1945

BRANDWEER. Er komt steeds meer activiteit. Vliegtuigen worden afgeschoten. V-1´s vliegen over en vallen neer. Treinen en auto's worden herhaaldelijk onder vuur genomen. We kunnen voelen dat het einde nadert. Het zou ondoenlijk zijn u mee te delen wat voor schade de V-1´s in Apeldoorn hebben aangericht. Als ik u vertel dat er ruim 600 stuks in onze gemeente zijn neergekomen. Twee zijn er op woonhuizen terechtgekomen die 7 slachtoffers hebben gemaakt. We kunnen gerust zeggen dat wij hier geweldig geboft hebben.

1945 ----- 1 januari maandag, Nieuwjaarsdag.

HARDONK. Lichte vorst, overdag mooi helder winterweer met in de avond toenemende vorst. Gladde wegen. Veel schaatsenrijders vooral op de vijver van Berg en Bos. Langs de spreng is een grote vernieling aangericht door het in het wilde weg kappen van hout. In de vroege morgenuren veel Duitse vliegtuigen (100 à 200) hier over, meest jagers. Ze kwamen later terug. Waar die heen zijn geweest blijft een open vraag. Telkens V-1's en V-2´s in de lucht. Bij de familie M.[Moerman] geweest. Nu ligt het jaar 1945 nog geheel voor ons. Moge het spoedig de zo lang verbeide bevrijding brengen!

VAN HOUTUM. Om 0.45 uur weerklinkt een zware ontploffing op korte afstand. Om 8.40 uur passeren er vliegtuigen in groepen van vier zeer laag over. Het luchtdoelgeschut zwijgt omdat het Duitse toestellen zijn. Wij tellen ongeveer 40 bommenwerpers. Er komen ook 120 Stuka's over Ugchelen. Bij enkele zijn de bommen zichtbaar. Eén Duits vliegtuig cirkelt een kort moment boven onze buurtschap en laat zijn bommenlast vallen. Het zijn allemaal splinterbommen met Duitse herkenningstekenen. Zij veroorzaken veel glasschade. Bij Drosterij aan de Ugchelseweg wordt één persoon gedood. Er zijn ook zwaar gewonden echter zonder levensgevaar. De bommen zijn over een strook van Drosterij tot aan de Richtersweg gevallen. De houtdiefstallen nemen in de omgeving grote vormen aan. Het wordt meer sport dan nood. De Heide Maatschappij (de politie is niet actief) neemt betrokkenen de zaag af en brengt deze voorzien van een label op het politiebureau. De eigenaar kan hem na vier dagen weer komen halen. Zo zijn de laatste tijd in Beekbergen 158 zagen in beslag genomen.

1945 ----- 2 januari dinsdag.

HARDONK. Dooi weer, gure wind. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Op last van de burgemeester moet iedere burger van Apeldoorn bij sneeuwval het straatgedeelte voor zijn woning evenals een deel van het trottoir schoonvegen en bij gladheid met zand of as bestrooien.

1945 ----- 3 januari woensdag.

HARDONK. Zacht, iets vochtig. Later guur en stormachtig, zeer donkere avond. Niets.

VAN HOUTUM. 's Middags om 2.30 uur komen oom Jan en mijn neef Jaap bij ons. Zij wonen nog aan de rand van Arnhem. Zij zijn om acht uur vertrokken maar moesten wegens bandenpech vanaf Loenen lopen. Nu legt de fietsenmaker een massieve band voor 45 gulden op het achterwiel van de tandem. Om twaalf uur deelde een Arnhemmer ons mee dat zij onderweg waren. Twee uur later belt de familie uit Eerbeek ons op dat zij op komst zijn. Beide familieleden zijn erg moe. Het doel van de tocht is één van de paarden die hier verzorgd worden uit te lenen aan een voerman. Deze verplicht zich op zijn beurt de familie in Arnhem aan het eten te houden. Er wordt nog geen beslissing genomen. 's Avond om zeven uur klopt een Hagenaar bij ons aan de deur. Hij vraagt om onderdak. Het is een leraar van de zeevaartschool. Hij is op weg naar Deventer voor voedsel. De toestand in Den Haag is vreselijk. Evenals in Amsterdam krijgt men er slechts 125 gram kaas, 1.000 gram brood en één kilo aardappels op de bonnen. De zwarte prijzen zijn zeer hoog. Tarwe (hoewel het daar in de streek is) is bijna niet meer verkrijgbaar. De biedprijzen liggen voor een mud al hoger dan 650 gulden. Een mud rogge kost 450 gulden en een mud aardappels kost al 200 gulden. Voor vet variëren de prijzen tussen de 40 en 50 gulden.

1945 ----- 4 januari donderdag.

HARDONK. Lichte vorst, goed winterweer. Enkele vliegtuigen. Troepen verplaatsing uit Voorst en Twello naar Zutphen. Ook hier iets meer militair verkeer. Het licht op de fietsdynamo doet het tot nu prachtig.

VAN HOUTUM. 's Nachts om één uur komt een V-1 zeer laag over en verandert recht boven de fabriek van koers en stort een eind verder neer. Alles dreunt. 's Middags om 12.30 uur vragen twee Hagenaars naar eten. Zij zijn onderweg naar Epe en hebben evenals de leraar een introductiebrief. Ze vertelden ons dat sinds 28 november vijf aardappelbonnen bekend werden. Op drie daarvan zijn slechts aardappels verstrekt. Zij hebben een karretje achter de fiets en denken al zo dat zij bij een fietsenvordering nog lopend moeite zullen doen voor eten. Het zijn twee arbeiders van het Haagse Dagblad. Zij hebben alle drukpersen vernield na een artikel in de krant geweigerd te hebben. De directeur is met zijn personeel ondergedoken. Een brief uit Rotterdam bevat tien exemplaren van Ons Volk van 8 november, twee Oranje bulletins nr.22, twee Oranje bulletins van 30 november en een exemplaar van De Vrijheid van 2 december .

1945 ----- 5 januari vrijdag.

HARDONK. Prachtig winterweer, heldere lucht, overdag om het vriespunt. Al vroeg vliegtuigen. Vooral aanvallen van jagers op verkeer van de Amersfoortseweg. Hierbij 8 doden en een aantal gewonden. Vanavond veel bommenwerpers over naar Duitsland. Men spreekt ervan dat vandaag verscheidene schepen met aardappels voor de Apeldoornse bevolking door de weermacht voor eigen behoefte in beslag zijn genomen. Evenals twee wagens textiel voor de evacués.

VAN HOUTUM. Na middernacht komen vrij veel vliegende bommen over. Zij vliegen laag en maken een oorverdovend lawaai. Eén stort in de omgeving neer. 's Middags om 4.30 uur wordt een patrouille jagers die boven de spoorlijn vliegen fel beschoten. De Technische Noodhulp uit Apeldoorn haalt 65 mannen uit het ziekenhuis in Rees op. Ze zijn allemaal zo ondervoed door de slechte koolsoep dat de ingenomen levensmiddelen geen verandering in het lichaam meer ondergaan.

BURGEMEESTER PONT (brief van de Commissaris der Koningin in Gelderland aan de burgemeesters in de provincie). Om tot een beter en overzichtelijk geheel te komen en de stroomvoorziening te leiden binnen banen der redelijkheid heb ik, na hierover een conferentie te hebben gevoerd met de Beauftragte van de Rijkscommissaris voor de Provincie Gelderland en de Aussenstellenleiter van Rüstung und Kriegsproduction, de Heer B. te Warnsveld het volgende overeengekomen:
Aanvragen voor licht- of krachtaansluitingen van Duitse instanties geschieden uitsluitend via de Aussenstelle van Rüstung- und Kriegsproduction te Zutphen. Komen er in uw gemeente dus militaire eenheden of andere Duitse instanties, dan dienen deze zich telefonisch met de Rüstung- und Kriegsproduction te verstaan.
Alle aanvragen van Nederlandse zijde dienen te worden gedaan bij de burgemeester, die voor doorzending naar de Provinciale Griffie zorgdraagt.
Door mijn energiereferent worden deze aanvragen getoetst en met de Rüstung- und Kriegsproductionsführer besproken.
Alle orders voor het in- of uitschakelen van elektrische stroom worden door de heer O. doorgegeven aan de PGEM [nu NUON] zodat de beambten van de PGEM hun schakelorders uitsluitend van hem ontvangen.
Daar op vele plaatsen nog niet voldoende stroom ter beschikking kan worden gesteld voor dringende landbouwwerkzaamheden is het de taak van de burgemeester om er voor te zorgen dat er geen clandestiene aansluitingen op het elektrische net kunnen voortkomen. Hij dient hiervoor een controleapparaat in het leven te roepen.
De belasting op het net is namelijk grotendeels hierom zo hoog omdat er vele zogenaamde zwarte aansluitingen zijn. Deze kunnen door de PGEM moeilijk worden gecontroleerd. Het apparaat dat deze maatschappij hiertoe ter beschikking staat is niet voldoende uitgebreid.
Ik wijs u er vooral op dat er vele huizen zijn waarin zich militairen hebben opgehouden waar de lichtaansluiting bleef nadat deze militairen dikwijls zonder voorafgaande kennisgeving vertrokken waren. Een nauw contact met uw militaire bevelhebber is daarom ook op dit punt noodzakelijk. Daar een juiste energieverdeling van groot belang is vertrouw ik er op dat de controle door u zo efficiënt mogelijk zal worden doorgevoerd.
De Commissaris der Provincie Gelderland, getekend Hondius.

1945 ----- 6 januari zaterdag.

HARDONK. Nevelig, overdag lichte dooi. Tegen zeven uur vanavond zwaar gedreun en geschiet, vermoedelijk van afweergeschut. Massa's mensen komen hier door om voedsel in Overijssel enzovoort te halen.

VAN HOUTUM. Net alsof het nog niet genoeg is passeren om middernacht opnieuw grote formaties bommenwerpers in de richting Duitsland. Het houdt na 20 minuten op. Deze vliegtuigen keren om 2.30 uur terug. Ook nu houdt het geronk 20 minuten aan. Voor het station in Apeldoorn staan wagons van een gemitrailleerde trein. Zij versperren twee overwegen.

1945 ----- 7 januari zondag.

HARDONK. Somber weer, gure wind met hagel- en sneeuwbuien. In de avond vorst met gladde wegen. V-1 boven Spelderholt in de lucht ontploft.

VAN HOUTUM. Vanaf gisterenavond 9.30 uur komt er gemiddeld per kwartier een vliegende bom [V-1 of V-2] over. Het houdt 's morgens bij schemerdonker op, maar het begint weer om 11.30 uur. De eerste stort in de richting Beekbergen neer en veroorzaakt een zware ontploffing. In Ugchelen en Beekbergen is glasschade. Bij mijn neef Arnold is één ruit geheel stuk en een ander gebarsten. Later blijkt dat deze V-1 twee kilometer van onze woning in het bos van Dr. Ooster is gevallen. Het nabijgelegen boswachtershuis heeft grote glas- en dakpannenschade. Het kippenhok is geheel weggedrukt en de bomen zijn over een oppervlakte van één hectare vernield. Overal liggen resten van het projectiel. Dat bestaat grotendeels uit goedkoop metaal en triplex. De krater is niet bijzonder groot. Om 2.30 uur houdt het geknal van een overkomende V-1 plotseling op. Hij komt in het Spelderholt neer maar ontploft niet.

1945 ----- 8 januari maandag.

HARDONK. Veel sneeuw, overdag iets dooi. In de avond koude wind met vorst en gladheid. In de afgelopen nacht V-1 bij Beekbergen neergekomen, waarbij helaas 5 doden.

VAN HOUTUM. 's Nachts valt een V-1 op een huis aan de Arnhemseweg tussen Beekbergen en de Woeste Hoeve. Het huis vliegt in brand maar het projectiel ontploft gelukkig niet. Alle vijf bewoners worden gedood. De rest van de dubbele woning kon worden gered door het doorzagen van een balk. Het is een wonder dat deze laatste woning gespaard is gebleven.
  POLITIE. In de nacht van 7/8 januari verwoeste een V-wapen het perceel Arnhemseweg 629 te Beekbergen in deze gemeente. 5 Mensen verloren daarbij het leven. Meerdere van die projectielen kwamen in de buurtschappen van Apeldoorn neer. Hierdoor ontstond glas- en andere schade. Door boordwapens van vliegtuigen werden op de Amersfoortseweg ter hoogte van de betonweg enige weggebruikers gedood.

1945 ----- 9 januari dinsdag.

HARDONK. Iets sneeuw, lichte vorst tot om het vriespunt. In de avond meer vorst. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. In Apeldoorn doen geruchten de ronde (natuurlijk weer uit Duitse bron) dat Engelse vliegtuigen bij Zwolle drie voor Apeldoorn bestemde schepen met aardappels in de grond hebben geboord. Om 2.30 uur vraagt een man uit Schiedam voor hem en zijn zoon bij ons om eten. Zij zijn sinds vrijdag met een driewieler onderweg. De sneeuw overviel hun. Eén fietst en de ander duwt. Hun doel is Deventer. Ook in Rotterdam is de toestand kritiek. Duizend gram brood en één kilo aardappels zijn nog de enige rantsoenen. De voorraad aardappels raakte door evacués uit Arnhem op. Zij betrokken ze eerder uit Oud Beierland maar dit is nu door de moffen afgesloten. Men kan slechts met een vergunning op het eiland komen. Hij heeft voor zo'n vergunning acht uur in de rij gestaan. Het is niet gelukt. Daardoor probeert deze man het niet meer. De vader zit erg in over het lot van zijn oudste zoon die bij de laatste razzia is gearresteerd. De gemeente Apeldoorn vraagt voor al het personeel een Ausweise aan. Deze worden niet aan personen onder de 30 jaar verstrekt. Van de Ugchelse brandweer willen er maar vijf een Ausweis. De overigen weigeren het. Wij krijgen weer een handvol ondergrondse blaadjes waaronder De Parool van 16 december, Parool Post van december 1944, Oranje bulletin nr. 20, 21 en 22 en De Vrijheid.

1945 ----- 10 januari woensdag.

HARDONK. Lichte vorst, 's avonds nevelig. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Onze Minister van Justitie Van Heuven Goedhart spreekt 's avonds voor Radio Oranje over de nieuwe Duitse maatregel tot ontvolking van Nederland. Seyss-Inquart gaat nog op dezelfde wijze als vroeger te werk. Veel honing dan een paar bittere pillen met een spuit venijn. Men hoort de vogelaar fluiten. Zijn woorden klinken evenals het geld van Rost van Tonningen. Nederland zit al vol met Duitse kwellingen. Hitler tracht een nieuwe plaag over ons volk te brengen. Zijn waagstuk zal niet lukken zonder hulp van de werkgever, ambtenaar en politieagent. De Minister spreekt verder over de houding van de spoorwegarbeiders en brengt een eerbiedige groet aan de gevallenen onder hen. Nu is het de beurt aan de werkgever. Slechts één ding wordt van hem gelast. Niets doen. Geen gegevens verstrekken. De arbeidersinzet begint ergens in Duitsland maar eindigt aan het front. Het Duitse oorlogsmonster brult om voedsel. Wat belet hun ons als dekschild te gebruiken. Veel stellen zich de vraag 'Wat baat alles?' (namelijk bevelen vanuit Engeland). Ons volk bestaat uit slampampers maar is aaneengegroeid door het verzet. Wij zijn de laatste en moeten het getij keren. De Duitse poging ons in het moeras te drukken mislukt door solidair weigeren. Beginnen bij de werkgever. Op onze kruising van verdrukking naar bevrijding moet iedereen de Duitse oproepen weigeren. Niemand mag een Ausweis nemen. Uit beide redevoeringen (ook van Gerbrandy) blijkt voldoende dat onze Regering in Engeland van de noodtoestand (in het bijzonder razzia's en hongersnood) goed op de hoogte is. Het is deze dagen moeilijk het standpunt van de Regering te verdedigen. Ik moet voortdurend van mijn naaste medemensen horen: 'Je moet maar honger hebben'. Dit is ook waar maar dergelijke personen vergeten wat aanmelding en deportatie voor de betrokkene betekent. Zij kijken niet verder dan hun neus lang is. Men wenst een Ausweis en ziet het verkeerde ervan niet in. Nu is een Ausweis geen vrijstelling meer zoals in 1943 en begin 1944. De razzia's op twee oktober en twee december 1944 hebben dit voldoende bewezen. Dergelijke personen zitten nu in de put en schelden op het verzetswerk. Zij begrijpen niet dat de vijand juist zo'n neerslachtigheid wenst. Hoe groter de angst hoe liever het de moffen is. Aanmelding voor werk bij de vijand levert uitsluitend nadelen op. Vrouw en kinderen krijgen er geen stukje meer eten door. Ook als het beloofd wordt. Hun man keert uit de oorlog niet meer terug en staat bloot aan hongersnood (denk aan de mannen in Rees), koude Duitse terreur en Geallieerde bombardementen. Men moet van de twee kwaadste de beste kiezen en dat betekent: niet aanmelden, geen Ausweise aanvragen. Het brengt natuurlijk in de toekomst minder bewegingsvrijheid met zich mee. Dat is toch altijd beter dan slavenwerk voor een bord koolsoep in den vreemde. Seyss-Inquart bekende onlangs openlijk dat alle mannen zullen worden weggevoerd. Wat baat dan nog een Ausweis. Het is uitstel maar geen afstel. Onderduiken blijft moeilijk maar de smoesjes voor de naaste kennissen worden gemakkelijker nu de hele administratie van de mannelijke bevolking door de razzia's en sabotage van ambtenaren in de war ligt. Niemand weet of men wel of niet aan de IJssel werkt. Men kan ook in Amersfoort zijn opgepakt, zoals de organisatie 'Todt' onlangs nog deed. Onderzoek in zo'n geval is voor de vijand tijdverlies en dat is niet in zijn belang.

1945 ----- 11 januari donderdag.

HARDONK. Mistige ochtend, iets sneeuw. Koud weer in de avond iets minder guur. Helaas enige jodenmensen ontdekt. Het licht was vanavond slecht.

VAN HOUTUM. De Duitse vernielingen en slopingen in Nederland nemen grote vormen aan. Het radiostation bij Kootwijk wordt afgebroken voor zover het al niet verwoest was in september 1944. Zij verwijderen bij de Nederlandse Spoorwegen alle bovengrondse leidingen.

1945 ----- 12 januari vrijdag.

HARDONK. Dooi weer, echter met oostenwind, zodat er misschien weer vorst zal komen. Erg vuile straten. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 9.30 uur kunnen wij de nieuwe distributiekaarten halen. Het was niet zeker of iedereen wel een bonkaart zou krijgen. Het lange uitstel van deze uitreiking gaf daartoe aanleiding. Daardoor ontstonden de nodige geruchten. Men combineerde het met de arbeidsinzet. Mannen tussen de 17 en 40 jaar zouden geen kaarten krijgen. Iedereen wint dan ook eerst inlichtingen in hoe de uitreiking verloopt. De gewone burgers moeten hun eerste stamkaart meebrengen. De evacués moeten hun persoonsbewijs en noodschadekaart tonen. In het gebouw is geen kachel waardoor de ambtenaren humeurig en kortaf zijn. Zij controleren weinig en reiken het aantal kaarten vrij snel uit. Evacués moeten echter aan een aparte tafel hun kaarten in ontvangst nemen. In de komende weken zullen in plaats van aardappels drie kilo suikerbieten worden verstrekt. Het gerucht van verleden week over de beschieting in Zwolle van drie aardappelboten schijnt dan toch waar te zijn. Het is echter ook mogelijk dat de Duitsers de voorraad in beslag hebben genomen en daarom dit bericht in de krant hebben gezet. Vandaag ontvingen wij een exemplaar van Vrij Nederland en een vlugschrift, getiteld Vogelvrij.

BURGEMEESTER PONT. Op de begraafplaats te Beekbergen werden de stoffelijke overschotten van de 5 slachtoffers van een V-1 ontploffing begraven.

1945 ----- 13 januari zaterdag.

HARDONK. Nog steeds dooi. In de avond echter heldere lucht en opnieuw vorst. Enkele vliegtuigen gehoord. Veel V-1's over. Weer geen taptemelk te krijgen. Ook de hele week nog geen aardappels. Aanstaande week zullen we in plaats daarvan wel suikerbieten krijgen!

VAN HOUTUM. De Duitsers lichten 's nachts door verraad weer enkele burgers van hun bed. Zij hebben in de afgelopen week al veel burgers waaronder joden, gearresteerd. Er gaan geruchten dat deze joden in Apeldoorn zijn gefusilleerd door transportmoeilijkheden naar een vernietigingskamp in Polen. In één woning bevond zich een inactieve geheime zender. Voor het huis ontstond een vuurgevecht waarbij een burger en een SS-man werden gedood. Van de vijf Apeldoorners, waaronder de directeur van Mariëndaal en dominee Borgers, die begin december zijn gearresteerd en naar Amersfoort zijn overgebracht, zijn er inmiddels drie overleden. Een brief uit Rotterdam bevatte vier exemplaren van de tweede extra uitgave van Vrij Nederland. Hoenderloo wordt spergebied. Dit houdt in dat de burgers om zes uur [namiddag] binnen moeten zijn.

1945 ----- 14 januari zondag.

HARDONK. Lichte vorst, wegen bevroren, zeer glad en gevaarlijk. In de middag geronk van vliegtuigen, enige benzinetanks neergekomen onder andere bij de Griftbrug aan de Deventerstraat en door jongens in brand gestoken. Telkens raamgerinkel veroorzaakt door ontploffende bommen.

1945 ----- 15 januari maandag.

HARDONK. In de nacht nog min 3 graden. Vandaag gelukkig iets dooi. Eerst glad op straat, later beter te belopen. Otterlo en Hoenderloo zijn tot spergebied verklaard. De mensen daar moeten om 6 uur binnen zijn. Rustige dag.

VAN HOUTUM. 's Middags arresteren de Duitsers in een nabijgelegen bos twee mannen die bezig zijn om bomen te stelen. Hun karretje blijft enige uren in het bos staan. Men zegt dat zij naar het kamp in Amersfoort zullen worden gebracht. De Arbeidsbeurs in Apeldoorn roept 2.000 man op voor het graven van een tankval langs de spoorlijn naar Zwolle. De moffen zijn met het uitgraven al enige weken geleden begonnen. Het schijnt dat deze opgeroepenen bij een razzia of bij het aanvragen van vrijstellingen zijn geregistreerd. Alle houders van motorrijtuigen moeten hun vervoermiddel opgeven. Hetzelfde geldt voor onderdelen en voorraden brandstof voor deze voertuigen. Onjuiste opgave zal als sabotage worden beschouwd. Wij horen de laatste dagen bijna onafgebroken gerommel van artillerievuur vanuit de richting Oosterbeek.

1945 ----- 16 januari dinsdag.

HARDONK. Lichte vorst. In de zon is het overdag dooi, gladde buitenwegen. Nog geen aardappels te krijgen. Een groot deel van de aangevoerde is bevroren. Steeds meer mensen uit Holland komen hier door per fiets, te voet met een handkar en dergelijke om in de Achterhoek en Overijssel te proberen wat voedsel te krijgen. Vanavond waren er een paar honderd op het politiebureau om te overnachten. Daar moet wel heel veel nood achter zitten om langs gladde wegen en in de winterkou rond te trekken teneinde enig voedsel zien te bemachtigen. De nood, vooral in de grote steden, is heel erg hoog gestegen. Vanmorgen veel vliegtuigen hoog over en telkens schieten van het afweergeschut. Later bij M.[Moerman] geweest voor dinsdagavondbezoek.

VAN HOUTUM. 's Morgens rijdt een auto van de SD de van Golsteinlaan in. Zij arresteren de bosarbeider A. van den Ham met zijn vrouw [Golsteinlaan 33]. De man wordt na een halve dag arrest weer vrijgelaten. Hij is erg mishandeld. De oorzaak van deze arrestatie is niet duidelijk. Het doet ons aan een jodenkwestie denken omdat hij er veel in huis heeft gehad. De Rijksverkeersinspectie zal voortaan het begrafenisrijden regelen. Het trouwrijden met paard en rijtuig is verboden. Alle huisslachtingvarkens moeten voor één februari aanstaande worden geslacht. De reden is onbekend.

1945 ----- 17 januari woensdag.

HARDONK. Dooi, overdag wolken en zon, bar vuile wegen. In de avond helaas opnieuw vorst. De Russen zijn volgens de BNO met hun grote winteroffensief begonnen en de Duitsers zouden genoodzaakt zijn grote gebieden te ontruimen. Geen wonder dat de mensen hier wat optimistischer zijn. Telkens kanongebulder op afstand te horen. Vandaag enkele vliegtuigen. Nog steeds geen aardappels.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 9 uur komen ongeveer 50 Duitse soldaten op de fiets in de richting Hoenderloo voorbij. Kort daarop passeren drie boerenwagens met uitrusting. Zou het weer een begin van troepenvervoer worden? De hele dag passeren grote formaties bommenwerpers in de richting Duitsland. Zij worden door het luchtdoelgeschut vanuit Oost Apeldoorn beschoten. Mijn broer wordt om elf uur (spertijd) bij de Viersprong door twee SS-soldaten aangehouden. Hij beweert te moeten werken dat zij om deze tijd niet nodig vinden. Desondanks laten ze hem gaan. Naar later blijkt hebben deze moffen om verschillende huizen gelopen. Het lijken ons dieven.

1945 ----- 18 januari donderdag.

HARDONK. Gelukkig dooi met regen. Tegen de avond storm met regenvlagen. Nog altijd geen aardappels te koop. Van een buurvrouw kreeg ik de restanten geraspte aardappels. Overgebleven na het maken van aardappelmeel. Wie maakt bij zo'n gebrek aan aardappels nog zelf aardappelmeel? Wij hebben er echter een lekkere stamppot van rode kool van gemaakt en de rest na toevoeging van wat roggemeel gebruikt voor enige lekkere pannenkoekjes! Vanavond V-1 hierover, plotseling stopt het geluid, het ding draait terug en valt neer in de bossen bij Hoog Buurlo. Toch een heel gevaarlijk wapen. De strijd in Rusland schijnt voor de Duitsers niet gunstig te verlopen. Ze melden diepe penetraties van de Russen!

VAN HOUTUM. De politie houdt 's morgens om vier uur in de aangrenzende bossen om de toenemende houtdiefstallen een drijfjacht. Zij betrappen slechts één persoon. Wij zien deze echter 's middags weer met een omgezaagde boom lopen. Deze actie gaat voornamelijk tegen de zwarthandelaren. Deze komen gewoonlijk 's morgens om vier uur en zijn nog voor zeven uur (het is dan nog donker) met een grote vracht hout weer verdwenen. Mijn neef Jaap komt uit Velp weer bij ons. Hij is van plan het paard mee te nemen. Daardoor zullen zij op contract levensmiddelen van een derde krijgen. Zijn ouders en gezin ontvangen wel distributiekaarten maar hebben geen voorraad meer. In Velp is ook geen Centrale Keuken. Overdag zijn ondanks de storm toch nog een aantal vliegende bommen overgekomen. 's Avond om 6.15 uur komt een V-1 recht over. Het projectiel heeft een onstandvastige baan waardoor het tenslotte bij paleis Het Loo neervalt.

1945 ----- 19 januari vrijdag.

HARDONK. Felle storm in de nacht, 's morgens sneeuwstorm, later helder. In de avond vorst. Gelukkig is de meeste sneeuw overdag weer verdwenen. Geen aardappels voor de eerste 14 dagen aangewezen. De voedselsituatie begint hier ook steeds slechter te worden. In Rusland gaat het voor de Duitsers slecht! De krant schrijft vandaag ´Waar zal de stormloop der Russen tot staan worden gebracht?´. En verder ´Millioenenslag in het Oosten, Warschau ontruimt, vijandelijke pantsers doorgedrongen tot Tomasof, Tsenstochau en Krakau´.

VAN HOUTUM. De talrijke arrestaties die de laatste weken in Apeldoorn hebben plaatsgevonden zouden door een Duitse provocateur zijn veroorzaakt. De familie Kleekamp uit Apeldoorn verbleef deze zomer in een hotel in Vierhouten. Daar was een Britse vlieger ondergedoken. Dit is al merkwaardig want onderduiken doe je niet in een hotel. De dochter uit het gezin raakt verliefd op de vlieger en ging later nog steeds op de fiets naar Vierhouten. Haar vader vond dit niet goed en was bereid de vlieger onderdak te verschaffen. Dit gebeurde en ging enige tijd goed tot dat de vlieger zich als een Gestapobeambte openbaarde. Het hele gezin is gearresteerd en naar Apeldoorn en later naar Duitsland overgebracht. Door verklaringen van deze gevangenen kwam de Gestapo joden, een geheime zender en enkele verzetsmannen op het spoor. Eén arrestatie werd een sneeuwbal. De dinsdag gearresteerde familie Van de Ham is op deze wijze verraden. 's Middags krijg ik een boekje getiteld ´Die Heimat grüszt´. Het lijkt zo te zien een Duitse uitgave. Bij beter doorlezen doet het echter aan een Engels strooibiljet denken. Er staan onder andere uitspraken in van Duitse leiders over het verloop van de oorlog die nooit zijn uitgekomen. Op de laatste pagina staat de kalender van 1945. Het boekje is in de zandverstuivingen gevonden bij de Woeste Hoeve waar zelden iemand komt. Het schijnt naar een Duits model in Engeland te zijn herdrukt met toevoegingen die tegen Duitsland zijn. De boekjes moeten er al lang hebben gelegen omdat het papier erg geel is geworden en de nietjes verroest zijn.

INWONER. Aan de edelachtbare heer burgemeester Pont.
Geachte Heer, ´Uit naam van de velen die hun middagmaal halen aan de uitdeelpost Zwolseweg hoek Langeweg, zend ik U het volgende vers:
Wachten, wachten, steeds maar wachten,
Terwijl wij zo naar voedsel smachten!
Is er dan in deze tijden
Helemaal geen medelijden?
Ach wij staan hier alle dagen
Uit te kijken naar de wagen!
Het gebeurt dat wij soms uren
Te vergeefs maar blijven turen.
Hier staan vele oude heren
In hun al te wijde kleren.
Hier staan kinderen en vrouwen,
Die, met in hun hart vertrouwen
Op de rasse komst van 't eten
Hunne huishoudplicht vergeten.
Veel tijd moeten wij verspillen,
Maar dat kunt gij toch niet willen!
Denk eens aan de sneeuw en koude!
't Was bijna niet uit te houden.
Heus, dat moet toch anders worden
We zijn waarachtig nog geen horden,
Die men behandelt als het vee
Zonder 't minst gevoel daarmee!
Zelfs de boer laat zijn koeien
Nooit om hooi of gras maar loeien.
Hij voert zijn beesten steeds op tijd
En daarin schuilt ook zijn profijt.
En daarom vragen wij vrijmoedig:
Verander nu de toestand spoedig!
Burgemeester, gij zijt machtig,
Toon U nu eens uiterst krachtig.
Geef 't bevel dat nu voortaan
De wagens op tijd vertrekken gaan.
Dan klinkt het uit ons aller mond
Lang leve burgervader Pont´.
Met hoogachting Uw dw. N.J.C. Schermerhorn.

1945 ----- 20 januari zaterdag.

HARDONK. In de nacht en overdag erg veel sneeuw. Gladde wegen door vastgetrapte sneeuw. Heel in de verte voortdurend kanonvuur te horen. Vanmorgen vliegtuigen over. Koekjes gemaakt van suikerbietenpulp en wat roggemeel. Best te eten. Het schijnt de Russen nog steeds prima te gaan.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 7.30 uur, nog voor ik naar de radio ga luisteren, geeft een arbeider ons een Vliegende Hollander. Hij zegt dat er veel in het aangrenzende bos liggen. In een wei ligt volgens hem waarschijnlijk een groot stuk karton. Na het luisteren ga ik op zoek. Mijn vader heeft er intussen enige onder de sneeuw uitgehaald (het heeft deze nacht voor het eerst in dit jaargetijde gesneeuwd). Deze liggen nu bij de kachel te drogen. Uit het één en ander is op te maken dat de explosies van gisteravond 7.20 uur betrekking hebben op deze strooibiljetten. Zelf vind ik wel het karton maar nog geen pamfletten. Enigszins bevangen van de kou kom ik met enkele stukken karton thuis. Het karton is afkomstig van de zogenaamde bom waarmee de Vliegende Hollanders worden uitgeworpen. Het is een cilindervorm met middellijn van 42 centimeter en hoogte van 120 centimeter. Bij de volgende speurtocht vind ik in het bos onder de sneeuw verschillende pakken (meestal van 20 - 30 stuks) Vliegende Hollanders en kom met enige honderden thuis. Daarop ga ik weer zoeken en heb nog groter resultaat (rond 1000 stuks). Intussen komt een arbeider bij me en vertelt dat er verderop stapels strooibiljetten liggen. Er zijn daar twee bommen gevallen. De pamfletten liggen in dikke pakken. Daarvan zijn er enkele in de grond geslagen. Dicht bij elkaar. Er ligt bijna geen sneeuw over. De bomwanden zijn compleet. Het karton (7 millimeter dik) is gebogen en met 1 1/2 duims spijkers op een balkje van 6 x 7 vierkante centimeter doorsnede vast geslagen. Aan een stuk hangt een soort koord dat veel op een lont lijkt omdat er poeder uit valt. Het verbindt het boven- en ondervlak met elkaar. Deze twee bommen zijn niet zoals de eerste in de lucht ontploft maar op de grond uit elkaar geslagen. Naar schatting bestaat één vulling uit 20.000 blaadjes. Het karton is tegen water beschermd en ruikt naar drukinkt. De pamfletten liggen er of de pakken zo van de snijmachine komen. Naast deze Vliegende Hollanders zitten er ook valse Duitse bankbiljetten tussen. Hoogstens 20 per bom. Zij zijn slechts in één bom gevonden. Ik heb er enige gekregen van iemand die uit dat bos hout wilde stelen. De Vliegende Hollander is gedateerd 12 januari 1945 (nr.93). De Vliegende Hollanders worden door velen meegenomen. Enkele worden door ons op de weg uitgestrooid om op de grote pakken die tien meter van het fietspad liggen de aandacht te vestigen. Het totaal dat verspreid wordt overschrijdt zeker de tien duizend. In Ugchelen lopen kinderen er als het ware mee te colporteren. De bakker heeft een stapeltje in de mand en deelt ze uit. Op het nabij zijnde sanatorium Caesarea krijgt iedere patiënt er één te lezen. Hier tegenover staat echter dat er ook mensen zijn die deze strooibiljetten door papierschaarste voor de kachel of WC gebruiken. Dat is jammer maar het gebeurt toch omdat de grote hoeveelheden niet helemaal verspreid kunnen worden. Om dit te voorkomen zou het beter zijn geweest als twee bommen in andere delen van Apeldoorn zouden zijn gevallen. Nog beter in een andere gemeente. Wanneer de sneeuw dooit, zullen nog grote aantallen Vliegende Hollanders voor de dag komen. Om 8.40 uur komen acht Britse vliegtuigen zo laag over dat de cirkels duidelijk te zien zijn. Wij horen de hele dag (evenals week) artillerievuur in zuidelijke richting. Het staat dichterbij of het vuren is intenser dan op vorige dagen. De burgemeester van Apeldoorn verzoekt alle inwoners hun brandkasten, geldkisten of kluizen voor 24 januari aanstaande te laten registreren. Over strafmaatregels wordt niet gesproken. In Ede zijn deze dag grote razzia's. Jonge mannen uit het westen die voor voedsel onderweg zijn worden eveneens opgepakt.

1945 ----- 21 januari zondag.

HARDONK. In de vroege morgen 17 graden vorst! Overdag eerst zonnig, mooie winterlandschappen en gladde wegen. In de middag betrokken en opnieuw veel sneeuwval die tot in de avond voortduurde. Vanaf vandaag mag geen voedsel meer over de IJssel worden gehaald. De voedselpositie wordt zeer bemoeilijkt door de vorst en de besneeuwde wegen. Hierdoor komt het weinige verkeer geheel lam te liggen. Het staat er dus met ons voedsel niet best voor. We hopen op spoedige verbetering. In Rusland wordt historie gemaakt!

VAN HOUTUM. Jagers beschieten 's middags om 1.30 uur lange tijd doelen in richting Kootwijk. De Duitsers verklaren de IJssel met aangrenzende plaatsen en gronden tot spergebied. Niemand mag de rivier zonder vergunning oversteken. Douanebeambten zullen er de wacht houden. Alle voorbijgangers worden aangehouden en moeten dat wat zij vervoeren (meest voedsel) inleveren. Hier openbaart zich weer eens één van die vuile Duitse maatregels. De IJssel wordt nu benut om hongerende mensen uit het westen nog een grotere slag toe te brengen. Deze ondervoede mensen proberen de laatste maanden onder zware ontberingen voedsel in het oosten van ons land te kopen. Door de zwarte prijzen betalen velen hun laatste spaargeld. Nu is het al zover dat hen ook nog het voedsel bij de rivierovergang wordt afgenomen. Tot voor kort was ook Hoenderloo spergebied. Dit is nu opgeheven. Hoenderloo behoort officieus tot de gemeente Apeldoorn. Dit is voor de voedselvoorziening van Apeldoorn niet zo gunstig. Wij horen 's avonds om 7.30 uur twee zware ontploffingen. Enkele vliegtuigen patrouilleren de hele avond.

1945 ----- 22 januari maandag.

HARDONK. Helder vriezend weer. Veel vliegtuigen, een werd bij 0lst neergeschoten. Kon het bij mij boven uit het raam zien en zag ook enige leden van de bemanning met valschermen naar beneden springen. De post ging vanmorgen per arrenslede naar Heerde. Alles ziet er nu winters uit. De met sneeuw bedekte wegen doen in het maanlicht aan Zwitserland denken. Vanmiddag stamppot van suikerbietenpulp met rode kool gegeten, het ging best. Het Licht op de waterleiding doet het niet zodat we nu weer bij paraffinelicht zitten.

