke massieve gouden ketting om de pols draagt. Dit is voldoende bewijs dat hij de schrijfmachine probeerde te stelen. Wij horen om 11.15 uur een zeer zware ontploffing. Iedereen denkt weer aan een vliegende bom. Niemand weet echter de oorzaak van de explosie. Er verschijnt weer een Mededelingenblad. Echter aan één kant bedrukt. Er zijn zes vrachtauto's onderweg om de gewonden uit Harreveld op te halen.

1944 ----- 10 december zondag.  HARDONK. Regenachtige ochtend, later opklarend en droog weer. In de middag nogal veel vliegtuigen. Aanvallen op bruggen bij Deventer en Zutphen. Helaas een bom op het hotel aan de Hoofdweg te Loenen. Daardoor 15 doden (Bosoord, Hoofdweg 109, misschien geen bom, maar een V-1 geweest). Vanavond doet het licht het uitstekend.

VAN HOUTUM. Om drie uur 's nachts passeren 27 tweemotorige bommenwerpers. Het luchtdoelgeschut in Apeldoorn is zeer actief. De vliegtuigen verdwijnen in westelijke richting. Kort daarop komen patrouillerende jagers over.

BLOEM. Eénmotorige vliegtuigen hebben een aanval gedaan op het station in Loenen en deze niet getroffen maar wel het stationskoffiehuis van Berends. Hier hadden passerende mensen een onderdak gevonden evenals evacués. Al deze mensen en ook 2 eigenaren, in totaal 31 personen, zijn gedood omdat een voltreffer in het voorste gedeelte van het café terechtkwam. In het achterhuis bleven de mensen gespaard. Ook een wieg met een klein kind is behouden gebleven. Doordat het puin van het huis er overheen gevlogen was. Hier passeerde een aantal groepen van 6 stuks zware bommenwerpers. Die werden door zeer zwaar afweergeschut van Zutphen en Deventer bestookt. Echter zonder effect.

POLITIE. Vandaag zijn door geallieerde vliegtuigen bommen afgeworpen te Loenen, gemeente Apeldoorn. Het café Boschzicht kreeg twee voltreffers. Hierdoor werden 35 mensen gedood en 3 gewond. Behalve dit pand kregen enkele van deze panden glas- en dakschade. Totaal werden 11 bommen afgeworpen die alle geëxplodeerd zijn.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 15.30 uur bominslag in Loenen. Perceel Hoofdweg 109 kreeg 2 voltreffers waardoor dit pand totaal werd vernield. Hierdoor werden 35 personen gedood en enige personen zwaar gewond. Veel glasschade in de omgeving.

BRANDWEER. Dit was een zwarte dag voor Loenen. Bij de luchtaanval op het Station werd het Stationskoffiehuis aan de Hoofdweg totaal vernield. Vanwege de Arnhemse evacuatie waren er plusminus 40 mensen in huis. Hiervan werden er 34 gedood.

1944 ----- 11 december maandag.

HARDONK. Over het geheel droog weer. In de middag telkens iets zon. In de afgelopen nacht veel militair verkeer over de Harskamp, Hoenderloo, Ugchelen, Eendrachtstraat en verder richting Zutphen. Het aantal doden bij bom op het hotel in Loenen helaas 27. Vanmorgen een V-1 ontploft tussen Ugchelen - Hoenderloo. Heel weinig Duitsers op straat.

VAN HOUTUM. Om 11.45 uur zien mijn vader en oom een V-2 afschieten. Deze beweegt zich eerst langzaam maar later steeds sneller en verdwijnt in de wolken. Kort daarna komt het projectiel echter weer snel uit de wolken te voorschijn en stort in de richting Deelen neer. Wij horen tot twee maal toe een zware explosie. Vuurstralen zijn niet te zien. De V-2 die mijn vader 's morgens heeft zien vallen ligt tussen Hoenderloo en Deelen en heeft weinig schade veroorzaakt. Gisterenmiddag zijn bij het station in Loenen drie bommen gevallen. Twee vielen naast de rails en de derde viel op het stationsgebouw. Daar bevonden zich 40 evacués. Een andere bom viel op een afgelegen hotel (Silven) waar zich ook evacués bevonden. Er werden in totaal 28 personen gedood. Arbeiders moeten op Deelen alle kabels uit de grond graven. Er ligt ongeveer tien kilometer vooroorlogse kabel in de grond. Personen tussen 16 en 40 jaar mogen bij decreet van Rauter de IJssel niet oversteken. Vandaag kreeg ik drie Vliegende Hollanders [strooibiljetten] uit Rotterdam en Kootwijk.

BLOEM. Vliegtuigen bestookten een autocolonne. Daarbij een soldaat het been afgeschoten en een ander in de dij geraakt.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 09.20 uur een bom ontploft in weiland naast perceel Oude Zwolseweg 125. Geen persoonlijke ongelukken. Veel glasschade.