VAN HOUTUM. De hele ochtend patrouilleren jagers. Sommige laten strepen achter. Wij horen zo nu en dan in de richting van de Amersfoortseweg mitrailleurvuur. Om 1.30 uur passeren acht formaties bommenwerpers via het oosten. Ze vliegen van noordwest naar zuidoost. Het geronk is door de westenwind niet te horen maar ze laten strepen achter. Grote aantallen jagers cirkelen om deze formaties. Zij keren om twee uur via het noorden terug. Ook ditmaal zijn zij niet te tellen. Het afweergeschut van Apeldoorn schiet één toestel neer. Deze laat lange rookslierten achter en blijft vrij lang in de lucht zweven. Het stort tenslotte in richting Deventer neer. De vliegers springen erboven Apeldoorn al uit. Van zes gaan de parachutes open. Ook deze keer schieten soldaten op de vliegers. Daarvan komen er twee dood op de grond. Een jongen van 14 jaar uit Rotterdam vraagt 's morgens of hij zich bij ons mag warmen. Hij is woensdag lopend uit de Maasstad vertrokken. De bewoners van zijn laatste nachtverblijf, namelijk te Otterlo, hebben hem voor de hele dag eten meegegeven. Hij is van plan in Apeldoorn te overnachten en morgen naar zijn einddoel, Gorssel, te lopen. Daar hoopt hij bij zijn familie te mogen blijven. In Rotterdam hebben velen zich door de hongersnood bij de Duitsers gemeld. Het Duitse opperbevel kondigt een serie noodmaatregels af. Er is een algemeen reisverbod. Gas- en elektriciteitsrantsoenen worden drastisch verminderd. De rantsoenen voor brandstoffen worden tot 25 % teruggebracht. Men heeft geen bewegingsvrijheid buiten de steden. Er mogen geen brieven worden verstuurd. Nog wel briefkaarten. Eindelijk hoort men weer eens iets van het doodgewaande NAF. Het is weer zeer bezorgd over de verzending van pakketten naar Nederlandse arbeiders in Duitsland. Dit zo 'invloedrijke' orgaan is echter niet in staat verlof voor deze arbeiders te krijgen. De hele avond komen vliegtuigen verspreid over. Om 8.10 uur vallen twee bommen in oostelijke richting.

1945 ----- 23 januari dinsdag.

HARDONK. Acht graden vorst, overdag helder vriezend weer. 's Avonds min 5 graden. De post onderhoudt nu enkele diensten met twee arrensleden en een bakfiets met een paard er voor. Zieken worden per fietsbrancard vervoerd. Met het heldere weer veel vliegtuigen in de lucht. Alleen al op de Amersfoortseweg hebben ze 18 auto's in brand geschoten. Steeds zijn er wegens het vriezende weer geen aardappels te krijgen. Vet kost nu 30 gulden per pond. De sneeuw maakt het verkeer steeds moeilijker. Een kennis brengt een emmer aardappelen.

VAN HOUTUM. Na een pauze van vier dagen passeren 's nachts zo nu en dan vliegende bommen via het oosten. Geallieerde vliegtuigen patrouilleren de hele dag. Om 10 uur mitrailleert een jager lange tijd doelen in de richting van de Amersfoortseweg. Om 12 uur horen wij mitrailleurvuur in de buurt van de Harskamp - Stroe. Er vallen daar een uur later zes bommen. Er worden ook doelen bij Assel beschoten. De Duitsers vorderen in Apeldoorn alle boerenwagens om gedurende enige dagen een Duits depot naar elders over te brengen. Over de Amersfoortseweg trekken lange colonnes van deze wagens. De verloofde van mijn neef Jan, F. van Remmerden, komt uit Amsterdam voor de voeding naar Ugchelen. In de hoofdstad is het een weelde aardappels zonder schil te eten. De hongersnood heerst het ernstigst in Utrecht. Daarna volgen Den Haag, Rotterdam en Amsterdam. Zij is per auto gekomen. Onderweg stonden acht auto's door luchtactie in brand. Tientallen lagen er uitgebrand naast de weg. Drie meisjes uit Rotterdam vragen aan oom Jan om onderdak. Zij konden niet over de IJssel en moeten onverrichterzake terugkeren. Later vragen ook drie Rotterdamse meisjes bij ons om onderdak. Dit moet wegens de evacués worden geweigerd. Eén zou nog wel gaan maar drie is te veel.

1945 ----- 24 januari woensdag.

HARDONK. 12 graden vorst. Overdag enige sneeuw en temperatuur om het vriespunt. V-1 neergekomen bij de Vrijenberg in Loenen, geen schade. Op aanraden stamppot gemaakt van aardappelschillen. Hoe dat smaakt? Lang niet best! Niets te krijgen, geen aardappels, groente of suikerbieten.

VAN HOUTUM. In de morgen passeren vrij veel vliegende bommen [V-1]. Allemaal via het Oosten. 's Nachts worden van de landbouwer Melissen tien mud aardappels gestolen. Naar de sporen te oordelen zijn het twee mannen, een vrouw en één of meer sleeën. De diefstal zou niet zo gemeen zijn geweest als de dieven niet een groot gedeelte van de overige aardappels hadden los gelegd. Zij hebben er het stro gewoon afgegooid. Door de strenge vorst (14 graden Celsius onder nul) zijn er veel bevroren. 's Middags om 2.45 uur komt een formatie jagers recht over in richting Duitsland. Om 3.20 uur passeert een andere groep via het westen. Deze vliegen van zuid naar noord. Op dat moment vragen twee Haagse jongens van 16 jaar om wat eten. Zij zijn lopend en één beweert dat zijn schoenen in Barneveld zijn afgenomen. Beide krijgen eten en bovendien een paar klompen. Zij danken ons enige malen. Deze jongens zijn van plan bij een of andere boer aan de kost te komen. Eén is van mening dat als hij over een maand weer thuis zal komen zijn broertje en moeder van honger zijn gestorven. De eigenaar van de ijsbaan Malkenschoten vraagt als entreegeld drie aardappels per persoon. De redactie van de NAC [krant] keurt het goed en zegt: 'Een praktisch man.' Het is schandalig. Deze aardappels worden natuurlijk weer zwart verkocht. Zo'n parasiet moet worden opgehangen.

1945 ----- 25 januari donderdag.

HARDONK. Zes graden vorst. Jammer. Overdag meest bewolkt. Op een helder moment een auto met 800 liter benzine in brand geschoten. In Rusland gaat het heel hard.

VAN HOUTUM. Er passeren alleen 's middags om 1.30 uur enkele vliegtuigen. Om vier uur vragen drie oude mensen bij ons om onderdak. Het kan helaas niet. Zij gaan na een uur rust naar een nabij gelegen pension. Zij komen oorspronkelijk uit Oosterbeek en zijn daarna naar Ede geëvacueerd. De huiseigenaar kan hen echter door het voedsel niet langer hebben. In Ede is zelfs de Centrale Keuken gesloten. Zij gaan zonder geldige bonnen (alle plaatselijk) naar Lemelerveld en weten niet of zij daar terechtkunnen. Waarom stellen zij zich niet in verbinding met een Evacuatiebureau. Onze Regering wijst er in een verklaring op dat de spoorwegstaking ondanks de hongersnood en Duitse lokmiddelen moet worden voortgezet. Wij horen 's avonds een zware ontploffing in westelijke richting. Naar later bekend wordt valt er een V-2 op een schijvenloods bij Harskamp. In het dorp is grote glasschade.

BLOEM. Bij de Groen Allee is een met het rode kruis getekende auto van de Duitsers aangevallen door Engelse jagers. Daarbij zijn 2 Duitsers in het bovenbeen getroffen.

POLITIE (23-12-1944 tot 25-1-1945).
- Het begeleiden van voertuigen voor de voedselvoorziening vraagt voortdurend meerdere politiemannen. Speciale controle wordt gehouden op tijdelijke onbewoonde percelen. Ook in de bossen om houtdiefstal tegen te gaan.
- De stemming onder de bevolking is nog steeds nerveus. De voedselpositie wordt ook in deze gemeente met de dag slechter.
- De criminaliteit neemt hand over hand toe.
- Zoo mogelijk wordt de gevraagde hulp van politiezijde verleend.
- Doordat de Politie geen enkel motorrijtuig tot haar beschikking heeft kunnen meerdere zaken niet met de nodige accuratesse en snelheid worden afgewerkt.
- Oplossing van het bandenvraagstuk voor de politie zou dringend gewenst zijn daar het zich laat aanzien dat binnen afzienbare tijd geen enkele politieman meer over een berijdbaar rijwiel beschikken.
- De politie verleent meermalen steun bij het af- en doorvoeren van evacués door de hongersnood. In het westen van het land trekken honderden personen per fiets, handwagen en dergelijke door Apeldoorn om in de Achterhoek en in de IJsselstreek voedsel te halen. Daar er geen logeergelegenheid hier ter plaatse aanwezig is vervoegen zich dagelijks enige honderden van hen aan het bureau van politie om onderdak en voeding. Door bemiddeling van de politie wordt deze mensen onderdak en voeding verstrekt in enige geneeskundige posten van de Luchtbeschermingsdienst, zoals ook in de vroegere Wilhelminastichting aan de Stationsstraat 42b en in Tivoli. Van het Gymnasium wordt in bijzondere gevallen ook gebruik gemaakt. De Rijkskeuken hier verleent daarbij haar volle medewerking.
- Het onderbrengen van arrestanten aan het bureau van politie levert nog steeds grote moeilijkheden op doordat nog steeds 6 cellen en 1 lokaliteit voor in verzekeringstelling als SS- und Polizeigefängnis in gebruik zijn. De politie heeft zodoende maar 2 lokaliteiten voor haar eigen arrestanten disponibel. Lokaliteiten die daarvoor totaal niet zijn bestemd en ingericht moeten zodoende als arrestantenverblijven dienen. Dit werkt mede zeer remmend op het onderzoek in bepaalde zaken daar verdachten in een zaak zodoende niet van elkaar gescheiden kunnen worden gehouden. Vermoedelijk zal daarin enige verbetering komen doordat een gedeelte van der Duitse arrestanten naar Lochem zal worden overgebracht. Het ligt in de bedoeling van de Duitse autoriteiten alleen de arrestanten van de Dienststelle des Höheren SS- und Polizei-führer ten Politieburele alhier in te sluiten en daarvoor 6 cellen te gebruiken. De 3 lokaliteiten voor in verzekeringstelling zullen dan geheel ter beschikking der gemeentepolitie blijven. Het arrestantenvraagstuk is daardoor echter in genen dele opgelost. Omdat 3 lokaliteiten voor het onderbrengen van Nederlandse verdachten in deze tijd van toenemende criminaliteit volkomen ontoereikend zijn.
- Van de zijde van de Feldgendarmerie wordt door de politie bij de opsporing van strafbare feiten, gepleegd door burgers, in samenwerking met SS-soldaten veel medewerking ondervonden. De samenwerking tussen genoemde instantie en de Apeldoornse politie is buitengewoon goed. Zodoende konden meerdere ernstige delicten waarvan voornamelijk de plattelandsbevolking alhier de dupe werd tot klaarheid worden gebracht. De surveillance van de politie wordt zo hoog mogelijk opgevoerd. Meerdere diefstallen konden zodoende op heterdaad worden ontdekt.
- De hondenbrigade werd weer in dienst gesteld dat al goede resultaten opleverde. Een en ander was mogelijk doordat de bewaking van het Distributiekantoor en de begeleiding van de distributietransporten in overleg met de bevoegde instanties werd opgeheven.
- De Apeldoornse politiemannen die op 2 december 1944 werden weggevoerd keerden nog niet terug hoewel zij uit een oogpunt van dienstbelang niet gemist kunnen worden. Spoedige terugkeer van deze mensen zou om de toenemende criminaliteit noodzakelijk zijn.

1945 ----- 26 januari vrijdag.

HARDONK. Strenge voorst, min 22 graden! 's Morgens erg koude mist. Alles bevriest en stagneert door de kou. Hoe moet het met de voedselvoorziening?

VAN HOUTUM. Seyss-Inquart vertrekt 's middags plotseling met zijn gevolg uit Apeldoorn naar Berlijn. Zijn auto moest binnen een uur worden wit gespoten. Een dokter uit Aalten, die zich veel bemoeide met de toestand van de gedeporteerden te Rees, is door Duitse onverschilligheid gestorven. De dokter vertrok verleden week vrijdag met twee Duitsers in een auto naar Den Haag. Hij wilde daar bij hoge instanties pleiten voor de verbetering van de behandeling van onze landgenoten in Rees enzovoort. Het baatte niet. Daardoor keerden zij dinsdag weer terug. Zij werden op de betonweg bij Hoog Soeren door een Engels vliegtuig beschoten. De dokter stapte ijlings uit de auto om dekking te zoeken maar zakte zwaar gewond neer. De beide Duitsers haalden hem de portefeuille, portemonnee enzovoort af en reden door naar de Ortskommandant in Apeldoorn. Deze weigerde de arts te vervoeren omdat het een burger was. Zodoende reden de beide moffen door naar Aalten en overhandigden de portefeuille enzovoort aan de vrouw van de dokter. Deze kon op haar beurt ook niet voor vervoer zorgen. Zij riep de hulp in van een familielid in Apeldoorn. Deze slaagde er met behulp van de politie in het lijk (de arts was aan te groot bloedverlies overleden) naar Aalten te doen overbrengen. Door de vele beschietingen heet het betongedeelte van de Amersfoortseweg bij Hoog Soeren in de volksmond al 'Dodenweg'.

1945 ----- 27 januari zaterdag.

HARDONK. Zes graden vorst. Eerst zonnig, later bewolkt en 's avonds sneeuwjacht. Niets.

BLOEM. Engelse jagers deden een aanval op een auto bij Dirk Reinders die door het oor geschoten werd terwijl het huis doorzeefd was met kogels. De auto werd kapot geschoten.

1945 ----- 28 januari zondag.

HARDONK. Flinke sneeuwval 's nachts. Wind overdag opnieuw naar het oosten en vriezend weer. In de avond wat zachter en bewolking, misschien opnieuw sneeuw. Twee van de predikanten uit Apeldoorn hebben de weggesleepte mannen in Elten en Rees bezocht. Er was grote behoefte aan oude gezangboeken en ook lectuur was welkom. Tegen 5 uur enige raketbommen op enkele huizen in Beekbergen. Het militaire nut is nihil, woningen flink beschadigd. Vanmiddag haalden de SS-lui de borden van de SS weg. Laten we hopen dat ze spoedig zelf verdwijnen.

VAN HOUTUM. 's Middags om vier uur verschijnen plotseling vier vliegtuigen. Zij vliegen in richting Apeldoorn, draaien bij, duiken boven Beekbergen en laten er acht bommen vallen. Daarna verdwijnen zij weer even snel als ze gekomen zijn. Wij zien de bommen duidelijk vallen. Het huis dreunt van de explosies. Om vijf uur vallen opnieuw in die richting bommen maar op veel groter afstand. Er gaan geruchten dat de Duitse Rijksdag is bijeengeroepen. Het vertrek van Seyss-Inquart maakt het wel aannemelijk. De bommen die 's middags om vier uur bij Beekbergen zijn gevallen hebben ieder mogelijk doel gemist. Dit bombardement is een schandaal. Er is overal grote glasschade. Eén boerderij is getroffen. De bossen rogge (uit een ongedorste mijt) hangen in de bomen en zijn over grote afstand verspreid. Er zijn geen doden. Slechts enige gewonden. Het kasteel Spelderholt (misschien bedoeld), waar Seyss-Inquart meestal vertoeft, ligt een kilometer verder. Van een V-startplaats is geen sprake. Het witte sneeuwveld is grauw door het weggespoten zand. Enkele kraters zijn twaalf meter in doorsnee. Vele omwonenden hebben al voor de derde keer de ruiten kapot. Er wordt de hele dag in zuidelijke richting met artillerie tamelijk zwaar geschoten. Vliegende bommen komen ook over maar via Beekbergen. Een brief uit Rotterdam bevat een stencil (vier pagina's). Daarin de Duitse bemoeiingen met het Nederlandse Rode Kruis sinds 1940 en de antwoorden daarop van het hoofdbestuur worden opgesomd. Voorts is een exemplaar (acht pagina's) van Vrij Nederland (nr.6, 5e jaargang) ingesloten. Het is 1 december 1944 gedateerd en heeft als inhoud 'Razzia's'.

BLOEM. Engelse jagers hebben 2 bommen laten vallen op het land van Gait van Jenne (Gerrit Hendriks). Twee bommen bij Willem Schipper en 2 bommen bij Kruitbosch in 't Hooiland. Ze zijn allemaal gevallen in bouw- en weiland. Enkele ruiten zijn gesprongen. De toestand aan de fronten in Holland zijn zonder activiteit maar de Russen rukken hard op. Men zegt dat ze 150 kilometer van Berlijn zijn. De algemene toestand in het land is meer dan treurig. Overal hongersnood. In de steden eet men suikerbieten voor aardappelen. Men krijgt 400 gram brood per week, geen melk en geen boter, driekwart liter soep die geen aardappelen en weinig groente bevatten. Er zijn veel mensen gestorven van de honger. Er zijn geen doodkisten genoeg. De hoofdoorzaak is geen vervoer mede door de spoorwegstaking. Het vervoer stuit op inbeslagneming van paard en wagen en manschappen. De scheepvaart geeft geen vervoer. Het niet dorsen ten gevolge van het nu al 6 weken durende winterweer alsmede de slechte bevoorrading van brandstof en smeerolie, alles werkt remmend op een geregelde aanvoer van broodkoren en meel.

1945 ----- 29 januari maandag.

HARDONK. Matige vorst 's nachts, overdag min 2 graden. Meest zwaar bewolkt en enkele sneeuwvlokken. Telkens nogal vliegtuigen.

VAN HOUTUM. Wij horen overdag tussen 10.30 en 12.15 uur onafgebroken vliegtuiggeronk in noordelijke richting. Dit afgewisseld door het gieren van jagers. Tot 4 uur 's middags komen jagers over. Meest van de strategische luchtmacht. Om 1.30 uur passeren rond 150 Duitse soldaten op fietsen in richting Hoenderloo. Wij horen om 1.15 en 3.20 uur zware ontploffingen. Om 2.15 uur passeert een formatie bommenwerpers via het noorden op weg naar Duitsland. Twee uur later mitrailleren jagers doelen bij Beekbergen. Er komen 's avonds na 10.30 uur vliegende bommen over.

1945 ----- 30 januari dinsdag.

HARDONK. In de nacht matig vriezend, vanmorgen zwaar bewolkt en jachtsneeuw. Niet minder dan 10 à 20 cm sneeuw viel er vandaag weer bij zodat het verkeer nog moeilijker is geworden. De post uit Deventer kwam pas over vijf vanmiddag hier aan na een zware tocht per bakfiets tegen de wind in en door de hoge sneeuwbulten. Suikerbieten uitgekookt en hiervan dikke stroop verkregen. Tegen de avond lichte motregen bij donkere lucht. Straten met hun sneeuwdek daardoor veel gladder. Zou eindelijk de dooi komen? Veel V-1's overgekomen.

VAN HOUTUM. Er komen de hele nacht tot 's morgens negen uur veel V-1's vrij laag recht over. Soms passeren er drie tegelijk. Het is het grootste V-1 offensief dat wij tot nu toe hebben meegemaakt. Minstens 70 projectielen komen over. Wij horen tot 's middags vier uur nog zo nu en dan een vliegende bom in oostelijke richting. De SD licht 's nachts twee hoofdambtenaren van het Gemeentehuis van hun bed. De overige ambtenaren moeten overdag hun persoonsbewijzen aan de SD afgeven. Zij krijgen ze later weer terug. Het staat in verband met een recente aanvraag van een persoonsbewijs door een meisje dat in dienst van de SD is. De moffen menen dat een persoonsbewijs te gemakkelijk verkrijgbaar is.

1945 ----- 31 januari woensdag.

HARDONK. Verjaardag van prinses Beatrix. Volgend jaar de vlag weer uit. De lang verbeide dooi ingetreden! Ontzettend vuile straten maar het dooit geweldig hard. Dus spoedig kans op beter begaanbare wegen en meer voedselaanvoer. Nog nooit zo verlangd naar de dooi. De Russen rukken steeds verder op.

VAN HOUTUM. 's Avonds om acht uur komen rond 100 fietsers van de 'Hollandse' SS in richting Apeldoorn voorbij. Zij moeten naar Zutphen. Zij dwingen een sleper in Ugchelen hun uitrusting met paard en wagen te vervoeren. Deze is natuurlijk de hele nacht onderweg.

BURGEMEESTER PONT. Op de begraafplaats Heidehof werden deze maand de stoffelijke overschotten begraven van 2 geallieerde krijgsgevangenen.

1945 ----- 1 februari donderdag.

HARDONK. 's Nachts wind en regen. Geweldig doorzettende dooi zodat 's middags de hoofdwegen geheel vrij waren van sneeuw. Overdag zacht, tegen de avond meer wind. Jacht van de Sicherheits Dienst op een jodenmeisje. In de Schuttersweg is op het kind geschoten! Voor het gratis hout halen in Berg en Bos is een enorme animo. Het verloopt zelfs niet zonder ongelukken. Je kunt zoveel halen als je wilt. Men ziet voortdurend karren vol hout langskomen, getrokken of geduwd door mannen, jongens, vrouwen of meisjes. Het bos is door de dooi echter bijna onbegaanbaar maar voor brandstof moet wat gedaan worden. Vanavond veel vliegtuigen.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 7.30 uur stort een V-1 neer in richting Woeste Hoeve. De vuurgloed is duidelijk te zien. Door de zeer zware explosie trilt alles. Om 10.30 uur komen ongeveer 60 Duitsers (zonder ransels) lopend in richting Hoenderloo voorbij. Om 4.30 uur passeert een groep van 40 in dezelfde richting. Deze zijn van de volledige uitrusting voorzien. Om vijf uur rijden drie Duitse auto's met ransels in richting Apeldoorn voorbij. 's Avonds passeren tussen 7 en 7.30 uur snelle bommenwerpers verspreid. Zij keren om 9.45 uur weer terug.

BURGEMEESTER PONT. Ingevolge bekendmaking in het Mededelingenblad van de NAC werd een stuk bos van circa 10 hectare in Berg en Bos aangewezen voor het vellen van brandhout door de bevolking gedurende drie dagen (1, 2 en 3 februari). Per gezin mocht 1/2 m3 brandhout worden geveld en weggevoerd. De uitvoering van deze regeling bleek evenwel op zodanige bezwaren te stuiten dat de toestemming na twee dagen weer moest worden ingetrokken.

1945 ----- 2 februari vrijdag.

HARDONK. Zacht weer, veel wind. Eerst droog en toenemend wind, in de avond storm. Vanmorgen voor het eerst weer naar Vaassen geweest voor levensmiddelen. Alleen wat aardappels kunnen krijgen, meel lukte helaas niet. Op de terugweg wegens de harde wind telkens moeten lopen. Op de Hofsemolen in Vaassen draaide weer een waterrad voor de verlichting. Overdag werd het gebruikt voor het zagen van hout. Bij Te Riele voorzag de waterkracht de gehele omgeving van goed licht. De dooi is zo sterk geweest dat onderweg geen sneeuw meer te zien was en alle hoofdwegen uitstekend berijdbaar waren.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 7.40 uur stort een V-1 neer in oostelijke richting. De hele morgen komen vliegende bommen over. Gemiddeld één per half uur. Om 10.50 uur passeren twee Britse jagers zeer laag. Zij worden boven de spoorlijn zwaar beschoten door het afweergeschut van een trein. Twee granaten ontploffen in Ugchelen maar richten geen schade aan. Om vier uur komt een kabelballon (Westerstorm) laag over de bosrand en verdwijnt in richting Vaassen. Oom Reinier moet voor de Duitsers 300 ton steenkolen afwegen. Op het station staat namelijk een kolentrein. De éne sleperswagen na de andere rijdt de weegbrug op. De kolen zijn van verschillende soort. Een Duitse soldaat houdt de wacht om diefstal te voorkomen. Veel kinderen en ouderen verzamelen de kolen die van de wagens zijn gevallen. Slechts enkelen weten iets van de karren af te halen. De burgemeester van Apeldoorn stelt 15 hectare bos ter beschikking van de kachel. Ieder krijgt officieel een halve m3. Er is in Berg en Bos echter geen controle. Hierdoor krijgen de eersten vaak meer door vaker te komen. Er gebeuren nog al eens ongelukken. Zo liggen er al drie houthakkers in het ziekenhuis. De bomen worden zonder gezamenlijk overleg omgezaagd. Ze vallen soms op karren van een ander of op mensen. Het gebeurt ook dat mensen hun wagens te zwaar beladen en zich onderweg van een aantal bomen moeten ontdoen. Deze worden direct door anderen weggenomen. Zwarte handelaren profiteren ook van deze gelegenheid. Het kappen wordt vanaf vandaag voor drie dagen verboden om aan de chaos een einde te maken. Alle munitie in de bossen bij Gortel, die daar gedurende maanden is bijeengebracht, moet plotseling naar het oosten worden vervoerd. Hiervoor zijn alle mannen in Epe opgeroepen. Tussen Epe en Heerde staan de munitietreinen bijna achter elkaar. Waarom vallen daar nu geen bommen? Het is duidelijk uit de lucht te zien. Voorts vraagt iedereen zich af waarom het treinverkeer over de lijn Apeldoorn - Amersfoort nog altijd (vooral 's nachts) zo ongestoord doorgaat. Er zijn plaatsen genoeg om de rails te bombarderen zonder dat er voor burgers schade kan ontstaan. Waarom doen vliegtuigen altijd een aanval loodrecht op de rails en niet evenwijdig? In het laatste geval is de trefkans toch groter? Het instandhouden van deze spoorlijn vergroot het plunderen en de hongersnood in Nederland.

1945 ----- 3 februari zaterdag.

HARDONK. Zonnig weer, nog veel wind. Verbazend veel vliegtuigen komen de gehele dag over. Twee rode kolen kunnen krijgen. Met veel moeite zijn hier drie schepen met aardappels voor de centrale keuken aangekomen. Ze werden direct na aankomst door de weermacht voor eigen gebruik gevorderd! Hoog in de lucht zweefde vanmiddag een roofvogel die aanleiding gaf tot de dolste gissingen. Sommigen meenden dat het een afgeworpen benzinetank was!

VAN HOUTUM. De hele nacht komen vliegtuigen verspreid over. Zo nu en dan horen wij het geknetter van een V-1. Deze komen ook nog 's morgens over maar in geringe getale. Om tien uur passeren formaties bommenwerpers over Noord-Apeldoorn. Eén toestel stort brandend in richting Deventer neer. Om 11.30 uur valt een bom bij Assel. Het vliegtuig mitrailleert het doel ook. Het herhaalt zich om 13.00 uur. De luchtafweer is boven het mitrailleurvuur uit te horen. Van 12.30 tot drie uur komen grote formaties jagers, meest van de strategische luchtmacht, over in richting Engeland. Wij horen om 3.15 uur opnieuw zwaar geronk. Wij zien door een gat in de wolken een groep van vijf en één van zes tweemotorige bommenwerpers. Zij vliegen van zuid naar noord. Wij horen vijf minuten later de bommen in richting Deventer ontploffen. Om 3.25 uur komen nieuwe formaties Mitchells in dezelfde richting over. Wij tellen er 23. Een groep van zes vliegt in richting Zutphen. Het luchtafweer is in alle wijken van Apeldoorn zeer actief. De vliegtuigen keren om 3.45 via het westen terug. Om 3.50 en 4 uur horen wij zware explosies in richting Beekbergen. Om 5.05 schiet afweergeschut van een trein vrij lang op twee Britse jagers. Wij krijgen 's morgens een brief uit Amsterdam. Deze is 22 dagen onderweg geweest. De verzetsgroepen staken de school waar de mannen zich voor de arbeidsinzet moesten melden in brand. Ze schoten de acht NSB-ambtenaren die er aanwezig waren dood. Daarna zou de verplichte melding in een andere school plaatsvinden. Tijdens de eerste aangifte vloog deze in de lucht en maakte ook slachtoffers onder hen die zich meldden. 's Middags om drie uur komt een vrouw met kind (vier jaar) aan de deur en vraagt om eten. Zij krijgen de rest zuurkool. Zij is vijf dagen geleden met de kinderwagen lopend uit Amsterdam vertrokken. Haar man heeft zich gemeld en bevindt zich nog in de hoofdstad. Zij mogen net alsof het misdadigers zijn niet bezocht worden. 's Avonds tussen 7 en 8 uur komen snelle bommenwerpers verspreid over. Om 7.20 uur zoeken enkele schijnwerpers langs de hemel naar vliegtuigen. Tussen 7.25 en 7.45 uur wordt in richting Dieren aanhoudend met afweergeschut geschoten. Daarvan zijn het lichten en de exploderende granaten goed te zien. Om 7.55 uur zien we boven Beekbergen een kerstboom hangen.

1945 ----- 4 februari zondag.

HARDONK. Regenachtig, guur en winderig weer, donkere avond. Enkele vliegtuigen in de middag, enige zware dreunen. Verder niets.

VAN HOUTUM. De hele dag komen vliegende bommen over maar minder dan gewoonlijk. Ondanks het slechte weer verschijnen 's middags om vier uur vijf jagers in de lucht. Enige minuten later vallen twee bommen bij de spoorlijn. De trillingen zijn zo hevig dat wij aan het springen van de ruiten denken. Dit gebeurt gelukkig niet. In de omgeving van de spoorlijn zijn echter wel ruiten vernield. Slechts één bomkrater is te vinden. Deze ligt ruim 200 meter van de spoorlijn. De ander schijnt dichterbij te liggen maar men waagt zich tegenwoordig niet meer zo dicht bij de rails. De Duitsers houden razzia's in de bioscopen in Apeldoorn. Over het resultaat is niets bekend. 's Avonds passeren zo nu en dan snelle bommenwerpers.

1945 ----- 5 februari maandag.

HARDONK. Somber weer met regen, later echter opklarend en zacht. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. 's Morgens krijgt alleen al de politie in Ugchelen aangifte van zeventien diefstallen in de afgelopen nacht. De meeste hebben betrekking op konijnen en kippen. Bij één is echter een geit en bij een ander vijf mud aardappels gestolen. De criminaliteit neemt toe naarmate de levensmiddelen schaars worden. Eén van de jongens van Klopman moest gisterenavond voor leden van de 'Hollandse' SS een vracht aardappels naar Hoenderloo vervoeren. Bij thuiskomst vindt hij een zak met patronen op de wagen. Een mof komt deze hedenmorgen ophalen. Hij telt ze nauwkeurig en scheldt reuzen op deze landverraders.

BLOEM. Het rantsoen in Rotterdam bestaat per persoon uit 400 gram brood, een halve liter soep uit de gaarkeuken en soms 75 gram vlees als dat er is. Geen melk, boter of kaas. Zelfs niet voor de kinderen en zieken. Daar er door de vele sterfgevallen geen kisten beschikbaar zijn in de steden worden de lijken in papier gerold en in kisten vervoerd. Deze worden dan bij het graf weer terug genomen om weer voor een ander dienst te doen. Ze trekken dan ook heden, hoewel in iets geringere mate dan een maand geleden, vanuit de grote steden naar de Graafschap om voorraad in te slaan. Een paar dames, die te voet waren vanuit Amsterdam, hadden 4 pond spek, 2 zuivere wittebroden, 1 roggebrood en 4 pond zout opgescharreld.

BURGEMEESTER PONT. Na de daling in december van het aantal deelnemers van 15853 tot 11218 vertoont januari weer een stijging tot 14947 deelnemers aan de verstrekking van warme maaltijden.
07642 - 27 november t/m 3 december
07667 - 4 t/m 10 december
11502 - 11 t/m 17 december
15853 - 18 t/m 24 december
11218 - 25 t/m 31 december
11141 - 1 t/m 7 januari
12110 - 8 t/m 14 januari
12165 - 15 t/m 21 januari
14836 - 22 t/m 28 februari
14947 - 29 januari t/m 4 februari.

1945 ----- 6 februari dinsdag.

HARDONK. Mooi helder weer. Heel veel vliegtuigen. Tegen 10 uur een aanval op de brug in Deventer. Helaas werd de brug niet getroffen. Wel grote schade in Deventer, zelf zodat de brandweer uit Apeldoorn ter assistentie moest komen. Veel auto's op de Amersfoortseweg beschoten. Eindelijk 9 kilo suikerbieten gekregen.

VAN HOUTUM. Ondanks het Duitse kapverbod langs de wegen zijn mensen deze dag evenals daarvoor nog bezig bomen langs het fietspad om te zagen. Zij gunnen zich niet veel moeite, laten het voertuig op de weg staan en hakken voor de voet weg. Van Duitse patrouilles is nog niets te merken. Om 9.40 uur passeren vliegtuigen via het noorden. Enkele formaties komen later recht over. Om tien uur cirkelen minstens 30 Mitchells (groepen van vijf en zes) en een zestal jagers rond. Het zware afweergeschut van Oost-Apeldoorn is voortdurend in actie. Deze formaties verdwijnen na ongeveer tien minuten in westelijke richting. Een half uur later vallen er vier bommen bij Assel. De kazernes geven voor de tweede keer luchtalarm. Om 11 uur schieten afweerkanonnen lange tijd op patrouillerende jagers. Het herhaalt zich vier maal tussen 1.15 en 1.30 uur. De meeste batterijen [kanonnen] staan op wagons. In richting Assel vallen zeven bommen. Om drie uur krijgt de brandweer in Apeldoorn (ook Eendracht) bericht dat zij in Deventer moeten helpen blussen. 's Morgens zijn beide bruggen gebombardeerd. De meeste bommen vielen echter in de stad. Boven Deventer hangt één grote rookwolk. Volgens geruchten zouden er ook bommen op Amersfoort en Hengelo zijn gevallen. Om vier uur schiet een jager recht boven onze omgeving. Schijnbaar zonder doel. Tien minuten later schiet het luchtdoel nog even. De hele dag passeren echter jagers. Daarvan treedt een deel in de omtrek actief op. 's Middags gaan mijn zuster en ik naar Deelerwoud (een bos bij Woeste Hoeve). Daar laat een boswachter ons de resten van een ontplofte V-1 zien. Deze is daar donderdagmorgen gevallen en bij aanraking met de dennentoppen ontploft. Er is dan ook geen krater. Ware dennen zijn zonder te knappen tegen de grond geslagen. Er is geen scherfwerking. De resten liggen tot 50 meter in de omtrek. Het omhulsel van de raket (dikke stalen cilinder die tegen hoge temperatuur bestand moet zijn) ligt het verst weg. Het inwendige van deze raket is niet te vinden. Er hebben schijnbaar veel koelribben ingezeten. Daarvan zijn er vele te vinden. Overal liggen stukken aluminium, triplex en onderdelen van het mechanisme (echter schaars). Er liggen resten met veel staaldraad. Uit een 220 meter verderop liggende niet ontplofte V-1 is op te maken dat dit draad om twee bolvormige houders wordt gewikkeld. Deze bevatten vloeibare zuurstof. Iedere bol heeft een doorsnee van 50 centimeter. Het draad is zeer hard en niet te buigen. Een vliegende bom explodeert meestal twee maal zodat misschien één ontploffing van zo'n bol afkomstig kan zijn. Wat er verder in het projectiel moet zitten is niet duidelijk te zeggen. De Duitsers hebben namelijk de niet ontplofte grotendeels gesloopt. De moffen jagen nog steeds in Deelerwoud op herten. Wij zien bij het gevorderde jachthuis zes vellen hangen. In een schuilkelder wordt hertenvlees gerookt. Nabij dit jachthuis zijn vorige zomer bij een groot bombardement op Deelen 15 bommen gevallen (kraters 15 x 4 1/2 meter). Wij zien enige honderden meters verder nog 13 bomtrechters. Voorts vinden we twee kartonnen benzinetanks en een stuk van de laatste Vliegende Hollander. Het geeft berichten over 2 februari. Wij horen er de hele tijd vliegende bommen overkomen. Zij passeren nog zuidelijker. Men hoort geen enkele V-1 in Ugchelen. Op de terugweg vinden we naast twee woningen aan de bosrand ook resten van een vliegende bom. Deze is niet geëxplodeerd maar wel gesloopt. Eerst nu horen wij dat zaterdag jongsleden tweemotorige bommenwerpers een zware aanval op Varsseveld hebben gedaan. Het staat misschien in verband met een startplaats van een V-1. De toestellen die wij zaterdag hebben gezien vlogen eerder in richting Olst (ook startplaatsen) dan in richting Deventer.

BLOEM. Door de heldere lucht van vandaag waren de Tommies zeer actief. De jagers schoten hier tegen de middag op een wagen met stro van Van de Kamp uit het Woudhuis. Hij wilde de vracht rogge laten dorsen bij Jan Bredenoord en was op de Zutphensestraat toen de Tommies hem aanvielen. De man werd doodgeschoten. De zoon kreeg een schampschot langs de buik en het paard werd gewond. Bij Antoon te Winkel, waar het voor zijn huis gebeurde, is een koe in de stal doodgeschoten. Vandaag om het middaguur hadden de bruggen bij Deventer hun 22ste aanval te verduren. Ditmaal door een 40 tot 50-tal bommenwerpers, die door een zwaar geconcentreerd luchtdoel van licht en zwaar kaliber, begroet werden en die dan ook ontzettend vuur gaven. Zo sterk dat men de bommen, die er misschien in een 60-70-tal waren, niet allemaal kon horen vallen omdat het gedreun in de lucht ontzettend was. Ze hebben door de bommen in Deventer zeer veel vernield. Onder andere de Bergkerk en vele huizen op de Worp en Stenenkamer aan de andere kant van de IJssel. Een 50-tal doden zijn te betreuren en een 50-tal zwaar gewonden.

BRANDWEER. 11.20 uur het bombardement van Deventer, vele branden. Wij werden ter assistentie geroepen. Met 2 spuiten verleenden we hulp.

1945 ----- 7 februari woensdag.

HARDONK. Regenachtig en zacht met veel wind. Een V-1 in het Orderbos achter de Willem III kazerne neergekomen. In Deventer zijn circa 240 huizen beschadigd, onder andere De Waag, De Drie Haringen, 35 doden en circa 25 gewonden.

VAN HOUTUM. 's Nachts om 3.30 uur rijdt een Duitse vrachtauto in één van de dekkingsgaten voor het huis. Zij weten onder het nodige geschreeuw en met behulp van een schop die wij moeten geven, de auto weer op de weg te krijgen. Om 4.10 uur komt een vliegende bom brandend over Apeldoorn. Hij stort in het Orderbos neer. Overal tot aan de Hoofdstraat in Apeldoorn is glasschade. Het dreunde er wel hevig bij ons maar er zijn geen ruiten vernield. Om 8.30 uur 's morgens stort een andere V-1 neer en wel in het Deelerwoud. Deze ontploft en veroorzaakt weer grote schade aan bomen. Wij horen 's middags om vijf uur een zware explosie in westelijke richting. De hele dag passeren huifkarren (geen groepen) van het Duitse leger in richting Apeldoorn. De NSB-krant 'Het laatste nieuws' is zogenaamd verboden. Het is zuiver een propagandamiddel om meer lezers te krijgen. Het zal na enige dagen wel weer verschijnen. Colporteurs schreeuwen: 'Leest het nieuwe illegale blad. De redactie is niet van het handje enzovoort'. De inhoud is te doorzichtig. Het geeft weliswaar meer berichten dan de normale dagbladen maar het is allemaal Duitse propaganda. Zo waren bijvoorbeeld zaterdag de berichten over het Oderfront zo misleidend opgesteld alsof Soekof op weg was naar Berlijn voor vredesonderhandelingen. Dit bericht deed dan ook als gerucht de ronde. Eerst nu, een maand later, mag de Nederlandse Pers de volledige tekst van de rede van Seyss-Inquart van 7 januari afdrukken. De NAC verdeelt het over vier dagen. De hele avond passeren snelle bommenwerpers in beide richtingen. Deze vliegen zelden in formatie. Om acht uur verlicht een schijnwerper de lucht in richting Zevenaar. Om 9.45 uur is dit schijnsel helderder terwijl we ruim een half uur lichtflitsen in die richting waarnemen. Wat het is weten we niet. Ontploffingen zijn niet te horen. Om elf uur cirkelt een vliegtuig enige minuten boven onze omgeving rond.

1945 ----- 8 februari donderdag.

HARDONK. Goed februariweer, droog. Ik heb hier horen vertellen dat de huizen gelegen in de IJssellinie bij Twello enzovoort zaterdag ontruimd zouden moeten worden. De Duitsers gingen daar dan hun stellingen betrekken. De Apeldoornse gevangenen uit Amersfoort zijn naar Duitsland overgebracht. Seyss-Inquart (6 1/4) ook weer hier uit Berlijn. Er was blijkbaar vanmorgen op Het Loo of in de bunker aan de Loolaan een bespreking over de toestand.

VAN HOUTUM. De hemel is de hele nacht in richting Zevenaar verlicht. Er moet een grote brand woeden. Een Britse jager mitrailleert 's morgens om zeven uur doelen in noordelijke richting. Jagers patrouilleren tot 11.30 uur zonder actief op te treden. Er komen overdag nog al eens vliegende bommen over. Om elf uur patrouilleert een Typhoon. Deze is op zoek naar een V-1. Bijna alle soldaten uit Hoenderloo worden naar het station in Apeldoorn overgebracht. 's Middags komen weer andere Duitsers in de Gestichtgebouwen [in Hoenderloo]. Volgens geruchten zouden Veenendaal en Ede moeten worden geëvacueerd. Het gebeurt echter niet. 's Middags stort een jager die brandend uit richting Harskamp komt bij Hoenderloo neer. De piloot ontsnapt. De Organisatie Todt legt bij Brouwersmolen mitrailleurnesten aan. Eén zelfs in een rijzenmijt. Het plan is een gesloten linie om Zuid-Apeldoorn aan te leggen. 's Avonds tussen 7 en 8 uur schijnen twee zoeklichten in zuidelijke richting. Daartussen zijn in snelle opeenvolging lichtflitsen zichtbaar. Het geluid is zwak doordat de afstand groot is. Daarna horen wij met grote tussenpozen nog artillerieontploffingen. Tussen 11.05 en 11.40 uur komen grote formaties vliegtuigen recht over in richting Duitsland.

1945 ----- 9 februari vrijdag.

HARDONK. Regenachtige morgen, veel wind, ook nog sneeuw. In de middag droog en helder. Men beweert dat de Duitsers de derde alarmtoestand hebben.

VAN HOUTUM. 's Morgens om vijf uur komen diezelfde formaties vliegtuigen weer over. Dit keer op weg naar Engeland. Het geronk houdt een half uur aan. De hele nacht door passeren groepjes soldaten lopend in richting Apeldoorn. Zij zingen luid. Wij weten niet of het 'Hollandse' SS is omdat deze grotendeels naar Duitsland overgebracht worden om daar de orde te handhaven. Om 11.30 uur passeren vliegtuigen op weg naar Duitsland. Twee jagers scheren laag over. Kleine formaties komen over op hun terugweg tussen 12 en 3 uur. De elektriciteit is van 10.30 - 17 uur verbroken. De waterleiding werkt ook niet. Het schijnt dat een kabel door bommen getroffen is. Dit geeft weer aanleiding tot de wildste geruchten. Er zouden parachutisten te Utrecht, Wezel en Terlet zijn geland. Om 5.30 uur schieten jagers tot vijf maal toe met hun mitrailleurs op een trein in richting Assel. Het vuur wordt slechts éénmaal door afweerkanonnen beantwoord. De veldgendarmerie arresteert in Beekbergen een Duitse deserteur. Hij was overdag in burger en ging 's nachts in Duits uniform de boeren rond en perste hen onder bedreiging van een revolver levensmiddelen af. Deze verkocht hij weer zwart. Aan de jacht namen enkele agenten en leden van de 'Hollandse' SS deel. Eén agent werd door hem neergeschoten. 's Avonds om 11.30 uur komen plotseling drie vliegende bommen voorbij waarvan twee recht over. Het is een hels en angstwekkend lawaai. Zij zijn zo laag dat de omgeving helder verlicht is. Zij storten na korte tijd in richting Harskamp neer.

1945 ----- 10 februari zaterdag.

HARDONK. Regen 's morgens, in de middag zonnig. Het station halte Assel door luchtaanval beschadigd.

VAN HOUTUM. De hele nacht zijn lichtflitsen in richting Kleef te zien. Er komen na vier uur weer V-1's over. Vier uur later wordt de elektrische stroom opnieuw verbroken. Wat een provisorische reparatie doet vermoeden. Na 13 uur is er weer stroom. Om twee uur passeert een formatie bommenwerpers via het noorden op weg naar Duitsland. Drie kwartier later komen de eerste groepen patrouillerende jagers. Om drie uur vallen acht bommen in de richting van de spoorlijn. Zij worden over vrij grote afstand van elkaar geworpen. Kort daarop komen vier viermotorige bommenwerpers recht over met koers Engeland. Een kwartier later vallen vier bommen op hetzelfde traject. Het herhaalt zich om 3.40 uur wanneer er drie bommen vallen. Wij krijgen drie exemplaren van de 'Kleine krant van Ons Volk' en één van het 'Maandagochtendblad van Ons Volk'. Het laatste is gedateerd 1e Kerstdag 1944 (laatste jaargang nr.6).

BLOEM. De tweede dag aan de Todt gewerkt met paard en wagen. Toen we naar huis gingen kwamen Tommies die een 6-tal bommen op de spoorlijn bij het Wezeveld gooiden. Jan Weyn die buiten stond te kijken werd hierbij door scherven gedood. Ook een 3-tal bommen is gegooid bij Wessel Kelder aan de Leigraaf. Een paard van voornoemde boer is gedood. Toen we van Twello kwamen waren we in de Kranenstraat toen een V-1 uit oostelijke richting betrekkelijk laag over me heen kwam. Hij vloog 200 meter in rechte lijn, zwenkte iets en dook toen plotseling naar beneden. Hij viel bij Reinders om de hoek Zwaluwweg-Leemsteeg met een ontzettende slag neer. Een huizenhoge wolk van rook en vuur achterlatend. Het huis van Hein Klunder is gescheurd tot in de binnenmuren. Alle ruiten zijn kapot. Zelfs de kozijnen zijn er uit geslagen. Men zegt dat met een sterke wind het huis levensgevaarlijk is om te bewonen. Ook bij andere mensen in de buurt is veel glasschade. De hele week hebben ze veel gevlogen. In één uur zelfs drie maal 3 stuks vanuit de richting Gorssel zien opstijgen. Ook in de Polls bossen is een V-1 neergekomen, alleen glasschade.

1945 ----- 11 februari zondag.

HARDONK. Regenachtig, behalve 's morgens af en toe even zon. Ook toen wat vliegtuigen en onder andere bommen gevallen aan de Zutphenseweg bij Schuilenburg (1 gewonde). In de Grote Kerk voorlezing van het schrijven van de protestantse- en katholieke kerken over de noodtoestand vooral in het westen van het land.

VAN HOUTUM. Het V-1 offensief gaat 's nachts met dezelfde regelmaat door. Gemiddeld één per half uur. Het houdt tot 9 uur. De hele ochtend komen formaties jagers over. Zij zijn op weg naar Duitsland of keren ervan terug. Zij patrouilleren niet. 's Middags om twee uur vallen vier bommen in de richting van de spoorlijn. Vijf minuten later vallen er nog twee. Om 2.20 uur werpen drie jagers drie bommen in richting Beekbergen. Een kwartier daarna vallen zeven bommen bij Hoenderloo en om 3 en 3.45 uur respectievelijk drie en twee bij de spoorlijn. Om 3.10 uur schieten jagers tot twee maal met hun boordwapens op doelen in Oost-Apeldoorn. Alle mensen die op 7 december 1944 in Apeldoorn zijn gearresteerd worden van Amersfoort naar Neuengamme (concentratiekamp bij Hamburg) overgebracht. De hoofdpersonen van de arrestaties op 16 januari 1945 worden van Apeldoorn (kazernes) naar Amersfoort vervoerd. Deze zaak is door de zogenaamde Britse parachutist en een lijst met namen van joden voor clandestiene bonkaarten aan het rollen gebracht. Om 6.15 uur komen weer vliegende bommen over. Het eerste kwartier is er geen pauze zoveel passeren er. Binnen drie minuten storten twee V-1's neer. Het volgende halfuur mindert het tot één per vijf minuten. Daarna komen zij één per 20 minuten over. Dit gaat de hele avond door. Om 7.50 en 10.30 uur storten vliegende bommen neer. Wij horen tussen 8 en 10 uur (met tussenpozen) artillerievuur in richting Arnhem.

1945 ----- 12 februari maandag.

HARDONK. Mistig, iets nachtvorst, later opklarend. Naar Vaassen geweest voor wat roggemeel. Het lukt eerst niet best maar tenslotte wat meel meegebracht à f.0.20 per pond, dus goedkoop. Ook karnemelk van daar meegenomen. Op de wegen geweldig veel mensen met fietsen of sjouwend met karretjes en wagentjes. Allen zijn afkomstig uit het westen en proberen wat voedsel op te scharrelen. Soms komen ze met hun gehele huishouden, kleine kinderen en oude moeders inbegrepen. Vaak treurig om te zien.

VAN HOUTUM. De hele nacht tot 's morgens 11 uur passeren V-1's gemiddeld één per half uur. 's Avonds krijg ik compleet de Vliegende Hollander waarvan ik dinsdag een stuk heb gevonden. Het is nr.100 en gedateerd 2 februari.

1945 ----- 13 februari dinsdag.

HARDONK. Stormachtige nacht, 's morgens droog met veel wind. In de middag kalmer en regen. Vandaag eindelijk eens aardappels bij de leverancier! Een V-1 bij Beekbergen in het bos terechtgekomen. 200 Apeldoorners uit Elten gevlucht en goed hier aangekomen. Fijn. Er schijnt aan de Rijn bij Kleef nogal gevochten te worden. Vandaag weer stroop gemaakt van suikerbieten. Mijn gewone dinsdagavondbezoek.

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren weinig vliegende bommen. Om 5.30 uur stort er één in zuidelijke richting neer. 's Morgens komen zo nu en dan patrouillerende vliegtuigen over. Om 10.30 uur komen een 40-tal Duitse soldaten (zwaar bepakt echter zonder geweer) lopend in richting Hoenderloo voorbij. 's Middags om 2.12 uur komt een V-1 vrij laag over. Plotseling houdt het geknal op en nog voor ik tijd heb op het horloge te kijken horen we al de ontploffing. Hij is desondanks nog op vijf kilometer afstand tussen Beekbergen en Loenen in de bossen gevallen. Om 3.15 uur stort er nog één neer maar veel verder. Zondag is Elten door Canadese artillerie zwaar beschoten. De Duitse bewakers van het kamp voor slachtoffers van razzia's vluchtten. Daardoor kwamen deze arbeiders ook vrij. Vele Apeldoorners zijn zodoende weer thuis. Het houtstelen in onze omgeving wordt steeds erger. Zwarte handelaren komen als paddestoelen uit de grond. Eén van die 'heren' hoort de dekkingsgaten uit te diepen. Hij blijft echter weg en geeft de gemeentevoorwerker iedere week een bakfiets met gezaagd hout. Deze schrijft dan zijn uren op. Daardoor ontvangt de houtdief nog 26 gulden per week extra. Een m3 ongezaagd hout brengt gemiddeld 150 gulden op. Zo verdient hij gemiddeld per 200 à 300 gulden. Gelukkig is hij betrapt en hem de zaag afgenomen maar de Gemeente weet van de 26 gulden nog niet af. Daarnaast voorzien vele zich in hun eigen behoefte en zagen enkele bomen om. De politie ziet deze gevallen door de vingers. Zo zagen wij onlangs nog dat enkele dennenbomen in een lijkwagen werden vervoerd. De elektriciteitsvoorziening wordt hachelijk. Er is geen stroom van 7.30 tot 14 uur. Daardoor functioneert ook de waterleiding niet. De oorzaak wordt verschillend uitgelegd. Men spreekt over bommen op de centrale in Hengelo en over een artillerieaanval op de AKU in Arnhem. De stroom schijnt echter van Zwolle te komen. Deze rantsoenering is zeer schadelijk voor de molenaar die het graan voor de burgers maalt. Hij raakt achter en kan niet meer aan de grote vraag voldoen. Soms staan er 200 mensen 's middags te wachten. Er gaan geruchten dat de elektriciteitsrantsoenering nog strenger zal worden. Daarom laten de meeste burgers hun hele voorraad (meestal klein) vermalen. 's Avonds om 9.30 uur passeert een kleine formatie Mosquito's op weg naar Engeland.

1945 ----- 14 februari woensdag.

HARDONK. Heldere en zonnige dag, sterke wind. Bezoekers uit de Achterhoek (bijvoorbeeld Aalten) melden zwaar geschutvuur richting Kleef. Er blijkt daar hevig gevochten te worden. Vandaag bijna geen druk op de waterleiding zodat we pas tegen half elf wat licht via het waterrad hebben!

VAN HOUTUM. 's Nachts komen veel vliegende bommen over. Eén is zeer laag. Twee storten neer. Daardoor ontploft er één. De eerste patrouillerende jagers komen 's morgens om zeven uur. Om 9.45 uur duiken twee jagers boven de spoorlijn. Het mitrailleurvuur wordt door luchtafweer beantwoord. Het vuren houdt vijf minuten aan terwijl de jagers steeds weer duiken. Er vallen ook bommen. Kort hierop mitrailleren andere toestellen doelen in richting Woeste Hoeve. Om 10.40 uur schieten jagers opnieuw in de richting van de spoorlijn. Wij horen boven het afweervuur uit het geronk van zware bommenwerpers. Binnen tien minuten passeren twaalf jagers en 110 Vliegende Forten en Liberators (drie groepen). De hoofdmacht vliegt over Apeldoorn in richting Duitsland. Om 11 uur komen drie jagers recht over. Deze laten een dikke streep achterlaten. Tien minuten later keert een groep van twaalf bommenwerpers al terug. Ze verandert recht boven ons van koers en verdwijnt weer in oostelijke richting. Om 11.45 uur komen bij bewolkte hemel nieuwe grote formaties bommenwerpers recht over. Ook in richting Duitsland. Om één uur passeren nog twee formaties ook met koers Duitsland. Tussen 12 en 13.30 uur komen weer vliegende bommen over. Daarvan stort er één neer. Groepen jagers van de strategische luchtmacht komen met tussenpozen van 1-3 uur recht over in richting Engeland. Om 2.45 uur vallen twee bommen bij de spoorlijn. 's Morgens houdt de politie een kleine drijfjacht in de omliggende bossen. Drie zwarte handelaren worden betrapt. Van twee wordt het hout bij de fabriek neergelegd en de spanzaag afgenomen. Alle mensen worden uit het bos gejaagd. Daardoor komen weer vele karren leeg voorbij. Toch weten enkelen zich te verstoppen. Een uur later komt weer een trekkar voorbij. Boordevol met hout. Volgens geruchten zou het aantal luchtdoelbatterijen in Apeldoorn zijn uitgebreid. De hele dag vervoeren Duitse vrachtauto's munitie en komen beladen in richting Apeldoorn voorbij. Ugchelen zal de volgende week inkwartiering krijgen van 100 soldaten en 91 paarden. Bij de luchtaanvallen van vanmorgen is een personentrein bij Assel beschoten. De Duitsers lopen daarna langs de rails naar Apeldoorn. 's Avonds passeren zo nu en dan snelle bommenwerpers.

1945 ----- 15 februari donderdag.

HARDONK. Betrokken, droog en zacht. Enkele vliegtuigen. Vandaag weer stroop uit suikerbieten gemaakt. Morgen zal een proef genomen worden met stamppot van aardappels en suikerbieten plus 1 zure appel. Dit moet volgens sommigen smaken als appels door elkaar (hete bliksem). Hier komen veel gewonde Duitsers uit Pannerden en Doornenburg. Er moet daar de laatste dagen flink gevochten zijn. Het licht is vanavond best!

VAN HOUTUM. 's Nachts en overdag komen vliegende bommen over. Om 9.50 uur passeert een formatie bommenwerpers via het noorden in richting Duitsland. Om 10.45 en 11.15 uur komen kleine groepen terugkerende jagers over. Drie kwartier later begint een tamelijk zwaar artillerievuur in richting Wageningen. Het gaat met tussenpozen de hele dag door. 's Middags krijg ik een Vliegende Hollander. Deze is bij Kootwijk gevallen en is van 29 januari. Ik vond een week geleden bij ons in de bossen een deel van dit pamflet.

BLOEM. Van 9 tot 15 februari 1945 gewerkt aan de Todt met paard en wagen. Twee dagen stro van station Twello naar de Bandijk gebracht. Twee dagen van Noordijk takken weggebracht naar de Marsweg bij Deventer waar 4 stuks 8 centimeter kanonnen en 3 stuks 2 cm lichte kanonnen staan voor afweer van de bruggen te Deventer. Twee dagen naar Deventer dennen halen voor "de Dijkhof" te Twello. Eén dag een lankwagen [vierwielige wagen voor bomenvervoer] kapot gereden. Dit was voor mij het einde van de Todt.

1945 ----- 16 februari vrijdag.

HARDONK. Mistige ochtend, 's middags prachtig zonnig weer. Erg veel luchtactiviteit en geschutvuur. Vanmorgen naar Wenum geweest voor meel en aardappels, vergeefse tocht. De namaak "stamppot van appels" smaakte best, alleen moeten er minstens 3 zure appels bij. Veel V-1's overgekomen. Twee Duitse treinen bij Assel beschoten. Eén ontspoorde waarbij veel doden en gewonden vielen.

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren weer enkele vliegende bommen. Om vier uur komen er twee zo laag over dat de hele omgeving verlicht is. 's Morgens komen enkele boerenwagens en vrachtauto's in richting Apeldoorn voorbij. Om 1.30 zien we in noordwestelijke richting vliegtuigformaties die een dikke streep achterlaten. Door de afstand en de condensstrepen zijn de toestellen niet te tellen. In de strepen vliegen weer nieuwe formaties. Het totaal moet in de honderden lopen. De strepen worden in noordelijke richting getrokken en buigen naar het zuidoosten af. Zij verdwijnen na een half uur (dat wil zeggen begin streep) uit het zicht. Om 1.55 uur passeert een V-1. Deze wordt door twee jagers achtervolgd maar wordt niet beschoten. Vijf minuten later komen vier jagers vanuit het zuiden recht over en verdwijnen onder achterlating van strepen in noordelijke richting. Even later passeert opnieuw een vliegende bom. Hij komt recht over de fabriek en is goed te zien. Zijn baan is evenwijdig aan de vorige. Deze is van een nieuwe startplaats afgeschoten. Grote formaties vliegtuigen passeren tussen 2.30 en 3.10 uur met tussenpozen via het zuiden. Zij vliegen in richting Engeland. Wij horen 's middags vanaf 1.15 uur onafgebroken artillerievuur in richting Arnhem. Het gaat tot diep in de nacht door. In Apeldoorn worden Vliegende Hollanders van 9 februari 1945 in groten getale verspreid. Waar deze zijn gevallen is onbekend. Naar wij later horen is het strooibiljet in de Beemte afgeworpen.

POLITIE (brief van de Höheren SS- und Polizeiführer Rauter).
1.  Het gebrek aan brandstoffen heeft ertoe geleid dat de bevolking willekeurige bomen en struiken in straten op wegen en pleinen verwijdert. Deze wijze van optreden van de bevolking is niet toelaatbaar.
2.  Met onmiddellijke ingang is de Nederlandse Politie mij verantwoording schuldig dat alle straten, op alle wegen en pleinen bomen en struiken ontzien worden. Gaan de straten en wegen door bossen dan mogen bomen en struiken aan beide zijden van de straten en wegen ter breedte van 50 meter niet verwijderd worden.
3.  Er dienen direct patrouilles van de Nederlandse Politie dag en nacht ingezet te worden op ongeregelde tijden die straten, wegen en pleinen bewaken en in overtreding zijnde personen arresteren.
4.  Het verbod sub 2 moet direct door pers en radio op doelmatige wijze gepubliceerd worden.

1945 ----- 17 februari zaterdag.

HARDONK. Mistige ochtend, sombere dag, 10 graden kouder dan gisteren. De Duitse bakkerij hier, die de troepen in Apeldoorn, Deventer en Zutphen van brood voorzag bakt vandaag voor het laatst. Zij zal naar de oostzijde van de IJssel verplaatst worden. Ook de onderdelen van de NSKK worden weggebracht. Dit wijst wel ergens op. Vannacht telkens kanonvuur richting Emmerik te horen.

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren vrij veel vliegende bommen. Het artillerievuur in zuidelijke richting gaat de hele dag met tussenpozen door. Formaties terugkerende vliegtuigen passeren tussen 2.15 en 2.40 uur via het noorden. Er arriveren in Apeldoorn vijf schepen met aardappels. De Centrale Keuken krijgt bovendien nog erwten. Meestal geeft de keuken aan doortrekenden uit het westen (zogenaamde hongeroptochten) een dubbele portie. Er is op de bon dan ook weer één kilogram aardappels beschikbaar. Eerst de laatste week is het rantsoen suikerbieten afgeleverd. Vijf procent was bevroren. De rest was van slechte kwaliteit.

1945 ----- 18 februari zondag.

HARDONK. Evenals gisteren somber en mistig, maar zachter. Morgen is er in de gemeente Epe het melden van mannen van 16 - 55 jaar. Komt er nooit een eind aan de Duitse mensenjachten?

VAN HOUTUM. 's Nachts komen weer vliegende bommen over. 's Middags om 1.15 uur passeren ruim honderd Duitse soldaten lopend in richting Hoenderloo. Deze zouden de verliezen aan het Betuwefront moeten aanvullen. Het luchtdoelgeschut is tussen 4 en 4.40 uur zo nu en dan in de richting van de kazernes in actie. De granaten ontploffen recht boven. Het doet aan oefenen denken omdat er door de dichte mist geen vliegtuigen zijn. Het artillerievuur in zuidelijke richting gaat de hele dag door maar het is minder goed te horen. 's Avonds komen tussen 8 en 8.10 uur vliegtuigen over. Zij keren terug naar Engeland. In oostelijke richting vallen twee bommen.

BLOEM. Men zegt dat in het ziekenhuis in Den Haag een maand lang een 60-tal lijken opgebaard liggen die niet begraven kunnen worden door gebrek aan materiaal en manschappen. Vijfenzeventig gram vlees [?] in de 14 dagen, geen groente, 400 gram brood per week, suikerpenen in plaats van aardappelen, 3/4 liter soep van de gaarkeuken dagelijks. De soep is onsmakelijk en zonder voeding. De stroom van mensen die dan ook dagelijks vanuit de grote steden hier over de weg komen om achter de IJssel nog enige levensmiddelen te halen wordt eerder meer dan minder. Velen vragen dan ook om onderdak. Boedapest gevallen en Kleef in Engelse handen.

1945 ----- 19 februari maandag.

HARDONK. Mistige sombere ochtend, in de middag iets lichter. Niet koud. Zeer veel V-1's over. Eén in Ugchelen gevallen, geen slachtoffers. In de middag en avond enige vliegtuigen.

VAN HOUTUM. De hele nacht passeren vliegende bommen. Gemiddeld één per half uur. Enkele komen recht over. Overdag gaat het met dezelfde snelheid voort. Om 12 uur komen ongeveer 60 Duitse soldaten lopend voorbij in richting Hoenderloo. Een kwartier later nadert een V-1. Deze schijnt recht over het huis te komen. Plotseling houdt het geknal op. Iedereen zoekt zo snel mogelijk dekking. Vaak op de gekste plaatsen. Er volgt echter geen ontploffing. In richting Ugchelen stijgt een kleine rookwolk op. Het projectiel is op het heideveld naast de Christelijke School gevallen. Wij gaan dadelijk kijken maar de politie heeft het terrein afgezet. Grote vlammen zijn om de resten te zien. Het schijnt niet te exploderen. Volgens omwonenden is de V-1 op 400 meter van ons huis opgehouden. Daarna draaide het projectiel en is 800 meter verder neergestort in de richting van de oude baan. Twee Duitsers van de OT zijn er het eerst bij. De veldgendarmerie doet 's middags bij alle burgers binnen 800 meter aanzegging dat zij hun huizen moeten verlaten. De V-1 zal tot ontploffing gebracht worden. Deze en andere maatregels zijn zo geheimzinnig dat het ons alles propaganda lijkt om toch maar dit wanhoopswapen als een 'Wunderwaffe' te blijven beschouwen. Om 1.15 uur komt een formatie vliegtuigen recht over in richting Duitsland. Een uur later stort een vliegende bom bij Beekbergen neer maar ontploft niet. Kort daarop verschijnen SD-agenten die alle bossen afzoeken. Het projectiel ligt niet in onze omgeving. Tussen 2.30 en 3 uur passeren formaties bommenwerpers via het noorden in richting Duitsland. Enkele groepen komen recht over. Om 2.55 uur stort een V-1 in zuidelijke richting neer. Deze ontploft ook niet. Het gebeurt opnieuw om 4.25 en 5.10 uur. Deze projectielen exploderen wel. Een om zes uur recht overkomende V-1 stort enige kilometers zuidelijker neer. Deze ontploft niet. De elektriciteit is tot 18 uur afgesneden. 's Avonds om 6.45 uur komen grote formaties vliegtuigen recht over in richting Duitsland. Het geronk gaat tot 7.10 uur door. Kleine groepen keren tussen 8 en 8.30 uur via het zuiden terug.

1945 ----- 20 februari dinsdag.

HARDONK. Somber 's morgens, iets vochtig. Later droog en in de avond helder. Een weduwe van een doodgeschoten verzetsstrijder moet vandaag haar huis uit. Enige SD-lui met hun vrouwen trekken erin!

VAN HOUTUM. Vanaf gisterenavond zes uur tot 's morgens zeven uur komen geen vliegende bommen over. Daarna echter weer gemiddeld één per uur. 's Middags zie ik de resten van de V-1 die gisteren bij de Christelijke School is gevallen. De hei is over een kleine oppervlakte verbrand. Er zijn twee kleine kraters. Daarvan ligt één vol met de resten van het projectiel. Deze zijn ongevaarlijk. De raket is helemaal platgedrukt. Het mechaniek ligt uit elkaar. De tijdontsteking is nog compleet en vertoont enkele brandvlekken. Dat de V-1 nog moet ontploffen is propaganda. Van strooibiljetten (geruchten) is evenmin sprake. Terwijl wij er zo met zijn drieën staan te kijken komt een mof op ons aanhollen. Hij heeft het over verboden terrein en schreeuwt nog wat onverstaanbaars. Het is duidelijk dat wij moeten verdwijnen. Het wapen moet ook geheim blijven! Om 2.45 uur ontploft een V-1 in zuidelijke richting. Het projectiel was recht over ons huis gekomen. Vijf minuten later ontploft een ander. De vrouw van de overleden Reinier van Gerrevink moet binnen een uur haar huis verlaten. Zij kan alle levensmiddelen meenemen maar niets van het huisraad. Leden van de SD, onder andere die Reinier heeft gearresteerd, gaan er zelf in wonen. Natuurlijk ook een vrouw. De Duitsers slaan munitie op bij de Ugchelse Berg in het Ugchelse Bos. Zes soldaten houden er de wacht.

BLOEM. In de voormiddag een aanval van jagers op de spoorlijn Apeldoorn - Zutphen in de buurt van de Alforst. Van de 12 bommen is één bom gevallen op de rails. 's Avonds was de schade weer hersteld. 's Middags een aanval op station Klarenbeek waar ze van de Todt aan het dennen laden waren in de wagons. Hierbij is een Todt-man zwaar gewond en een evacue, die er werkte, is gedood. Hij is getroffen onder de wagon waar hij dekking zocht.

1945 ----- 21 februari woensdag.

HARDONK. Mooi, helder en zonnig. Kouder. In de afgelopen nacht bom neergekomen in de Hofstraat, geen slachtoffers wel veel glasschade. Blijkbaar veel schieten op grote afstand. Tegen half tien trilden telkens de ruiten.

VAN HOUTUM. Kort na middernacht komen kleine groepen vliegtuigen over. Het gaat tot drie uur door. Om 2.40 uur valt een bom in noordelijke richting. Er passeren geen vliegende bommen. Later vernemen wij dat deze bom in een autosloperij aan de Hofstraat is gevallen. Er is alleen materiele schade. In de omgeving is grote glasschade. Bij enkele woningen zijn de dakpannen van het dak. Ugchelen heeft nog slechts van 18 uur 's avonds tot 8 uur 's morgens elektrische stroom. De molenaar maalt dan ook 's nachts om aan de grote vraag te voldoen. Apeldoorn heeft echter te hele dag stroom. Om 10.30 uur schiet het afweergeschut te Apeldoorn lange tijd tot vijf maal toe zonder dat wij vliegtuigen horen. 's Middags komen de eerste patrouilles jagers over. Om 1.50 uur vallen drie bommen in richting van de Amersfoortseweg. Twee uur later passeren 15 tweemotorige bommenwerpers in richting Engeland. Groepen terugkerende jagers van de strategische luchtmacht komen tussen drie en zes uur over. Om 4.30 uur zien we twee viermotorige bommenwerpers. Deze keren ook naar Engeland terug. Alle paarden moeten op last van de Duitsers opnieuw gemonsterd worden. Voor onze omgeving moeten de paarden in Beekbergen verschijnen. Om zes uur komt een V-1 recht over. Deze is helemaal uit de koers en vliegt in westelijke richting. Het is de enige die passeert. 's Avonds komen tussen 8 en 11 uur vliegtuigen verspreid in richting Engeland over. Een brief uit Rotterdam bevat een exemplaar van 'Ons Volk' (10 december 1944) en een vlugschrift van 'De Waarheid'.

BRANDWEER. Een nachtjager liet een bom vallen op het garageterrein van Gerritsen aan de Rosariumstraat. Daardoor ontstond veel pannen- en glasschade. Wonder boven wonder werd er niemand gewond. Doordat de Engelse jagers zo laag vlogen waren er onder de afgeschoten raketbommen vele blindgangers. Door ons werden er zeker 200 blootgelegd die dan later door de Duitsers werden gedemonteerd of ter explosie gebracht.

1945 ----- 22 februari donderdag.

HARDONK. Heldere zonnige dag met frisse wind. Verbazend veel gevlogen. Bij de 0ude Zwolseweg circa 26 bommen neergekomen. Twee boerderijen vernield. Helaas maar één bom op de lijn. Vanmorgen paardenmonstering bij Van Neck. Heel veel boeren waren niet opgekomen. Van een aantal van 20 paarden pikten de Duitsers er direct 12 in. Toen bovengenoemd vliegtuig daar in de buurt zijn bommen liet vallen doken de Duitsers overhaast in de 'dekkingsgaten'. Daarvan maakte een aantal boeren dankbaar gebruik om er met hun paarden vandoor te gaan!

VAN HOUTUM. 's Nachts komen zo nu en dan vliegtuigen over. In oostelijke richting vallen drie bommen. In de vroege ochtenduren passeren weer V-1's. Soms vier tegelijk. Het houdt tegen schemeren op. Tussen 1 en 1.30 uur passeren formaties tweemotorige bommenwerpers via het noorden in richting Duitsland. Wij tellen er 44. Het zijn er echter veel meer. Zij worden door enkele jagers geëscorteerd. Om 1.40 uur schiet het luchtdoel in Apeldoorn op patrouillerende vliegtuigen. Tien minuten later vallen bommen in noordelijke richting. Later horen wij dat er 15 tussen de Beemte en Teuge zijn gevallen. Er is veel glasschade. Om 2 uur keren de eerste vliegtuigen terug. De laatsten komen om drie uur over. Een half uur later komen zeven groepen Duitse soldaten van gemiddeld 50 man lopend voorbij in richting Hoenderloo. Zij dragen bijna geen ransels en beweren naar een oefenterrein te moeten lopen. Voor Radio Oranje spreekt Van Linden (voorzitter van het NVV) die onder andere Nederland op het Congres te Londen vertegenwoordigde. Hij spreekt over de 40-urige werkweek. Er zijn nu wel belangrijker dingen dan over zoiets te kletsen. Frankrijk capituleerde door het invoeren van de 40-urige werkweek. Wij krijgen een 'Vrij Nederland' van einde januari 1945. De moffen nemen op de paardenmonstering in Beekbergen ruim honderd paarden in beslag. Alle van de beste soort. De halsters worden teruggegeven. Zij geven geen enkel bewijs af over keuring enzovoort. Het is gelukkig voor hen die het paard niet hebben laten monsteren. De prijs van een paard zal echter wel met 1000 gulden en meer zijn gestegen. Het is een typisch bewijs dat de Duitsers en niet de stakende spoorwegmannen de oorzaak zijn van de voedselnood in Nederland. Nu ontnemen zij de burgers opnieuw een middel tot vervoer van levensmiddelen. Men schat dat er gemiddeld per dag 20.000 burgers uit het westen voor hun eigen voedselvoorziening over de Veluwe trekken. Daarbij komt nog dat de moffen deze ondervoede burgers nog alle voedsel bij het passeren van de IJssel afneemt. Wij horen 's avonds vanaf 7 uur zwaar artillerievuur in zuidelijke richting. Na 9 uur komen gedurende lange tijd vliegtuigen verspreid in richting Engeland over. Om tien uur passeert de eerste V-1 van deze dag. Deze is goed te zien. Om elf uur stort er één neer.

BLOEM. Een V-1 bij de Vosterd [veldnaam aan Zutphenseweg] gevallen. Geen mensenlevens te betreuren, alleen materiële schade.

1945 ----- 23 februari vrijdag.

HARDONK. Bewolkt, in de avond regen. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. De hele nacht komen vliegende bommen over. Gemiddeld één per 20 minuten. Soms zijn er drie tegelijk in de lucht. Zij zijn goed te zien. Volgens de nachtwacht storten alle projectielen in de omgeving van Hoenderloo neer. Het gaat overdag met dezelfde snelheid tot 's middags drie uur. Er is de hele nacht een druk autoverkeer in beide richtingen over de weg. 's Morgens om tien uur komt bij bewolkte hemel een formatie bommenwerpers recht over in richting Duitsland. Een half uur later passeert een tweede groep. De eerste keren om 11 uur terug. Het zijn kleine formaties die ook recht over vliegen. Wij horen 's middags dat er vanmorgen om 10.30 uur een V-1 op de school te Eerbeek is gevallen. Hierin bevonden zich vele evacués. De school en drie aangrenzende huizen zijn helemaal verwoest. Er zijn tien doden en vele gewonden. Deze worden overgebracht naar het Seminarium (sinds september 1944 ziekenhuis). Alleen al in de omgeving van Woeste Hoeve en Hoenderloo zijn in de afgelopen nacht zestien vliegende bommen gevallen. Een kennis (H. Geurts) zou in Groningen kaas halen. Hij rijdt met zijn auto voedsel voor de gemeente Apeldoorn. Dit was er geblokkeerd. Tenslotte zijn deze vrachtrijders naar Zwartsluis gestuurd om er koolzaadolie te laden. Dit gebeurde. Volgens geruchten zouden de Duitsers in Nederland alle voorraden levensmiddelen hebben geblokkeerd. De IJssel zou vanaf 1 maart aanstaande voor alle verkeer zijn gesloten. Op last van de Prijsbeheersing worden een aantal Apeldoorners voor verkoop van rogge voor 140 gulden per mud tot straffen van 1000 tot 3000 gulden veroordeeld. Een inwoner van Hoenderloo krijgt 2000 gulden boete voor verkoop van melkpoeder voor 5 gulden per pond. Zoiets wordt weer aangebracht. Dat de Technische Noodhulp in Tivoli 18 gulden voor een pak melkpoeder vraagt en krijgt van evacués moet verzwegen worden. 's Avonds komen tussen 9.25 en 9.45 uur grote formaties vliegtuigen in richting Engeland recht over. Om 10.30 uur passeert een lange colonne boerenwagens in richting Hoenderloo. Iedere wagen heeft twee of drie losse paarden bij zich. Een officier te paard houdt controle. Misschien zijn deze dieren wel van de monstering afkomstig. Het voorbijtrekken duurt een half uur.

1945 ----- 24 februari zaterdag.

HARDONK. Zonnig, dus weer volop vliegtuigen. De gehele dag het geronk te horen. Niets verder te vermelden.

VAN HOUTUM. Er is 's nachts weer een druk autoverkeer in beide richtingen. Vanaf 2 uur tot 's morgens 10 uur passeren vele vliegende bommen. Gemiddeld één per 20 minuten. Vele zijn uit de koers. Eén vliegt in richting Amersfoort. De meeste storten neer. Daarvan ontploffen er enkele. Om zeven uur komt een groep Duitse soldaten lopend in richting Apeldoorn voorbij. Een kwartier later volgt een tweede groep. Beide tellen ongeveer 50 man. Zij worden in de twee schoolgebouwen en enige particuliere woningen in Ugchelen ondergebracht. Deze Duitsers hebben geen paarden bij zich zoals verleden week beweerd werd. De hele dag patrouilleren jagers. Om 12 uur vuurt het afweergeschut van Apeldoorn op twee toestellen. Deze duiken in westelijke richting. Tezelfdertijd vallen vier bommen bij de spoorlijn. Wij denken dat deze door de twee jagers zijn afgeworpen. Al spoedig echter komen vier Spitfires laag over. Wij kunnen de Britse kleuren duidelijk zien. Zij verdwijnen in de richting van de kazernes maar worden er door luchtdoelkanonnen verwelkomd. Om 12.45 uur komt een Liberator recht over. Deze keert naar Engeland terug. Om 3.40 uur vallen vier bommen bij de spoorlijn. Door de V-1 explosie in Eerbeek zijn er al elf doden. In Loenen valt 's nachts een vliegende bom op een huis en eist naast materiële schade nog drie doden. In Brummen storten deze dag al tien V-1's neer. Er vallen ook zes Engelse bommen (doelloos) in deze gemeente en verder op een spoordijk bij Zutphen. Vijf V-1's storten bij De Steeg neer. Onze kennis H. Geurts moet deze dag voor de gemeente Apeldoorn een aantal cilinders met persgas (150 atmosfeer) en zout uit Hengelo ophalen. Zij maken drie luchtaanvallen mee. Eerst vallen drie bommen naast de auto zonder dat de beide inzittenden het tijdig merken. Het loopt goed af. De auto wordt een kwartier later beschoten. Beide weten nog net op tijd in een dekkingsgat te springen hoewel één van hen nog struikelt. In de wagen vindt men 54 scherfgaten (7 van granaatjes). Alle kogels zijn in het boven op de cilinders liggende zout gesmoord. Drie autobanden zijn leeggelopen. Terwijl zij daarna door een andere wagen op sleeptouw worden genomen schiet een jager op een vrachtauto voor hen. De hele week staat een Duits bestelwagentje in het bos achter ons huis geparkeerd. De auto vertrekt meestal als burgers naderen. In de wagen schijnt een zendapparaat te zijn gebouwd. 's Avonds passeren zo nu en dan vliegtuigen. Wij horen met tussenpozen artillerievuur in zuidelijke richting.