BURGEMEESTER PONT [december 1944]. Dem Reichskommissar für die besetzten Niederländischen Gebiete, Reichsminister Dr. Seyss-Inquart.
Het zij mij vergund Herr Reichsminister Uwe aandacht te vragen voor het navolgende.
Op 21 september j.l. had ik de eer mij schriftelijk tot U te wenden met het verzoek, mij op de in dit schrijven aangegeven gronden te willen ontheffen van mijn functie als Burgemeester der gemeente Apeldoorn.
Op dit schrijven mocht ik nimmer enig antwoord ontvangen, zodat ik mij zij het ook tegen mijn zin, moreel verplicht achtte, mijn ambt te blijven waarnemen, daar mijn op volger klaarblijkelijk nog niet door U, mijnheer de Rijkscommissaris kon worden aangewezen.
In de afgelopen maanden hebben zich evenwel omstandigheden voorgedaan, welke het mij tot mijn leedwezen niet langer mogelijk maken aan het hoofd der gemeente Apeldoorn te blijven staan. Het is U, mijnheer de Rijkscommissaris, ongetwijfeld voldoende bekend, dat de overwinning der Duitse wapenen op het Bolschewisme door mij zonder reserve als noodzakelijke voorwaarde wordt beschouwd voor de toekomstige bloei van Europa en de samenwerking der Europese Germaanse volkeren. Juist omdat Nederland, dat steeds door zo nauwe banden met het Duitse Rijk verbonden is geweest als het ware voorbestemd is om als overbruggend element ook door zijn ligging ene belangrijke rol te spelen bij het effenen der betreurenswaardige tegenstellingen welke nog steeds tussen Germaanse broedervolkeren bestaan, heb ik veel, dat door mij als onrecht tegenover mijn Vaderland wordt gevoeld, verdragen.
Tot mijn grote teleurstelling heb ik evenwel moeten constateren, dat in de afgelopen maanden tegenover de Nederlandse bevolking op zich zelf al zeer harde maatregelen worden doorgevoerd op een zo onmenselijke en gruwelijke wijze, dat zelfs zij, die steeds volledig begrip hebben gehad van de Duitse visie op het wereldgebeuren, hierdoor ernstig ontstemd en in hun vertrouwen geschokt.
Bepaaldelijk het feit, dat op steeds lichtvaardige wijze nadrukkelijk gegeven beloften werden geschonden zodra zulks enigerlei instantie opportuun scheen, heeft funeste gevolgen gehad, niet slechts ten opzichte van het vertrouwen in het Duitse woord doch ook in de toezeggingen van de Nederlandse autoriteiten, die terecht of ten onrechte alsmede verantwoordelijk worden beschouwd.
Enige voorbeelden uit het jongste verleden, welke voorbeelden zich bepalen tot de gemeente Apeldoorn moge dit illustreren.
Op 29 september werd door mij op last van den vertegenwoordiger van den Beauftragte der provincie Gelderland voor arbeidsaangelegenheden een oproep gedaan in de Nieuwe Apeldoornsche Courant tot het verkrijgen van arbeidskrachten voor den IJsselstellungbau. Uitdrukkelijk werd daarbij vermeld, dat deze arbeid 8 à 10 dagen zou duren. Weliswaar werd aan dezen oproep praktisch geen gevolg gegeven, hetgeen door mij ook was voorspeld, doch ook in den oproep welke de Beauftragte op 2 oktober, de dag der actie deed aanplakken, werd slechts van enkele dagen gerept. Niettemin heeft men er van hoger hand, ondanks alle daartoe door mij aangewende pogingen, niet toe willen besluiten het gegeven woord in te lossen. De Beauftragte verklaarde mij op 2 oktober persoonlijk en met nadruk, dat de actie einmalig zou zijn. Niettemin werd deze actie op 2 december herhaald onder omstandigheden welke de vorige in ondoordachtheid en vernedering nog overtroffen. Ik denk daarbij aan het ongehoorde feit, dat Nederlandse SS-mannen werden gebruikt om Nederlandse burgers tot den arbeid voor de Duitse Wehrmacht op Duits gebied te dwingen.
Aan de van alle kanten door Duitse autoriteiten gegeven geruststellende verklaringen, dat de mannen in Nederland voor den IJsselstellungbau zouden worden gebruikt, heeft men zich namelijk niet gehouden, hetgeen U niet onbekend kan zijn.
Dat deze Nederlandse SS mannen voor zover zij zich oprechte Vaderlanders voelen en dit is stellig bij een zeer groot deel nog het geval, deze taak welke zij als een soort ´beulstaak´ beschouwden, met grote innerlijke tegenzin hebben verricht, behoef ik U wel nauwelijks te verzekeren.
Op last van den vertegenwoordiger van den Beauftragte bij de Weermacht-kommandantur alhier, heb ik herhaaldelijk per annonce in het Apeldoornsche Mededeelingenblad mannen opgeroepen om bepaalde werkzaamheden voor de weermacht te verrichten. Steeds moest daarbij vermeld worden dat zij die zich beschikbaar stelden vrijgesteld zouden worden van den IJsselstellungbau. Ook deze belofte werd met voeten getreden. Vrijstellingen welke bij de actie op 2 oktober na onderzoek door Duitse Autoriteiten werden verleend, werden op 2 december zelfs niet de moeite ener nadere beschouwing waardigheid gekeurd.
Ofschoon in de strooibiljetten, welke huis aan huis werden afgegeven werd bevolen alle Ausweise welke men bezat ter controle mede te brengen, heeft deze controle naar ik persoonlijk heb kunnen vaststellen, in geen enkel geval plaats gevonden.
Ik kan het optreden slechts als ergerlijk kwalificeren. Zij die zich aan een dergelijke trouweloosheid hebben schuldig gemaakt, dienden mijns inziens wegens ondermijning van het gezag van U, mijnheer de Rijkscommissaris, publiekelijk ter verantwoording worden geroepen.
Dat bij deze Auskämmungsaction geen registratie werd gehouden zodat zwaar zieken, onvolwaardigen, oude stakkers en onmisbaren voor het bedrijf evenzo verdwenen is betreurenswaardig en wijst op een volslagen gebrek aan organisatievermogen.
Teneinde een zogenaamde papierwinkel te voorkomen is het enige resultaat dat thans een onnoemlijke arbeid moet worden verricht, zowel door het voeren van besprekingen als door het opstellen van brieven om de ergste onrechtvaardigheden te herstellen.
Tegenwerpingen door Abschnittsleiter in den Achterhoek, dat de Nederlanders door van het werk weg te lopen zelf de oorzaak zijn geworden van deze hernieuwde actie, kunnen door mij niet als steekhoudend worden erkend. Ten eerste omdat nu eenmaal de termijn van 8 à 10 dagen was beloofd en in de tweede plaats omdat het verzameld houden der weggevoerde arbeiders een zuivere Duitse aangelegenheid is.
Van onvoldoende gecontroleerde Nederlandse arbeiders, die tegen hun wil zijn samengebracht tot het aanleggen van versterkingen, te verwachten, dat zij gedurig tezamen zullen blijven, terwijl zij gelegenheid hebben om naar huis terug te gaan is te veel gevergd en getuigt althans van zéér weinig inzicht in het Nederlandse Volkskarakter.
Den Generalkommissar für Verwaltung und Justiz, Dr. Wimmer, deelde ik bij een persoonlijk onderhoud al mede, dat ik tegenover mijn bevolking niet als woordbreker te boek wilde blijven staan en dat ik overtuigd, dat men niet geneigd of bereid zou zijn mijn geschokt moreel gezag te herstellen - mij en tegenover mijn geweten en tegenover de aan mijn zorgen toevertrouwde bevolking zedelijk verplicht achtte, mijn ontslag in te dienen.
Daar het evenwel niet in mijn karakter ligt onder moeilijke omstandigheden te verzagen, verklaarde ik daarbij met nadruk, te willen afwachten of de burgerij, niettegenstaande hetgeen ten spijt van mijn handtekening was gepasseerd, op mijn aanblijven zou prijs stellen.
Een bijeenkomst van vooraanstaande Apeldoornse ingezetenen onder leiding van één der wethouders, heeft aangetoond, dat zulks in de gegeven omstandigheden niet althans onvoldoende het geval is. Weliswaar ontving ik een zeer waarderend schrijven ondertekend door de Secretarissen-Generaal van de Departementen van Opvoeding enz. Justitie en Binnenlandsche Zaken, waarbij er bij mij op werd aangedrongen aan mijn voornemen om te bedanken geen gevolg te geven, doch hoewel deze geste door mij wordt gewaardeerd, zij geen wijziging kunnen brengen in mijn besluit aangezien ik deze verklaring niet als representatief van de burgerij kan doen gelden.
Ik vertrouw, mijnheer de Rijkscommissaris, dat U mij mijn naar rijp overleg genomen besluit niet wilt opvatten als ingeving door enig minder correct motief. Ieder streven tot tegenwerking van den persoon, die mij in mijn functie heeft benoemd, is mij vreemd.
Mocht U tot mijn leedwezen deze zienswijze niet kunnen delen zo ben ik bereid de gevolgen van mijn beslissing te dragen.
Ik heb dringend behoefte aan rust en wil conflicten vermijden, die gezien de bij vele Duitse autoriteiten thans heersende mentaliteit op den duur niet kunnen uitblijven. Dringend verzoek ik U dan ook in afwachting van het aan mij te verlenen ontslag, mij terstond ingaand ziekteverlof te willen verlenen.

ZIEKENHUIS. Ontslag Burgemeester. Naar aanleiding van deze razzia heeft de burgemeester ontslag gevraagd. De wethouders proberen een votum uit de burgerij te krijgen om hem hier te houden. Aangezien ONZE man nog altijd mr. Quarles is kunnen wij voor mr. Pont niets doen. Er komt dus geen antwoord op de vraag van de wethouders.

1944 ----- 12 december dinsdag.

HARDONK. Bewolkte lucht, droog, niet zo koud. In de avond nogal wat vliegtuigen. Vanavond werkt mijn watermolentje niet, dat wordt in het donker zitten. Nieuws hoor je helemaal niet.