BLOEM. Een aanval van jagers op een Rode Kruiswagen bij de Vosterd. Auto verbrand. Ook een aanval van zware bommenwerpers op de lijn Apeldoorn - Vaassen. Er zijn een 30-tal bommen uitgegooid, 1 bom op de spoorlijn en een boerderij is vernietigd. Tengevolge van het heldere weer een grotere activiteit van de jagers. Die kan men dan ook telkens zien duiken en mitrailleurvuur duidt op een aanval ergens op. De laatste dagen weer een zeer druk over ons been komen van de V-1. Die worden soms met 3 tegelijk afgeschoten en komen met grote snelheid en zeer veel geraas over. Men zegt dat er zeer veel niet hun bestemming bereiken maar onderweg dalen waar ze soms veel vernielen.

1945 ----- 25 februari zondag.

HARDONK. Koude regenachtige dag, in de avond stormachtige wind. Verbazend veel mensen komen langs om in het oosten voedsel proberen te halen.

VAN HOUTUM. De hele nacht komen vliegende bommen over. Jagers patrouilleren na 's morgens acht uur. Om 10.25 uur vallen vier bommen. Vermoedelijk op de Amersfoortseweg. Een kwartier later vallen elf bommen bij de spoorlijn (niet ver weg). 's Avonds komen tussen 7.25 en 7.35 uur formaties vliegtuigen recht over in richting Duitsland. Zij keren na 9.15 uur verspreid terug.

1945 ----- 26 februari maandag.

HARDONK. Opklarend, nog veel wind en af en toe regen. Meer controle op jonge mensen door de SD [Sicherheits Dienst]. Vanaf 1 maart mag men zonder vergunning niet meer over de IJssel.

VAN HOUTUM. 's Nachts om 1.30 uur komt een V-1 zeer laag recht over. Overdag passeren ook weinig vliegende bommen. Tot tweemaal toe rijdt 's nachts een colonne foeragewagens in richting Apeldoorn voorbij. Overdag passeren zo nu en dan groepen jagers van de strategische luchtmacht. Zij vliegen 's morgens naar Duitsland en keren 's middags terug. De voorman van de Nederlandse SS Feldmeyer is zaterdag in zijn auto bij Raalte door een Britse jager doodgeschoten. Mijn neef moet de wagen naar Apeldoorn slepen. Het lijk ligt in een hotel bij het Paleis op Het Loo opgebaard. Mussert brengt een bezoek aan het hotel. Feldmeyer zal in Groningen worden begraven. Vanaf 1 maart aanstaande is het passeren van de IJssel voor alle personen verboden. Ook voor vrouwen.

POLITIE (27-1 tot 26-2-1945).
- Speciale controle wordt gehouden op tijdelijk onbewoonde percelen. Dank zij de uitgebreide controle van de politie is diefstal van hout in de bossen sterk verminderd. In de bossen wordt voortdurend door de politie gesurveilleerd teneinde houtdiefstal tegen te gaan.
- De stemming onder de bevolking is nog steeds nerveus. De voedselpositie is slecht.
- De criminaliteit neemt nog steeds toe.
- Doordat de Politie geen enkel motorrijtuig tot haar beschikking heeft kunnen meerdere zaken niet met de nodige accuratesse en snelheid worden afgewerkt. De meeste politiemannen beschikken niet meer over een betrouwbaar rijwiel. Een en ander werkt zeer remmend op den politiedienst.
- De politie verleent meermalen steun bij het af- en doorvoeren van evacués door de hongersnood. In het westen van het land trekken honderden personen per fiets, handwagen en dergelijke door Apeldoorn om in de Achterhoek en in de IJsselstreek voedsel te halen. Daar er geen logeergelegenheid hier ter plaatse aanwezig is vervoegen zich dagelijks enige honderden van hen aan het bureau van politie om onderdak en voeding. Door bemiddeling van de politie wordt deze mensen onderdak en voeding verstrekt. In enige geneeskundige posten van de Luchtbeschermingsdienst en in de vroegere Wilhelminastichting aan de Stationsstraat 42b en in Tivoli. Van het Gymnasium wordt in bijzondere gevallen ook gebruik gemaakt. De Rijkskeuken hier verleent daarbij haar volle medewerking.
- Het onderbrengen van arrestanten aan het bureau van politie levert nog steeds grote moeilijkheden op doordat nog steeds 6 cellen en 1 lokaliteit voor in verzekering stelling als SS- und Polizeigefängnis in gebruik zijn. De politie heeft zodoende maar 2 lokaliteiten voor haar eigen arrestanten disponibel. Lokaliteiten die daarvoor totaal niet zijn bestemd en ingericht moeten zodoende als arrestantenverblijven dienen. Dat werkt zeer remmend op het onderzoek in bepaalde zaken. Verdachten kunnen in een zaak niet van elkaar gescheiden worden gehouden. Vermoedelijk zal daarin enige verbetering komen doordat een gedeelte van de Duitse arrestanten naar Lochem zal worden overgebracht. Het ligt in de bedoeling van de Duitse autoriteiten alleen de arrestanten van de Dienststelle des Höheren SS- und Polizeiführer ten Politieburele alhier in te sluiten en daardoor 6 cellen te gebruiken. De 3 lokaliteiten voor in verzekeringstelling zullen dan geheel ter beschikking van de gemeentepolitie blijven. Het arrestantenvraagstuk is daardoor echter in geen geval opgelost. Drie lokaliteiten voor het onderbrengen van Nederlandse verdachten in deze tijd van toenemende criminaliteit zijn namelijk in ieder geval ontoereikend.
- Van de zijde van de Feldgendarmerie wordt door de politie bij de opsporing van strafbare feiten gepleegd door burgers in samenwerking met SS-soldaten veel medewerking ondervonden. De samenwerking tussen genoemde instantie en de Apeldoornse politie is buitengewoon goed. Zodoende konden meerdere ernstige delicten waarvan voornamelijk de plattelandsbevolking hier de dupe werd tot klaarheid worden gebracht. De surveillance van de politie wordt zo hoog mogelijk opgevoerd. Meerdere diefstallen konden zodoende op heterdaad worden ontdekt.
- De hondenbrigade werd weer in dienst gesteld dat al goede resultaten opleverde. Een en ander was mogelijk doordat de bewaking, van het Distributiekantoor en de begeleiding van de distributietransporten in overleg met de bevoegde instanties werd opgeheven.
- De Apeldoornse politiemannen die op 2 december 1944 werden weggevoerd keerden nog niet terug hoewel zij uit een oogpunt van dienstbelang niet gemist kunnen worden. Spoedige terugkeer van deze mensen zou met het oog op de toenemende criminaliteit noodzakelijk zijn.
- De hondenbrigade die des nachts verscherpt toezicht houdt met het oog op diefstal van veldvruchten enz. heeft meerdere verdachten op heterdaad betrapt.
- Enige V-projectielen kwamen In de buurtschappen in deze gemeente terecht. Daardoor werden enkele burgers gedood en schade aan gebouwen werd aangericht.
- Door boordwapens van vliegtuigen werden op de Amersfoortseweg ter hoogte van de betonweg weer enige weggebruikers gedood.

1945 ----- 27 februari dinsdag.

HARDONK. Zacht weer met af en toe opklaringen. Vier V-1's bij Beekbergen neergekomen. Steeds ontzettend druk met voedselhalers naar en van de Achterhoek. Vooral nu overmorgen de IJssel niet meer zonder vergunning mag worden overgetrokken.

VAN HOUTUM. 's Nachts en overdag passeren vliegende bommen via het oosten. Gemiddeld één per uur. Om 7.40 uur stort er één in richting Beekbergen neer en ontploft. Later vallen er nog drie maar deze exploderen niet. 's Morgens om tien uur komen er twee recht over. Om 3.10 uur vallen twee bommen bij de spoorlijn. In de afgelopen nacht zijn er Vliegende Hollanders in Noord-Apeldoorn aan het kanaal gevallen. Het is nr.107 van 23 februari. Om 11.20 uur komen twee vliegende bommen over. Beide storten kort daarop neer. Eén ontploft waardoor alles dreunt.

1945 ----- 28 februari woensdag.

HARDONK. Zacht, droog met opklaringen in de middag. Ik kan bij de groenteboer zuurkool, aardappels en suikerbieten op de bonnen krijgen. Verbazende drukte van voedsel halende mensen. Eén onafgebroken stroom fietsen, voetgangers met karren en kruiwagens. Mensen met bakfietsen, kinder- en kruiwagens. Morgenvroeg mogen we pas na 5 uur op straat.

VAN HOUTUM. 's Nachts vallen twee bommen in noordelijke richting. Zij treffen de marechausseekazerne dat nu noodziekenhuis is. Toen de bommen vielen straalde het licht aan alle kanten uit het gebouw. Het luchtdoelgeschut van Apeldoorn schiet 's morgens om 7.40 uur op patrouillerende jagers. Het herhaalt zich om 13.15 uur. Om 1.15 uur stort een V-1 vrij dichtbij neer maar ontploft niet. Hij is echter niet te vinden. Tussen 2 en 2.15 uur komen bijna honderd Duitse soldaten lopend in richting Hoenderloo voorbij. Wat een verschil met 1940! Zij lopen niet in marsverband maar verspreid. Ze staan wel eens stil en tonen geen zin voor doorwandelen. Allen hebben bleke gezichten. Net alsof zij uit een ziekenhuis of een fabriek komen. De kleren passen niet. De éne heeft te lange jas en ander te grote schoenen enzovoort. Zij dragen geen geweer. Wij vermoeden dat zij in Hoenderloo of Harskamp worden uitgerust en daarna naar het front worden gestuurd. Van zingen is geen sprake. Een V-1 die om 4.45 uur passeert stort in richting Hoenderloo neer en ontploft. Het is al de zesde die vandaag in de omgeving valt. Tezelfdertijd naderen twee jagers uit het westen. Zij cirkelen even rond. Daarna duikt één toestel plotseling in de richting van de Ugchelse Berg. Hij scheert vlak over de boomtoppen en mitrailleert een vrachtauto. Het toestel herhaalt het nog tweemaal vanuit richting Beekbergen en tweemaal vanuit Hoenderloo. De lichtspoormunitie is zelfs te zien. Vervolgens duikt hij nog tweemaal boven het doel maar schiet niet. De tweede jager duikt nu ook enkel om het resultaat te zien. Intussen worden de jagers als zij in richting kazernes bijdraaien met geweren beschoten. Het geheel duurt tien minuten. Om 5.20 uur beschieten andere jagers het verkeer bij Hoenderloo. Intussen gaan wij naar de beschoten auto. Deze staat in de s-bocht voor de berg. In de wagen zijn veel kogels en granaatjes terechtgekomen. Alle vier banden staan leeg. Hiervan is er nog slechts één bruikbaar. Het glas in de cabine is helemaal verdwenen. De auto vervoerde 20 vaten boter van 50 kilo. Drie zijn er kapot. De stukken boter hangen zelfs in de eikenbomen. De strepen van de inslaande kogels zijn niet verder dan de wagen op de weg te zien. Er zijn geen gewonden of doden. Intussen komen steeds meer mensen. Velen eten stukken boter zo maar op. Weer anderen nemen het mee. De boter wordt tijdelijk in onze fabriek opgeslagen. Deze is bestemd voor kinderen in Ede (alleen op kinderbonnen is nog boter verkrijgbaar). De chauffeur haalt de banden eraf. Wij horen nog dat de jager de eerste maal waarschuwingsschoten (over bosrand) richtte. Het toestel dook de vier volgende malen nog lager en trok boven een aanliggende opening in het bos op. Hij bevond zich dus nog lager dan de boomtoppen. De chauffeurs vinden dan ook dat de piloot keurig heeft geschoten.
De Duitsers leggen in Apeldoorn beslag op alle boter en de varkens die voor de ziekenhuizen zijn geslacht. De voor Ede bestemde boter (in beschoten auto) zal bij aankomst dan ook wel door de moffen gevorderd worden. De spertijd (20 - 4 uur) wordt met een uur (tot 5 uur 's morgens) verlengd. Zaterdag aanstaande zal in Beekbergen een nieuwe paardenmonstering plaats vinden. Uit het gebied ten oosten van de IJssel vindt een grote uittocht plaats omdat de IJssel morgen gesloten wordt. Het is de hele dag over de bruggen zwart van de mensen. De Duitsers pakken de burgers gelukkig geen levensmiddelen af. Patrouillerende jagers of andere vliegtuigen vallen de bruggen ook niet aan. De Geallieerde vliegtuigen zijn echter ten oosten van deze rivier zeer actief. Deelnemers aan deze hongeroptochten kregen meestal nog vrij veel aardappels, graan, spek, eieren, bonen enzovoort mee. De boeren verkopen alles tegen redelijke prijzen hoewel men met ruilen meer bereikt. Er zijn natuurlijk ook van die vervelende elementen die uitsluitend zwart verkopen. Daarbij komt nog dat er onder de kopers ook veel zwarthandelaren voorkomen. Zo worden aardappels in de steden voor een gulden per stuk en zelfs nog meer verkocht. Er zijn ook dieven onder de voedselhalers. Zij staan bijvoorbeeld 's morgens eerder dan de boer op stelen veel en verdwijnen daarna. Om dit te voorkomen moet men bij overnachten het persoonsbewijs aan de gastheer afstaan. 's Avonds om 10.45 uur komt een vrachtauto de boter ophalen. Terwijl deze wagen het fabrieksterrein op rijdt schiet een jager korte tijd (doel onbekend). De chauffeurs vliegen de auto uit. Deze wagen moet 's nachts nog twee maal van Apeldoorn naar Ede rijden.

BLOEM. Sommige dagen komen er zeer veel V-1's over ons huis. Engelse jagers schoten bij de Vosterd weer een Duitse vrachtauto in stukken. Daar per 1 maart de bruggen over de IJssel gesloten worden voor hen die daar tot nog toe levensmiddelen gingen halen, is het nu een zeer druk getrek over de weg. In een half uur zijn er 650 geteld. Allemaal gepakt en gezakt met surrogaat fietsen, bakfietsen, kinderwagens en allerhande vervoermiddelen waarmee ze de reis maken die soms wel 8 dagen en nog langer duurt. Voor de landbouw staat de handel praktisch stil. De prijs van een nuchter kalf is f 300,- tot f 500,-, guste pink f 2500,-, enter f 4500,-. In de grote steden kost 1 hectoliter aardappelen f 400,-, 1 wittebrood f 25,-, zout f 10,- per pond. Boter, spek en vet geen aanbod. Soms sporadisch maar dan tegen ongekende prijs wat men er maar voor geven kan.

1945 ----- 1 maart donderdag.

HARDONK. Koud weer, regenachtig. Weer suikerbieten, zuurkool en aardappels. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren enkele vliegende bommen. Overdag geen. 's Morgens arresteert de SD enkele personen die van het werk aan de IJssellinie zijn weggelopen. Hieruit ontstaat een gerucht over razzia's en men fantaseert er al bij dat in Apeldoorn geluidswagens zijn gearriveerd. In dit verband hoort men een derde gerucht dat de moffen dwars door Apeldoorn een tankwal willen aanleggen en er 4000 burgers voor nodig hebben. Burgers uit Eerbeek plakken daar het volgende gedicht aan: 'Vergeldingsvuur ligt op Eerbeek, Loenen en Voorstonden, maar niet op de wereldstad Londen. 's Avonds passeren tussen 7.20 en 7.30 uur snelle bommenwerpers in richting Duitsland. Zij keren om 10.30 uur terug en vliegen zeer verspreid. De laatste komt om 11.30 uur over. Op dat moment valt een bom in richting Apeldoorn.

1945 ----- 2 maart vrijdag.

HARDONK. Guur winderig weer met sneeuw- en hagelbuien. Vanavond flinke hagelbui, de straat was geheel wit. Veel vliegtuigen.

VAN HOUTUM. Jagers patrouilleren 's morgens enkele uren. Zo nu en dan mitrailleren zij doelen in de richting van de spoorlijn. Om 9.20 uur vallen twee bommen bij de Amersfoortseweg. De voorman van onze fabriek, die lange tijd in Rees heeft gevangen gezeten (opgepakt bij razzia), komt op kantoor en vertelt het één en ander. De moffen behandelden hen als een soort terrorist. De bevolking moest dit geloven. De SA ranselde er dan ook op los. In het begin keken zij niet en sloegen maar raak. Later moest men over een omgekeerde kipkar gaan liggen (met kleren aan) om een groot aantal stokslagen te ontvangen. Het eten bestond uit wat gekleurd water met bezinksel. Onze jongens moesten eerst een tankgracht graven. Zij konden dit zware werk niet volhouden en kregen daarna lichter werk. Zieken werden nooit direct geholpen. Hierdoor en mede door de ondervoeding zijn er in twee maanden tijds minstens honderd van zijn kamp gestorven. De begrafenis ging fatsoenlijk maar wat baat dat? Hij vluchtte eind januari met enige anderen uit het kamp. Zij kregen van een illegale beweging bewijzen om met Wehrmachtstreinen te reizen. Zij konden echter de IJssel niet overkomen. Met behulp van een onbekende in Duits uniform kwamen zij in marsverband (ondanks zere voeten, moeheid en ondervoeding) door de controle. De onbekende raasde en tierde expres op het slechte in de maat lopen. Hij gaf bij de wacht op de brug één een trap omdat die wat naar buiten liep. Zij zijn door deze camouflage thuisgekomen. De onbekende hield later een Wehrmachtsauto aan en is daarna in richting Amsterdam vertrokken. 's Middags krijg ik een strooibiljet waarvan de vindplaats onbekend is. Het is afkomstig uit Engeland en in het Duits gedrukt (kengetal WG36). 's Avonds komen tussen 7.20 en 7.30 uur Mosquito's over in richting Duitsland. Zij keren om 9.30 uur terug. De laatste passeert om tien uur. Om 9.40 uur zien we een lichtfakkel in westelijke richting branden.

1945 ----- 3 maart zaterdag.

HARDONK. Droog, koud en veel wind. Op onze bonnen krijgen we nu ook zout en 2 in plaats van 1 kilo aardappels. Het schijnt onze buren aan het Westfront niet best te gaan.

VAN HOUTUM. Jagers patrouilleren 's morgens tussen 7 en 10 uur. Jagers van de strategische luchtmacht passeren tussen 12 en 13 uur in richting Engeland. Om twee uur komt de eerste V-1 over na een pauze van ruimt twee dagen. Britse jagers patrouilleren opnieuw van vier tot vijf uur zonder echter in onze omgeving actief op te treden. Op de paardenmonstering te Beekbergen verschijnen honderd dieren. Daarvan worden er vier goedgekeurd. Op de Arnhemseweg is het druk van nieuwsgierige boeren. In de afgelopen nacht zijn verzetsmannen in Duits uniform op het plaatselijke bureau te Beekbergen waar de paarden geregistreerd staan verschenen. Zij hebben alle administratie (ook voor vee en landbouw) meegenomen terwijl zij een soort ontvangstbewijs afgaven. De bureauhouder moest hiermee naar de Ortskommandant gaan. Daar krijgt hij te horen dat het een overval betreft. Hij is nog vrij. Een soortgelijke overval vond onlangs in Laag Soeren plaats. Daar werd aangehouden de auto met het bevolkingsregister van Rheden dat naar Apeldoorn zou worden overgebracht. Deze auto kon zijn reis later weer voortzetten na verbranding van de inhoud op straat. 's Avonds passeren tussen 9.30 en 9.40 uur snelle bommenwerpers in richting Duitsland. Zij keren om 10.10 uur terug en vliegen meer verspreid. Via het zuiden trekken grotere formaties voorbij. Het geronk houdt tot 10.45 uur aan.

BLOEM. Mensen uit de grote steden, die 14 weken in Rees in Duitsland hadden gewerkt aan verdedigingswerken daar, spraken dat er gemiddeld 1 man per dag stierf aan ondervoeding en slechte behandeling. Wanneer ze de boer opgingen om levensmiddelen en ze werden daarbij opgemerkt door Duitse soldaten, werden ze door 4 man geranseld met een stok. Het eten bestond uit soep van kool. Eten moesten ze buiten in het koude winterweer. Slapen deden ze in een wagenloods waar men 's nachts de sterren door het dak kon zien. 's Morgens schudde men de sneeuw van de dekens. In Lichtenvoorde waar men afgekeurde mannen en zieken had opgenomen werden veel dekens verbrand die door deze mensen gebruikt waren. Die konden niet meer uitgestoomd worden door het vele ongedierte en de ontsmetstof die hierin zaten. De daar verpleegde mannen hadden afschuwelijke gaten in het lichaam. Een 600-tal jongens uit Voorst, die aan de IJssellinie gewerkt hadden en die zich bij Koldeweij moesten melden, zijn op transport gesteld naar Elten in Duitsland om daar aan de verdedigingslinie te arbeiden.

1945 ----- 4 maart zondag.

HARDONK. Regenachtig, koud, maar later droog. Weinig Duitsers, veel verkeer.

VAN HOUTUM. Radio Amerika en Herrijzend Nederland maken de namen bekend van de bevrijde Nederlanders op Luzon. Tot hen behoort de oudste zoon van mevrouw Roosegaarde-Bisschop. Deze familie is nu zeer verheugd. Zij konden hun oren bijna niet geloven toen zij het bericht hoorden. Over de lichamelijke toestand van deze Nederlanders is niets bekend.

1945 ----- 5 maart maandag.

HARDONK. Droog, guur weer met veel wind. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Vliegende bommen passeren weer na 's morgens vier uur. Gemiddeld één per half uur. Om 5.30 uur valt er één dichtbij kasteel Spelderholt. Het projectiel ontploft niet maar brand hard. Het gaat zo de hele dag door. 's Middags komen ze onregelmatig over. Soms met grote tussenpozen. Jagers patrouilleren de hele morgen zonder echter actief op te treden. Alle bewoners in Apeldoorn, die gebruik maken van de waterleiding, moeten opgeven of zij ook over drinkwaterpompen beschikken. Met andere woorden de elektriciteit wordt binnenkort definitief verbroken. Een andere voorzorgsmaatregel valt op door het beschikbaar stellen van noodrantsoenen in de vorm van koeken. In de NAC [krant] staat een artikel getiteld 'Waarom de IJssel dicht ging.' Oorzaak is zogenaamd een juiste distributie van levensmiddelen te bereiken. Het voedsel dat de moffen bij deze rivierovergangen in beslag nemen komt alleen ten goede van de rotmof zelf en niet van de Nederlanders. Eén zin luidt: 'Vee en vlees worden ook uitgevoerd maar er blijft voldoende over voor het vastgestelde rantsoen.' In het westen kent men sinds maanden geen vlees meer. De redacteur vindt het nodig te dementeren dat de levensmiddelen in toenemende mate uit Nederland geroofd worden. Dit zegt voldoende. 's Avonds krijg ik een strooibiljet uit een V-1 die bij Hoenderloo is gevallen. Deze is in het Engels gedrukt. Rondom de neergestorte V-1 is het wit van de pamfletten. Het strooibiljet is getiteld 'The other side' (nr.4).

1945 ----- 6 maart dinsdag.

HARDONK. Droog, fris weer. Veel Duitsers in het dorp. Ze kwamen met boerenwagens uit Epe, weinig krijgshaftig! V-1 aan de Veenhuizerweg bij Deventerstraat neergekomen.

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren vrij veel vliegende bommen. Alle via het oosten. Om 11.30 mitrailleert een jager een trein bij Assel. Grote formaties bommenwerpers komen van 11.40 - 12 uur recht over in richting Duitsland. Door de bewolking is niets te zien. De Duitsers rollen in de gemeente Apeldoorn de meeste bovengrondse kabels op. Wehrmachtsgarages mogen geen reparaties aannemen die langer dan drie dagen duren. Er passeren dag en nacht veel treinen in richting Duitsland. Zij zijn alle zwaar beladen. Zo nu en dan rijden er enige naar Amersfoort. Deze zijn altijd leeg. Over vervoer van levensmiddelen naar het hongerende westen wordt in zo'n geval niet gedacht. Al weer een bewijs dat Duitsland Nederland een hongersnood opdringt. Overdag komen weinig vliegende bommen over. Na zes uur passeren er meer. Om 7.30 uur komen er over Beekbergen en Ugchelen zelfs zes tegelijk. Om 9.20 uur zien wij er negen in de lucht. Daarvan zijn er slechts enkele te horen. Snelle bommenwerpers komen tussen 7.20 en 7.40 uur recht over in richting Duitsland. Een zoeklicht schijnt van 7.15 tot 9.30 uur onbeweeglijk in richting Arnhem naar het oosten. De hemel is de hele nacht boven deze Rijnstad verlicht. Later zijn er geen schijnwerpers meer te zien.

BLOEM. De 3e maart 1945 is een V-1, die nog steeds in groten getale hier overkomen, neergevallen bij Willem Vriezekolk in de Achterhoek. De V-1 is niet ontploft maar 3 dagen later door de Duitsers ontladen dat 2 zware knallen gaf. Heden is ook weer een V-1 gedaald bij het "Vrijland" aan de Herenstraat. Deze is niet ontploft. 's Avonds weer één in de bossen van Tutein Nolthenius [Het Woudhuis], bij Voortman. Deze gaf een boomhoge vlam en een git zwarte rook en ontplofte een kwartier later dan hij gevallen was met een zware dreun die hier in de grond gevoeld werd.

1945 ----- 7 maart woensdag.

HARDONK. Helder fris weer. V-1 aan de Berg en Dalweg neer. Vanavond vliegtuigen over.

VAN HOUTUM. 's Morgens tussen 9.50 en 10.10 uur passeren grote formaties bommenwerpers via het noorden in richting Duitsland. De hele dag komen vliegende bommen over echter zeer onregelmatig. Nu eens komen er twee dan weer drie tegelijk over. De V-2 startplaatsen schijnen dichterbij te zijn aangelegd. Het gerommel bij het afschieten en het geknal van het projectiel zijn de laatste dagen vrij goed te horen. 's Avonds horen wij dat een Weermachtsauto bij Woeste Hoeve vanaf de grond met machinepistolen is beschoten. Represailles zullen dus niet uitblijven. Verder is nog niets over de overval bekend.

BLOEM. Aanslag op een auto die de Woeste Hoeve passeerde. Deze werd 's avonds om 8 uur aangehouden door een onbekende met een rood licht. In de auto zat Rauter, de Duitse bevelhebber hier te lande van de weermacht, en nog 2 generaals. Hij gaf een sein en hierop werd met een mitrailleur op de auto geschoten waarbij de generaals en de chauffeur gedood en Rauter zwaar gewond werd. Hiervoor werden er 117 doodgeschoten op de plaats van de aanslag. Ze zijn in Ugchelen begraven. Verder zouden honderden gevangenen uit heel Nederland (en mensen die zo maar op de weg waren) hiervoor opgepikt en gefusilleerd zijn.

1945 ----- 8 maart donderdag.

HARDONK. Droog weer. Op mijn rantsoen 1/2 wit kooltje (doorgesneden!) kunnen krijgen. Men spreekt dat er een overval is gepleegd op Rauter bij de Woeste Hoeve. Volgens de berichten moet hij levensgevaarlijk gewond zijn. Uit weerwraak zouden al meer dan honderd politieke gevangenen uit Amersfoort en uit de kazerne hier doodgeschoten zijn. Onze watermolen is defect zodat vanavond bij paraffinelicht.

VAN HOUTUM. 's Morgens om tien uur passeren tien boerenwagens in richting Hoenderloo. Zij vervoeren roeiboten en delen van barakken. De laatste (een platte wagen) is beladen met een houten gevechtstank. Deze wagens komen uit Vorden en moeten naar Ede. De Duitsers eisten van de boeren uit Vorden dat zij deze vracht met hun paarden en wagens moesten vervoeren. Het is een raadsel waarom dit naar het westen moet worden gebracht. Uit de IJssel moeten weliswaar alle boten op de oever worden getrokken. De mof is nu eenmaal gewoon alles naar zijn eigen land over te brengen. Formaties bommenwerpers komen tussen 1.15 en 1.30 uur bij bewolkte hemel recht over in richting Duitsland. 's Avonds om 7.30 uur maakt Reuters speciale correspondent bekend dat het eerste leger gisterenmiddag om vier uur de Rijn bij Remagen is overgestoken. De brug is intact. De bewegingen worden geheim gehouden. De Duitse tegenstand is zwak. Van de 33 Rijnbruggen zijn er nog 16 bruikbaar (inclusief twee bij Wezel). Mevrouw Verwey-Jonker deelt 's avonds mee dat er in bevrijd Nederland een ontslagverbod en een wachtgeldregeling is opgesteld. Hierdoor is het inkomenspeil zeer gedaald. Daardoor kunnen velen de toegewezen rantsoenen nog niet betalen. In de Weermachtsauto, die eergisterenavond bij Woeste Hoeve is beschoten, zat Rauter met zijn chauffeur en twee hoge SS-officieren. De luxe wagen is doorzeefd met kogels. Er is waarschijnlijk met een mitrailleur op geschoten. De aanslag op Rauter is het gesprek van de dag. Rauter is zwaar gewond. Beide officieren waren op slag dood. De chauffeur heeft nog enige dagen geleefd. Mensen die 's morgens naar Woeste Hoeve gaan keren alle terug en zeggen dat daar 60 à 70 doden langs de weg liggen. Er gaan geruchten dat het bewoners van Woeste Hoeve en voorbijgangers zijn. Dit doet het ergste vrezen. Wij horen 's middags om drie uur dat een vrachtauto met lijken op het kerkhof in Ugchelen [Heidehof] is aangekomen. Twee uur later vertelt een buurman ons dat ruim 20 gemeentearbeiders bezig zijn een massagraf te graven. Toen de eerste auto aankwam konden de lijken nog niet in het graf worden bijgezet. Zij worden zolang op het pad gelegd. Het zijn alle mannen. De éne met klompen, de andere een keurige winterjas aan enzovoort. De gezichten zijn door het bloed onherkenbaar. De éne auto na de andere voert lijken aan. Wanneer wij om vijf uur voor het hek staan te kijken staat er een vrachtauto van een beenderenhandelaar uit Apeldoorn. Het graf is al voor de helft dichtgegooid. Men spreekt over een totaal van 120 lijken. 's Avonds is ons het één en ander duidelijker. In de ochtenduren is vanuit richting Apeldoorn een aantal bussen met gevangen in Woeste Hoeve aangekomen. Daarna werden de inzittenden in groepjes van tien gefusilleerd. De moffen lieten ze langs de weg liggen. Allen hebben een schot door de nek. Woeste Hoeve was tijdens de moordpartij geïsoleerd. Later moesten voorbijgangers de lijken zien. SD en Hollandse politie patrouilleren nog in de omtrek. Men vermoedt dat de gevangenen uit het kamp te Amersfoort afkomstig zijn. Duitse soldaten en Landwachters controleren op alle kruispunten om Apeldoorn de persoonsbewijzen van voorbijgangers. Bij de Viersprong staan er vijf. Ieder gewapend met een machinepistool. De vrouwen worden niet gecontroleerd. Op enkele punten worden biljetten aangeplakt met de aankondiging dat er honderden terroristen zijn doodgeschoten. Deze worden echter enige uren later weer verwijderd. De reden is niet bekend. De SD ontruimt het huis van de overleden R. van Gerrevink en neemt al het meubilair en de overige inboedel mee. In Apeldoorn zijn biljetten aangeplakt over het clandestiene verbruik van stroom. Er wordt op gewezen dat het onwettige verbruik tengevolge kan hebben dat de hele gemeente Apeldoorn (inclusief voedselbedrijven) van elektrische stroom zal worden afgesneden. In Amsterdam zou een overtreder tien jaar tuchthuisstraf hebben gekregen. 's Avonds passeren tot acht uur enkele snelle bommenwerpers in richting Duitsland. Zij keren na 9.30 uur weer terug.

POLITIE. Op donderdag 8 maart 1945 zijn onder de gemeente Apeldoorn 117 saboteurs en terroristen standrechtelijk doodgeschoten door een aanslag tegen leden van de bezettende macht.

1945 ----- 9 maart vrijdag.

HARDONK. Mooi weer, veel zon. Bijzonderheden bekend over het doodschieten van de gevangenen bij de Woeste Hoeve. Voorbijgangers moesten afstappen en werden gedwongen te kijken naar de aan de kant van de weg neergelegde bebloede lichamen. Germaanse beschaving! Ook vandaag moeten in verscheidene plaatsen van ons land politieke gevangenen zijn neergeknald. De bij Woeste Hoeve vermoorde Nederlanders zouden later op Heidehof zijn begraven.

VAN HOUTUM. 's Morgens proberen Duitse soldaten in Ugchelen paarden op de weg te vorderen om het één en ander tot achter de IJssel te vervoeren. Hun resultaat is gelukkig niet groot. Zij komen ook om het paard van oom Gerrit. Zij krijgen hem niet. De ingekwartierde Duitsers eisen dat er Spaanse ruiters voor hun gebouwen worden geplaatst. Hiervoor moeten voortaan dertien personen prikkeldraad verzamelen door dit overal langs de tuinen en weilanden weg te halen. De hele dag patrouilleren jagers zonder in onze omgeving actief op te treden. Van de gevangenen die gisteren in Woeste Hoeve zijn vermoord zijn slechts vijf namen bekend. Het zijn Apeldoorners. Deze zijn door de gemeentearbeiders herkend. Over de overigen tast men nog in het duister. Allerlei geruchten zijn in omloop. Zij zouden allen uit Apeldoorn zijn. Dit is onjuist. In andere steden zouden ook dergelijke massamoorden hebben plaatsgevonden. Men spreekt zelfs over een totaal van 1500 martelaren. Aan de gevangenen is voor zij naar Woeste Hoeve gingen nog brood meegegeven. 's Avonds om 7.10 uur komen er zes vliegende bommen tegelijk over. Het zijn ook de enige van deze dag.

1945 ----- 10 maart zaterdag.
 HARDONK. Droog, meer bewolking, enkele regendruppels, koude wind. Vandaag 1 witte kool kunnen krijgen. Vandaag waren de Duitsers weer bezig met fietsen vorderen (natuurlijk alleen met goede banden!). Wanneer komt er aan de beroving van het Nederlandse volk eens een eind? Me dunkt het zal niet zo heel lang op zich laten wachten.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 6.15 uur passeren negen V-1's via het oosten. Eén verandert zijn koers en draait boven Ugchelen bij en verdwijnt in noordwestelijke richting. Om 9.20 uur stort een vliegende bom bij het kasteel Spelderholt neer en ontploft. In de omtrek is glasschade. Seyss-Inquart bevindt zich op het kasteel. 's Middags om 3.10 uur komen grote formaties bommenwerpers in noordoostelijke richting recht over. Het geronk houdt vijf minuten aan. Door de bewolking is niets te zien. De Duitsers plakken in Apeldoorn biljetten aan dat door een aanslag op een Weermachtsauto op de rijksstraatweg Apeldoorn - Arnhem een aantal terroristen zijn gefusilleerd. Mijn neef Jaap uit Velp komt ook weer bij ons. In Arnhem bevinden zich veel Russen. Deze plunderen nog harder dan de moffen. Hij heeft een week in de gevangenis gezeten omdat enkele leden van de AKU-wacht betrapt zijn op diefstal. Hij raadt ons af naar Velp te gaan zonder de nodige Ausweise voor fiets, eigen persoon en doel van de tocht te bezitten. Er gaan geruchten dat Rauter dood is. Hiervan is echter geen bevestiging te krijgen. Wij hebben nog weer het een en ander over de aanslag op Rauter gehoord. Dinsdagavond [6 maart] om elf uur is de luxe auto van Rauter vanuit de berm met een mitrailleur beschoten. De wagen werd eerst woensdagmorgen [7 maart] om 5 uur gevonden. Het onderzoek naar de aanslag duurde de hele dag. De SD nam vele foto's. De auto was met dennentakken gecamoufleerd. De moffen zetten donderdag [8 maart] Woeste Hoeve gedurende enige uren af. De inwoners mochten niet in een kamer vertoeven die op de weg uitkeek. In die tijd voltrok zich één van de grootste Duitse gruweldaden. De gevangenen werden in kleine groepen doodgeschoten. Zij konden van elkaar zien, die gefusilleerd zouden worden. Eén probeerde te ontvluchten maar werd toen hij over het hek wilde klimmen gedood. Het lijk bleef er zo een dag over het hek hangen. Na deze bewuste massamoord werd de weg weer vrijgegeven. Alle voorbijgangers moesten langs de lijken rijden. Tussen hen stonden bordjes met woorden als terrorist enzovoort. Onder de omwonenden werd het bericht snel verspreid dat men niet langs Woeste Hoeve moest gaan om het Duitse doel deze moord tot een afschrikwekkende demonstratie te maken te niet te doen. De lijken werden tussen twee en drie uur naar het kerkhof te Ugchelen overgebracht. Stille getuigen bleven echter aanwezig. De grote bloedvlekken op de weg en de vele sneetjes brood in de omtrek. Het massagraf op het kerkhof is 55m2 groot en ruim één meter diep. Ter besparing van ruimte zijn de lijken met één schouder op de grond tegen elkaar aangelegd. In totaal liggen er 117. Twee auto's van de beenderenhandelaar moesten de lijken overbrengen. Ter voorkoming van identificatie hielden acht rechercheurs en drie inspecteurs van de politie tijdens het begraven de wacht. Er was geen Duitser aanwezig. Toch werden vijf lijken nog door de gemeentearbeiders herkend als Apeldoorners. De lijken zijn niet van ringen en horloges bestolen. Alle hadden een schot door de nek. Het merendeel had kaalgeschoren hoofden. Er bevonden zich geen Engelse piloten in uniform onder zoals de vele geruchten beweerden. Deze slachtoffers waren van alle standen. Van rijk tot arm. Velen hadden nog goeie kleren aan. Ter vertolking van de piëteit onder de Ugchelse bevolking tegenover de overledenen zaait oom Gerrit zeer veel Oost-Indische Kers op het massagraf. Dit in de hoop dat dit mag opkomen. Sinds enige tijd ligt in het bos van dr. Ooster op één kilometer afstand van ons huis munitie opgeslagen. De Duitsers voeren deze dag nog meer springstof aan.

BLOEM. Engelse vliegers ontdekten in het Goor een groepje mannen. Dit waren een Todt voorman en enige burgers die zo maar van de weg opgepikt waren om voor de Todt te werken. De jagers schoten de Todt-man dood en de anderen ontkwamen. De gehele dag weer V-1's in de lucht. Een ontplofte richting Hooiland-Kanaal. Soms worden er 9 tegelijk afgeschoten in zuidelijke en westelijke richting.

1945 ----- 11 maart zondag.

HARDONK. Droog, goed weer, bewolkt. De Duitsers waren ook vanmorgen bezig met fietsen vorderen. Vooral bij de Katholieke kerk werden heel wat fietsen tijdens de dienst weggehaald (Gott mit uns!). Vandaag hadden de Duitsers ´tweede alarm´. Nu de bondgenoten inmiddels de Rijn over zijn, is het wachten op de bevrijding die nu wellicht niet ver meer af is.

VAN HOUTUM. 's Morgens tussen 11.10 en 11.20 uur komen grote formaties bommenwerpers recht over in richting Engeland. Om 2.30 uur arriveren ruim honderd Haagse kinderen bij het nabij gelegen Patertehuis. Daar krijgen zij eten. Om vijf uur gaan zij weer lopend verder. Zij zijn per schip van Den Haag naar Utrecht gereisd en moeten de rest van de tocht tot in Overijssel te voet afleggen. Zij zullen in die provincie gevoegd worden. Ieder kind heeft een deken bij zich. De Duitsers vorderen deze dag in Apeldoorn veel fietsen. Zij halen ander meer 's morgens tijdens de dienst 25 fietsen bij de Roomse Kerk weg. Van kennissen uit Zeist horen we dat daar geen reparaties meer worden aangenomen zonder dat de reparateur een maaltijd ontvangt. Zover is het al met de voedselschaarste. De grootte van de maaltijd is evenredig met de grootte van het karwei. Men keert terug tot één van de aller oudste economische wetten. Arbeid voor voedsel.

1945 ----- 12 maart maandag.

HARDONK. Somber weer, niet koud, in de avond iets mistig. Morgen vermoedelijk een mooie dag. Fietsenvorderingen gaan door. Men vertelt dat de Sicherheits Dienst uit het Apeldoornsche Bosch [aan de Zutphensestraat] is vertrokken.

VAN HOUTUM. Gisterenavond cirkelde een vliegtuig enige tijd boven zuidoost Apeldoorn. Plotseling hoorden de bewoners een knal en even later dwarrelden duizenden Vliegende Hollanders naar beneden. Het merendeel viel in Wormen. Zij liggen gelukkig over een groot oppervlak verspreid. Tot in Beekbergen. Het is echter jammer dat ook de 'Hollandse' SS direct is gaan zoeken. Daardoor raken de meesten in verkeerde handen. Het strooibiljet is gedateerd 9 maart 1945 (nr.114). De NAC drukt een Duits artikel af over zogenaamde gruwelen van bolsjewisten. Drie Duitse officieren zouden bij een tocht van 300 kilometer door de Russische linies nog tijd hebben gehad om te constateren dat meisjes verkracht werden. Duitse soldaten de schedel ingeslagen enzovoort. Het is te gek om er over te spreken. Zoiets kan misschien wel waar zijn maar het ligt nu eenmaal in de lijn van Göbbels propaganda om de Geallieerden te beschuldigen van die dingen waarvoor de Duitse soldaat berucht staat. Bij het laatste bombardement op Den Haag zou het kaartsysteem van het Rode Kruis helemaal zijn verwoest. Het is misschien een Duits gerucht om de correspondentie met de krijgsgevangenen te blokkeren. Wij horen 's avonds zwaar artillerievuur in richting Arnhem.

1945 ----- 13 maart dinsdag.

HARDONK. Prachtig voorjaarsweer. Vanmorgen naar Ugchelen geweest en daar een tweetal primitieve onderslagwaterraderen voor het opwekken van stroom voor verlichting gekiekt. Veel vliegtuigen en geschiet op verre afstand. Talrijke Duitse troepen over Brouwersmolenweg richting Hoenderloo (vooral 's nachts). Steeds fietsen vorderen.

VAN HOUTUM. De Nederlandse Bank deed sinds september moeite om het laatste afgewerkte bankpapier van onze fabriek naar Haarlem te vervoeren. Het haperde altijd door het transport. Men probeerde het vorige week met een Duitse vrachtauto over te brengen. Zo zou vrijdagavond om 9.30 uur het papier worden opgehaald. Het werd 's nachts twee uur toen een grote trailer uit Twente bij de fabriek aankwam. Er was slechts twee m3 laadruimte. Mede door de vele soldaten in de auto weigerden wij het te versturen. De moffen waren hierover ontevreden. Toen dan ook de chef van onze Pakkamer weer bij de Ortskommandant kwam voor een andere auto was de adjudant kort aan. Wij moesten beseffen dat zij hun best hadden gedaan en dat het oorlog is. Hij moest echter toegeven dat de chauffeurs baas waren en vaak veel voor zichzelf vervoerden. Daarna werd de zaak vanuit Amsterdam geregeld. Vannacht om 3.30 uur verschijnt een nieuwe vrachtauto. De gesloten aanhangwagen is speciaal voor ons gereserveerd. Er wordt zowel bankpapier als een groot aantal pakketten ingeladen. De vrachtauto zelf is volgeladen met dozen wijn. Wij halen er drie dozen (samen 36 flessen) uit. De wijn is uit Arnhem afkomstig. De hulpchauffeur heeft al met dit vocht kennis gemaakt. Hij is dan ook dronken. De auto vertrekt om zes uur. Wij moeten nu maar afwachten of alles goed overkomt. Wij hebben in januari al twee pakketten met levensmiddelen naar Amsterdam verzonden. Hiervan is er één gestolen. Juist die met spek. De hele nacht komen Duitse soldaten lopend in richting Hoenderloo voorbij. Het zijn meest parachutisten. Zij lopen in marsverband en dragen geen wapens. Zij komen uit Hengelo en moeten voorlopig naar Hoenderloo. Men schat het totaal op 500. Het gaat de hele morgen door. Zij lopen dan echter verspreid en slechts over de fietspaden. Deze dragen camouflagekleding en zijn zwaar bewapend tot pantservuisten toe. Ook deze zijn van de luchtmacht. Zij zijn niet vervelend door vervoermiddelen te vorderen of water te drinken. Het totaal van deze groep ligt ook bij de 500. 's Morgens verkoopt de nabij zijnde landbouwer Melissen aan alle aanwezigen drie pond [1 1/2 kilo] rogge. Goed voor één brood. Op één moment staan er wel 500 burgers bij elkaar. Plotseling komt een Britse jager over en iedereen probeert dekking te zoeken. Hierdoor worden twee mensen onder de voet gelopen. Zij zijn licht gewond. De hele dag patrouilleren jagers. Als er bommen vallen vallen zij uitsluitend in de richting van Assel. Om 10.30, 15.35, 16.15 en 18.20 uur vallen er respectievelijk 7, 4, 4 en 4.
Radio Oranje waarschuwt iedereen in bezet gebied om nooit lijsten van illegale actie bij te houden. Men moet alles uit het hoofd doen. De hele middag en avond rijden Duitsers met paard en wagen van Apeldoorn naar Hoenderloo en terug. Ze vervoeren uitrusting naar de soldaten die in de Gestichtgebouwen [Doorgangshuis] liggen. De moffen vorderen in Ugchelen op vele punten ruimte en bedden om hun manschappen onder te brengen. Zij treden zeer streng op. Alle woningen in de Koudhoornlaan (alleen aan de oostkant) worden in beslag genomen. De bewoners moeten er uit en moeten zich maar zien te redden. Hetzelfde gebeurt elders. Een wasserij-eigenaar wil wel een schuur afstaan. Hij krijgt als antwoord dat hij zelf maar in de schuur moet gaan wonen. De soldaten moeten in bedden slapen. Aldus een officier! Er gaan geruchten dat er 3000 soldaten in Ugchelen zullen worden ondergebracht. Deze zullen uit Hoenderloo komen en hier voor 14 dagen vertoeven. Wij zien 's avonds tussen 8.30 en 8.40 uur vele lichtflitsen langs de hemel in richting Emmerik. Tegelijk passeren snelle bommenwerpers (verspreid) in richting Engeland. Wij horen de hele dag en avond artillerievuur in zuidelijke richting. Nu eens zwak dan weer sterk.

1945 ----- 14 maart woensdag.

HARDONK. Prachtig weer. Steeds veel wegtrekkende troepen.

VAN HOUTUM. Kort na middernacht komen enige groepen Duitse soldaten lopend in richting Apeldoorn voorbij. Zij zingen voortdurend. In de volgende uren passeren lange colonnes foeragewagens in dezelfde richting. Ook met losse paarden. Het merendeel slaat de weg naar Beekbergen in. Volgens onbevestigde berichten staan zij bij de munitieopslagplaatsen in het bos van dr. Ooster. Een deel blijft echter in Ugchelen. Vanuit richting Apeldoorn nadert een colonne vrachtauto's met middelbaar geschut. Deze slaan ook de weg naar Beekbergen in en worden bij de munitie geparkeerd. De hele ochtend rijdt een luxe auto door Ugchelen. Er is opgeschilderd 'Lever tod als Sklaf'. De beruchte beheerder van pension Eljo-Zamy heeft ook inkwartiering. Het lijkt ons dat hij de moffen doelbewust op zich aan haalt. Om 12 uur lopen drie Duitse officieren het fabrieksterrein op en willen de gebouwen vorderen. Wij krijgen hen het terrein af met het smoesje dat de fabriek volledig werkt. Zij komen echter drie kwartier later terug. Ze leggen voorlopig beslag op het fietsenhok van de fabriek en de garage van ons huis. Hun luxe auto staat in de struiken. Om drie uur rijden twee Duitsers op een motor het fabrieksterrein op en zeggen dat voor hen kwartier in de fabriek is gemaakt. Zij gaan onverrichterzake terug. Ruim een uur later volgen vier nog onbekende moffen. Daaronder een kapitein. Op hun beurt eisen zij de fabrieksruimte op. Wij laten hen het meest ongeschikte gebouw zien. Daarna wil hij het andere de Pakkamer zien. Hij loopt gelukkig niet verder dan het voorvertrek. Hij zegt: 'Kein Zweck'. Wat een sufferd! Hij gaat vervolgens naar het Patertehuis en zegt over de paters 'Solche können kampieren'. Om drie uur komt ook nog een ambtenaar van het Evacuatiebureau bij ons. Hij moet officieel de beschikbare ruimte controleren. Hij blijft buiten en vraagt naar het aantal inwonenden en bedden. Wij lichten hem ook over oom Jan in. Hij heeft evenmin door de evacués bedden vrij. Hij spaart zich de moeite daar heen te gaan. 's Morgens zijn er weinig vliegtuigen in de lucht. De luchtactiviteit neemt echter 's middags toe. Om 9.50, 13.45, 2.30 en 4 uur vallen respectievelijk vier, zes, drie en vier bommen. Alle ver weg in de richting van de Amersfoortseweg. Om twee uur passeert een formatie bommenwerpers via het noorden in richting Duitsland. Zij keren een half uur later terug. Over de hele Veluwe zijn Duitse soldaten bij de burgers ondergebracht. Meest artillerieafdelingen. In Eerbeek zijn ook vele burgers uit de huizen gezet. Daaronder drie papierfabrikanten. In Apeldoorn worden alle scholen gevorderd. De officieren die onze garage in beslag wilden nemen hebben een deel van het Patertehuis een nabij gelegen schuur en een garage gevorderd. Het schijnt dat onze garage nog vrij blijft. 's Avonds om 7.15 uur wil een mof nog onze fabriek zien. We maken hem echter wijs dat hij al gevorderd is. Hij vindt het antwoord goed en vertrekt. Tegen tien uur passeren enkele snelle bommenwerpers in richting Engeland.

1945 ----- 15 maart donderdag.

HARDONK. Opnieuw mooi weer, zonnig en warm. 's Middags prachtige tocht naar Ugchelen, foto's genomen bovenbeek Hamermolen en van turbine waterrad Voorslop. Men wil daar overal gebouwen en grote huizen vorderen voor Duitse troepen die in de omgeving stellingen zullen betrekken, veel artillerie. Op de heide zeer mooi, citroenvlinders en rouwmantel gezien. Vlak naast me was een mol aan het wroeten. Een winterkoninkje druk in de weer met zijn nest. Kortom helemaal voorjaar. Een schril contrast met het geronk en geknetter van de vele vliegtuigen. Vanmorgen bevonden zich onder de doortrekkende Duitsers afkomstig uit de provincie Utrecht zelfs soldaten met het insigne "Armenië".

VAN HOUTUM. Er is 's nachts behalve enige auto's geen verkeer over de weg. Terwijl hun auto het grint op rijdt komen om twaalf uur drie Duitse officieren bij ons thuis. Dezelfde als gisteren 12 uur. Wij vrezen het ergste. Het valt echter mee. Zij komen alleen zeggen dat de vordering van de garage en de fietsenschuur (bij fabriek) niet doorgaat. Elders is voldoende ruimte aanwezig. Zij willen ons geen onnodig overlast aandoen. Zij merken op dat ook zij liever naar huis willen. Kort hierop komt een Duits officier bij oom Jan. Dezelfde als gisteren om 4.30 uur. Hij wil de zolder van de Pakkamer en het huis van mijn oom zien. De mof eist het huis op. Oom Jan moet zich maar zien te redden. Dit is al te erg. Daardoor laten we hem de eigenlijke pakkamer zien. Hij is plotseling tevreden en spreekt over onderdak van 40 man. De officier wordt wat kalmer maar wil het woonhuis nog niet helemaal vrijgeven. Het is al zo ver dat de familie in huis kan blijven. Ze moeten echter wel meer samenwonen. Deze mof zegt dat hij een batterij geschut in een cirkel moet onderbrengen. Daar binnen liggen de fabriek, het Patertehuis, twee wasserijen en alle terrein naar het zuiden. Gaat het niet goedschiks dan kwaadschiks. Hij heeft als opdracht ons 'humaan'(!) te behandelen. Uit hem is op te maken dat de inkwartiering van lange duur zal zijn. Hij gaat vervolgens naar de paters en zegt dat deze 'nietsnutters' naar huis kunnen gaan. Hij komt zodoende ook bij de woning van mijn broer. De officier eist zijn woonkamer op. Eén van drie vertrekken. Er zullen acht soldaten worden ondergebracht. Hij wil ze niet in een paardenstal onderbrengen. Hij zegt hierop 'Mijn frontsoldaten liggen niet op beton. Het gaat om Europa'. In beide boerderijen zullen 25 paarden komen. Mijn neef die dicht bij de Openbare School woont heeft al vijf maal Duitsers voor inkwartiering op het terrein gehad. Hij heeft het nog alle vijf maal weten te voorkomen. In een schuur bij de woning van T. Preller (ik luister bij hem naar de radio) zullen acht paarden worden ondergebracht. In Ugchelen is bijna overal inkwartiering. De meeste troepen komen uit Harskamp. Deze krijgen onenigheid met degenen die al enige tijd in de Christelijke school huizen. Het voornaamste speelt zich af in de woning van Vega. De oude troepen staan onder bevel van een Oberleutnant die enkele vertrekken van deze villa heeft gevorderd. De nieuwe staan onder bevel van een kapitein. Hij heeft de hele villa in beslag genomen. Beide officieren willen blijven maar gunnen elkaar de woning niet. De Oberleutnant moet tenslotte 'opdonderen' en zich met zijn staf naar Harskamp begeven. In deze villa zal een generaal zijn intrek nemen. De eigenaar is er echter niet beter op geworden. Hij verblijft nu in een kippenhok. De aanleg van prikkeldraadversperringen om de gebouwen houdt hiermee op. De Duitsers die weer naar Harskamp teruggaan, maken zich voor het gedwongen vertrek gereed. Ze vorderen vele platte wagens en paarden van slepers. Deze moeten 's avonds om zeven uur bij de Christelijke School verschijnen. Alle gevorderde huizen in de Koudhoornlaan hebben een telefoon. De generaal vindt er onderdak. Wij zijn nog de enige van de burgerij die voor de brandweer over een telefoon beschikken. De moffen meten overal bij niet aangesloten toestellen de kabels op. Schijnbaar om ze later te slopen. 's Middags om 3.30 uur vallen twee bommen in richting Assel. De hele middag patrouilleren jagers. Ze laten zo nu en dan strepen achter.
In het Patertehuis is een kapitein (Kölling) ingekwartierd. Zijn naambordjes zijn overal langs de weg te vinden. Even voor de laan naar dit gebouw woont een gezin met vier dochters. Ze vrijen met de moffen. Alle hebben schurft en één heeft al geslachtsziekten opgelopen. De Duitsers lopen er in en uit. Deze dweilen verraden veel adressen waar de moffen ondergebracht kunnen worden of eten halen. Om de soldaten te lokken zingen zij Duitse liederen. De uitspraak lijkt echter nergens op. De moffen willen bij de families Palm alle vier woonhuizen vorderen. Het gaat gelukkig niet door. Het huis van de vroegere directeur (Heinsius) van Van Gelder wordt in beslag genomen. Er wonen twee dames. Waarom kunnen deze niet in één vertrek wonen? 's Avonds om 7.40 uur komt een Feldwebel bij oom Jan. Voor zijn groep is in de pakkamer kwartier gemaakt. Hij brengt al 17 soldaten mee. Deze sergeant heeft een kwade dronk over zich. Hij eist de voorkamer van het woonhuis en een kantoorvertrek op. Deze mof maakt ons bang en spreekt over een groot aantal officieren, dat in de woonhuizen (ook van ons) zal moeten slapen. Hij heeft zogenaamd honger en eist het één en ander van mijn tante. Wij moeten voor de manschappen onze toch al kleine hoeveelheid stro afstaan. Om 8.10 uur passeert een groep Duitse soldaten en een aantal boerenwagens in richting Hoenderloo. De soldaten marcheren en zingen. Het zijn de manschappen van de Oberleutnant. Wij horen de hele dag artillerievuur in zuidelijke richting.

BLOEM. De 15e maart deden de Tommies een aanval op het station Klarenbeek, 4 bommen gegooid waarvan één een loods vernielde. Verder alleen glasschade.

1945 ----- 16 maart vrijdag.

HARDONK. Totaal ander weer. Gure wind, met iets regen. In de avond wat zachter. Steeds veel Duits gerij met karren. Auto's zie je maar weinig. Troepen van Ugchelen zijn daar gisteravond aangekomen maar vanmiddag tegen 4 uur plotseling weer vertrokken.

VAN HOUTUM. 's nachts passeren zeer veel paard- en wagens in richting Hoenderloo. Mijn neef Arnold krijgt 's nachts de veldkeuken in zijn garage. De beide koks slapen op de zolder erboven op het stro. Zij krijgen eten genoeg. Deze moffen hebben bijna een hele koe bij zich. De soldaten moeten hiermee drie dagen doen. 's Morgens komt onze chef van de Pakkamer weer op de fabriek na een reis per Duitse vrachtauto (beladen met bankpapier) naar Amsterdam en Haarlem. Het papier en de pakketten zijn behouden overgekomen. De motor van de vrachtauto is in Amsterdam vernield. Terwijl deze voor de Nederlandse bank stond ontplofte er iets in de cabine. Schijnbaar een eierhandgranaat. Beide chauffeurs werden over de weg geslingerd. Eén is er gedood. De tweede heeft de voet verbrijzeld. Het is werk van de ondergrondse. Dergelijke aanslagen komen regelmatig in de hoofdstad voor. De vervuiling in Amsterdam valt mee. Zo horen wij steeds overdreven verhalen over het westen en de burgers uit die streek over het oosten. Apeldoorn zou door een bombardement voor de helft zijn uitgebrand. De chef heeft nog twee pakjes uit de hoofdstad meegebracht. Eén is er voor mij en bevat alle uitgaven van de Telegraaf sinds oktober. Bij het stelen van de flessen wijn (maandagnacht) hebben mijn neven geluk gehad. Want in dezelfde ruimte sliep een Duitse soldaat. Dijkgraaf heeft op zijn terugweg van Haarlem naar Amsterdam moeten lopen. Hij is daarna in een auto met de onderdirecteur van de Nederlandse bank naar Apeldoorn gereisd. 's Morgens om 11.15 uur moeten twee Duitsers van de luchtmacht de garage bij de fabriek zien voor eventuele werkplaats. Zij keuren hem echter af. Om 1.40 uur komt de Feldwebel (denkt aan gisterenavond) inderhaast aanrijden. Hij gooit zijn fiets tegen het Pakkamergebouw aan en kort daarop schreeuwt één van de moffen zijn kameraden bij elkaar. Hij zegt onder andere Tempo - Tempo. Hierna vertrekken ze allemaal naar de Openbare School. Zij plakken op de deuren van de Pakkamer en het woonhuis een papier dat de gebouwen door die en die legereenheid met dat en dat veldpostnummer zijn gevorderd. Er is een nieuwe alarmtoestand ingetreden. Alle soldaten moesten sinds zaterdag al gekleed slapen. Wij krijgen 's morgens uit Rotterdam drie nummers van Trouw toegestuurd (nr.43, nr.44 en nr.22).
's Morgens passeren tussen zes en zeven uur drie V-1's via het zuiden. Eén stort neer. 's Avonds om 7.50 uur komt zo'n projectiel recht over. Wij hoorden sinds zes dagen geen vliegende bommen meer. Het V-2 offensief ging echter wel door. Woensdag viel een V-2 in de stad Deventer en veroorzaakte twaalf doden. Er komen de hele dag vrij veel vrachtauto's en boerenwagens over de weg. Duitse patrouilles (meestal drie of vier man) fietsen voortdurend door Ugchelen. Zij dragen een helm en geweer. Zou de generaal zo bang zijn? Twee leden van de veldgendarmerie zijn bij de beheerder van het pension Eljo-Zamy ingekwartierd. De moffen maken in de kerktoren een uitkijkpost. Volgens geruchten staan in Hoenderloo zes batterijen licht en zwaar luchtafweergeschut. In dat dorp zouden duizend soldaten liggen. De moffen lossen in het kanaal weer een boot met aardappels. Niemand mag dit schip naderen. Een jongen die tot twee maal toe nadert wordt op staande voet gefusilleerd. Alleen al voor de Duitse Weermacht in Apeldoorn moeten 70 koeien worden geslacht. Het aantal wordt niet bereikt. Daardoor nemen de moffen de koeien bestemd voor de burgers in beslag. Een Duitse instantie belt alle ondernemingen op en verlangt een juiste opgave van het personeel. Zogenaamd met het oog op extra voeding.

BLOEM. De 16e een aanval op een auto met munitie die bij Kamphuis in het Woudhuis stond. De auto is vernield en een stroschuur van Kamphuis brandde af.

1945 ----- 17 maart zaterdag.

HARDONK. Nogal koude wind met af en toe wat regen. Er zijn hier veel Duitsers. Het materiaal is niet veel waard. Hoofdzakelijk paarden en oude karren. Auto's zie je niet. Overal leggen ze stellingen aan. Vooral bij Woudenberg en Veenendaal hebben ze geschut staan en bevinden zich versperringen.

VAN HOUTUM. 's Morgens om zeven uur patrouilleren enkele jagers. Om 10.30 uur schiet een jager boven de wolken eerst in noordelijke en daarna in zuidelijke richting. Het doel is onbekend. Misschien is het een sperballon. Van 1.15 - 1.25 uur passeren formaties bommenwerpers via het noorden op weg naar Duitsland. Zij keren om 2.45 uur terug. Het geronk houdt vijf minuten aan. Om 4.30 uur komen opnieuw bommenwerpers (waarschijnlijk tweemotorige) recht over in noordoostelijke richting. De Duitsers hebben alarmtoestand één. Dat wil zeggen er kunnen parachutisten dalen. Hiertoe moeten alle onderdelen van een legergroep zo veel mogelijk bij elkaar blijven. Degenen die in de Pakkamer lagen slapen nu in de Openbare School. De moffen moeten altijd wapens en munitie bij zich dragen en 's nachts naast zich neerzetten. Allen moeten 's middags om vier uur aantreden en staan ongeveer 1 1/2 uur bepakt en bezakt voor het schoolhek. Zij vertrekken echter niet. Daardoor maakt de officier er maar een appèl van. De moffen hebben in de garage van Schippers duizenden worsten opgeslagen. Bovendien liggen er twee geslachte paarden en vrij veel pakken rijst. 's Morgens passeren Duitse foeragewagens met aardappels in richting Hoenderloo. De vijand sleept de hele dag voorraden aan. Langs de laan naar Patertehuis stapelen zij balen hooi en stro op. Bij het gebouw worden enkele vrachten suikerbieten afgeladen. Het wordt grotendeels door Russische krijgsgevangenen aangevoerd. Het Mongoolse type is goed te herkennen. De moffen willen bij Melissen al het hooi vorderen dat hij met groot risico uit Kampen heeft gehaald. Het gaat echter niet door. De NAC [krant] die gisteren zou verschijnen wordt eerst vandaag uitgedeeld. Donderdagnacht namelijk werd de elektrische stroom plotseling om één uur verbroken. Die kwam er niet eerder weer op dan vrijdagavond zes uur. De elektriciteit werd woensdagochtend om vijf uur al verbroken. Dit gebeurt gewoonlijk 's morgens om zeven of acht uur. In deze krant wordt een lijst van slachtoffers gepubliceerd die bij het bombardement van Den Haag zijn omgekomen. Hierover moet wel een lijst bekend gemaakt worden. Niemand mag echter weten wie en hoeveel mensen er omkomen bij de veelvuldige mislukte starten van V-1 en V-2 projectielen. Wie zien 's avonds van acht tot minstens tien uur iedere 1 1/2 minuut twee lichtkogels in richting Beekbergen opstijgen. In die periode staat er zo nu en dan een zoeklicht in richting Arnhem terwijl lichtflitsen zijn te zien zowel in oostelijke als zuidelijke richting. In Beekbergen is het nog duidelijker waar te nemen. Om 8.30 uur hangen vanuit richting Zutphen tot voorbij Doesburg een groot aantal zogenaamde kerstbomen aan de horizon. Na 10.15 uur passeert een vrij grote formatie Mosquito's in richting Engeland.

BLOEM. De 17e viel een V-1 die van de richting Bleumink-Spijkerbosch kwam en bij Geurt van Jenne [Geurt Hendriks] tegen een boom sloeg. Alleen glasschade. Vandaag kwamen veel Duitsers die op Klarenbeek ingekwartierd werden. Ze namen bij de inwoners de fietsen in beslag, ook zei men dat ze honger hadden. 's Middags tegen 4 uur een aanval van 4 Tommies op de spoorlijn bij de Rakhorst 9 bommen zijn uitgegooid. Op één plaats werd de lijn kapot gegooid. De rails stonden in de hoogte maar 's avonds kwam er alweer een losse locomotief over. Ook werd een bom gegooid over het spoor aan de Broekstraat bij Arend Oosterman. De schuurberg van Dorus van Mourik kreeg ook een voltreffer en is totaal vernield. Een wasmachine lag aan de andere kant van het huis. Twee kinderen waren even tevoren net de schuur uitgegaan. Een kind had in huis onder de glasscherven gelegen maar geen der bewoners had letsel. Van het dak waren veel pannen af en glas kapot. In het weiland is nog een kalf gedood omdat er nog 2 bommen vlak bij het huis zijn gevallen.

1945 ----- 18 maart zondag.

HARDONK. Kil weer, aanvankelijk bewolkt, later opklarend en zonnig. Nog steeds veel Duitsers, oude mannen en heel jonge soldaatjes, oude karren en geen auto's.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 10.35 uur komt een formatie bommenwerpers recht over op weg naar Duitsland. Het geronk houdt vijf minuten aan. Door de bewolking is niets te zien. Om 10.50 uur komen twee Duitsers op het terrein en vorderen de garage van onze woning. Er zal worst en vlees komen te hangen. Tien minuten later komen twee anderen de ruimte opmeten. De hele middag patrouilleren jagers. Om vijf uur valt een bom in richting Assel. Een uur later beschiet een jager doelen bij Hoenderloo. Het onlangs geplaatste luchtdoelgeschut komt in actie. Om 5.30 uur komen ongeveer 80 Duitse soldaten (naar schatting 16 à 17 jaar) lopend in richting Hoenderloo voorbij. Zij zien er slecht uit en zouden pas drie weken onder dienst zijn. 's Morgens krijg ik drie strooibiljetten (in het Duits gedrukt). Deze zijn gisteren bij Elspeet afgeworpen. Het ene is een zogenaamde vrijgeleide voor krijgsgevangenen wanneer zij zich overgeven. Aan een kant is het zeer fijn bedrukt. Mijn neef Arnold wordt 's middags aangehouden om graafwerk te verrichten. Hij weet op een oude Ausweis vrij te komen. In Otterlo moeten zich alle mannen tussen 18 en 50 jaar melden voor het aanleggen van versterkingen. De hele avond passeren huifkarren in beide richtingen. Zij voeren voorraden aan. Het artillerievuur in zuidelijke richting gaat onafgebroken voort. Om 10.20 uur passeert een vrij grote snelle bommenwerpers in richting Duitsland.

BLOEM. De 18e viel een V-2 op de Centuurbaan in Deventer. Twintig doden, 40 zwaar gewond en vele gebouwen vernield. ´s Avonds werden veel lichtkogels uitgegooid hier dichtbij, 32 stuks zijn er geteld.
Een aanval van 8 Tommies op de villa "de Dijkbof" in Twello aan de dijk. Men zegt dat er hoge officieren in huisden die getroffen zijn. In Gorssel hetzelfde. Hier doken 5 machines op een villa, bewoond door Duitse officieren. Ook hier doden.
 
SPOORWEGEN. Op 18 maart 1945 vielen om 16.40 uur bommen bij km 94.600 nabij Klarenbeek en vernielden de sporen.

1945 ----- 19 maart maandag.

HARDONK. Helder meest zonnig weer, sterke kille wind. Naar Vaassen geweest waar juist controle was van de Organisation Todt, dus omgereden. Erg veel Duitsers in het dorp. In tijden niet zoveel gezien.

VAN HOUTUM. De moffen zijn de hele nacht in de weer. Boerenwagens rijden af en aan. 's Morgens merken we dat de meeste Duitsers uit Ugchelen zijn verdwenen. Alleen de keukenwagen en Duitsers die voorraden bewaken zijn nog aanwezig. Wij hopen dat onze garage dan ook niet in gebruik zal worden genomen. Integendeel komen om 10.30 uur er twee Duitsers en bouwen een stellage uit dennenstammen uit het bos van oom Andries. In de vroege ochtenduren passeren slechts twee vliegende bommen en wel via het Oosten. Om 12.40 uur komt een formatie bommenwerpers recht over in richting Duitsland. Vijf minuten lager volgen 30 jagers. Deze vliegen echter onder de wolken. 's Middags brengen de Duitsers (slagers) al vlees in onze garage. Het is bedorven. De lucht is door de deuren te ruiken. Donderdag zijn deze troepen uit Amersfoort gekomen terwijl de bijbehorende soldaten naar elders zijn vertrokken. Het vlees was toen al enige dagen oud. Deze slagers weten dan ook niet wanneer hun eenheid terugkomt. 's Avonds om 7.20 uur passeren twee trekkers met zwaar geschut in richting Hoenderloo. Om 8 en 8.10 uur komen vrij lange colonnes huifkarren in richting Apeldoorn voorbij. Wij horen de hele dag artillerievuur met soms hevige explosies.

1945 ----- 20 maart dinsdag.

HARDONK. Zonnig weer met veel wind, guurder dan gisteren. Op veel bruggen over het Kanaal controle op persoonsbewijzen. De Duitsers schijnen bang te zijn voor parachutisten. Vandaag opnieuw razzia in Beekbergen voor graafwerk. Vanavond even een lichtflits en kort daarop een zware ontploffing, V-1 of V-2? 's Avonds even bij M.[Moerman] geweest.

VAN HOUTUM. Er is de hele nacht druk verkeer over de weg. Meest huifkarren. Zo nu en dan passeren vliegtuigen. Om zeven uur komen drie boerenwagens in richting Hoenderloo voorbij die ieder een stuk antitankgeschut vervoeren. De Organisatie Todt houdt in Beekbergen en Loenen kleine razzia's. In Hoenderloo liggen nu 3.500 soldaten en staan 60 kanonnen onder de bomen. De meeste langs de weg Hoenderloo - Otterlo. Overal liggen omgezaagde bomen over de weg. Deze moeten een tijdelijke hindernis vormen. De Duitse soldaten die onze garage hebben gevorderd, hangen voor beide ingangen naar ons huis bordjes met de woorden 'Einfahrt verboten'. 's Avonds om 7.40 uur ziet mijn neef Jan een V-2 opstijgen. Hij kan hem blijven volgen. Plotseling wordt het lichtpunt groter en komt snel naar ons toe. Het projectiel valt in oostelijke richting neer en geeft een kolossale steekvlam. Daarvan is het schijnsel goed te zien. Wij horen de ontploffing tien tellen later. Alles dreunt. Er is een lange echo. De V-2 is ten oosten van Beekbergen neergestort. Het vernielde een huis. Daardoor werden twee mensen gedood. Tezelfdertijd rijdt een Duitse vrachtauto het terrein op en laadt vlees, worst en vet uit. De soldaten hangen echter te veel aan de zelfgemaakte stellage. Daardoor stort deze in. Een mof zit eronder terwijl een ander alles langs zich voelde gaan. Kort hierop komt een officier en moppert waarom zij het vlees zo maar op de vloer laten liggen. Geen enkele huifkar mag het terrein oprijden. De soldaten moeten het vlees dat direct wordt gedistribueerd zodoende over 20 à 30 meter afstand dragen. Samen worden twee huifkarren en een vrachtauto (gedeeltelijk) gevuld. Het duurt tot elf uur. Er is echter nog veel worst en vlees (minstens nog twee geslachte paarden) in de garage. De worsten zijn niet alleen door darmen maar ook zo nu en dan door maagwanden omgeven. Dit te oordelen naar de vorm. Om 9.45 uur werpt een vliegtuig een bom op de spoorlijn.

1945 ----- 21 maart woensdag.

HARDONK. Zonnige dag met frisse wind. Verbazend veel vliegtuigen. Bij de Duitsers groot alarm. Ik verwacht echter de eerste dagen nog niets.

VAN HOUTUM. Er hangen 's nachts tussen twee en drie uur lichtfakkels boven Apeldoorn. De lucht is in richting Amersfoort ook verlicht. Het doet aan fotograferen denken. Het afweergeschut vuurt voortdurend op de rondcirkelende vliegtuigen. 's Morgens om 9 uur passeren grote formaties bommenwerpers via het Noorden in richting Duitsland. Een kwartier later komt een groep van 36 toestellen recht over. De formaties worden hevig beschoten en wijzigen hun koers dan ook in meer oostelijke richting. Hetzelfde gebeurt met groepen tweemotorige toestellen (eerst twee later nog 26). Deze komen om tien uur over. Eén toestel stort brandend neer in richting Beekbergen. Wij horen geen bommen exploderen en zien de bemanning er ook niet uitspringen. Om 11.05 uur komt een Liberator recht over en vliegt laag en langzaam in westelijke richting. Het toestel is beschadigd. Waarom vliegt het niet naar het bevrijde Zuiden? Om 11.30 uur volgen opnieuw Marauders en Mitchells in richting Duitsland. Eerst 36 en later nog vijf. Jagers patrouilleren de hele middag. Jagers van de strategische luchtmacht komen tot vier uur over. Zij vliegen hoog in richting Engeland. Ze wijken niet van hun koers af. Om 2.45 uur passeren 36 tweemotorige bommenwerpers via het Noorden in richting Duitsland. Om drie uur vallen acht bommen in richting spoorlijn. Wij horen een half uur later de ontploffingen van een bombardement ten noorden van Apeldoorn. Het luchtdoelgeschut is ook in actie. Het gedreun houdt vijf minuten aan. De Duitsers camoufleren hun treinen door op de daken van de wagons rails met dwarsliggers en grint te schilderen.
Wij krijgen weer enige lectuur. Het eerste februarinummer van Ons Volk (nr.21), het tweede februarinummer (nr.22), het derde nummer van De Opdracht (december 1944) en een Marinenummer 'Nederland vecht te land, ter zee en in de lucht´(nr.1, januari 1945). Mijn neef brengt mee een nummer van 'Der Skorpion'. Dit is een illegaal blad van Göbbels. Wij krijgen een brief uit Amsterdam (dd. 28 februari). Er staat in dat daar Vliegende Hollanders zijn afgeworpen. Hierdoor zoek ik alle ontvangen kranten (zie onder 16 maart 1945) na en vind een exemplaar gedateerd 16 februari 1945 (nr.105). De generaal die in het huis van Vega vertoeft, is bang voor een luchtaanval. Hij vordert het huis van dr. J. Ooster. Daar [Engelanderholt 18] neemt hij zijn intrek. Terwijl deze nieuwe woning ontruimd wordt leggen zijn soldaten er al telefoon aan. De Minister van Justitie (Schrieke) en de grote ronselaar Liese (ondertekent decreten voor arbeidsinzet) vertrekken door angst uit Apeldoorn naar Assen. De Duitsers die voor verdeling van het vlees in onze garage moeten zorgen halen er iedere avond een extra stuk uit. Ze laten dit voor zichzelf braden. Het gebruik van turbines op de waterleiding is in Apeldoorn verboden. 's Avonds om zeven uur komt een aantal Duitsers marcherend in richting Hoenderloo voorbij. Het zijn er samen 60 en behoren tot de luchtmacht. Zij zijn jong en moeten strafzingen omdat zij bij de Viersprong hun ransels op een auto hebben geladen. Drie van hen zijn meegereden. Zij moesten op dat kruispunt eerst één van de wegen in looppas oplopen en weer terugkeren. Enkelen moeten om de groep lopen enzovoort. Om 7.10 uur passeren 80 andere soldaten. Deze gaan gebukt onder de zware uitrusting. Zij zingen niet. Om 8.20 uur komt een colonne huifkarren voorbij in richting Apeldoorn. Een uur later passeren weer twee groepen Duitsers van respectievelijk 80 en 100 man. Om 9.30 uur nog één van 60 soldaten. Zij moeten alle naar Ede. Van 10.20 - 10.40 uur komen vrij grote formaties bommenwerpers recht over in richting Duitsland. Om 9.45 uur komt één toestel zeer laag over. Het schijnt iets te laten vallen. Dat ontploft. We zien drie explosies. Het doet ons aan strooibiljetten denken. We vinden er geen. Daarom vermoeden we later dat het vliegtuig foto's heeft genomen. We zien de hele avond lichtflitsen (artillerie) in zuidelijke richting.