VAN HOUTUM. 's Morgens horen wij dat twee Duitse soldaten in gummicapes gisterenavond om 7.30 uur bij oom Hendrik Palm hebben ingebroken. Zij waren van plan in het huis van oom Dolf een inval te doen maar deze is enige dagen geleden gestorven. Zij gingen daarop naar de woning van oom Hendrik omdat in de andere een dode was. Zij wisten binnen te komen onder de leugen dat zij zoon Willem voor de arbeidsinzet kwamen arresteren. Eén ging de huiskamer in en legde de aanwezige familie kamerarrest op. Twee kennissen die voor acht uur naar huis wilden mochten met veel moeite vertrekken. De andere ging naar boven. Mijn oom wilde achterna gaan maar werd tegengehouden. Zij maakten aanmerkingen op het elektrische licht. Het was volgens hen verboden. De moffen vertrokken na drie kwartier en merkten op dat ze nogmaals terug zouden komen voor de zoon (deze was niet thuis). Mijn neef kwam later en werd door zijn overdonderde ouders zo bang gemaakt dat hij het één en ander in een koffer ging pakken om tenslotte maar met de Duitsers mee te gaan. Terwijl Willem hiermee bezig was ontdekte hij dat van hem vier horloges waren gestolen. Na het één ontdekte men het ander. Zo werd het duidelijk dat de dieven een ijstrui, vijf horloges (ook het gouden horloge van mijn oom), het juwelenkistje van mijn tante (wegens verjaardag te voorschijn gehaald), een gouden dasspeld, een paar schoenen, een pond boter (de vorige dag voor 40 gulden gekocht), twee kilo spek, enig kleingeld enzovoort hebben gestolen. Zij vergrepen zich echter niet aan de kleding, behalve de ijstrui. Zoiets kon natuurlijk niet onder de gummicape. Dergelijke inbraken al eerder in de gemeente voorgekomen. Zo in Ugchelen bij de familie Middelbeek. Daar zochten zij zogenaamd naar parachutisten. Zij hadden in alle gevallen een rijke buit. Mijn oom belt deze dag direct de Veldgendarmerie op. Dat helpt weinig. De beide loodsen van de Brouwersmolen, die ruim een maand hebben leeggestaan, worden nu weer door de Duitsers met generatorhout en antraciet gevuld.

1944 ----- 13 december woensdag.

HARDONK. Mistig, droog weer. In de middaguren lichte zonneschijn. Nu er vandaag geen krant komt (woensdags niet wegens papierschaarste) ben je van alle nieuws verstoken. Groente is weer niet te krijgen. De weermacht heeft alles voor zich in beslag genomen. Leuk voor ons. De watermolen werkt weer.

VAN HOUTUM. 's Middags om drie uur wordt op het nabijgelegen kerkhof [Heidehof] een Duitse majoor begraven. Hij reed met zijn auto in Elspeet door een wachtpost en werd door de soldaat dodelijk getroffen. Een muziekcorps (´Hollandse´ SS) begeleidt de rouwstoet. Op zijn kist ligt de vlag van de SS Aan zijn graf spreken acht personen. Geen Ortskommandant van de Weermacht of een dominee. De soldaten lossen om 3.30 uur drie saluutschoten. 's Avonds om 6.30 uur kloppen evacués aan het raam. Zij vragen om onderdak. Het zijn een man, vrouw en kind. Om vijf uur moest de helft van Otterlo worden ontruimd om onderdak te kunnen verlenen aan doortrekkende Duitse soldaten. Er zouden 800 moffen worden ingekwartierd. De gedupeerden moeten door de andere helft van de bewoners worden opgenomen. Alle evacués die naar elders moeten vertrekken moeten zelf maar onderdak zoeken. Daarom komt het noodziekenhuis op de Hoge Veluwe zonder voldoende hulp te zitten. Er is namelijk geen plaats meer voor het personeel dat in Otterlo onderdak vond. Evacués die na zeven uur nog door Hoenderloo aankomen, worden daar in de school opgenomen. De familie die bij ons onderdak krijgt weet niet waar zij naar toe moeten. Er is sprake van dat zij morgen in Tivoli moeten samenkomen. Onze gasten komen oorspronkelijk uit Oosterbeek. De man heeft door een granaatscherf in de wenkbrauw een lange tijd in het noodziekenhuis gelegen. Na herstel zaagde hij er hout voor de kachels. Er wordt per maand 50 m³ verbruikt. Zij hebben geen bonnen en waren van het Rode Kruis afhankelijk. Deze mensen kregen per dag vier sneetjes brood en voor de rest warm eten. Het kind kreeg alleen melk. Het is grote armoede. ´s Middags begint de beruchte beheerder van pension Eljo-Zamy met vijf jongens bomen te zagen uit een aangrenzend berkenbos van de gemeente. Het fabriekspersoneel kan niet goed zien dat deze NSB-er, die per dag gemiddeld 60 gulden verdient en ook nog vrachten steenkool van de Weermacht verduistert, alle berken zomaar kan meenemen. Zij vragen vrij en beginnen ook voor zichzelf te zagen. Er komen nog meer mensen en nog voor zes uur liggen alle bomen tegen de vlakte. Zij zijn ongeveer 30 centimeter boven de grond afgezaagd. Waar de vervoermiddelen en de zagen zo snel vandaan komen is een raadsel. Maar zij zijn er. De beheerder van het pension laadt slechts één vracht bomen en had zonder tussenkomst van het personeel er ongeveer vijf kunnen laden. De houtdiefstallen zijn in de laatste maanden erg toegenomen. Dag in dag uit komen mensen voorbij om bomen te vellen. Tussen hen bevinden zich enkele burgers die hout sprokkelen. Sommige dames keren terug met een tas vol takken. Uit een aantal bossen worden de bomen voor de voet weggekapt Om dit te voorkomen laat de eigenaar soms de gehele aanplant vellen. Dit gebeurde onder andere met het oude terrein van Ugchelens Belang. De beruchte voorman van Brouwersmolen ging er voor in houtdiefstal op grote schaal. Mijn oom liet daarop alles omzagen en verdeelde het onder enkele gezinnen. Meestal berust deze vernielingszucht niet op eigen nood. Velen doen het uit een soort beroep en gaan het hout later verkopen. Zo is onlangs iemand betrapt die er wekelijks 600 gulden mee verdiende. Op deze wijze is ook een eikenbos bij de Brouwersmolen omgezaagd. Na politieonderzoek bleek dat een naburige timmerman de bomen uitsluitend voor timmerhout had gebruik. Nu de twee grote loodsen bij Brouwersmolen weer worden gevuld eisen de moffen ook de derde en een kantoorvertrek.

BURGEMEESTER PONT. Het opnemen en afvoeren van évacués is geleidelijk voortgezet. Door van overheidswege namelijk genomen maatregels, dat mannen tussen de leeftijd van 17 en 40 jaar niet meer over de IJssel mogen, is een stagnatie in de transporten ontstaan. Als gevolg daarvan moeten de gezinnen waarin mannelijke gezinsleden zijn, die binnen die leeftijdgrenzen zijn, worden ingekwartierd. Daarvoor moest de school aan de Graanweg voor onderbrenging worden benut.
De werkzaamheden die door de wijk- en blokhoofden enz. van de Luchtbeschermingsdienst werden verricht zijn overgeheveld naar de sociale hulpposten. Deze zijn gevestigd; voor Apeldoorn, Het Loo en Ugchelen; Hoofdstraat 177, Bouwlandlaan 2 en Arnhemscheweg 155. Voor Wenum. Wiesel, Broekland en Beemte; Oude Zwolscheweg 148. Voor Beekbergen; Arnhemscheweg 520 en café ´De Zweep´ Klarenbeek. Voor Loenen; hotel ´De Eikeboom´. Voor Hoenderloo; ´Het Volkshuis´ Op onder andere 13 december werd een transportcolonne van het Rode Kruis in Otterloo, ook een deel van de staf en de daar geëvacueerde bevolking verplicht Otterloo te verlaten. De staf en de transportcolonne werden ingekwartierd. De overige bevolking werd tijdelijk in Tivoli ondergebracht en gedeeltelijk ten spoedigste afgevoerd.

1944 ----- 14 december donderdag.

HARDONK. Droog, mistig, in de avond helder. Vermoedelijk zal het iets gaan vriezen. De kom van Otterlo moet ontruimd worden. Daar komen Duitsers in kwartier. De evacués uit Arnhem moesten daarvoor weg en zitten deze nacht in Tivoli.