BLOEM. De 21e beschoten Engelse vliegers oom Tiens Bloem die achter het huis aan het diepploegen was, zonder te raken. Toen hij haastig uitspande en bij huis was kwamen ze nog een keer terug echter zonder te duiken. Op de trekweg in Apeldoorn is op een kar met mest geschoten. Ook op Bussloo is op een auto geschoten. Een V-1 viel bij de Baanbreker aan deze kant van het kanaal. Een V-2 viel aan de Traandijk daar waar de dochter van Berghuis woont. Hier één dode naar men zegt en het huis deerlijk gehavend. Daar het er nogal dun bewoond is is er geen verdere schade als van glas door de geweldige dreun. Ook hier in de buurt nog enkele ruiten kapot. De grond dreunde hier.

1945 ----- 22 maart donderdag.

HARDONK. Zeldzaam mooie en warme dag. Naar Wiesel geweest. Onderweg overal bloeiende heesters. Zag zelfs een vruchtboom in bloei. Bij wasserij Palm (Zwerus) foto genomen van waterrad voor elektrisch licht. In Wiesel overal inkwartiering van troepen, hoofdzakelijk met paarden. Veel Russen als voerlui. Zag enige bommen neerkomen aan de Eikenhorstweg. Een huis nogal beschadigd, geen slachtoffers. Erg veel vliegtuigen, de gehele dag was het geronk niet van de lucht.

VAN HOUTUM. 's Nachts komen voortdurend vliegtuigen verspreid over. Zowel in oostelijke als in westelijke richting. Wij horen zo nu en dan ontploffingen. Er passeren 's morgens van 4 tot 8.30 uur vliegende bommen. Gemiddeld één per 20 minuten. Om 6.15 uur stort een projectiel dichtbij neer en ontploft. Alles dreunt. Om 9 uur passeren de eerste viermotorige bommenwerpers in richting Duitsland via het Noorden. Eén groep van 15 toestellen vliegt van Noord naar Zuid. De formaties staan bloot aan zwaar afweervuur. De laatste passeert om tien uur. Wij tellen samen 338 bommenwerpers en 21 jagers. Om 10.40 uur komt een formatie van 23 tweemotorige vliegtuigen en vier jagers recht over in richting Duitsland. Drie andere groepen keren terug. Om 11.30 uur vallen vier bommen op de spoorlijn bij Assel. Het herhaalt zich om 11.50 uur. Aan het begin van de middag patrouilleren jagers. Na drie uur zijn de bommenwerpers niet meer uit de lucht. Het zijn alle tweemotorige. Het gaat van 3.30 tot 4.10 uur onafgebroken door. Zij vliegen meest van West naar Oost. Zelden van Zuid naar Noord of omgekeerd. De eerste keren om 3.40 uur terug. Om 5.10 uur komt nog een groep van 49 toestellen over in richting Duitsland. De laatste keert om 6.15 uur terug. Het totale aantal vliegtuigen (ook de terugkerende) behalve de jagers (hoogstens 50) ligt in de buurt van 700. Om 6.10 uur rammelen de deuren van een bombardement in richting Zevenaar. Radio Oranje geeft 's avonds een uitvoerig verslag van de eerste vijf dagen van de reis van onze Koningin door bevrijd Nederland. Hare Majesteit wandelde op 13 maart 1945 bij Ede de Zeeuwse grens over. Bezocht verschillende steden en dorpen in Zeeland. Reisde per amfibiewagen door Walcheren en ging via Bergen op Zoom, Rozendaal, Breda, Tilburg naar Eindhoven. De Koningin werd overal spontaan begroet en toegezongen. Hare Majesteit onderhield zich voortdurend met leden van de verzetsgroepen (inspecteerde deze zelfs in Tilburg) en familieleden van slachtoffers van de Duitse terreur. Onder andere met de vrouwen van arbeiders van de Philipsfabrieken die bij de staking op 1 mei 1943 zijn gefusilleerd.
Er zijn bijzonderheden bekend over de luchtaanvallen van zondag . Het hoofdkwartier van Blaskowitz is te Vorden afgebrand. Die van Christiansen in Gorssel heeft zware treffers. Christiansen zou dood zijn. Zaterdagavond is de brug bij Zutphen gefotografeerd. De moffen schoten de hele avond (zie zaterdag 17 maart 1945) lichtkogels af. Ze waren bang voor parachutisten. De Duitsers te Ugchelen laten de wasserij van Nieuwenhuis één maal per 14 dagen voor zich wassen. Deze is de enige die ook nog voor de burgerij werkt. Echter enkele dagen per week. Door de bordjes 'Einfahrt verboten' komen niet zo veel trekkers (van hongeroptochten) bij ons aan de deur dan voorheen. 's Avonds om 7.15 uur passeren twee vliegende bommen. Eén ervan stort neer en ontploft. Tien minuten later valt weer zo'n projectiel. Van 7.30 - 7.40 uur rammelen de deuren door een bombardement in oostelijke richting. De veldgendarmerie houdt 's avonds na acht uur (spertijd) strenge controle. Zo houden zij drie trekkers aan die in onze fabriek moeten slapen. Er liggen er al vier andere die uit zichzelf om onderdak hebben gevraagd. Deze Duitse politie schiet zonder waarschuwing. Wij horen de hele dag artillerievuur in zuidelijke richting.

BLOEM. De 22e een aanval van de Tommies met bommenwerpers op Varsseveld waar een munitie-opslagplaats was.

BURGEMEESTER PONT [uit een brief van 26 maart 1945 aan Jhr. Mr. R.]. Om ongeveer 11.30 uur (voormiddag) werd door een geallieerd vliegtuig enige bommen afgeworpen in de onmiddellijke nabijheid van het landhuis "Wiesel" [woning van burgemeester Pont]. De bommen vielen vlak langs de Eikenhorstweg op een afstand van ongeveer 60 m van het huis. Eén van de bommen bleek volgens opgave van deskundigen een gewicht te hebben van 500 kg. De anderen waren minder zwaar en vermoedelijk raketbommen. De schade in het bosje aan de Eikenhorstweg en toebehorende aan de heer Van de Ven was vrij groot. Op 'Wiesel' zijn tamelijk veel pannen of stuk geslagen of verschoven. Het aantal vernielde pannen bedraagt plusminus 300. Ook werden 4 grote spiegelruiten, 2 in de huiskamer, 1 in de herenkamer en 1 in de muziekkamer, ingedrukt. Terstond zijn maatregelen genomen voor herstel van het dak en voor het dichten van de vensters met board. Nu is hij doende om via de Rüstungsinspektion glas te krijgen. Indien het lukt, dat nog zeer de vraag is, zal het in ieder geval wel geen spiegelglas worden. Het gehele geval is gelukkig zeer goed afgelopen. Het vliegtuig maakte een duikvlucht op het huis. Als de piloot wellicht 3/10 seconde vroeger op de knop had gedrukt zou waarschijnlijk praktisch niets van het huis zijn overgebleven.

1945 ----- 23 maart vrijdag.

HARDONK. Alweer prachtig en zonnig en warm weer. De wind meer naar het oosten. Talrijke vliegtuigen, er hangt iets in de lucht. De volgende grote stoot zal niet lang laten wachten.

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren veel vliegende bommen. Gemiddeld één per kwartier. Wij horen de laatste om 7.30 uur. De veldgendarmerie treedt 's morgens ook streng op. Zij fouilleren onder andere drie voorbijgangers. Hun strenge controle gebeurt omdat er een generaal in de omgeving woont, namelijk bij dr. Ooster. Hij is erg bang en blijft slechts korte tijd in een zelfde villa. Hij zou over acht dagen weer willen verhuizen. 's Morgens komt een Duitse officier bij de fabriek en wil alle bijzonderheden weten over werk, aantal arbeiders, soort fabriek enzovoort. Hij vertrekt spoedig zonder iets naders op te merken. Het doet ons aan nieuwe inkwartiering denken. Hij ziet het gebouw echter niet. Om 9.30 uur komen de eerste formaties tweemotorige bommenwerpers in noordoostelijke richting voorbij. Eén groep keert om tien uur terug. Met soms vrij grote tussenpozen passeren andere formaties. Het is tussen 4 en 5 uur een onafgebroken geronk. We zien om 5.20 uur nog een groep van 40 toestellen op weg naar Duitsland. De laatste keren om 5.40 uur terug. Daarna blijven jagers tot zes uur patrouilleren. Het totale aantal tweemotorige bommenwerpers dat door de nevel niet altijd goed te tellen is ligt opnieuw in de buurt van 700. Om 2.30 uur schiet het luchtdoelgeschut van Apeldoorn op patrouillerende jagers. Er volgt een hevige knal. Een granaat van twee à vier centimeter slaat 40 meter van de fabriek in een weiland in. Tussen vijf en zes uur rammelen de deuren door een bombardement in richting Dieren. De Duitsers hebben in de afgelopen nacht in Apeldoorn twee soort biljetten met slagzinnen aangeplakt. Eén ervan luidt: 'Al staan ze aan de Rijn, zij krijgen ons toch niet klein'. Alle bruggen over het kanaal, behalve drie in Apeldoorn, worden door Duitsers bewaakt. Voorbijgangers moeten hun persoonsbewijzen tonen. De Duitsers zijn bezig langs en in de wegen naar Arnhem mijnen in te graven. Woensdagmiddag om drie uur (zie aldaar) vielen 55 bommen in Oene. 's Avonds om 6.40 uur mitrailleren jagers tot vijfmaal toe doelen in richting Beekbergen. Om 7.30 uur halen de Duitsers bijna al het vlees uit de garage. Wij horen de hele dag artillerievuur in zuidelijke richting (oostelijk van Arnhem).

BLOEM. De 23e een geweldige aanval op Zutphen waar hier nog het huis van stond te schudden.

1945 ----- 24 maart zaterdag.

HARDONK. Nog warmer dan gisteren, het lijkt wel zomer. Al vroeg vliegtuiggeronk. Er gaan allerlei geruchten over operaties der geallieerden. Er zal wel wat van waar zijn dat het einde van de oorlog in Europa in zicht komt. Brand in het hotel Zilven bij Loenen. In Beekbergen en Loenen worden overal mensen geprest tot graafwerk. Op alle kanaalbruggen controle op persoonsbewijzen. Geruchten over bruggenhoofden over de Rijn bij Mainz en Wezel. Wat is er van waar?

VAN HOUTUM. 's Nachts rijden voortdurend huifkarren over de weg. Eenmaal passeert een groep soldaten lopend in richting Hoenderloo. Om zes uur patrouilleren er al jagers. Een uur later vallen vier bommen op de spoorlijn. Mijn vader ziet deze uitwerpen en hoort ze fluiten. Naar wij later horen zijn zij raak. De rails staan recht op. Om 7.35 uur komt een formatie van 20 tweemotorige bommenwerpers recht over in richting Duitsland. Zij worden hevig door het afweergeschut beschoten. Tussen 8 en 8.15 uur horen wij bombardementen in richting Deventer - Zutphen en Zevenaar. De laatste formatie lichte bommenwerpers komt om 9 uur over. Het zijn grote formaties van samen 70 vliegtuigen. In deze 1 1/2 uur verscheen de ene groep na de andere. Het totaal ligt in de buurt van 500. Om 9.30 uur schieten de afweerkanonnen in Apeldoorn op patrouillerende jagers. Om elf uur valt een bom in richting Hoenderloo. Wij horen de hele ochtend vliegtuiggeronk en artillerievuur in zuidoostelijke richting. 's Middags komen opnieuw formaties bommenwerpers over. Echter niet veel. Zij zijn door de nevel niet te zien. Jagers patrouilleren tot zeven uur. Luchtdoelgeschut schiet 's avonds om 6.20 uur op patrouillerende jagers. De Duitsers in Ugchelen hebben grootalarm. Zij maken zich klaar tot vertrek. Paarden mogen niet meer uit de tuigen. Eindelijk is dan het zo lang verbeide moment aangebroken. Het offensief in richting Noord-Nederland. Hoe de bevrijding zal zijn weten wij niet. Het is te hopen dat al het misplaatste gekanker over de Britse en Amerikaanse operaties een einde vindt. In deze tijden van hongersnood geloofde het merendeel van de burgerij de vergiftige Duitse propaganda. Een Duitse vrachtauto brengt 's avonds om 7.30 uur opnieuw in de garage. Het wordt enige uren later gedistribueerd en met huifkarren naar elders overgebracht. De SD, SS en NSKK hebben in de afgelopen nacht grote razzia's gehouden in de bossen tussen Loenen en Beekbergen. Daar vertoeven veel onderduikers in de zomerhuisjes. De SD arresteert bovendien een man die er het loon aan de daar ondergedoken spoorwegmannen uitbetaalde. Er zijn veel onderduikers gevonden. Volgens verschillende berichten is de spoorbrug bij Deventer hedenmorgen door een bombardement verwoest. Snelle bommenwerpers passeren 's avonds van 10.15 tot 10.30 in richting Duitsland. Om 10.20 uur komt een V-1 recht over. Deze is uit de koers en begeeft zich richting Amersfoort. Om elf uur schiet het luchtdoel van Apeldoorn op een Mosquito. Deze vliegt tot acht maal toe laag over ons huis. Het toestel stort tenslotte brandend in een weiland bij de kazernes neer. De brand duurt vijf minuten en wij kijken in de vlammen. Alles is verlicht. De munitie (waarschijnlijk ook bommen) ontploft voortdurend.
 POLITIE (26 februari tot en met 26 maart). Het bekende hotel 'Zilven' in Loenen in deze gemeente brandde zaterdag 24 maart geheel af. Het gebouw was boven door de Duitse Weermacht betrokken. De Feldgendarmerie doet het onderzoek.

1945 ----- 25 maart zondag.

HARDONK. Heldere ochtend, later bewolkt, maar zacht. Al vroeg vliegtuigen en veel schieten. Ook in de afgelopen nacht. Eén of vermoedelijk twee Engelse toestellen neergeschoten. Daarbij kwam één (een Wellington) vlak bij de kazerne aan de grond. Enorm druk verkeer van wegtrekkende Duitse troepen richting Deventer en Zutphen. Auto's bepakt met bagage of vol soldaten. Rode Kruiswagens en luxe auto's vanaf het donker tot vanmorgen ging het aan één stuk door. Deze nacht schijnt het weer druk te worden want de verkeersregelaars die toen het verkeer leidden staan er al. Het is toch een fijn gezicht al die wegtrekkende troepen!

VAN HOUTUM. 's Nachts om 3.30 uur woedt een grote brand richting Deventer. De hemel is 40 minuten verlicht. De hele nacht rijden huifkarren over de weg. Tussen vier en zeven uur passeren vliegende bommen via het Oosten. Er storten er minstens drie neer. Van 6.30 - 7 uur passeren grote formaties vliegtuigen via het Zuiden op weg naar Duitsland. Het luchtdoelgeschut te Apeldoorn schiet een kwartier later op patrouillerende jagers. Een viertal granaten ontploft in het terrein om de fabriek. Enkele scherven ketsen tegen het huis. Om 11.15 uur worden jagers eerst door het afweergeschut in Apeldoorn en later door dat van Hoenderloo beschoten. Het vliegtuig dat gisterenavond (zaterdag 23 maart) [moet zijn 24 maart] is neergestort ligt ongeveer honderd meter van de kazernes. Beide piloten zijn dood. Door het ontploffen van de bommen is een nieuwsgierige Duitser ook gedood. Van het toestel is weinig goeds terug te vinden. Het ligt over een groot oppervlak verspreid. De Duitsers laten in Beekbergen in de haast verdedigingswerken aanleggen. Burgers moeten sinds woensdag mitrailleurnesten en loopgraven aanleggen. Op verschillende punten worden mijnen ingegraven. Onder de kerktoren ligt munitie. Gisterenmorgen begon men met tankwallen aan te leggen tussen twee huizen op de Arnhemseweg. De ene kant is stijl en de andere (in richting Arnhem) loopt flauw af. In beide worden landmijnen ingegraven. Eén ervan staat zelfs onder water. Beide moeten binnen 48 uur klaar zijn. Een gedeelte van de weg blijft open voor het normale verkeer. Bij één huis ligt het zand tot boven de vensterbanken. De tuin voor de woning is niet meer terug te vinden. Voor de uitvoering van dit werk zijn veel jongelui en alle mannelijke voorbijgangers opgepakt. Het komt ook voor dat de Duitse Weermacht (OT is er niet te bespeuren) meisjes arresteert. Die moeten aardappels schillen. In Beekbergen is bovendien een algemene fietsenvordering. De moffen vorderen in Apeldoorn plaatselijk fietsen. Zo halen de Duitsers 's morgens bij de Rooms-katholieke kerk aan de Hoofdstraat 35 fietsen weg.
Op het politiebureau zit een aantal leden van de Hollandse SS gevangen die wel tegen de Russen maar niet tegen de Britten willen vechten. Zij moeten overdag onder bewaking de synagoge verder afbreken. Het materiaal wordt gebruikt om nieuwe cellen bij het politiebureau aan te bouwen. De laatste dagen komen veel Nederlandse arbeiders uit Duitsland terug. De meeste uit de gebombardeerde steden. Elke controle van Duitse kant ontbreekt. De arbeiders weten meestal niet dat in ons land geen treinen rijden en hongersnood is. De verhalen (meest van hen hebben de luchtaanvallen op Dresden meegemaakt) zijn zo uitgebreid dat het moeilijk is deze na te vertellen. Gisterenmorgen zijn twee Duitsers aan de kanaalbrug bij Eerbeek aangeschoten. Over represailles is niets bekend. Het luchtdoelgeschut van Apeldoorn schiet om 9.10 uur op een patrouillerend vliegtuig. Het blijft tot 9.40 uur rondcirkelen. Daarna werpt het tenslotte in richting Apeldoorn één en boven Beekbergen drie 'kerstbomen' af.

BLOEM. De 25e stond een losse locomotief bij de Broekstraat. De Tommies zagen hem 's morgens al vroeg en deden een aanval met mitrailleurs. De 2 machinisten zijn doodgeschoten. Van een evacué, die bij Drikus Klumper onderdak had gekregen, werd een hak onder de schoen weggeschoten. De evacue lag nog in bed, de schoen stond eronder. Later op de dag deden weer 4 Tommies een aanval en gooiden 2 bommen zonder te treffen. Brekveld kreeg echter een scherf in het hoofd en moest naar het ziekenhuis. Een andere bom viel 200 meter van de locomotief vandaan op de spoorbaan en vernielde de rails bij van Schaik.

1945 ----- 26 maart maandag.

HARDONK. Bewolkt, zacht en iets regen. Alles loopt steeds meer uit. Kastanjebomen laten al wat van hun blad zien. Het verkeer was vannacht niet zo intensief als in de vorige nacht. De Duitsers beginnen zich hier steeds onbehaaglijker te voelen. Ze kopen kaarten van Nederland om, volgens eigen zeggen, straks des te eerder over de Duitse grens te komen! Geen vliegtuigen wel enkele V-1's.

VAN HOUTUM. Wij horen de hele nacht vliegtuiggeronk dat afgewisseld wordt door het geluid van boerenwagens, auto's en vliegende bommen. De laatste V-1 komt om 6.30 uur over. Er storten er minstens vier neer. Om 3.30 uur valt een vliegtuig brandend neer in richting Apeldoorn. Het ligt nog over het kanaal. Van 7 - 7.30 uur passeren grote formaties bommenwerpers via het zuiden in richting Duitsland. Zij worden door afweergeschut beschoten. De luchtdoelkanonnen in Hoenderloo vuren later op patrouillerende jagers, namelijk om 8, 8.55 en 10.35 uur. Jagers cirkelen de hele ochtend rond. 's Morgens krijg ik een strooibiljet dat verleden week zaterdag ook in Elspeet is gevallen. Om 7.15 uur passeren twee vliegende bommen. De eerste voor hedenavond. Een nachtwaker in Beekbergen heeft er in de afgelopen nacht 163 gezien en gehoord. De meeste projectielen komen over Loenen en Eerbeek en zijn al op verre afstand te zien. Om 7.30 uur laadt een vrachtauto voor de garage weer vlees en worst uit. Het wordt vervolgens gedistribueerd en door huifkarren verder vervoerd. Deze wagens staan tot 12 uur nog voor ons huis. Een nieuw afweerkanon wordt van 6 - 6.30 uur in Apeldoorn ingeschoten. Gisteren is er één uit elkaar gevlogen. Daardoor zijn drie moffen gedood. Wij horen de hele dag artillerievuur ten oosten van Arnhem.

POLITIE (26-2 tot 26-3-1945).
- Speciale controle wordt gehouden op tijdelijk onbewoonde percelen. Dank zij de uitgebreide controle van de politie is diefstal van hout in de bossen sterk verminderd. In de bossen wordt voortdurend door de politie gesurveilleerd om houtdiefstal tegen te gaan.
- De stemming onder de bevolking is nog steeds nerveus. De voedselpositie is slecht.
- De criminaliteit neemt nog steeds toe. Doordat de Politie geen enkel motorrijtuig tot haar beschikking heeft kunnen meerdere zaken niet met de nodige accuratesse en snelheid worden afgewerkt. De meeste politiemannen beschikken niet meer over een betrouwbaar rijwiel. Een en ander werkt zeer remmend op de politiedienst.
- Hoewel het aantal doortrekkende personen dat uit het Westen van het land komt om voedsel te halen na 1 maart toen het verbod de IJssel te passeren in werking is getreden, inderdaad is teruggelopen bedraagt dit echter nog dagelijks 150 à 200 mensen. Deze mensen kunnen worden ondergebracht in het gebouw Stationsstraat 42b en in de posten van de Geneeskundige dienst van de Luchtbeschermingsdienst aan de Deventerstraat (Nederlands Hervormde Kerk) en de Asselsestraat alhier (clubgebouw Robur et Velocitas). De beschikbare ruimte is echter veel te klein om de mensen te bergen. Tivoli dat voorheen ook voor dat doel werd gebruikt is uitgevallen doordat daar nu de uit Duitsland komende Nederlandse arbeiders worden ondergebracht. De aandacht van de directeur van de Gemeentelijke Dienst voor Sociale Zaken alhier is er dezerzijds op gevestigd dat met spoed moet worden uitgezien naar een 4de lokaliteit voor het onderbrengen van doortrekkende mensen. De oprichting van een ontluizinginrichting kan spoedig worden tegemoet gezien.
- Van Duitse zijde is men binnenkort begonnen het aantal cellen voor de Polizeigefängnis aan het bureau van politie alhier uit te breiden. De synagoge aan de Paslaan wordt daartoe gesloopt en het daarvan afkomstige materiaal wordt voor die werkzaamheden gebruikt. De mogelijkheid bestaat dat de politie zodoende ook de beschikking over meer celruimte krijgt. Dit is dringend gewenst omdat het onderbrengen van arrestanten voor de Nederlandse Justitie nog steeds grote moeilijkheden met zich brengt.
- De hondenbrigade houdt 's nachts nog steeds extra surveillance met het oog op diefstal.
- De Apeldoornse politiemannen die op 2-12-1944 werden weggevoerd voor arbeidsinzet zijn nog niet teruggekeerd. Spoedige terugkeer is dringend gewenst.
- Enige V-projectielen kwamen in de buurtschappen in deze gemeente terecht waardoor schade aan gebouwen werd aangericht. Ook door het afwerpen van bommen ontstond materiele schade. Een jeugdig persoon werd door bomscherven getroffen.
- Het bekende hotel ´Zilven´ te Loenen in deze gemeente brandde zaterdag 24 maart helemaal af. Het gebouw was boven door de Duitse Weermacht betrokken. De Feldgendarmerie doet het onderzoek.

1945 ----- 27 maart dinsdag.

HARDONK. Eerst bewolkt, geleidelijk opklarend. Rustig op straat. Alleen tegen het einde van de middag begonnen de Duitsers huis aan huis fietsen te vorderen. We verwachten een spoedige bevrijding. Moge die zonder veel bloedvergieten en verwoesting geschieden.

VAN HOUTUM. Er is 's nachts weinig verkeer over de weg. Enkele vliegende bommen komen over. Om 10.30 uur passeert een groep van ongeveer 60 Duitse soldaten lopend in richting Hoenderloo. Het zijn alle rekruten. Tussen 2.30 en 3 uur volgen er nog drie van gemiddeld 50 'kinderen'. 's Morgens lopen enkele Duitsers alle boeren en slepers af en registreren de paarden en wagens. Zij nemen van de wagens alle bijzonderheden op onder andere draagvermogen. Zij doen zo nu en dan eigenhandig hetzelfde met fietsen. Het is merkwaardig hoe goed de soldaten van het één en ander op de hoogte zijn. Eén van hen bekent dat zij alles van de burgers weten. Zo komen 's middags moffen op het fabrieksterrein en eisen alle coulissen van Ugchelens Belang op. Deze zijn namelijk in de fabriek opgeslagen. Nadat deze zijn meegenomen komt er later nog weer een Duitser en eist de gordijnen van het toneel op. Zij geven vrijdagavond een uitvoering waarop ook de 'dweilen' zijn uitgenodigd. De coulissen en gordijnen zullen zaterdagochtend worden teruggebracht. Dit moeten wij eerst zien. De Geallieerden ontmoeten aan het front bij Wezel alleen tegenstand bij Rees. In bevrijd gebied wordt het eerste kievitsei bij Den Bosch gevonden. Het wordt naar oude traditie ditmaal per vliegtuig naar de Koningin gestuurd. Nu is ook Ugchelen aan de beurt wat betreft de aanleg van loopgraven. Het gaat nog niet zo grootscheeps maar zij worden hier en daar al aangelegd. Een officier loopt bij de splitsing even voorbij de fabriek met een stafkaart. Honderd meter verder zijn een aantal bomen witgekalkt en wel zo dat de aanliggende wegen één lijn vormen die van oost naar west lopen. Bij de aanleg van loopgraven wordt niet gelet op pas bewerkt bouwland. Zo zijn veel stukken vernield doordat het witte zand over de jonge bedden is gegooid. De Duitsers vorderen in Apeldoorn op vele punten fietsen. Zo moet een kennis van ons het rijwiel ook afstaan. Hij krijgt er 50 gulden voor maar wil hem graag voor 100 gulden terugkopen. De mof wil dit niet en neemt evenmin een fles jenever als bod van een ander aan. De auto's die nog in de garages in Apeldoorn staan moeten zo snel mogelijk worden gerepareerd om ze achter de IJssel te kunnen brengen. Degenen die vrijdagnacht zijn gearresteerd en de lonen aan de spoorwegmannen uitbetaalden zijn zo gemarteld dat zij namen van medeplichtigen hebben genoemd. Dit geval ziet er somber uit. De directeur van de bank die de kredieten verschafte zit nu ook gevangen. Er is 's middags om drie uur al weer elektrische stroom. 's Avonds patrouilleren enige jagers. We horen de hele dag geen artillerievuur.

1945 ----- 28 maart woensdag.

HARDONK. Bewolkte lucht. Alleen in de vroege ochtend even helder. Bijna geen vliegtuigen, af en toe enkele dreunen. Steeds komen hier [Hoofdstraat] meest jonge mannen langs strompelen. Zij keren terug uit Duitsland van gedwongen arbeid terug. De Duitsers blijven volop aan het fietsen vorderen, persoonsbewijzen controleren. De SicherheitsDienst neemt telkens nog ingezetenen gevangen. Tot het eind toe blijkt dit volk kwaad te moeten stichten. Het slot van de ellende zal echter niet lang op zich laten wachten. Het zaakje staat wel op instorten. Het is rustig op straat, geen enkel militair verkeer.

VAN HOUTUM. Er is 's nachts bijna geen verkeer over de weg. Enkele vliegende bommen passeren via het oosten. Minstens drie projectielen storten neer. Een jager mitrailleert om zes uur tot vier maal toe doelen in richting van Beekbergen. Om 8.15 uur vallen vier bommen bij Assel. Even later mitrailleert een jager in drie duikvluchten een trein en laat twee bommen vallen. Een formatie bommenwerpers komt om 10.50 uur bij bewolkte hemel recht over en keert een uur later terug. In Apeldoorn vinden overal weer fietsenvorderingen plaats. De Duitse soldaten gaan soms burgers, die proberen te ontkomen, op een gestolen fiets achterna of schieten op hen. Zij maken geen onderscheid tussen heren- of damesfietsen. Er is 's middags van één tot drie uur weer elektrische stroom. Deze wordt daarna weer tot zeven uur onderbroken. In Duitsland werkende Nederlanders komen met honderden tegelijk de grens over. Zij worden in de grensgebieden door leden van verzetsgroepen geholpen voor hun verdere tocht. Deze geven ook adressen voor onderdak op. De meeste arbeiders komen uit Munster en omgeving. Plaatsen zoals IJsselburg, Bocholt en Gronau zijn door de bombardementen geheel uitgebrand. Alle lijken zijn er nog lang niet geborgen. Hiervoor wordt weinig moeite gedaan. De meeste Duitsers zijn er naar het platteland gevlucht. De burgemeester van Apeldoorn [NSB-er Pont] wijst er dan ook op dat men zulke arbeiders geen onderdak moet verschaffen omdat de meeste van hen luizen hebben. 's Avonds passeert een aantal vrachtauto's met twaalf stukken licht- en middelzwaar geschut in richting Apeldoorn.

1945 ----- 29 maart donderdag.

HARDONK. Bewolkte lucht, iets koeler. Toch goed weer. De Duitsers blijven wegtrekken. Het verkeer gaat nu over Deventer. De route via Zutphen schijnt na de val van Bocholt en Emmerik niet meer zo geschikt te zijn. Er is sprake van dat Seyss Inquart vanavond zal vertrekken. Ook wordt gesproken van de bevrijding van Ulft en Gendringen. Bij de Grote Kerk staat een mitrailleur opgesteld. Overal langs de route naar Deventer staan gewapende posten.

VAN HOUTUM. Er komen 's nachts geen vliegtuigen over. Wij horen enkele vliegende bommen. De meeste Duitsers vertrekken 's nachts uit Ugchelen. De intendance [zorg voor voeding, kleding en huisvesting] blijft echter nog. Alles verloopt gehaast. Tussen de boomtakken hangende telefoonkabels worden eruit getrokken die echter langs de weg blijven liggen. Huifkarren rijden de hele nacht heen en weer. De moffen laten nog wel het een en ander liggen. Zo bij mijn neef Arnold gedroogde groenten en een trekzaag. Daar tegenover staat echter dat zij ook veel stelen. De bij oom H. Palm ingekwartierde officier vertrekt ook. Hij neemt echter de fiets van mijn neef mee. Iedere avond dat deze officier daar aankwam was hij dronken en kon nauwelijks de trap oplopen. Uit de Christelijke school in Ugchelen zijn de helft van de banken verdwenen (waarschijnlijk als brandhout). Een groot gedeelte van de lesboekjes zijn evenmin terug te vinden. In Apeldoorn zijn ook veel moffen vertrokken. Zij gaan allen naar het oosten. Enkelen worden ingekwartierd in de dorpen langs de linkeroever van de IJssel. 's Middags om één uur maken twee soldaten van de luchtmacht voor 160 man en 48 paarden kwartier in Ugchelen. Zo zullen wij een kapitein krijgen. De soldaten moeten de slaap- en zitkamer zien en vragen direct naar een kachel en stromend water. Oom Jan krijgt vier soldaten. Daaronder de dikke slager die het vlees in onze garage beheert. Hij sliep tot nu toe bij de paters. Het Paterhuis is grotendeels door de nieuwe kwartiermakers gevorderd. De wagens zullen op het omliggende terrein (allemaal bomen) worden geparkeerd. Naast het huis van mijn broer worden in een schuur tien paarden ondergebracht. Mijn neef Arnold krijgt zes paarden en zes manschappen. De Openbare School wordt opnieuw gevorderd. De soldaten zullen vanavond komen maar de kapitein eerst morgen. Onder deze soldaten zouden zich veel Russen bevinden. Het is te hopen dat het front zich zo snel wijzigt dat ook deze moffen wegblijven. 's Avonds spreekt mijn oom een dame uit Aalten. De burgers hebben de stad verlaten. Er is door bombardementen veel verwoest. Duitse tanktroepen zijn in het dorp ondergebracht. Om 9.30 uur komt een V-1 recht over.

1945 ----- 30 maart, Goede Vrijdag.

HARDONK. Helder overdag, later bewolkt, koude westenwind. De Sicherheits Dienst doet huiszoeking in de Nieuwstraat en Korte Nieuwstraat.

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren veel vrachtauto's en huifkarren richting Apeldoorn. De meeste auto's trekken een stuk luchtdoelgeschut. Een batterij van vier twee centimeter kanonnen, die 's morgens om 9 uur voorbijrijdt, houdt honderd meter verder stil. De Duitsers stellen er de kanonnen op een veld op. Onverschillig of er groente gezaaid is. Zij blijven er de hele dag en vertrekken eerst 's avonds om 7 uur. De kanonnen vuren in tussentijd niet maar de soldaten richten de lopen wel steeds naar vliegtuigen. Om 10.40 uur schiet het afweergeschut te Apeldoorn vrij lang op patrouillerende jagers. Om 6 en 6.20 uur vuren afweerkanonnen te Hoenderloo op vliegtuigen. De hele middag passeren jagers van de strategische luchtmacht. Zij vliegen tot drie uur in richting Duitsland. Daarna keren ze terug. Een vrachtauto brengt 's avonds naast wat vlees mandenvol gerookte worsten. De slagers zijn tot 11.30 uur bezig het te distribueren. Een zoeklicht schijnt 's avonds in richting Wageningen.

1945 ----- 31 maart zaterdag.

HARDONK. Winderig en droog weer. In Deventer mogen de bewoners niet op straat. In de Achterhoek moeten verscheidene plaatsen bevrijd zijn. Steeds trekken de Duitsers gepakt en gezakt weg. Het verkeer gaat nu over Zwolle.

VAN HOUTUM. 's Nachts vertrekken nog meer Duitsers uit Ugchelen. Zij nemen de telefoonkabels mee. De generaal vertrekt ook maar laat eerst nog veel in het huis van dr. Ooster vernielen. Over de wegen naar Deventer en Zutphen is het een onafgebroken verkeer van huifkarren en vrachtauto's richting Duitsland. De veldgendarmerie komt om 10.30 uur bepakt voorbij en vertrekt ook naar het oosten. Gisteren zijn in Terwolde en omgeving veel paarden door Duitsers gevorderd. Enkele boeren komen 's morgens in Ugchelen om te zien of hun paarden er ook gestald zijn. Zij krijgen met behulp van de veldgendarmerie weer drie paarden terug. Om elf uur komen vier jagers plotseling uit de wolken en duiken in richting Hoenderloo. Zij beschieten een doel op de weg naar Otterlo. Het mitrailleurvuur houdt vrij lang aan. 's Avonds om 6.20 uur schiet het afweergeschut van Hoenderloo vrij intensief op twee patrouillerende jagers. Het herhaalt zich een half uur later. Om 7.10 uur is het luchtdoelgeschut van Apeldoorn in actie. Wij horen uit Deventer dat de bevolking zich na vier uur 's middags niet op straat mag begeven. Canadese tankcolonnes bevinden zich al in Ruurlo. Er komt weer één van de grootste groepen arbeiders uit Duitsland in Apeldoorn aan. Zij lopen vier aan vier door de Hoofdstraat. Terwijl de eerste bij de Brinklaan zijn zijn de laatste pas bij de Korenstraat. De hele avond staan twee zoeklichten (in V-vorm) onbeweeglijk in richting Doesburg - Dinxperlo. Zo nu en dan schijnen ook twee andere tegen de hemel. We zien tussen deze lichtbundels voortdurend explosieflitsen.

1945 ----- 1 april zondag (eerste Paasdag).

HARDONK. Regenachtig en guur. Af en toe schieten van vliegtuigen. Weer mensen gedwongen tot het maken van ´versterkingen´ tussen Deventer- en Zutphensestraat. Daarom zijn verscheidene mannen uit de kerkdiensten wegens veiligheidsoverwegingen weggegaan. Overal langs de grote wegen worden zware bomen doorgezaagd om als versperringen dienst te kunnen doen. Tot het laatst toe blijft de vijand vernielingen aanrichten. De tijd is weer verzet zodat we een uur licht erbij hebben.

VAN HOUTUM. De hemel is de hele nacht in zuidelijke en oostelijke richting verlicht. Er is weinig verkeer over de weg. 's Morgens om acht uur houdt een vrachtauto met luxe wagen voor ons huis door benzinegebrek stil. De chauffeur eist van ons een fiets om naar een depot te rijden maar hij krijgt deze niet. Tenslotte gaat één van de partijmannen die in de luxe wagen zitten, lopend in richting Apeldoorn weg. Eerst na vier uur vertrekken beide auto's. Om tien uur belt de arts Kruisinga (vader van mijn neef Geb) uit Deventer opnieuw onze familie op. Hij zegt het volgende. De spertijd voor Deventer is tot drie uur teruggebracht. In Twente is het zelfs twee uur. Tankspitsen van de Geallieerden bevinden zich in Winterswijk, Lochem en Doesburg. Het luchtdoelgeschut te Hoenderloo schiet om 11.40 uur op patrouillerende jagers. Het herhaalt zich 25 minuten later. Om twee uur vindt recht boven de fabriek een luchtgevecht plaats. De mitrailleurs ratelen lange tijd totdat een vliegtuig uit de wolken komt en in oost Apeldoorn neerstort. Het is een Duitse jager. Radio Oranje zegt 's avonds nog over de militaire toestand. Ér zijn tekenen dat de Duitse terugtocht uit Nederland kan zijn begonnen. De waarschuwingen van Eisenhouwer en Prins Bernhard blijven van kracht. Gelooft geen geruchten en laat u niet tot voorbarig vreugdebetoon verleiden. In streken waar de Duitse bezetting is vertrokken moet de orde door burgerlijke instanties of verzetsgroepen worden gehandhaafd. Samenwerking blijft een gebiedende eis. Het parool blijft ´kalmte en zelfbeheersing.´ Dezelfde stafofficieren van donderdag keren in Ugchelen terug. Ze kwartieren zich weer in in de huizen aan de Koudhoornlaan. Het zijn ditmaal huizen met meubels. Een week geleden, toen zij vertrokken, sloegen zij alles in de gevorderde woningen kapot. Nu zijn andere gezinnen aan hun vernielzucht blootgesteld. De arts Kruisinga uit Deventer belt zijn zoon opnieuw op en deelt mee dat de Engelsen het Twente-Rijnkanaal hebben bereikt. Er gaan geruchten dat Enschede is bevrijd. Dat de Engelsen snel oprukken blijkt wel uit het feit dat de Duitsers een groot aantal gevangenen uit de Apeldoornse kazernes vrijlaten. Het zijn echter allemaal minder belangrijke gevallen. Gevangenen, die volgens Duits idee zich ernstig hebben vergrepen, gaan naar Amersfoort. Zo keert juffrouw Van de Ham (zie 16 januari 1945) ook weer terug. 's Avonds horen wij zo nu en dan artillerievuur in richting Arnhem.