BLOEM. Eén nacht logies aan 2 Hollandse SS-soldaten die met paard en wagen op reis waren van Utrecht naar de Achterhoek. Daar moesten ze kachels en pijpen heen brengen. Eén vertelde dat hij 3 jaar in Rusland had gevochten en wat hij meegemaakt had. Dat hij in de strijd bij Charkov had gevochten waar het de 7de aanstormende golf van Russen het uiteindelijk gelukt was door te breken. Daar hadden ze 3 weken aan één stuk door en bij zeer strenge vorst gevochten. De geweren moesten verwarmd en in een deken gerold worden, Dan kon er pas geschoten worden. De Russen hadden meer manschappen dan wapens zodat de van achter komende manschappen de wapens van de voorste gevallen kameraden moesten overnemen. Het was een groot slagveld waar talloze doden lagen. De Duitsers gingen dan bij nacht, waar zich vrijwilligers voor aanmelden, kalk over de lijken strooien omdat hier overdag geen kans voor was door aanhoudend schieten van de Russen. Omwille van de ondragelijke lucht van de ontbindende lijken werd de kalk gestrooid.
De strijd was zwaar. Mede doordat de Stuka's van de Duitse luchtmacht veel bommen gooiden in de Russische linies. Wanneer zo'n bommenwerper zijn bommen afgegooid had kregen de manschappen, die tot op 500-600 meter lagen, nog een bloedneus en liep het bloed uit oog en oor door de luchtdruk.
De Oekraïne beschikt over een zeer vruchtbaar gebied. Daar pootten de boeren in januari aardappels en rooiden deze al in mei. Dan werd er nog maïs gepoot die kolven opleverden van 25-30 centimeter. De boeren leefden er onder Russisch bestuur waar ze in een dorp verzameld samen het land bebouwden. Ook de koeien van heel zo'n dorp hadden ze samen. Het vee stond in grote schuren bij elkaar. De jeugd moest na schooltijd de koeien voeren en de meisjes moesten daarna melken. Dan kreeg iedere boer, naar gezinsgrootte, er melk van. De rest werd in auto's geladen en naar de fabriek gebracht. De opbrengst was voor de staat. Evenzo was het gesteld met de varkens, het koren en de rest. Ook was er in een dorp iemand aangesteld die de leiding had. Hij kon zondermeer orders geven dat de mannen gezamenlijk naar het land moesten trekken, om het even of het regende of niet, om landarbeid te verrichten. Zo werden ze dan hier en dan daar te werk gesteld. Maar alles gezamenlijk. En de opbrengst was voor de staat. Ook waren de landheren, die groot grondbezitters waren, weggejaagd. Op de villa's waren communisten geplaatst die de leiding hadden over de pachtboeren.
Ook in de steden van Rusland was het grote verschil opmerkelijk. Hoge gebouwen vulden de straten maar daarachter de armoedige hutten van de arme lui. De boerenbevolking hield zijn geloof nog vast. In een hoek van de keuken was een plek vrijgehouden voor een Mariabeeld. Deze plek werd schoongehouden en het beeld kinderlijk versierd ook al was het in de woning nog zo'n rommel. Ook hadden ze een bakkersoven midden in de woning die dan de achterkant van de slaapkamer en de voor- en zijkanten van de keuken en bijkeuken verwarmden. De woningen waren van boomstammen opgetrokken en met mest aangesmeerd. De bodem was van leem en er was geen zolder. Het water werd uit een put gehaald met een emmer. De Rus was van nature zeer beleefd maar vrijpostig. De kleding was voor de vrouwen rood of blauw, voor de mannen zwart of grijs, andere kleuren kende men niet. De arbeiders en ook de boeren konden hun verdiende loon omzetten in kleren en gereedschap enzovoort bij een fabriek die dan de bonnen in ontvangst nam en de artikelen ervoor leverde. Maar het verdiende geld was van dien aard dat het geld niet anders toereikend was dan voor het noodzakelijke levensonderhoud. Zo werden hun de kansen ontnomen om ook maar het geringste vooruit te komen. De landbouw in Estland was gemoderniseerd. Er werden tractoren, 12 scharige ploegen met eg en rol en zaaimachines gebruikt. De tarwe en graanvelden waren er onafzienbaar.

POLITIE (15 november tot en met 14 december 1944).
De goederenverzorging, aanvoer en bevoorrading van levensmiddelen en grondstoffen staat nagenoeg stil.
De discipline van de bevolking ten opzichte van distributie en prijscontrole wordt door deze toestand steeds minder. Apeldoorn en omgeving ontvangt nu ook veel bezoek van bewoners uit de grote steden die hier proberen aanvulling van hun rantsoen levensmiddelen te vinden.
Er werden 100 aangiften gedaan van rijwieldiefstallen.

1944 ----- 15 december vrijdag.

HARDONK. Nachtvorst, goed weer met even zon, later bewolkt. Vanmorgen veel bommenwerpers. Aanval op Deventer, geen doelen geraakt, helaas wel verscheidene doden. Volgende week krijgen we op de bon een rantsoen biscuits! En ook koffiesurrogaat! Op het brood een mengseltje van taptemelkpoeder en advocaatessence, smaakt best. Hoestsiropen worden ook veel gekocht om op de boterham te smeren?

VAN HOUTUM. 's Morgens om 6.30 uur (in het donker) worden door de mensen de laatste berken en eiken uit het gemeentebosje gezaagd. Daaronder nu ook de dunne bomen. De brandstoffencommissie stelt voor Ugchelen per gezin 50 kilo hout à 2,50 gulden beschikbaar. Dit is veel te duur en het hout is bovendien nog groen en nat ook. Uit vrees dat ook bij ons de aardappelen worden gestolen (dit gebeurde gisteren op verschillende punten in Brink en Orden) halen wij ze uit de kuil. Oom Jan bergt ze in de fabriek op en wij op de garagezolder. In de Brouwersmolen voeren vrachtauto's bij tientallen tegelijk generatorhout aan. Volgens de Duitsers komt het uit Coevorden maar volgens de chauffeurs uit Utrecht. Dit laatste is logischer. Er worden voor onze gemeente weer vier eieren op de bon beschikbaar gesteld. Zij smaken gronderig en zijn veel te lang bewaard. Mijn vader ziet in Apeldoorn een typisch beeld van deze oorlog. Twee jongens, armoedig gekleed met een ondervoed lichaam en blauw van de kou, staan voor een Wehrmachtsheim door de ruiten te kijken. Daar zien ze Duitse soldaten heerlijk eten van voedzame en kostbare levensmiddelen die ons opzettelijk worden onthouden. Terwijl twee soldaten naar buiten gaan (één ervan hapt nog in een snee brood met een dikke laag worst) vragen deze kinderen hen iets te eten maar zij worden als beesten weggejaagd. Dergelijke taferelen komen steeds meer voor nu de voedselpositie précair wordt. Er gaan geruchten over een drastische vermindering van het broodrantsoen. Er is sprake van één kilogram.

1944 ----- 16 december zaterdag.  HARDONK. Somber weer, 's morgens iets sneeuw, later regen. In de afgelopen nacht verscheidene spoormensen opgepakt. De gehele morgen uitgeweest voor Biomel, Vivomel en Krisp. Alleen dit laatste was nog te krijgen. De beide eerstgenoemde waren al opgekocht voor smeerseltjes op het brood. Van Krisp kan met slaolie aangemengd een gerechtje gemaakt worden dat de smaak van pindakaas benadert!

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren er zo nu en dan vliegtuigen. Sommige maken een bijzonder gek lawaai. Deze komen overdag met tussenpozen van gemiddeld een half uur over. Wij denken aan schroefloze vliegtuigen, maar zij gaan regelmatig van noord naar zuid zodat het waarschijnlijk iets anders is. Om acht uur zien we er één door de wolken heen komen. Er is slechts een rode bol zichtbaar. Maar wat is het wel? Het projectiel heeft de snelheid van een jager maar maakt een geluid alsof er is iets aan een automotor hapert. Het meest voor de hand is aan te nemen dat het een V-1 is. Men spreekt echter ook over een V-3. ´Herrijzend Nederland´ zal voortaan op de 435 meter uitzenden. De 420 meter wordt niet goed ontvangen. De ontvangst is dan ook aanzienlijk beter.

1944 ----- 17 december zondag.

HARDONK. Bewolkt, iets regen en veel wind. Kerkdienst in de Grote Kerk bij dominee Visser. Tekst Daniël 7 vers 13.14. Vandaag nogal wat V-1's overgekomen.

VAN HOUTUM. Om middernacht komt een projectiel laag over. Het is een angstwekkend lawaai. We zien alleen maar een rode bol. 's Morgens om tien uur passeert een colonne vrachtauto's met zeven stukken zwaar luchtdoelgeschut en vier zoeklichten in de richting Apeldoorn. De Duitsers vervoeren de laatste dagen veel aardappels in de richting Hoenderloo. Het is nu bekend dat deze van de voorraad van de Centrale Keuken in Apeldoorn zijn gestolen. Deze instelling kan hierdoor de komende week alleen maar soep distribueren.

1944 ----- 18 december maandag.

HARDONK. Iets regen, later droog en zacht. Nog wat Krisp en juspoeder kunnen kopen. Geen nieuws.

1944 ----- 19 december dinsdag.

HARDONK. Temperatuur vannacht om het vriespunt. Rustige dag. Veel V-1's overgekomen. Velen bereiken hun doelen in Engeland niet maar vallen onderweg nogal eens op de Veluwe neer. Berichten over fietsenvorderingen in Eerbeek en omgeving en over een te Apeldoorn te houden razzia op mannen van 16-40 jaar. Dit zal natuurlijk juist voor de Kerstdagen gebeuren. Dan kan de bezetter als kerstgave leed en ellende in menig gezin brengen!

VAN HOUTUM. 's Nachts komt een vliegende bom bijzonder laag recht over. Alles trilt door het lawaai. Zij komen de laatste 24 uur meer recht over dan zaterdag. Het is nu zeker dat deze projectielen niets anders zijn dan de beruchte V-1's. Dit wordt bevestigd door personen uit Zutphen en Den Haag. De V-2 maakt nog meer lawaai dan de V-1 maar gaat recht omhoog en verdwijnt tenslotte uit het oog. 's Middags horen wij een ontploffing van een munitiedepot in het Kroondomein. Er zijn een groot aantal doden, waaronder twee uit Ugchelen. Zij zijn allen zwaar verminkt. Op de nieuwe boterbon wordt 40 gram olie verstrekt. Boter is schijnbaar voor de distributiedienst een onbekende. De oorzaak moet weer bij de moffen gezocht worden. Iedere soldaat zal binnenkort een groot kerstpakket ontvangen. Men zal daar de boter wel in terugvinden die ons onthouden wordt. Arbeiders in dienst van de Duitse Weermacht zullen zaterdag aanstaande in Tivoli eveneens het één of ander ontvangen.

1944 ----- 20 december woensdag.  HARDONK. Mistig weer, niet koud. Telkens komen V-1's over. Sinds zaterdag zijn er in de omgeving van Eerbeek al 17 neergekomen. Gelukkig weinig schade. Wegens ´kerstviering´ van de Duitsers moeten de vluchtelingen uit Otterlo speciaal uit Tivoli weg. Ook alle appels in de omgeving hebben ze voor dit doel opgekocht.

ZIEKENHUIS. Het Seminarium is vol. Het seminarium bevat 150 patiënten. Na Kerstmis zullen het nog meer worden. Er zijn weermachtskribben en strozakken in gebruik.
[Kanttekening van de Burgemeester Pont bij het punt 'ontslag burgemeester´: Hieruit blijkt wel, welk een misverstand op dit punt bestaat. Ik wens nu weg te gaan tenzij de Burgerij op mijn aanblijven prijs stelt. Zolang de Duitsers hier zijn heeft Mr. Quarles geen kans terug te keren. Nadien heb ik geen kans om te blijven. Zou dat bovendien niet wensen. Mr. Quarles wordt dus in geen enkel opzicht geschaad. Getekend Pont - Gezien 12/1´45].

1944 ----- 21 december donderdag.

HARDONK. Opnieuw donker weer, niet koud. In de slagerij naast me van elf uur tot vanmiddag vier uur 4 Duitsers voortdurend bezig met vlees braden en bakken voor Weihnachten! Daar is wel vlees, vet en boter voor. Ons aardappelrantsoen wordt verminderd tot 1 kilo per week!

VAN HOUTUM. Op het abattoir in Apeldoorn worden 161 koeien en 50 varkens geslacht voor distributie onder de burgers in verband met de Kerstdagen.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 10.20 uur; aan de Spoekweg te Beekbergen is een V-1 neergekomen maar niet geëxplodeerd. Geen schade, geen persoonlijke ongelukken.

BRANDWEER. Ik kreeg een telefoontje dat er Duitse officieren aan de Brandweerkazerne waren die het materiaal eens bezichtigen wilden. Tenminste zo kondigden zij hun bezoek aan. Het slot van het bezoek was dat zij onze Opel-spuit in beslag namen. Ik moest nog maar blij zijn dat ze de materiaalwagen en de spuit van de Eendracht ook niet meenamen. Voorlopig zouden zij het hierbij laten. Ik liep vlug naar de overzijde naar het gemeentehuis om burgemeester Pont met het gebeurde in kennis te stellen. Hij aan de telefoon. De Ortscommandant en Doctor die en die opgebeld. Op het laatst kwam de Feldgendarmerie er nog aan te pas. Allemaal camouflage. Hij was gevorderd en bleef gevorderd. Met tranen in de ogen zagen we hem vertrekken, onze trots. De wagen was geheel naar eigen ontwerp gebouwd. Ik had liever gezien dat hij op dat ogenblik in vlammen was opgegaan. Er bestaat nu gelukkig nog een kleine kans dat hij in Duitsland teruggevonden wordt. Er gaat namelijk een Commissie van de Rijksinspectie van de Brandweer naar Duitsland om het gestolen brandweermateriaal op te sporen. Laten wij hopen dat zij de spuit in goede conditie mogen aantreffen.

1944 ----- 22 december vrijdag.

HARDONK. Eerst helder, later bewolkt. Ik heb helaas gelijk gehad, nu moeten straks zich alle mannen van 16-50 jaar melden. Juist met Kerstfeest moet in de gezinnen weer onrust en zorg gebracht worden. Ik zit dit te schrijven bij licht van een paraffinekaars. Vanavond is de druk op de waterleiding zo gering dat ons watermolentje geen licht kan verschaffen.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 6.15 uur roept de nachtwaker ons uit bed wegens geruchten over razzia's. Wij weten het juiste nog niet, maar kleden ons direct aan. Wij horen enige uren later, dat er van razzia's geen sprake is. Het bericht zou van de Ortskommandant afkomen. Dat er nieuwe drijfjachten voor de deur staan is zeker. Het is op te maken uit het feit, dat alle personen die bij de Duitse Weermacht werken, nieuwe Ausweise krijgen. Op het marktplein in Apeldoorn zijn door de Duitsers grote lichtinstallaties aangelegd. Dit is natuurlijk ook voor razzia's. Zij zullen wel geen Kerstfeest in de openlucht houden. Zij vinden het van weinig belang als burgers vanuit de lucht worden beschoten. In Apeldoorn zijn biljetten aangeplakt waarin wordt meegedeeld, dat twaalf burgers zijn doodgeschoten wegens moord op een Duitse soldaat. Het zijn zeer waarschijnlijk geen Apeldoorners omdat de SD in onze gemeente is gevestigd. Het aardappelrantsoen in Apeldoorn wordt met één tot twee kilo per week verminderd.

1944 ----- 23 december zaterdag.

HARDONK. Helder weer, nachtvorst. Overdag lichte vorst en in de avond toenemend. Deze week is weer een brandauto ingepikt. Vanavond doet de watermolen het best. Geen taptemelk te krijgen. Veel V-1's en V-2's overgekomen en in de avond nogal autoverkeer.