BLOEM. De geallieerden waren in Doetinchem. Dat zou eerst in brand geschoten zijn. Ze zijn in 1 week tijd opgerukt tot Zutphen waar ze de 1e voor kwamen te liggen en van waar ze doortrokken tot Deventer, Raalte en zo naar de Zuiderzee [IJsselmeer]. Hierdoor kwamen de Duitsers hier opgesloten te zitten tussen de IJssel in het Oosten en de Rijn in het zuiden.

POLITIE (Proces Verbaal). Omstreeks 15.00 werd de politie telefonisch kennisgegeven van het neerstorten van een Engels jachtvliegtuig (Mustang) op een weiland achter de woning van Th. Boevenbrink aan de Egelweg 38 te Apeldoorn. De piloot Blundell-Hill als enige inzittende was daarbij gedood. Schade of persoonlijke ongelukken [van anderen dan de piloot] hebben zich daarbij niet voorgedaan.

POLITIE. 14.30 uur. De LBD [Lucht BeschermingsDienst] geeft kennis dat op de hoek Hattemseweg - Bouwhofweg granaten zijn terechtgekomen. Vermoedelijk van het afweergeschut. Bovendien dat op de Mariastraat voor de percelen 16 en 24 patronen zijn neergekomen. Personeel gaat er heen. Feldgendarmerie bekend. Brandweer gaat naar de Hattemseweg.
15.00 uur. De opperwachtmeester meldt dat hedenmiddag omstreeks 14.00 uur door een overvliegend vliegtuig op personen die zich op de markt ophielden werd geschoten. Willem de Boer, geboren te Apeldoorn 2-8-1884 wegwerker en wonende te Apeldoorn Blekersweg 13, werd aan zijn rechteronderbeen gewond. Hij is na voorlopig te zijn verbonden op last van Dr. Hermanides overgebracht naar het ziekenhuis aan de Sprengenweg.
15.15 uur. Door de LBD wordt kennisgegeven dat bij perceel Molenstraat 137 een vliegtuig is neergestort. Feldgendarmerie kennisgegeven. Brandweer en personeel gaan er heen.
15.40 uur. In verband met het vermelde onder 14.30 uur rapporteert de wachtmeester dat door een overvliegend vliegtuig door het dak van een loods staande Hattemseweg naast perceel 165 is geschoten. Geen schade en geen persoonlijke ongelukken. De opperwachtmeester meldt dat in de Mariastraat kogels van boordwapens door het dak van perceel Mariastraat 16 zijn gegaan. Deze zijn in het plafond van de huiskamer terechtgekomen. Geen schade en geen persoonlijke ongelukken.
16.30 uur. In verband met 15.15 uur rapporteert de opperwachtmeester dat op een weiland van de landbouwer Gerardus Boevenbrink wonende Egelweg 38 te Apeldoorn een Engels vliegtuig (jager) is neergestort. Het vliegtuig ligt ongeveer 30 meter van de spoorlijn naar Zutphen. De inzittende piloot is daarbij om het leven gekomen. Verder geen schade en geen persoonlijke ongelukken. Feldgendarmerie heeft de bewaking op zich genomen.

1945 ----- 2 april maandag (tweede Paasdag).

HARDONK. Stormachtige wind met regen, zachter, later zonnig. Telkens jagers in de lucht en knettert en dreunt het afweergeschut. Vanmorgen veel Grüne Polizei vertrokken. De Engelsen schijnen langzaam in de Achterhoek op te rukken. Wanneer hier?

VAN HOUTUM. Er is de hele nacht weer druk verkeer over de weg. Om 7.30uur komt een groep Duitsers lopend in richting Hoenderloo voorbij. Een half uur later volgt een officier op een schimmel. Daarachter tien huifkarren beladen met munitie (onder andere granaten en pantservuisten). Sinds zaterdagnacht [31 maart] wordt meest bij duisternis munitie van het Kroondomein naar het Ugchelse Bos overgebracht en rondom een afgelegen woning opgeslagen. De munitie uit de bossen om Gortel is geheel weg. Nu zijn de Duitsers bezig ook de munitie uit Berg en Bos weg te slepen. Bij oom Jan slapen nu vier Duitsers. Daaronder de dikke slager. In de garage staat een auto. De arts Kruisinga [in Deventer] deelt mee dat de Engelsen bij Goor het Twente-Rijnkanaal zijn overgestoken. Tankspitsen bevinden zich in Zutphen en Almelo. De bruggen over het Twente-Rijnkanaal zouden zijn opgeblazen. Doortrekkende Duitsers beweren dat de Engelsen bij Zutphen zijn teruggeslagen en 21 tanks hebben verloren. Tegen de middag neemt het artillerievuur in zuidelijke richting toe. In Ugchelen is een colonne met onder ander door Russen bemande huifkarren voor deze dag ondergebracht. Zij rijden alleen 's nachts en moeten via Amsterdam en de Afsluitdijk naar Duitsland. Om de gevolgen van bombardementen te verminderen moeten de colonnes over verschillende wegen rijden. Zo moet een afdeling via Gouda naar de Afsluitdijk. Door het slechte weer is er weinig luchtactie. Het Canadese eerste leger gaat 's morgens kort na zonsopgang tussen Nijmegen en Arnhem tot het offensief over. Het voorbereidend artillerievuur was onder meer op Velp gericht. Er worden twaalf dorpen bezet. De burgers van deze streek zijn maanden geleden al geëvacueerd naar het zuiden. Nog voordat de Duitsers de winterdijk van de Rijn bij Arnhem doorstaken (zie 4 december 1944). In de afgelopen nacht zijn alle SS-troepen uit het Apeldoornse Bos vertrokken. In de loop van de middag verschijnen er weer jagers. Om 6.15, 7.10 en 7.45 uur schiet het afweergeschut van Apeldoorn. Om 6.45 uur mitrailleren jagers doelen op de Amersfoortseweg. Het herhaalt zich vijf minuten later. Om 7.10 uur worden er doelen in richting Beekbergen en om 7.20 uur tot achtmaal toe in richting Hoenderloo beschoten. Daarna een zware explosie. Naar we later horen zijn twee huifkarren met munitie beschoten. De intussen losgemaakte paarden moeten worden afgemaakt. Wij horen om 8.20 uur naast mitrailleurvuur vijf bomontploffingen in de richting van de spoorlijn. Ondanks het verzetten van de klok is de elektrische stroom er om zes uur weer op. Zoeklichten schijnen vanaf 's avonds 9.30 uur in richting Doesburg, Arnhem en Wageningen. Het zijn er gemiddeld zes. Om tien uur passeert een colonne huifkarren richting Hoenderloo. Gedurende enige uren hangen lichtfakkels boven de Amersfoortseweg en de weg Apeldoorn - Zwolle.

POLITIE. 20.20 uur. De LBD geeft kennis dat bij het station Het Loo bommen zijn gevallen. De opperluitenant gaat met personeel er heen. Feldgendarmerie, Luitenant Pantzer en Ober Stormführer Sterling van de SD kennisgegeven.
22.00 uur. De luitenant rapporteert in verband met 20.20 uur dat aan de Wieselseweg 6 bommen zijn gevallen. Daarvan 2 bij de percelen 41 en 43 en één aan het eind van de Houtentorenweg. De overige drie bommen waren tot op heden niet te vinden. De percelen Wieselseweg 41 en 43 zijn zwaar beschadigd terwijl verder in de omgeving veel glasschade is. Geen persoonlijke ongelukken. Slechts enkele licht gewonden. Even later bericht de Feldgendarmerie dat bij deze bominslag nog een persoon dodelijk is getroffen en één licht gewond.

1945 ----- 3 april dinsdag.

HARDONK. Winderig, hagelbuien en kouder. Vannacht telkens kanonvuur te horen. Gisteren weer verscheidene mensen gevangen genomen. Daaronder de vroegere wethouder Gosker en zijn zoon.

VAN HOUTUM. De hele nacht passeren huifkarren in richting Hoenderloo. Zo nu en dan rijden er ook vrachtauto's. De moffen nemen bij alle grossiers in Apeldoorn de aardappels in beslag. Zij slachten ook een groot aantal koeien en varkens. Het broodrantsoen voor onze gemeente wordt van 1400 tot 1000 gram per week teruggebracht. De Duitse soldaten brengen 's middags de geleende coulissen en gordijnen van Ugchelens Belang weer terug. In Ugchelen worden opnieuw Duitsers ingekwartierd. Deze leggen veel telefoonlijnen aan. De brug te Zutphen is voor niet militair verkeer gesloten. Er zijn overdag slechts tussen de buien (onder andere onweer) door patrouillerende jagers. Twee jagers mitrailleren om 5.15 uur tot zesmaal toe doelen op de Arnhemseweg. Een vrachtauto brengt om 8.15 uur weer vlees en worst. Onder andere halve varkens. Deze komen niet zoals gewoonlijk uit Amersfoort maar uit Zutphen. In de IJsselstad lag 140 ton vlees opgeslagen. De moffen konden hiervan slechts 20 ton naar elders vervoeren. We zien vanaf 8 uur 's avonds weer zoeklichten. Ditmaal in richting Doesburg. Zij schijnen de hele nacht. Tussen de lichtbundels ziet men voortdurend lichtflitsen. Ik krijg 's middags een in Klarenbeek gevonden nieuwe Vliegende Hollander (nr.121 dd. 27 maart 1945) en het derde nummer van The Other Side (uit V-1) uit de omgeving van Brummen.

1945 ----- 4 april woensdag.

HARDONK. Meest helder weer, koude wind. Een trein met Duitsers tussen Het Loo en Wenum ontspoord. De Engelsen (Canadezen) moeten bij Brummen aan de IJssel staan en volgens de geruchten wordt er bij en in Zutphen gevochten. De kanaalbrug door de Duitsers van springlading voorzien.

VAN HOUTUM. Een half uur na middernacht cirkelt een vliegtuig rond en laat honderd meter verder een kerstboom vallen. Alles is goed verlicht. Vier lichtfakkels storten direct neer en branden niet. De parachutes hiervan blijven intact. Twee zijn er slechts in burgerhanden. De gekleed slapende moffen waren er te gauw bij. Op één punt vliegt nog een stapel stro in brand maar dit wordt tijdig door de eigenaar geblust. De parachutes hebben minstens een oppervlakte van vier vierkante meter. Daaraan bevinden zich tien touwen die ook voor iedereen van grote waarde zijn. 's Morgens is slechts één huls te vinden. De overige zijn in de grond geslagen. Ze worden echter door de witte strepen van het magnesium verraden. Alles ligt op bouwland van Melissen. Dit land grenst aan de grond van Van der Steeg. De veldgendarmerie belt 's nachts om twee uur mijn vader uit bed omdat de slager een kaars in de garage heeft laten branden. Wij kunnen er niets aan doen. Daardoor kunnen deze moffen ons geen straf opleggen. Gelukkig gaan ze weg. Een uur later tikken vreemde soldaten op de ruiten. Ze willen de slager spreken en eisen vlees. Ze gaan tenslotte naar het huis van mijn oom. Daar slaapt de slager.
De hele nacht passeren huifkarren en zo nu en dan vrachtauto's in richting Hoenderloo. 's Morgens loopt een Duits soldaat het fabrieksterrein op en vordert de autoschuur voor 24 uur. Er zal vanavond een auto in gestald worden. Om 9 uur schuilen enkele Duitsers met hun paarden en wagens onder de bomen. Ze zijn vannacht uit Zutphen gekomen. De Engelsen bevinden zich zeven kilometer van de stad. Het normale telefoonverkeer is nu ook met Deventer verbroken. De vijand graaft langs de wegen naar beide IJsselsteden inderhaast landmijnen in. De bruggen over de rivier zijn nog intact. Vier jagers mitrailleren om 12 uur de spoorlijn bij Assel zes maal en laten vijf bommen vallen. Twee uur later schiet het geschut van Hoenderloo op patrouillerende vliegtuigen. Om vier uur rijdt een sergeant van de Duitse luchtmacht het fabrieksterrein op en ziet het paard van onze evacués. Mijn neef Jan schreeuwt nog dat de voerman met het dier moet verdwijnen. Het paard wil niet onder een buis van een in aanbouw zijnde turbine doorlopen. De mof hoort het en spreekt mijn neef hierover aan. Er ontstaat een vreselijk gebek. De Duitser wil zijn uitspraak bevestigd hebben maar het lukt hem niet. Tenslotte schreeuw hij dat hij zijn Ausweis moet zien. Dit gebeurt evenmin. Het gevolg hiervan is dat het paard met wagen om 4.30 uur aan de Koudhoornlaan moet verschijnen. Hij schrijft de naam en het adres van de voerman op. Deze sergeant heeft op deze manier van vele burgers paarden en wagens gevorderd. Hij zegt openlijk dat de beheerder van pension Eljo-Zamy hem de adressen heeft aangewezen waar paarden zijn. De paarden moeten echter op verschillende tijden verschijnen. Deze variëren van 16.30 uur tot 9 uur donderdagmorgen. Om 4.40 uur lopen ongeveer 20 soldaten en een officier het fabrieksterrein op en willen alle ruimten vorderen. Zij kalmeren na enige tijd. Deze moffen spreken nogal over woonhuizen. Komende nacht zullen bij de fabriek veel auto's worden geparkeerd. Zij zullen ons nog nader zeggen wat er in beslag genomen zal worden. Een kwartier later volgt een sergeant. Deze wil ook alles vorderen. Hij gaat onverrichter zake weer weg. Wij stellen hem voor de auto's in het bos te zetten. Daarop antwoordt hij: ´het zal mij een zorg zijn!'
De bruggenhoofden over het Twente-Rijnkanaal zijn te Almen en Goor. In Zutphen, Doesburg en Doetinchem woeden straatgevechten. Deze steden zullen niet door artillerie of bommen tot capitulatie worden gedwongen omdat de bewoners niet geëvacueerd zijn. De Apeldoornse Krant zal voortaan slechts driemaal per week (twee pagina's) verschijnen. De Duitsers leggen op de Eendracht twee tankvallen en wel aan beide kanten van de fabriek van Van Gelder. De wei van Brouwersmolen wordt over 50 meter lengte opgegraven. De versperring bestaat uit een diepe geul met aan een zijde een rij dikke boomstammen. Een gedeelte van de weg blijft voor het verkeer vrij. In deze opening zullen houten standaards met een zogenaamde kanonsloop naar Ugchelen gericht worden geplaatst. Honderd meter achter deze tankval bevindt zich een klein mitrailleurnest. Van daaruit moeten soldaten met pantservuisten schieten op de vijand die de tankval nadert. 's Avonds om 6.30 uur komen Duitsers op het fabrieksterrein en vorderen drie gebouwen definitief. Zij schrijven er het woord 'belegt' met krijt op. Deze moffen eisen de voornaamste ruimte op. Oom Gerrit gaat intussen Ugchelen in. Er is van huis tot huis inkwartiering. In de Koudhoornlaan zijn slechts twee personen met paard en wagen verschenen. Van de voerlieden wordt het persoonsbewijs afgenomen. Om 7.15 uur rijdt een officier met zijn auto het grint naar ons huis op. Hij is niet veeleisend en ziet dat voor zijn oppasser geen kamer beschikbaar is. Deze Duitser zal proberen elektrische stroom te verkrijgen. Ruim 30 moffen uit Ugchelen, waar onder de dikke slager, worden voor frontdienst opgeroepen. Zij drinken zich knaldronken. Alvorens naar elders te vertrekken gaan ze naar het huis van de moffenmeiden. Daar komen ook andere 'dweilen' samen. 's Avonds arriveren enige auto's op het fabrieksterrein. Het duurt 1 1/2 uur voor zij geparkeerd zijn. Een uur later passeert een vliegtuig zeer laag en volgt de Hoenderloseweg in richting Apeldoorn. We zien tot zesmaal toe lichtflitsen. Volgens de moffen is de weg gefotografeerd. 's Morgens krijg ik een Vliegende Hollander, gedateerd Pasen 1945. Deze is op de Asselseweg gevonden. Het is een extra nummer en heeft de dubbele afmetingen van de normale uitgaven. Het is geheel gewijd aan het bezoek van onze Koningin Wilhelmina aan bevrijd gebied.

BLOEM. De vierde april 's avonds een grote brand in Zutphen. Ze zouden een confectiezaal in brand geschoten hebben.

POLITIE. In de nacht van 3 op 4 april 1945, tussen 23.10 en 03.50 uur, is op de grens van de gemeente Apeldoorn - Vaassen de spoorlijn Apeldoorn - Zwolle vermoedelijk door sabotage vernield (losschroeven lasplaat). Een Duitse Wehrmachttrein is komende uit de richting Zwolle tengevolge daarvan om 03.50 uur ontspoord. Het onderzoek is in handen van de Sicherheitspolizei.
De Kapitein van politie, Korpschef, (getekend J. Helder).

1945 ----- 5 april donderdag.

HARDONK. Bewolkt, af en toe opklarend. Nogal wind en enige regen. Heel veel jonge Duitse soldaatjes van circa 17 jaar. Erg rustig. Je hoort helemaal geen schieten richting Zutphen of Deventer. Vanmiddag was een Duitser in de Hoofdstraat aan het schieten. Het is me niet duidelijk geworden wat dit te betekenen had. Hoorde uit Deventer dat daar alle banken en de meeste winkels gesloten waren. Men verwacht daar spoedig gevechtshandelingen.

VAN HOUTUM. Even na middernacht komt de officier thuis nadat de auto's naast ons huis onder de bomen zijn geparkeerd. De oppasser slaapt in de auto. Bij de fabriek staan zes wagens en een aanhanger. In de garage bij de fabriek staan een vrachtauto, een aantal fietsen en motoren echter zonder banden. Naar het nummer te oordelen zijn zij in Zeeland gestolen. Deze moffen hebben een gat in het dak van de garage geslagen en een ruit uit een raam gesneden. In de kolenloods staan twee wagens. Zij hebben er alle vaten uitgerold. Er staat ook een motorfiets die vol kogelgaten zit. In de Pakkamer slapen tien soldaten. Een elfde heeft zijn bed bij de ketel klaargemaakt. De officier komt eerst om elf uur uitbed. Deze moffen zijn tot nu toe niet luidruchtig of veeleisend. Het is een reparatieafdeling. Zij komen oorspronkelijk uit Emmerik en vertrokken via Dieren naar Hoenderloo. Hun keukenwagen en levensmiddelenauto zijn gisteren door een Britse jager in stukken geschoten. Grote hoeveelheden brood lagen daarna over de weg verspreid. Van deze groep zijn nog meerdere soldaten in Ugchelen ingekwartierd. Zij hebben bij de wasserij van Nieuwenhuis [Hoenderloseweg 155] een werkplaats. Zij laden er ook met een benzinemotor accu's. Soms 30 tegelijk. Zij beschikken over het allerbeste gereedschap. Eén groep repareert ook radio's. Deze heeft een kamer gevorderd van de familie Duuring, de ouders en zuster van de overleden dr. Duuring [Ugchelseweg 88]. Deze Duurings vertoeven als evacués bij Nieuwenhuis. Onze officier heeft twee radio's waarvan één op een accu. Hij luistert voortdurend ook naar de BBC Naast deze groep zijn er nog andere eenheden ingekwartierd. Drie behoren tot de ravitaillering [van levensmiddelen voorzien] en beschikken over paarden en wagens.
De hele ochtend patrouilleren jagers. Zij vliegen onder het wolkendek en daardoor laag. Tussen 7.15 en 7.40 uur worden zevenmaal doelen op de Arnhemseweg ten zuiden van Beekbergen gemitrailleerd. Het luchtdoelgeschut te Apeldoorn vuurt om 10.15 uur. De afweerkanonnen in Hoenderloo schieten om 10.30, 10.50 en 2.10 uur. Een Brits piloot komt om 3.30 uur onder bewaking van twee Duitsers lopend in richting Apeldoorn voorbij. Wij horen 's middags zo nu en dan artillerievuur in zuidelijke richting. Om vier uur komt dezelfde sergeant als gisteren op het fabrieksterrein om over het paard te spreken. Waarom is het gisteren niet verschenen? Mijn neef Arnold staat hem te woord en zegt na enige tijd naar de kapitein te zullen gaan wanneer hij niet snel van toon verandert. Dit helpt niets. De mof begint nog harder te mopperen en wordt zelfs driftig. Hij dreigt het paard met de wagen in beslag te nemen en mijn neef Jan te zullen arresteren. Deze Duitser vertrekt tenslotte maar zonder paard of wagen. Canadese troepen bevrijden Almelo en rukken 20 kilometer naar het noorden op. Het bruggenhoofd bij Almen ligt onder Duits granaatvuur. 's Morgens krijg ik een nieuw exemplaar (nr.350) van de serie Nachrichten für die Truppen gedateerd 1 april. Deze is boven het Kroondomein afgeworpen. 's Avonds om 6.30 uur komt een vreemde officier bij ons. Hij deelt mee dat de kapitein, waarover al op 29 maart kwartier was besproken, toch nog zal komen. Hij zit momenteel in Groningen. Zijn ordonnans komt drie uur later. Eigenlijk moet de luitenant verdwijnen maar deze schikt het zo dat hij van zijn slaapkamer ook een zitkamer maakt. De kapitein zal twee kamers beneden krijgen. Ons adres was maandag opgeschreven omdat er koffers van de kapitein zullen worden gebracht. Het luchtdoelgeschut van Hoenderloo vuurt om 7.30 uur op patrouillerende jagers. De kanonnen in Apeldoorn schieten een kwartier later. De jagers scheren laag over. De moffen die nog over wat benzine beschikken zetten dit zo veel mogelijk achter slot. Zij proberen elkaar te bestelen om toch maar iets in reserve te hebben voor de vlucht. Dat is het Duitse leger 1945! 'Wir capitulieren nie!'

1945 ----- 6 april vrijdag.

HARDONK. Meest bewolkt, weinig of geen regen, zachter. De gehele nacht verkeer van zware Duitse auto's en marcherende troepen. Vandaag rustig. In de avond geregeld geschutvuur te horen. Wanneer komen de bondgenoten nu eens over de Rijn of IJssel?

VAN HOUTUM. Er is 's nachts weinig verkeer over de weg. Alle Duitsers uit de Koudhoornlaan (op elf na) vertrekken. Tot hen behoort de brutale sergeant zodat wij van hem verlost zijn. Met hen gaan zes wagens met Ugchelse voerlieden en paarden. De soldaten die in de fabriek slapen willen niet naar de WC. Zij doen hun behoeften om de fabriek en laten hierbij het nodige papier achter. Dat waait intussen ver weg. Het schijnt dat één of meer van hen een besmettelijke ziekte hebben. Eén van de moffen is vannacht naar Zutphen geweest. Er woeden bloedige gevechten. Een Canadese poging bij Dieren over de IJssel te steken is afgeslagen. Twee al in de fabriek ingekwartierde soldaten vorderen de machinekamer eigenhandig. Zij willen niet allen bij elkaar slapen, zogenaamd wegens luchtaanvallen. De oppasser hangt op de kamer van de officier een autolamp en verbindt deze met ons elektrische net. Daardoor staat op het waterrad een spanning van zes Volt. Door dit sterke verbruik geven de lampjes in de rest van ons huis en bij oom Jan praktisch geen licht meer. Het is weer een echte moffenmanier. Een Canadese tankspits trekt om Zutphen heen en dringt tot drie kilometer voor Deventer door. Zutphen wordt door 1500 Duitsers, meest parachutisten, verdedigd. Zij moeten één voor één met de vlammenwerpers onschadelijk gemaakt worden. Als het een Duitse stad betrof was deze al lang plat gebombardeerd. De laatste moffen bij Doetinchem en Lochem worden vernietigd. De vijand houdt nog stand in Zutphen en Doesburg. De bruggen over het Twente-Rijnkanaal zijn opgeblazen. De tanks reden op één punt over de sluizen en vormden zodoende een bruggenhoofd. Delden behoort ook tot de bevrijde dorpen. De patrouilleactiviteit bij Arnhem houdt aan.
De SD neemt 's nachts de Ortskommandant van Apeldoorn gevangen en brengt deze over naar Hilversum. In Eerbeek en andere plaatsen in de omtrek worden bulletins aangeplakt dat alle mannen tussen 16 en 60 jaar aan deze kant van de IJssel versterkingen moeten aanleggen. De Duitsers hebben eergisteren [4 april] ongeveer duizend kilo springstof onder de brug over het kanaal aan de Deventerstraat gelegd. Omwoners zijn naar elders overgebracht en hebben de ruiten uit de woningen verwijderd. Nu staan de moffen in tweestrijd of de brug op te blazen of af te breken. Zij leggen tien meter verder een tankval aan. Hetzelfde type als bij Brouwersmolen. Alle overige bruggen over het kanaal zijn losgedraaid. Wij horen de hele dag geen vliegtuigen. Om vier uur weerklinkt een zware explosie. Binnen een half uur volgen er nog drie. De arts Kruisinga te Deventer belt 's middags opnieuw onze familie op. De Duitsers hebben 's middags alle kleine bruggen in de stad (onder andere over Schipbeek) opgeblazen. Gorssel is bevrijd. Wij horen 's avonds om 9.05 uur een zware ontploffing. Daarvan trillen de ruiten. Deze explosie laat een lange echo na. Nauwelijks tien minuten later belt deze arts opnieuw uit Deventer op. De spoorbrug is opgeblazen. De verkeersbrug zal spoedig volgen. De Engelsen bevinden zich 1 1/2 kilometer voor de stad. In Deventer is weinig Duitse bezetting. Om 10.25 uur volgt een zware ontploffing. Ook met een lange echo. Eén minuut later volgt een lichtere explosie. Het doet ons denken aan de spoorbrug in Apeldoorn. Wij horen vanaf 's avonds 7 uur vrij intensief artillerievuur in richting Gorssel. Het gaat de hele avond door. Er zijn geen zoeklichten noch lichtflitsen te zien.

BLOEM. De zesde april vanaf 's middags een aanhoudend, afwisselend geschut van mitrailleurs en zwaar kanongebulder richting Gorssel, Eefde en Deventer. En af en toe ook Zutphen. Ook zouden 's nachts de Engelsen de Hoven zeer zwaar beschoten hebben. Men zegt dat vandaag ook de bruggen in Deventer in de lucht gevlogen zijn. 's Middags om 4 uur een zeer scherpe knal vanaf Deventer. Deze kan van de brug gekomen zijn. Ook komen nu de wagens uit richting Zutphen. Beladen met allerhande spullen van de weermacht zoals pakken dekens. Ook passeerden wagens met roeiboten die de Duitsers aan deze kant van de IJssel hadden liggen, omdat ze altijd meenden dat de vijand van het westen komen moest. De boerenwagens zijn gevorderd evenals de paarden.

1945 ----- 7 april zaterdag.

HARDONK. Zonnige dag. Vannacht geweldig veel schieten richting Klarenbeek. Resultaat is me niet bekend. De Duitsers weer druk aan het vorderen van fietsen, bakfietsen, paarden en wagens.

VAN HOUTUM. Het artillerievuur gaat de hele nacht door. Wij zien hiervan geen lichtflitsen. Boven Zutphen en Arnhem is de hemel flauw verlicht. Het kanonvuur is 's morgens tussen 7 en 9 uur zo intensief zoals wij nog nooit gehoord hebben. Er wordt in richting Zutphen en Brummen geschoten. Wij horen naast de explosies ook vliegtuiggeronk. Het duel, want het zijn grotendeels Duitse kanonnen, eindigt om elf uur. 's Nachts slapen slechts zes moffen op de fabriek. Twee in de pakkamer, twee in de machinekamer en twee in de garage. De overigen zijn weg. Eén van hen moest bij Y. slapen. Zijn officieren eisten dit. Hij weigerde het door de schurft en geslachtsziekten die bij die 'dweilen' heersen. Wij horen tussen 9.30 en 10.30 uur een groot aantal ontploffingen in de richting van de IJssel. Het doet aan opblazen van bruggen denken. Om 10.45 uur volgt een zeer zware in richting Zutphen. Daarna zien wij rookwolken opstijgen. De dokter uit Deventer deelt mee dat de verkeersbrug nog niet is opgeblazen. In de stad woeden nog geen gevechten. De Canadezen rukken in drie richtingen naar de woonwijken op. Van familie uit Velp horen we dat het daar vrij rustig is. Slechts enkele granaten slaan in de omgeving in. In Arnhem bevinden zich weinig Duitsers. 's Morgens passeren zeven boerenwagens met aardappels en twee met meel. Ze zijn bestemd voor de moffen in Hoenderloo, Otterlo, Harskamp enzovoort. De Duitsers in de Brouwersmolen vertrekken naar Amsterdam. Het wachtbataljon moet nu de loodsen bewaken. Er zijn alleen 's middags jagers. Het zijn grote formaties die slechts weinig patrouilleren. Het luchtdoelgeschut van Apeldoorn schiet om 1.15 uur.
Het Duitse garnizoen in Zutphen wordt met troepen uit het bevrijde Doesburg versterkt. De Canadezen naderen Deventer ook via de Schipbeek. Zwolle ligt al onder bereik van de Geallieerde artillerie. Duitse patrouilles steken bij Arnhem over de Rijn. Een correspondent geeft een verslag van zijn bezoek aan V-installaties ten oosten van de IJssel. Hij deelt mee dat 80% van de V-1's het doel niet bereikte. Eén projectiel bijvoorbeeld ontplofte bij Zutphen en doodde twee Duitse generaals. Dagelijks komen in bevrijd Nederland 3000 ton voedsel aan bestemd voor Noord-Nederland. Voor Amsterdam, Den Haag en Rotterdam is samen 36.000 ton aanwezig. De Duitsers nemen in Apeldoorn bij de bakkers alle brood in beslag. Zij vorderen de paarden van de Centrale Keuken. Daardoor vervallen de uitdeelposten. Iedereen moet zijn eten nu bij de Keuken zelf halen. Vele winkeliers hebben plotseling gebrek aan levensmiddelen. Ze verklaren dat het een gevolg is van het afsluiten van de IJssel (door Geallieerde opmars). Het lijkt ons eerder op een smoesje. Karnemelk bijvoorbeeld zou uit Zutphen komen. In Apeldoorn zijn weer veel fietsenvorderingen. De bij ons ingekwartierde luitenant vordert de tractor van Melissen. Zijn soldaten vinden het onnodig. Deze moffen ruilen veel gestolen goederen. Bijvoorbeeld twee fietswielen met nieuwe banden voor vier kippen, paard en wagen voor honderd eieren enzovoort. Twee burgers uit Ugchelen doen aangifte dat de bij hen ingekwartierde soldaten onder de luizen zitten. 's Avonds om 7.30 en 9 uur komen vrachtauto's bij onze garage en laden bevroren vlees uit. Daaronder zijn vijf varkens. Voor de distributie rijden huifkarren de hele avond weer op en neer. Over één kar hangt een witte doek met een rood kruis. Wij horen 's avonds artillerievuur in richting Zutphen. Het geluid is zwak.

BLOEM. De hele dag aanhoudend kanongebulder tussen Zutphen en Deventer. Tevens een opgaande rookkolom van in brand geschoten gebouwen. Hier op de weg een grotendeels trekken van manschappen en zo nu en dan van wagens richting Zutphen.

1945 ----- 8 april zondag.

HARDONK. Bewolkt en guur, later opklarend en stalend weer. De gehele dag geronk van vliegtuigen richting Deventer. Volgens telefoonberichten zouden de Canadezen tot aan de stad zijn doorgedrongen en vechten in de omgeving van Knutteldorp. Ook dringen ze op vanaf Schalkhaar. Tegen de avond komen hier verscheidene vliegtuigen over. Drie bommen bij het station, afweergeschut vernield, samen met enige wagons en schade aan een huis. Een uur later opnieuw een aanval. Zware rookwolken waren vanuit mijn huis te zien.

VAN HOUTUM. Het kanongebulder gaat de hele nacht door. Echter met tussenpozen. 's Morgens om 7.30 uur komt de kapitein waarvoor op 29 maart al bij ons kwartier werd gemaakt. Zijn rang komt eigenlijk met die van majoor overeen. Hij schijnt de eerste uren op de grond te hebben geslapen. We zien hem pas om elf uur op bed en dan nog boven op de sprei liggen. Hij heeft volgens zijn oppasser in zes nachten niet geslapen. Hij staat dan ook pas om vijf uur 's middags op. Zijn ordonnans staat de hele morgen bij ons in de keuken en is zeer down. Hij moet naar het front en vraagt ons voor hem in de kerk te bidden. De meeste in de omgeving ingekwartierde Duitsers zijn terneergeslagen. Zij weten allen dat de oorlog verloren is en zijn vast overtuigd dat zij na gevangenneming hun vaderland niet direct zullen terugzien. Zij weten zeer goed dat de gevangenen in arbeidsbataljons zullen worden ondergebracht voor de wederopbouw van de geplunderde gebieden. Hun stemming wordt nog slechter doordat velen sinds lange tijd geen bericht van huis meer ontvangen. Eén van de chauffeurs (machinekamer) wil zich niet laten gevangennemen. Hij pleegt liever zelfmoord (denk aan spreuk 'Liever dood dan slaaf'). Deze soldaten waarschuwen ons voor de oppasser van de luitenant. Hij geeft iedereen aan. De oppasser wil graag een gesprek aanknopen en over zijn reizen naar Argentinië (tezamen zes) spreken. Hij moet altijd de nieuwsberichten van de Duitse radio stenografisch opnemen. Deze worden twee maal daags aan de soldaten voorgelezen, meestal in de tuin van Preller [Hoenderloseweg 147]. De Duitsers laden hun accu's zelf niet meer omdat de benzinemotor kapot is. Dit gebeurt nu met het waterrad van Preller [Preller was bleker]. Door het gevaar van de inkwartiering kan ik daar ook niet meer naar de radio luisteren.
In deze dagen ga ik weer veel naar mevrouw Roosegaarde-Bisschop [Hoog Buurloseweg 145]. Zij heeft het radiotoestel echter ook beter opgeborgen dan vroeger. De luitenant heeft de autolamp op de slaapkamer nu niet meer op ons lichtnet maar op een aparte accu aangesloten. De antenne die eerst door de kamer hing is nu met een appelboom verbonden. De moffen zijn bij ons niet zo lastig als bij anderen. Zo bijvoorbeeld zetten zij bij de buurman Nieuwenhuis [Hoenderloseweg 155] voortdurend de pannen van het fornuis en koken eerst hun eigen eten. Bij een landbouwer worden twee hoeren ondergebracht. Zij moeten voor de Duitsers aardappels schillen. Daarbij komt nog dat zij steeds meer ruimte in de diverse huizen vorderen. Wij horen 's morgens vrij intensief artillerievuur in richting Deventer, Zutphen en Dieren. Een Duits soldaat verklaart dat Duitse artillerie Zutphen heeft platgeschoten. In Beekbergen worden nu ook biljetten aangeplakt waarop staat dat alle mannen tussen 16 en 60 jaar zich moeten melden. Er verschijnen slechts twee personen. Zij moeten dekkingsgaten tot langs de kleinste wegen graven. Wij horen om drie uur uit Deventer dat er in de stad nog niet wordt gevochten. Jagers patrouilleren 's middags na 3.30 uur. Zij mitrailleren om 4.15 uur doelen in richting Assel. Het lijkt ons dat er ook bommen vallen. De ontploffingen zijn door het kanongebulder langs de IJssel niet goed vast te stellen. Een kwartier later woedt een luchtgevecht tussen twee Britse jagers en een Duitse. We horen de hele dag ontploffingen in westelijke richting. De ene minder hard dan de ander. Later horen wij dat tien Duitsers van een sprengcommando de laatste installaties in Radio Kootwijk hebben opgeblazen. Het luchtdoelgeschut van Apeldoorn schiet om 6.45 uur op drie patrouillerende jagers. Eén ervan vliegt recht omhoog en maakt daarna een duikvlucht (door nieuw granaatvuur begroet) loodrecht naar beneden en laat een bom vallen. Het toestel herhaalt het nog éénmaal en vliegt vervolgens weg. Het afweervuur is zeer geconcentreerd. Later horen we via de telefoon dat de bommen op de losplaats van het station zijn gevallen. De rails staan rechtop. Enkele kanonnen zijn beschadigd. Enige Duitsers raken gewond. Jagers mitrailleren om 7.30 uur tot vijf maal toe doelen in de richting van de spoorlijn. Om acht uur vallen vier bommen in de richting van het station. Vijf minuten later volgen er nog drie. De inslagen (lichtflitsen) zijn goed te zien. Afweerkanonnen schieten opnieuw. Alle bommen zijn naast het station gevallen. Er is grote glasschade tot één kilometer in de omtrek. Het luchtdoelgeschut is opnieuw beschadigd. Op deze dag zijn in Apeldoorn minstens 30 nieuwe afweerkanonnen ter versterking aangekomen. Twee Duitse soldaten patrouilleren 's avonds in onze omgeving en houden onder meer controle op het vlees in de garage.

BLOEM. De achtste april deden Tommies nog een aanval met 4 vliegtuigen op het station van Apeldoorn en wierpen 4 bommen op een trein. Men zegt dat Zutphen door de Tommies is ingenomen. Het zou huis voor huis verdedigd zijn.

BRANDWEER. 's Avonds om 7 uur kregen we een zware aanval op het afweergeschut van het Station staande nabij de Kayersdijk. Het afweergeschut werd totaal vernield waarbij de nodige moffen om zeep gebracht werden. Twee huizen aan de Kayersdijk werden totaal vernield waarbij 3 personen om het leven kwamen. De aangerichte schade was groot. 's Avonds van 8 tot 11 uur kwam een tweede aanval en nu op de Kayersdijk en het Spoorlaantje. Hierdoor ontstond alleen materiële schade.

SPOORWEGEN. In Apeldoorn ontstond door bommen veel schade aan gebouwen, rollend materiaal en de spoorbaan.

POLITIE. 18.45 uur. De Lucht Beschermings Dienst geeft kennis dat er bommen zijn gevallen op het Stationsemplacement. Personeel gaat er heen en het is de Feldgendarmerie bekend.
20.30 uur. Met betrekking tot 18.45 uur rapporteert de hoofdwachtmeester dat er op de Kayersdijk ook twee bommen zijn gevallen. Daarbij is perceel nr.5 geheel vernield terwijl er veel schade is aangericht aan de daarnaast gelegen percelen. Gedood zijn Meier en echtgenote Kayersdijk 1 en Willempje Kroeze Kayersdijk 7, echtgenote van de Graaf. Verder zijn er drie zwaar gewonden die overgebracht zijn naar het RK-ziekenhuis. De lijken zijn overgebracht naar het ziekenhuis aan de Sprengenweg. De opperluitenant met personeel van de Recherche was ter plaatse. Feldgendarmerie Luitenant Panzer en Hauptscharfuhrer Sterling bekend.
21.00 De LBD geeft kennis dat er vijf bommen zijn gevallen aan de Kleine Vossenweg in het open veld. Geen persoonlijke ongelukken en geen schade.
21.00 In de Spoorlaan hoek Stoomwezenstraat zijn twee bommen gevallen. Perceel Spoorlaan 46 is zwaar getroffen en onbewoonbaar. Verder veel glas en pannenschade. Vijf burgers licht gewond en een Duits militair gedood. De vereiste meldingen zijn gebeurd

1945 ----- 9 april maandag.