VAN HOUTUM. In Apeldoorn worden biljetten aangeplakt met een oproep dat alle mannen tussen de 16 en 50 jaar zich moeten melden voor Weermachtwerk. Personen ouder dan 50 jaar kunnen eveneens worden opgeroepen. Men krijgt bij niet aanmelding vier jaar gevangenisstraf. Voor herbergen van deze personen zal het betreffende pand met inboedel en vaste grond worden verbeurd verklaard. Nadere bijzonderheden zullen in nieuwe aanplakbiljetten worden bekend gemaakt. Om vier uur in de middag komt de eerste vliegende bom van deze dag over. Hij is duidelijk te zien. De vleugels zijn niet groot. Voor de roze vuurgloed is de metalen cilinder (raket) roodgloeiend. Het projectiel beweegt zich nog vrij snel voort. Gedurende de hele avond komen er vliegende bommen over.

POLITIE (25-11 tot 23-12-1944).
- Het begeleiden van voertuigen in dienst van de voedselvoorziening vraagt nog dagelijks meerdere politiemannen. Van de zijde der Wehrmachtkommandantur wordt meerdere keren de assistentie van de politie ingeroepen bij de vorderingen van voertuigen. Dit gebeurde ook ettelijke keren door de Evacuatiecommissaris alhier. Op verzoek van het Gewestelijk Arbeidsbureau alhier worden door de Politie meermalen oproepingen aan de inwoners uitgereikt voor tewerkstelling voor de Duitse Weermacht.
- Doordat meerdere leden van het politiecorps niet meer beschikken over een berijdbaar rijwiel en mede doordat de desbetreffende oproepingsformulieren de politie te laat bereiken gaat dit met grote moeilijkheden gepaard.
- Speciale controle wordt gehouden op tijdelijke onbewoonde percelen en in de bossen. Dit om houtdiefstal tegen te gaan.
- De stemming onder de bevolking is erg nerveus.
- De brandstoffenschaarste komt zeer ongelegen. De voedselpositie moet ook hier ter plaatse minder gunstig worden genoemd. Vooral het brood- en boterrantsoen is ten enenmale ontoereikend.
- Het niet meer ter beschikking hebben van een enkel motorrijtuig in een gemeente met een oppervlakte als Apeldoorn werkt in hoge mate remmend op de politiearbeid. Meerdere feiten zijn zodoende niet te achterhalen.
- Oplossing van het bandenvraagstuk voor de politie zou dringend gewenst zijn daar het zich laat aanzien dat binnen afzienbare tijd geen enkele politieman meer over een berijdbaar rijwiel beschikt.
- De politie verleent meermalen steun bij het af- en doorvoeren van evacués.
- Het onderbrengen van arrestanten aan het bureau van politie levert nog steeds grote moeilijkheden op daar de politie slechts over twee lokalen voor inverzekeringstelling beschikt. Zes cellen en 1 lokaal voor inverzekeringstelling zijn nog steeds bij de SS als, SS- und Polizeigefängnis in gebruik. Daarin zijn momenteel 65 arrestanten ondergebracht.

1944 ----- 24 december zondag.

HARDONK. Helder, vriezend weer, vanmorgen min 13 graden. 's Avonds bij maanlicht gegeten en later bij paraffinelicht wat geprobeerd te doen. Wegens de kou durf ik de waterleiding niet in te schakelen voor het waterraadje. Al vroeg veel vliegtuigen, veel geschiet. De spoorlijn naar Deventer geraakt en een trein getroffen. Veel V-1's en V-2's als ´kerstgaven´ naar Engeland.

VAN HOUTUM. Om tien uur laten een groot aantal jagers ten oosten van Apeldoorn bommen vallen. Het zware Duitse afweergeschut vuurt onophoudelijk. Wij horen van 2.30 uur tot 2.40 uur vele explosies in westelijke richting. Tezelfdertijd schiet het luchtdoel in Apeldoorn op patrouillerende jagers. Het is niet goed waar te nemen of er ook bommen vallen. Men leest in alle Nederlands Hervormde kerken 's morgens een brief voor. Daarin wordt geprotesteerd tegen alle Duitse maatregelen die gewoonlijk niets met de oorlog te maken hebben. Om vier uur vallen bommen op de spoorlijn in Teuge, waardoor een Duitse trein met V-1 onderdelen in brand raakt. Onze molenaar in Ugchelen heeft het de laatste dagen (dit is voor Kerstmis) met clandestien malen (controle is er niet meer) bijzonder druk. Iedereen wil wat rogge of ander graan gemalen hebben. Slechts enkelen laten grotere hoeveelheid malen. Het is zwart van de mensen die een kleine hoeveelheid meebrengen. Rogge is bovendien moeilijk te krijgen omdat de boeren praktisch niets meer dorsen. Hetzelfde geldt voor tarwe, dat nog schaarser is. Velen laten dan ook een kilo en soms een pond malen. Dit is eigenlijk nog niets omdat men voor een roggebrood minstens drie pond nodig heeft.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 09.40 uur trein beschoten aan de Klaverweg, Spoorlijn Apeldoorn - Deventer gebombardeerd. Geen persoonlijke ongelukken. Glasschade in de omgeving.

SPOORWEGEN. Op 24 december 1944 werd bij de Veenhuizerweg in Apeldoorn een goederentrein door vliegtuigen aangevallen. Er ontstond veel bomschade.

BURGEMEESTER PONT. Even voor Kerstmis werd in de gemeente Apeldoorn bekend gemaakt de zogenaamde actie Liese. Deze komt er op neer dat alle mannen geboren in de jaren 1895 t/m 1928 in het algemeen voor tewerkstelling in aanmerking komen tenzij zij als volslagen onmisbaar zijn te beschouwen. Veel informatieve besprekingen zijn al gevoerd teneinde te proberen te weten te komen of en zo ja in welke mate ook het gemeentelijk apparaat in dit verband een aderlating zal moeten ondergaan. Bij het afsluiten van het maandrapport waren nog geen uitvoeringsbepalingen bekend. Er wordt nog in het duister getast over de gevolgen die de actie Liese zowel voor het gemeentelijk apparaat van Apeldoorn als voor de gemeente Apeldoorn in het algemeen zal hebben. Het gebeurde gaf de Burgemeester aanleiding zich in een uitvoerig gemotiveerd schrijven tot de Rijkscommissaris te richten en om zijn ontslag te verzoeken.

1944 ----- 25 december maandag (eerste Kerstdag).

HARDONK. Kerstdag, helaas nog steeds in oorlogstijd. Flinke vorst 's nachts, overdag zonnig winterweer. Op de vijver in het Oranjepark wordt al gereden! 's Middags naar de jeugddienst in de Grote Kerk. Niet druk bezocht omdat heel veel jongemannen weggesleept zijn of zich schuil houden. 's Avonds enkele vliegtuigen gehoord. Tussen 6-7 uur enige V-1's over zien komen.

VAN HOUTUM. Op het Kerstfeest dat 'middags in de Ugchelse kerk voor de kinderen wordt gehouden. Ieder kind krijgt een sneetje tarwebrood met spek en twee luxe broodjes. Dit is voor deze tijd een zeer grote traktatie. Velen hebben de laatste maanden geen spek of tarwebrood kunnen eten. 's Middags om vijf uur komen drie V-1's tegelijk over. Daarna volgen er anderen. Om 5.35 uur valt een vliegende bom tamelijk dichtbij. Wij zien het lichten van de explosie en horen 30 seconden (dit is 9 kilometer) later de knal. Deze V-1 kwam recht over. De laatste passeert om 8.30 uur.

1944 ----- 26 december dinsdag (tweede Kerstdag).

HARDONK. 18 graden vorst 's nachts, overdag zonnig, iets nevelig. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Om elf uur komen opnieuw vliegende bommen over. Wij horen twee minuten later een zware ontploffing. Om 13.15 uur stort een V-1 nog dichterbij neer dan gisteren. Het dreunen houdt langer aan en is intensiever. Een uur later komt de laatste vliegende bom van deze dag over.

BLOEM. De V-1´s zijn vanaf 18-12-44 bijna dagelijks over ons huis [De Kar E18 bij de Zutphensestraat] in zuidelijke en westelijke richting gevlogen. Het is een vliegtuig zonder bemanning welke zich door een raketaandrijving voortbeweegt met een snelheid van een vliegtuig op een hoogte van 1 kilometer ondanks regen of wind. Ze worden opgelaten op willekeurige plaatsen in oostelijke en noordelijke richting. Men kan het oplaten van de V-1 hier horen. In de lucht hebben ze het geluid van een ruweolie-motor, wanneer ze voorbij gaat davert de lucht.

1944 ----- 27 december woensdag.

HARDONK. Opnieuw koude nacht (min 18 graden). Er wordt veel schaatsen gereden. Kon vanmorgen wat spruitjes kopen, vrije verkoop, kosten 1,50 gulden per kilo.

1944 ----- 28 december donderdag.

HARDONK. Afnemende vorst, in de vroege morgen regen, zodat gladde straten. Tegen de avond opnieuw vriezend weer. De op 2 december weggevoerde mannen hebben het in Rees bar slecht. Ze lijden erg van de kou en krijgen weinig voedsel. Telkens komen hier mensen uit de grote steden om te proberen wat voedsel te bemachtigen. Sommigen zijn zelfs lopend. De toestand daar is wel heel nijpend en de uitkomst is nog niet direct in zicht. Het front in het westen werd vandaag in de krant helemaal niet genoemd. Het schijnt daar de Duitsers met hun offensief niet zo best te gaan, anders zou je er wel over lezen.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 2.45 uur gaan drie jagers zich in de richting van een vliegende bom en al spoedig nemen acht jagers aan de achtervolging deel. De V-1 wordt bij de Harskamp neergeschoten.

1944 ----- 29 december vrijdag.

HARDONK. Lichte vorst 's nachts, overdag om het vriespunt. Mooi winterweer. De straten zijn nog enigszins glad. Rustige dag.

VAN HOUTUM. 's Morgens komen vrij veel vliegende bommen over. De post bezorgt weer een aantal brieven uit andere provincies. Een brief uit Haarlem is dertig dagen onderweg geweest en een schrijven uit Culemborg deed er achttien dagen over. Het is toppunt want iedere nacht gaat er een D-trein naar Amsterdam, zodat er ook wel treinen naar andere steden in het westen gaan. Iedere dag komen postbestellers voorbij die met post (op een transportfiets met massieve banden of een driewieler) heen en terug van Apeldoorn naar Otterlo rijden. Tussen 2 en 20 januari a.s. zullen nieuwe noodbonkaarten worden uitgereikt. Evacués zullen hun persoonsbewijzen moeten tonen. In de komende week zal ook geen boter worden verstrekt. Men ontvangt hiervoor 40 gram olie.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 21.30 uur in een weiland in Klarenbeek is een V-1 neergekomen. Geen persoonlijke ongelukken, geen schade.

1944 ----- 30 december zaterdag.

HARDONK. Lichte vorst 's nachts, dooi overdag met heel iets vocht. In de avond opnieuw iets vorst, zodat gladde wegen. Maatregelen van de Duitsers tegen het ´clandestien´ kappen van bomen vooral langs de wegen.

VAN HOUTUM. De Duitsers leggen een kapverbod over alle bossen tussen de spoorlijn naar Amersfoort en de weg naar Zwolle. Er zullen Duitse soldaten gaan patrouilleren.

1944 ----- 31 december zondag, Oudejaarsdag.

HARDONK. Vannacht weer regen en daarna vorst zodat vanmorgen zeer gladde wegen. Heel iets sneeuw. In de avond een enkel vliegtuig, rustige dag.

VAN HOUTUM. Alle personen die bij de Duitse Weermacht werken moeten op deze zondagen (Kerstmis inbegrepen) op hun werk verschijnen. Ook zij die de dekkingsgaten onderhouden. Het hoort dat zij de hele dag werken. Hiervan komt weinig van. Evenals door de week. Dit geldt in het bijzonder voor hen die de dekkingsgaten onderhouden. Indien zij niet na een paar uur naar huis kunnen gaan zij voor zichzelf bomen omzagen voor hun kachel. Klokslag twaalf uur schieten de Duitsers in Apeldoorn met mitrailleurs, geweren en pistolen in de lucht. Het luchtdoelgeschut lost een aantal schoten. Te midden van het lichten van de granaten is een lichtbol van een V-2 te zien die langzaam omhoog gaat. Vorige jaren is zo'n Duits Nieuwjaarschieten niet voorgekomen.

BLOEM. Een V-1 is voortijdig gedaald en heeft bij Wijngeeren de smid de toppen uit de bomen gehaald en heeft daarna bij Konijnenberg aan de Broekstraat de grond geraakt. Bij Hendrik Neuteboom Spijker is een deel van het schuurtje vernield. Uiteindelijk is hij achter Jan Jansen in de wei gevallen overal stukken achterlatend. De volgende dag hebben Duitsers de V-1 laten springen met een lont. Dat gaf een geweldige scherpe knal en er was een grote rookwolk te zien. Bij Jan de Haan zijn nog ruiten gesprongen. Een 4-tal zware knallen was het einde van de V-1. Ook de V-2 kan men hier zien opstijgen. Hij heeft de vorm van een torpedo, of een glinsterende sigaar als het ware. Zij gaat met grote snelheid in een gebogen lijn de lucht in tot ze op zeer grote hoogte is en gaat dan vlak liggen. Naar men zegt krijgt ze dan eerst haar snelheid. Ze zou 6-8 of zelfs 14 meter lang zijn. Wanneer ze in de lucht is is ze niet meer te horen. Maar het geluid van het afschieten kan men 2 minuten daarna nog horen. Eerst een grote knal daarna een optrekkende, opklimmende toon. Ongeveer 30-12-44 is Deventer weer gebombardeerd door zware bommenwerpers die de bommen hebben gegooid op de Nieuwe Markt, Grote Kerkhof, Nieuwstraat en Noorderberg samen een 35 doden. Talrijk zijn degenen die heden van de grote steden in het westen op weg zijn naar de Graafschap voor levensmiddelen. Ze krijgen daar 1 wittebrood in de week en een kwart liter soep van de gaarkeuken. Daarvoor moeten de mensen dan al hun bonnen inleveren, behalve de broodbonnen. Na de hongersnood is er ook de brandstoffennood zeer hoog. In Amsterdam worden de bomen omgehakt, de zolders uitgebroken, de plinten van de muur gehaald en zelfs de meubels verbrand. Ook de lanen verdwijnen. En zo is het in Den Haag, Rotterdam, Utrecht en meer grote plaatsen. Mensen sterven van honger. Kinderen lijden grote armoede. De hele dag trekken ze hier over de weg. In de avond vragen ze om onderdak en om de volgende dag met een fiets met surrogaatbanden of een bakfiets over slijkerige en besneeuwde wegen, soms met veel tegenwind, de weg weer te vervolgen. Een boer hier in de buurt had gedorst en aan ieder die kwam 1 kilogram graan beloofd. Vierhonderd man en meer stonden in de rij te wachten om hun rantsoen, wat onder politietoezicht uitgereikt werd, in ontvangst te nemen. Schaarste aan alles: 1 hectoliter aardappelen f 60,-, 1 pond boter f 35,-, een neurende koe f 7000,-, een veulen f 4000,-. Daar er niets of weinig te koop is wordt het meeste geruild: 50 sigaren voor 100 pond tarwemeel, half pond koffiesurrogaat voor 12 eieren en 15 pak koffiesurrogaat voor 2 pond spek. Aan het front weer actie na een betrekkelijke rust. Vooral aan het Oostfront waar de Russen met een ontzaglijk aantal tanks oprukken. Aan het Westfront zijn de Duitsers in het offensief. In ons land is de lijn ten zuiden van de grote rivieren, Limburg, Brabant en Zeeland door de Engelsen en het overige door de Duitsers bezet.

LUCHTBESCHERMINGSDIENST. Omstreeks 14.00 uur in het Loenense Bos is een V-1 neergekomen. Geen persoonlijke ongelukken. Geen schade.

BURGEMEESTER PONT (1 - 31 december).
- In verband met de evacuatie worden ontruimd de school aan de Molenstraat en de van Kinsbergenschool. De eerste werd ingericht als ontsmettingsstation, de tweede als noodziekenhuis. School 27 aan de Soerenseweg werd ingericht voor het lesgeven aan de leerlingen van school 27 en 29 en de HBS, het gymnasium en de ULO.
- Transporten werden verricht voor de dienst van Sociale Zaken (verhuizen evacuatieregister), afdeling Onderwijs (verhuizen HBS en gymnasium) en gemeente Arnhem (verhuizen naar perceel Daendelsweg 2).
- In diverse gebouwen werden kachels geplaatst.
In gebouw Hoofdstraat 177 werd portiersloge veranderd.
Perceel Daendelsweg 2 werd ingericht voor de secretarie Arnhem en de dienst van Sociale Zaken Arnhem.
- Voor de Duitse Weermacht en het Rijkscommissariaat werden aangemaakt 170 stuks borden voor wegaanduidingen enz.
- Ontruimd werden de scholen 3 (Het Loo), 14 (Zevenhuizen) en de Chr. School aan de Doggersbank. In diverse door de Duitsers bezette gebouwen werden ruiten gezet en andere kleine reparaties verricht. Richtingsborden werden onderhouden en in de gemeente Barneveld borden geplaatst bij wegafsluitingen.
- In de Langeweg werd voor het rijkscommissariaat een kabelsleuf gegraven en gedicht. Op last van de Wehrmachtkommandantur werden de volgende werkzaamheden verricht:
1. zand werd in hopen langs de volgende wegen gebracht:
 weg naar Arnhem; weg naar Zwolle; weg naar Deventer; weg naar Hoenderloo - Beekbergen - Klarenbeek - Woeste Hoeve - Loenen.
2. op de bomen worden witte banden geverfd langs de wegen: Amersfoortseweg; Zwolseweg; Deventerweg; Zutphenseweg; met het werk langs de Arnhemseweg is een aanvang gemaakt.
3. aan het maken van autoschuilplaatsen, zogenaamde Splitterboxen werd gewerkt langs de wegen naar Amersfoort, Zwolle en Deventer. 18 Stuks zijn geheel gereed; 26 stuks zijn gereed wat het grondwerk betreft; 54 stuks zijn in aanbouw. Het benodigde hout wordt in overleg met de Nederlandse Heide Mij te Beekbergen gekapt. 310 mannen zijn bij dit werk ingesteld.
4* De zogenaamde Fliegerdeckungslöcher langs de verschillende wegen hebben door wisselende weersomstandigheden veel geleden. Zij zijn alle nagezien en waar nodig hersteld.
- De grote behoefte een warme voeding als gevolg van het uitvallen van de gasaanvoer en de brandstoffennood heeft er dan ook toe geleid onverwijld nieuwe uitdeelposten in het centrum te openen.
Op 13 november werd een uitdeelpost gevestigd in het gemeentegebouw Kerklaan 17. Aantal deelnemers van de eerste week 575.
Op 20 november volgde de opening ven drie nieuwe posten, te weten:
1) Ambachtschool, Molenstraat 13 (eerste week 145 deelnemers)
2) J. Schut, Gardenierslaan 52 (eerste week 145 deelnemers)
3) A. v.d. Beek, Zwolscheweg 107 (520 deelnemers).
Vervolgens werd ingaande 4 december nog een nieuwe uitdeelpost gevestigd in de garage van H. Diesbergen Sumatralaan 151 voor de bewoners van het Berg en Bos kwartier.
Het aantal deelnemers neemt sterk toe dat mag blijken uit het volgende overzicht:
 week van 6 t/m 12 november 3487
 week van 13 t/m 19 november 4683
 week van 20 t/m 26 november 6549
 week van 27 november t/m 3 december 7642
Met ingang van 18 december werd de te verstrekken hoeveelheid voeding teruggebracht van 1 liter tot 3/4 liter per persoon per dag. De prijs werd in overeenstemming daarmee verlaagd van 2,17 per week tot 1,65 gulden per week.
Het aantal deelnemers steeg tot 15.853 over de week van 18 t/m 24 december. Daarna nam de deelname sterk af als gevolg van de bepaling van de Voedselcommissaris dat meer distributiebonnen moeten worden ingeleverd. Behalve aardappelen, nu ook olie, grutterswaren en zout.
Het aantal deelnemers was over de week van:
 27 november t/m 3 december 7642
 4 t/m 10 december 7667
 11 t/m 17 december 11502
 18 t/m 24 december 15853
 25 t/m 31 december 11218
 De stemming onder de bevolking is zeer nerveus. Vooral de brandstoffenschaarste en de met de dag slechter wordende voedselpositie zijn hiervan oorzaak.
- De politie verleent meermalen steun bij het af- en doorvoeren van evacués. Door de hongersnood in het westen van het land trekken honderden personen per fietst, handwagen en dergelijke door Apeldoorn om in de Achterhoek en in de IJsselstreek voedsel te halen. Daar er hier ter plaatse geen logeergelegenheid is vervoegen zich dagelijks enige honderden van deze mensen aan het bureau van politie om onderdak en voeding. Door bemiddeling ven de Politie wordt hun onderdak en voeding verschaft in enige geneeskundige posten van de Luchtbeschermingsdienst. Ook in de vroegere Wilhelminastichting aan de Stationsstraat 42b en in Tivoli. Van het gymnasium wordt in bijzondere gevallen ook gebruik gemaakt. De Rijkskeuken hier verleent haar volle medewerking.
- Doordat de politie geen enkel motorrijtuig tot haar beschikking heeft kunnen meerdere zaken niet met de nodige accuratesse en snelheid worden afgewerkt. Oplossing van het bandenvraagstuk ten aanzien van de politie zou eveneens zeer gewenst zijn daar binnen afzienbare tijd geen enkele politieman meer over een bruikbaar rijwiel beschikt.
- Het onderbrengen van arrestanten aan het bureau van politie levert nog steeds grote moeilijkheden op. De politie beschikt slechts over twee lokalen voor inverzekeringstelling, 6 cellen en 1 lokaal voor inverzekeringstelling zijn nog steeds bij de SS als SS- und Polizeigefängnis in gebruik. Daarin zijn momenteel 65 arrestanten ondergebracht.
- Gedurende de maanden november en december heeft het gasbedrijf opnieuw geheel stilgestaan. Er wordt doorgegaan met reparaties aan de onderdelen van de fabriek. Het op temperatuur houden van de ovens is eveneens stopgezet zodat de daarvoor benodigde brandstoffen in de distributie worden gebracht. Nu er geen uitzicht bestaat op kolenaanvoer binnen afzienbare tijd heeft het geen nut (en is zelfs verspilling) om door te gaan met het op temperatuur houden van de ovens. Dit heeft echter tot gevolg dat bij een eventueel weer in bedrijf komen de Technische Bedrijven enige weken nodig hebben om de ovens heet te stoken. Daar staat tegenover dat zij dan een behoorlijke voorraad cokes onder het publiek kunnen brengen.
- Het Waterleidingbedrijf heeft gedurende de maanden november en december ongestoord kunnen doorwerken. Alleen valt te constateren dat de wateraflevering stijgende is. Dat is een gevolg van waterturbines die op de kraan worden aangebracht en waarmee elektriciteit wordt opgewekt.
- De voorraad cokes is zo geslonken dat in de maand januari geen stukje beschikbaar zal zijn voor de bevolking of voor instellingen of ondernemingen.