HARDONK. Bewolkt, koude morgen, later helder. Minder vliegtuigen dan gisteren. Af en toe zwaar gedreun, ook vanavond. Vanavond strenge controle op het tijdig van straat zijn. Alle lui die zich maar even na achten op straat bevonden werden naar het politiebureau gebracht. Postverzending wordt zo goed als onmogelijk, alleen naar de omgeving kan nog verzending gebeuren.

VAN HOUTUM. Er is de hele nacht druk verkeer over de Hoenderloseweg. Zowel vrachtwagens als huifkarren. Meest in richting Hoenderloo. De luxe wagen van de luitenant wordt met een tractor naar Utrecht overgebracht. De gevorderde tractor (van Melissen) staat onbewaakt onder de bomen bij de fabriek. Wij horen 's nachts zo nu en dan artillerievuur in richting Deventer. Overal in onze omgeving liggen honderden strooibiljetten. Sommige liggen op de daken. Weer andere hangen nog in de bomen. Mijn neef Henk haalt er één uit de dakgoot. Hij leest deze eerst nog op bed alvorens zich aan te kleden. Het zijn Vliegende Hollanders. Zij zijn gisterenavond om tien uur boven Ugchelen afgeworpen en door de wind naar het zuiden afgedreven. Zij liggen naar schatting over een oppervlakte van drie vierkante kilometer en zijn alle goed verspreid. Slechts op enkele punten liggen enige pakken. In de tuin van mijn neef Arnold zijn de resten van de bomwand terechtgekomen. Onze luitenant heeft er ook één [een Vliegende Hollander]. Zijn oppasser moet deze vertalen. Eén soldaat zegt dat de landkaart op het pamflet met de werkelijkheid achter is. Enkele Duitsers verscheuren wat exemplaren. Vele anderen lezen het echter nog eerst. De moffen die bij oom Jan slapen moeten 's morgens om 4.30 uur opstaan en een begin maken met het oprapen van de strooibiljetten. Zij lopen dwars door de groentebedden. Ze staken nadat zij vijf gonjezakken [zak van Indische hennep geweven grove stof] vol hebben. Elders in Ugchelen zijn ook nog andere moffen bezig. Zij verzamelen slechts een gering percentage van het totaal. Ze houden na enige uren ook met dit onbegonnen werk op. Zelf raap ik alle Vliegende Hollanders om het huis en in een afgezonderde wei bij de fabriek op. Het verspreiden is door de fietsenvorderingen en mensenjachten moeilijker geworden. Het is niet te schatten hoeveel van deze strooibiljetten zo ongeveer zijn doorgegeven. Ook nu gebruiken velen het weer als papier om er de kachel mee aan te maken. Deze Vliegende Hollander is gedateerd 6 april 1945 (nr.124) en geeft als inhoud 'Twente bevrijd'. Britten aan de IJssel. Wij horen vanaf 's morgens tien uur vrij intensief artillerievuur in de richting van de IJssel. Het gaat met tussenposen tot drie uur door. Het gebulder houdt steeds enige seconden aan. Wij vermoeden dat enige batterijen tegelijk vuren. Wij horen alleen het ontploffen van de granaten. Het is het hevigste bij Dieren. Ook in richting Olst is kanonvuur te horen. De Duitsers richten in de omgeving drie nieuwe munitieopslagplaatsen in. Eén is aan de Hoogbuurloseweg in een jong dennenbos naast Maassen [Hoogbuurloseweg 66]. De andere zijn in de paddestoelenkelder van Rezel en in een dennenbos ernaast. Het is naast pantservuisten meest munitie voor lichte wapens. Dit doet ons niet zozeer denken aan aanvoer van nieuwe munitie maar aan verspreiding van de bestaande voorraden. Dit ter vermijding van het risico dat alles door een enkel bombardement verloren zou kunnen gaan. Prins Bernhard brengt twee uur na de bevrijding een bezoek aan Zutphen. Bij Deventer woeden zware gevechten. Echter nog niet in de stad. Eén colonne bevrijdt Holten en rukt van daaruit tot acht kilometer voor Deventer op. Alle Duitse soldaten uit de omgeving worden bij de wasserij van Nieuwenhuis gereinigd met het oog op luizen (zie 7 april 1945). Zij krijgen 80 kleine stukken schuimzeep om zich voortaan goed te kunnen wassen. 's Avonds om 6.15 uur cirkelt een vliegtuig zodanig rond dat er een dubbele acht staat geschreven. Kort daarna vliegen tien tweemotorige bommenwerpers erdoor. Wij horen 's avonds vanaf acht uur opnieuw artillerievuur. Ditmaal in richting Deventer. Het is uitsluitend afschieten van granaten. Het betreft dus Duits geschut dat op de stad of omgeving schiet.

BLOEM. Vannacht geen schieten gehoord. In de voormiddag weinig kanongebulder wat echter na de middag in hevigheid toenam. Vooral richting Gorssel van waaruit met zware kanonnen Deventer beschoten werd en wat dan ook optrekkende rookkolommen te zien gaf. Tegen 6 uur een aanval van 6 bommenwerpers op Twello die een groot aantal bommen afgooiden die we wel hoorden gieren maar door de afstand niet zien konden. In de voormiddag deden jagers een aanval op het afweergeschut wat aan de Oudhuizerstraat in Klarenbeek staat. Ze vernietigden een afweerkanon, tevens doden en gewonden onder de Duitsers. Vijf burgers werden gewond en drie boerderijen vernield.

1945 ----- 10 april dinsdag.

HARDONK. Zonnig voorjaarsweer. Tocht naar Vaassen. Alles goed gegaan en wat meel, boter en een paar eieren meegebracht. Tussen twaalf en een uur zwaar geschutvuur richting Veessen. Veel toestellen in de lucht en telkens geluid van ontploffingen. Om half drie terug uit Vaassen. Op geruchten van het opblazen van de Kanaalbrug houden veel mensen in het centrum hun ramen en deuren los. 's Morgens was er overal in Apeldoorn controle van persoonsbewijzen, fouillering en werden fietsen gevorderd. Er staat hier geschut opgesteld aan de Drostendijk en bij de Sint Jozefstichting [aan de Deventerstraat]. De gevechtshandelingen komen dichterbij!

VAN HOUTUM. Een Duitse auto komt 's nachts het meeste vlees uit onze garage halen. Het moet door de stank opnieuw worden ingevroren. Enkele huifkarren laden ook vlees. Dit gaat echter naar Hoenderloo. De auto rijdt nog tegen de stenen post en gooit een veldkei in de tuin omver. Onze luitenant komt midden in de nacht van Hoenderloo terug. Hij is onderweg nog tegen een boom gereden. Hij vertrekt 's morgens per motor naar Baarn. De 'Hollandse' SS breekt 's nachts in Ugchelen op zes plaatsen in en neemt levensmiddelen mee. Het is niet de eerste keer dat zij in Ugchelen plunderen. Mijn neef Arnold kreeg gisterenavond om 10.30 uur weer inkwartiering. Zijn serre en garage zijn gevorderd. Bij zijn huis staat een vrij grote keukenwagen. In de serre is een soort magazijn. Deze moffen beschikken over voldoende eten. De resterende erwtensoep (met varkensvlees) wordt dan ook 's avonds onder de burgers verdeeld. In ons hele dorp is weer nieuwe inkwartiering. Deze Duitsers jagen hun paarden in de diverse weiden. Langs het kerkhof en elders in de omtrek zijn stukken geschut geparkeerd. De manschappen slapen er naast. Op Het Loo staat al geschut in stelling. De moffen lopen in Ugchelen op enkele punten met stafkaarten rond. Het lijkt of hier ook kanonnen zullen worden opgesteld. Wij horen 's morgens van 6.30 tot 7 uur een onafgebroken artillerievuur in richting Oosterbeek. Jagers patrouilleren 's morgens zo nu en dan. Het luchtdoelgeschut in Apeldoorn schiet nog even. De luchtactiviteit neemt 's middags echter toe. Om 4.30 uur duiken jagers onafgebroken in richting Hoenderloo. Afweerkanonnen schieten nog om 2.45 en 5 uur. Inmiddels oefenen de Duitsers met middelzwaar geschut in zuidelijke richting. De Duitsers fouilleren 's morgens op vele punten in Apeldoorn voorbijgangers. Wij hebben geluk. Een arbeider die voor ons een stapel Vliegende Hollanders moet wegbrengen wordt niet gecontroleerd.
Canadese tankcolonnes bevrijden Rijssen en Holten. Aan de zuidrand van Deventer vinden zware gevechten plaats. De patrouilleactiviteit houdt bij Arnhem aan. Radio Oranje deelt nog het volgende mee over Zutphen. De mensen leefden in de kelders. De stad is deerlijk gehavend. Bijna ieder huis heeft schade. Het is hoofdzakelijk te wijten aan het opblazen van twee munitiedepots en alle bruggen (IJsselbrug vloog vrijdag in de lucht). De moffen haalden even voor de bevrijding 20 mannen uit de gevangenis en fusilleerden deze op de IJsselkade. De vijand stak het weeshuis in brand voor te vroeg vlaggen van enkele bewoners. De Nederlandse vlag hangt half stok boven de Canadese graven. De verkeersbrug in Deventer wordt 's morgens om half tien opgeblazen. In Terwolde, Voorst en Wilp is grote schade door Brits artillerievuur op Duitse kanonnen. Hetzelfde geldt voor Schaarsbergen. Er komen zelfs granaten in Klarenbeek terecht. Vijf soldaten lopen om vijf uur het fabrieksterrein op en eisen een wagen. Ze hebben al een paard. De moffen verdwijnen tenslotte zonder succes. Op hetzelfde moment passeert een viermotorige bommenwerper. Deze vliegt zeer langzaam in westelijke richting. Hij heeft vermoedelijk twee defecte motoren. De afweerkanonnen in Apeldoorn vuren om 6.15 en 7.30 uur. Hoenderloo schiet om 8.15 uur. De oppasser van de kapitein geeft ons een kuch [kazernebrood] en een stuk zeep. De slager moet naar het front. Enkele soldaten van de luitenant gaan naar Dieren nog het één en ander halen. Zij gaan bij gebrek aan benzine met paard en wagen. 's Avonds komen tussen 10 en 10.30 uur vliegtuigen verspreid in richting Duitsland over.

BLOEM. De tiende april deden de Tommies met zes vliegtuigen weer een aanval op het afweergeschut te Duistervoorde en gooiden acht bommen. Tevens werd aan de overkant van de IJssel door de Tommies iets in brand geschoten wat wel 2 uur brandde. Een aanhoudend kanongebulder van oostelijke en nu ook uit zuidelijke richting. De Duitsers voerden met paard en wagens van de boeren uit de omtrek, materiaal af en aan.

POLITIE. 21.00 uur. De Lucht Beschermings Dienst geeft kennis dat er bommen zijn gevallen in het open veld aan de Ramsbrugweg / Oude Zwolseweg. Vier niet ontplofte bommen liggen in het weiland van Schoonhoven nabij genoemde plaats. Feldgendarmerie bekend.

1945 ----- 11 april woensdag.

HARDONK. Warme zonnige dag. Heel weinig vliegtuigen. Slechts af en toe gedreun. Volgens geruchten moet Deventer gistermiddag bevrijd zijn en schijnt er vandaag bij Olst en Wijhe gevochten te zijn. De oostelijke IJsseloever is dus grotendeels vrij.

VAN HOUTUM. De Duitsers halen om middernacht weer een grote partij vlees uit de garage. De moffen verplaatsen hun artillerie. Ze brengen sommige in Ugchelen in stelling. Daarvan enige tegen de muren van woningen. Officieren meten echter nog verschillende terreinen op. 's Morgens schieten kanonnen die tussen Hoenderloo en Beekbergen staan opgesteld in richting Arnhem. Wij horen van Duitsers en kennissen uit Velp dat Velp en omgeving onder zwaar artillerievuur liggen. Alle Duitsers in Ugchelen moeten zich op bepaalde punten verzamelen. Daar wordt voor hen een decreet van de Duitse bevelhebber in Nederland voorgelezen. Het westen van Nederland is afgesneden. De Canadezen hebben dus de Zuiderzee [IJsselmeer] ergens bereikt. Iedere Duitse soldaat moet echter tot het uiterste vechten. Hij mag geen slappe houding aannemen. In dit verband wordt over de strijd om Zutphen gesproken. Daar zouden zich zo maar 44 moffen hebben overgegeven. Zij werden bij een tegenaanval door Duitse troepen gevangengenomen en onmiddellijk gefusilleerd. De straf zal ook tot hun familie worden doorgevoerd (het bericht lijkt fantastisch en lijkt eerder een verzinsel voor angstaanjaging). Duitse paarden grazen van drie tot zes uur in de wei naast ons huis. Overdag komen zo nu en dan groepjes Duitse soldaten lopend in richting Hoenderloo voorbij. Zij zijn doodmoe. De moffen (onder andere SS en bedieningsmanschappen van de artillerie) zetten 's middags om 4.30 uur een groot blok bij de Hoogbuurloseweg af. Zij fouilleren alle bewoners en voorbijgangers. Er vinden veel huiszoekingen plaats. Oom Jan en tante Dries worden op hun wandeling eveneens gefouilleerd. Het gebeurt zeer nauwkeurig. Alle bankbiljetten bijvoorbeeld worden één voor één nagekeken of er ook iets tussen zit. Deze maatregel staat in verband met het ontsnappen van een Jodin. Zij werd door de Landwacht aangehouden en verraadde nog het adres waar zij ondergedoken was. Haar gastheer en enige andere bewoners worden gearresteerd. De derde Canadese Divisie bevrijdt Deventer. Dinsdag om 12 uur begon een zwaar artilleriebombardement op de Duitse stellingen (voornamelijk fabriek en bos). Daarna rukken infanterie en tanks vanuit het noordoosten (2 kilometer van de woonwijken) op de stad aan. Toen de Canadezen het Duitse afweervuur en een tankgracht hadden bedwongen gaven zich 180 Duitsers over. De overigen staken de IJssel in bootjes over. Degenen die in de stad achterbleven hadden geen gevechtswaarde. Deventer is door de bevrijding weinig beschadigd. Dit kan niet van de bombardementen van de laatste maanden gezegd worden. De schade in deze stad is hierdoor hoofdzakelijk ontstaan. Er zijn de laatste dagen echter nog meer ruiten gesprongen door het opblazen van de bruggen en het Duitse artillerievuur. Dat schiet nog steeds vanaf de Veluwe op de woonwijken. De bevolking bracht de laatste dagen in kelders door.
Prins Bernhard brengt een bezoek aan Lochem, Enschede, Hengelo, Oldenzaal en Almelo. Radio Oranje deelt 's avonds mee dat Canadese troepen om 4.30 uur een bruggenhoofd over de IJssel hebben gevormd. Verdere bijzonderheden ontbreken. De Duitsers brengen 's avonds hun artillerie in Ugchelen definitief in stelling. De vrouw van D. Schippers [Mettaweg 7], onder andere moeder van een kind van vier maanden, is enige tijd geleden naar Overijssel gefietst om er voedsel voor het gezin te kunnen kopen. Zij is nu waarschijnlijk bevrijd. Het is echter zeker dat zij voorlopig niet meer terug kan komen. Twee buurvrouwen verzorgen de baby. Wij horen tussen 6 en 7.30 uur voortdurend zware artillerie salvo's in zuidelijke richting. Jagers patrouilleren en worden door luchtdoelgeschut beschoten. Om 7.20 uur passeren acht bommenwerpers via het oosten van zuid naar noord. De hele avond rijden veel huifkarren het grint voor ons huis op. De slager deelt namelijk weer vlees uit. Op de wagens liggen verschillende levensmiddelen zoals kuch, wijn enzovoort. Een vrachtauto brengt om 9 uur weer een nieuwe hoeveelheid rundvlees en worsten. Onze kapitein komt een uur later weer thuis. Hij rolt zijn dekens en ander bezit op en vertrekt. De Duitsers hebben groot alarm. Ook de officier verdwijnt en rijdt om 10.40 uur met zijn auto weg. Wij zien de hele avond en nacht zoeklichten in richting Zutphen en Arnhem. Deze staan onbeweeglijk. 's Avonds om elf uur horen wij een zeer zware ontploffing. Het is het eerste schot van de nieuwe artillerie.

BLOEM. Voormiddags een gewoon geschut van de IJssel en uit zuidelijke richting. Maar tegen drie uur wel een uur lang een geweldig aanhoudend zwaar gedreun wat de grond hier deed daveren. Men schoot over een strook van Eefde tot Gorssel. Men zegt dat hier de Canadezen de IJssel overtrekken. Bij Bart Borgonjen van de Rakhorst is een zeer zwaar kanon geplaatst die een afwisselend vuur onderhoudt. Vermoedelijk op de over de IJssel trekkende Canadezen. 's Nachts is aan de Broekstraat bij Konijnenberg een stuk afweer geraakt. Van 's nachts twee uur tot 's morgens was het een ontploffen van de munitieopslag. 's Morgens beschoten de Canadezen de zes afweerstukken die bij Bart Borgonjen stonden opgesteld. De kanonnen zijn vernietigd en de soldaten gedood en gewond. Ook zijn de granaten ingeslagen; 2 bij Reinder Lebbink, één bij Tiem Mulder en één bij Willem Mulder. De gehele voormiddag een aanhoudend geschut waarbij de granaten ontploften op de Posterenk en Twello. Branden doen vermoeden dat huizen getroffen zijn. Men zei dat 's middags de pantsers van de Canadezen in Voorst zouden staan. De landmacht van hier tegenover staat gereed voor vertrek. Op de straat en op het land is geen man te bekennen. Tot 's avonds een nog geregeld schieten met zwaar geschut uit het oosten, ook van een in de Achterhoek opgesteld Duits kanon. In de voornacht een zware knal van een dichtbij ontploffende granaat. Verder 's nachts een op verre afstand vanuit het oosten kanonvuur gehoord. 's Morgens kwamen de eerste Duitse troepen lopend uit Voorst hierlangs. Ook kwamen er drie wagens van Klarenbeek af. Twee bespannen met paarden en een wagen zonder paard, getrokken door zeven man met 2 pinkkalveren achter de wagen en de wagen vol uitrustingen. 's Morgens om 8 uur mitrailleurvuur van de kant van de Pollsbossen. Vermoedelijk van aankomende Canadezen die door de Duitsers nog worden tegengehouden.
Nadat de Canadezen Zutphen en Deventer vrij gemaakt hadden zijn ze na een hevige beschieting van wel 3 uur lang tussen de IJpenberg en de Nijenbeek 's nachts over de IJssel gekomen. Ze hadden tanks die de IJssel doorzwommen. Nadat ze eerst met kanonnen alles schoongeveegd hadden (wat er nog aan Duitse manschappen en materiaal op De Klei was) hebben ze een rookgordijn gelegd en konden ze de pontonbrug maken. Edoch, de Duitsers hadden zware kanonnen opgesteld op het Hondsveld, bij Hekkeler op Bussloo bij de Kerk, Zwarte Kolkstraat op het land van het Hul en op de Schaak bij de Voordersteeg, maar de Tommies vuurden met zwaar geschut en brachten alles tot zwijgen. Ze zijn door Wilp en de Marsstraat op komen rukken en waren de 2e dag al, via de Posterenk en de Achterhoek, hier op de Kar. In de Achterhoek hadden ze 3 linies lichte kanonnen opgesteld die het vuur onderhielden op de bossen van Nolthenius, waarin de Duitsers teruggetrokken waren, en later op Apeldoorn. Drie a vier dagen is het in actie geweest zowel bij dag als bij nacht, toen trok het verderop naar Apeldoorn. Bij Lobbers hebben die 72 stuks licht geschut gestaan. 's Avonds werkten de zoeklichten die het bos van Nolthenius in het licht konden zetten als was het dag. In het bos van Nolthenius duurde de tegenstand drie dagen en toen was ook de tegenstand van de spoordijk geweken waar de Duitsers zich ingegraven hadden. Daar zijn ze met kanonvuur verdreven, hetwelk hier 100 meter van huis stond en bij het vuren de ramen deed rinkelen. Ook vlogen er scherven van de terugschietende Duitse kanonnen waarvan de projectielen hier naast het huis in de wei terechtkwamen. Dit duurde twee dagen tot ook hier de posten wegtrokken richting Apeldoorn. Drie gesneuvelde Canadezen zijn hier binnengebracht in het café van Henk Rouwenhorst, wat tot lazaret was ingericht. Ze zijn op de Posterenk begraven. De buren hier schonken bloemen.

STERKEN. Operatie ´Cannonshot´. De opdracht die de divisie van C.2e Legerkorps kreeg was in het kort gezegd "Vorm een bruggenhoofd over de IJssel en bezet Apeldoorn". De operatie werd als volgt uitgevoerd:
16.00 uur, inleidend artilleriebeschieting.
16.30 uur, 2e Brigade steekt de rivier over en vormt een bruggenhoofd.

1945 ----- 12 april donderdag.

HARDONK. Zeer zacht weer. Een nacht en dag vol spanning! Gisteravond begon er al veel gerij van Duitsers. Toen volgde een nacht vol lawaai. Een vliegtuig kwam laag over en wierp lichtkogels. Deze ontploften met veel herrie. Toen sprak de artillerie uit Ugchelen met zware dreunen een stevig woordje mee terwijl uit de verte ook onophoudelijk kanonvuur te horen viel. Daarna vlogen met zware slagen achtereenvolgens de spoorbrug en de andere Kanaalbruggen de lucht in. Alleen de bruggen Deventerstraat, Molenstraat en de Loobrug zijn nog intact. De strijd moet wel heel dichtbij zijn gekomen. 's Morgens drong de werkelijkheid langzaam door. De Canadezen zijn de IJssel over. De bevrijding is nu nog maar een kwestie van enkele dagen! Het schieten hield de gehele morgen aan tot het na 1 uur plotseling verstomde. Het bleef de verdere dag angstwekkend stil. Volgens latere geruchten moeten de Canadezen bij Nijenbeek over de IJssel zijn gekomen. Vandaag trekken voortdurend Landwachters en Duitsers voorbij met zwaar bepakte fietsen, voornamelijk richting Ede en Amersfoort. Zag ook nog een "moffengriet" op een volgeladen fiets zich in "veiligheid" stellen. Steeds zie je zwaar bepakte Duitse wagens en auto's langs komen. Het rijkscommissariaat is vertrokken. De SicherheitsDienst is aan het inpakken. De heren voelen dat hun regiem ten einde spoedt. Nu wachten we vol spanning op de komst van de bevrijders. Zal het zonder of met strijd gaan? Ik heb vanavond wegens het bijzonder zachte weer bij familie buiten kunnen zitten. Alles staat volop in bloei. Kastanjes, linden, berken, lariksen zijn al groen. De eiken en beuken beginnen te knoppen. Het is dit jaar bijzonder vroeg voorjaar. Het was vandaag ook weer fietsen vorderen. Tot het laatst blijft het oppassen. Het is nu (half negen) erg stil op straat, alleen passeren er af en toe wat Duitse wagens.

VAN HOUTUM. De kanonnen in Ugchelen schieten tussen middernacht en twee uur voortdurend. Meestal vuren er drie tegelijk. Het is een oorverdovend lawaai waarna een echo weerklinkt. Niemand kan slapen. Tijdens het kanonvuur worden veel foto's gemaakt. Men hoort de hele nacht kanongebulder in de richting van de IJssel. De artillerie in Ugchelen vuurt 's morgens tussen 6 en 7 en om acht uur opnieuw. Rondom de kanonnen is grote schade. Bij de omliggende woningen is grote glas- en dakpannenschade. Dit lijkt het allergrootst op de Keienberg. Er zijn daar bovendien sponningen uit de ramen en deuren uit de kozijnen gevlogen. Het geschut is van het kaliber 23 centimeter. Het werd vroeger aan de kust gebruikt. Het is erg gecamoufleerd. Tegen ieder kanon staan grove dennenbomen. Dennentakken overdekken het geheel. De moffen hebben op de Keienberg enkele schuren afgebroken. De wanden dienen nu voor camouflage van het geschut. Onze luitenant komt 's nachts om vier uur thuis. Wij horen van familie uit Apeldoorn dat er in de afgelopen nacht een groot aantal kanaalbruggen zijn opgeblazen. De Canadezen vechten volgens geruchten al in Voorst en Twello. De 'Hollandse' SS oefent in het nabij zijnde bos met scherp en gebruikt ook mitrailleurs. Officieren meten de Kooiberg en de Ugchelseberg op. Het doet ons weer aan het plaatsen van artillerie denken. De zware kanonnen in Ugchelen vuren 's morgens vele keren. Gemiddeld éénmaal per drie kwartier. Het inslaan van de granaten is bijna niet te horen. De hele ochtend passeren loslopende paarden in richting Hoenderloo. De dieren zijn door burgers in Apeldoorn gebracht, moffen arresteerden jongelui op straat en namen hen het persoonsbewijs af. Daarna werden deze jongens bevolen de paarden naar Ede te brengen. Gisterenmiddag zijn op de Hoogbuurloseweg alle burgers gefouilleerd. Deze kwestie heeft nog een nasleep. Of het toeval of verraad is weten wij niet. Zij vinden in het huis van Huijgen [Hoogbuurloseweg] een radio en een defecte vliegtuigzender. De eigenaar wordt naar de kazernes overgebracht.
In Apeldoorn zijn weer veel fietsenvorderingen. Een Sprengcommando komt bij de fabriek van Van Gelder aan. De gebouwen worden gelukkig niet opgeblazen. De moffen verwijderen alleen vitale delen uit de turbines. In de afgelopen nacht zijn op de Veluwe in het geheim parachutisten en jeeps gedaald. Het is dan ook te verklaren waarom enkele burgers al Engelse soldaten op punten ver achter het front zien. Het zware geschut in Ugchelen is 's middags bijna niet in actie. In de wei naast ons huis lopen van 1 tot 6 uur weer paarden van de Duitsers. Om 4.30 uur duiken 20 Geallieerde jagers uit de wolken omlaag. Zij mitrailleren niets. Het afweergeschut in Apeldoorn vuurt op de toestellen. De luchtdoek in Hoenderloo schiet drie uur later eveneens op patrouillerende jagers. Het Canadese bruggenhoofd over de IJssel ligt bij Wilp. Het was eerst twee kilometer breed en twee kilometer diep. Radio Oranje spreekt 's avonds over een bruggenhoofd van 1 1/2 x 3 kilometer. De omroeper zegt tot twee maal toe ´De Canadezen rukken op naar Apeldoorn.´ De Duitse posities rondom Arnhem zijn vannacht zwaar beschoten. Tankcolonnes rukken vanuit Deventer tot 15 kilometer voor Zwolle op en maken 600 gevangenen. Het afweergeschut te Hoenderloo vuurt 's avonds om 7.45 en 8.10 uur op patrouillerende jagers. De Duitsers in onze omgeving reageren nog niet op de Canadese overtocht over de IJssel. De honderd soldaten van de 'Hollandse' SS ontvangen nog gewoon les onder de eikenbomen in onze Sprengen. De slager en vele anderen zitten te zonnen. De kapitein slaapt niet meer bij ons maar een 400 meter verder in het huis waar zijn bureau is. Om zeven uur klopt een soldaat aan de deur en geeft een biljet af. Daarmee kunnen wij inkwartieringsgeld bij de Ortskommandant innen. Mijn vader maakt er geen gebruik van. Om 9 uur komen twee moffen op het fabrieksterrein en vragen inkwartiering voor twaalf man. Zij moeten voorts een ruimte hebben om te koken. Dit gebeurt met ketels en niet met een keukenwagen. Zij zullen in de Pakkamer [van de fabriek] slapen. De garage van oom Jan wordt voor het koken ontruimd. Wij horen de hele dag echter met tussenposen artillerievuur in de richting van de IJssel. 's Avonds om tien uur begint een zeer intensief kanonnenvuur in richting Arnhem. Het lijkt op een spervuur en gaat onafgebroken door tot 11.30 uur. Daarna neemt het in hevigheid af.

MOERMAN. De onrust begint in de nacht van woensdag 11 april op donderdag 12. Worden gebeld dat de brug over het kanaal met zware lading van vliegtuigbommen er uit zal gaan. Staan op en zetten alles open. Wel springen de Ericabrug en Spoorbrug maar Deventerbrug niet. Staan 's nachts op en naar beneden om het schieten. Daarna weer naar bed. Om half vier 's morgens moet mijn vrouw [gemeentearts] er uit voor baby in Beekstraat. Komt 7 uur terug, kind is geboren. Werkpraktijk [als arts]die dag gewoon doorgegaan. Heel veel luchtactie. 's Middags naar Hoog Soeren geweest, over Assel omdat op straatweg veel geschoten wordt.

POLITIE. 08.00 uur (voormiddag). De wachtmeester van de Verkeersbrigade gaf kennis dat hem door een Duitse officier was meegedeeld dat enige kilometers de Amersfoortseweg op een lijk ofwel een zwaargewonde lag. De LBD kennis gegeven vanwaar een brancard zal worden gestuurd. Twee wachtmeesters zijn er heen gestuurd.
11.00 uur. Betreffende 08.00 uur rapporteert de wachtmeester dat op de Amersfoortseweg nabij St. Bernard Dal de lijken lagen van vier leden van de Organisation Todt welke door de Wehrmacht zijn weggehaald. Over de oorzaak was niets bekend.
12.50 uur. De LBD geeft kennis dat aan het van de Trekweg bommen zijn gevallen. De hoofdwachtmeester zendt personeel er heen.
14.00 uur. De opperwachtmeester van de verkeersgroep deelt mee dat voor perceel Brinklaan 249 een politieke gevangene door de SD is doodgeschoten. Aan voornoemde opperwachtmeester was opgedragen om het lijk over te brengen naar een lijkenhuisje. Het lijk wordt in overleg met de recherche door hem overgebracht maar het lijkenhuisje van het ziekenhuis aan de Sprengenweg. Daarna treft de opperwachtmeester verder maatregelen.

STERKEN. 02.00 uur. De Genie heeft een brug geslagen en de pontonveer is gereed.
06.00 uur. De Divisie komt nu onder bevel van C.1e Legerkorps, de luitenant-generaal C. Foulkes. Deze heeft tot taak de operaties Cleanser (Arnhem) en Cannonshot (Apeldoorn) te coördineren. 06.00-09.00 uur. De bataljons 48th en RCR steken de rivier over. Vervolgens zetten op 12 april de 1e en 3e Brigade de aanval in richting Apeldoorn. Daarbij kreeg de 1e Brigade de opdracht Apeldoorn te nemen. De 3e Brigade Zuid van de 1e Brigade moest in de richting van Otterlo doorstoten. De 2e Brigade zou in een later stadium de 3e Brigade volgen. Aangezien voor Apeldoorn de verrichtingen van de 1e Brigade van groot belang zijn zullen wij deze Brigade blijven volgen. 10.15 uur. Het bataljon 48th zet vanuit het bruggenhoofd onder zwaar vijandelijk mortiervuur de aanval in op De Hoven. De bataljonscommandant, de luitenant-kolonel Mackenzie, sneuvelt om 15.00 uur in de omgeving van Wilp. Vanuit de Hoven rukken de 48th op in westelijke richting Twello. Het bataljon RCR rukt op de linkerflank van de 48th op in westelijke richting langs de Voordersteeg. Het bataljon HPE wordt om 18.00 uur verplaatst naar de Hoven. al nu ervaren de mannen van de 1e Divisie dat de wijze van optreden van Duitse troepen hier heel anders verloopt dan in Italië. In Italië konden de goed georganiseerde Duitse eenheden in verdedigingslinies het gros van hun troepen steeds weer naar achteren verplaatsten. Hier tussen IJssel en Apeldoorn een samenraapsel van Duitsers die hetzij alleen of in kleine groepen fanatiek weerstand bieden dan wel zich overgeven. Vooral het optreden van deze kleine fanatieke groepen in het bezit van panzerfausten, speciaal geschut, mitrailleurs en mortieren veroorzaakten verliezen. Zij dwongen de Canadese eenheden tot voorzichtigheid. Wetende dat de oorlog op zijn eind liep had luitenant-kolonel Mackenzie bij zijn bevelsuitgifte op 11 april aan zijn commandanten nog de opdracht gegeven geen onnodige risico's te nemen: "We moeten trachten het bataljon intact naar Canada terug te brengen". Dat het bataljon op 17 april 1945 19 doden, waaronder Mackenzie, moest tellen kon niemand op dat moment vermoeden! In de avond van 12 april hadden de 48th Twello genomen en had het bataljon RCR posities bereikt ten zuidwesten van Twello in de omgeving van Leemsteeg - Hartelaar. Dat dit moeizaam was gegaan werd veroorzaakt door het feit dat veel huizen gezuiverd moesten worden van Duitsers.

1945 ----- 13 april vrijdag.

HARDONK. Zonnige dag. Apeldoorn komt in de frontlinie! 's Morgens is het opnieuw fietsen vorderen. Volgens geruchten zouden de Canadezen tot Teuge en Woudhuis zijn opgerukt. Tegen zes uur kwamen plotseling enige granaten van hun artillerie in het dorp neer. Mariëndaal [melkfabriek aan de Deventerstraat 53 hoek Trekweg], de grote gashouder en het huis van de familie Achterberg (Molleruslaan) kregen voltreffers. Helaas was het dochtertje Achterberg gedood. 's Avonds in de schuilkelder van de buren!

VAN HOUTUM. Het kanongebulder in richting Arnhem gaat de hele nacht met tussenpozen door. Voorts horen wij 's morgens artillerievuur in de richting van de IJssel. Duitse kanonnen schieten vanuit oost Apeldoorn naar het Canadese front. In Ugchelen blijft het rustig. De 'Hollandse' SS is gisterenavond plotseling vertrokken. Het is een prachtige opruimen want roofden voortdurend. In de Pakkamer liggen twaalf soldaten en staan drie paarden. De soldaten zijn meest Tsjechen uit Roethenië. Zij werken langzaam en beweren door de arbeidsinzet bij het Duitse leger te zijn geraakt. De bevelvoerende sergeant zegt echter dat het vrijwilligers zijn. Zij dragen allen een snor en zijn waarschijnlijk weinig ontwikkeld. Alles wat zij bezitten is bij elkaar gestolen. Deze soldaten moeten 's morgens ook aardappels schillen. Zij snijden er plaatjes af tot er niets meer van de schil is te zien. Het gaat zeer grof. Zij richten in de woonkamer van het huis van mijn oom een bureau in. Zij vorderen even later ook nog een kantoorvertrek. Wij horen overdag al zo nu en dan mitrailleurvuur in oostelijke richting. Volgens geruchten woeden er infanteriegevechten in Klarenbeek. Er zouden nog geen tanks opereren. De Duitsers blazen daar hun geschut op. Ze kunnen het niet snel genoeg meer vervoeren. Wij horen van familie uit Apeldoorn dat op Het Loo al 's morgens enkele Canadese granaten zijn ingeslagen. Wij horen vanaf 1.30 uur ook granaten fluiten en inslaan. Er gaan 's middags geruchten dat men zich in Apeldoorn niet na twee uur op straat mag begeven. Ons fabriekspersoneel blijft weg. Het zou staan aangeplakt. Niemand heeft het echter gelezen. Wij horen om drie uur dat een granaat de grote gashouder [hoek Deventerstraat en Kanaal] helemaal verwoest heeft. De Duitsers brengen alle schepen in het kanaal tot zinken. Het is verder in Apeldoorn rustig. De elektriciteit is er de hele ochtend tot 's middags drie uur op. Jagers duiken om 3.30 uur in richting Apeldoorn en mitrailleren vele malen het station. Een uur later cirkelen vier jagers boven Ugchelen rond. Plotseling duikt er één zo laag dat wij het toestel door de bomen niet meer zien. Daarna volgt een zware knal terwijl het toestel weer stijgt. De overige drie volgen en laten ook bommen vallen. Alles verloopt vrij snel. De vliegtuigen keren na vijf minuten weer terug en laten opnieuw bommen vallen. Zij duiken voor de derde maal en mitrailleren het object. Een half uur later volgen nog twaalf ontploffingen in dezelfde richting maar wij horen geen vliegtuigen. Het zijn waarschijnlijk tijdbommen geweest. De enkele Duitsers die nog op de fabriek zijn maken zich klaar voor vertrek. Twee auto's (één zonder motor) worden vanuit de kolenloods tot op de weg geduwd. De hele groep van de luitenant schijnt te vertrekken. Twee Duitsers lopen om vijf uur het fabrieksterrein op en zoeken naar een wagen. Ze hebben al een paard. Mijn neef Henk zegt dat er geen wagen is. Zij geloven dit. De platte wagen staat echter onder de rijzenmijt [soort hooimijt van rijshout]. De hele wereld is onder de indruk van het plotseling overlijden van president Roosevelt. Deze staatsman overleed gisterenmiddag om 4.30 uur aan een bloeduitstorting in de hersenen.
De Canadezen staken gisterenavond na een zwaar artilleriebombardement (dit hebben wij goed kunnen horen) de IJssel bij Westervoort over. De Britse marine steunt deze operatie. Deze troepen bereiken na enige uren de buitenwijken van Arnhem. Bij Wilp ligt een pontonbrug over de IJssel. Het bruggenhoofd is zes kilometer breed en tien kilometer diep. De Duitse tegenstand neemt toe. Onder andere van mariniers. Het Amerikaanse derde leger bezet onder meer het beruchte concentratiekamp Buchenwald en bevrijdt 21.000 gevangenen. Ik ga na het avondeten naar de kraters van de bommen. Deze zijn 's middags om 4.30 uur in Ugchelen gevallen. Vier projectielen zijn niet ontploft. Alle bommen zijn naast het doel gevallen. Ze hebben gelukkig geen materiële schade veroorzaakt. De doelen waren de drie kanonnen die bij Prinsen [Hoenderloseweg 44] en op de Keienberg staan opgesteld. Het kanon bij Prinsen is het zwaarste gebombardeerd. Geen van de stukken heeft voltreffers. Niettemin zijn de instrumenten vernield. Op één punt liggen de kraters zelfs 100 meter van het doel. De moffen breken na deze luchtaanval de kanonnen af om ze naar elders te kunnen vervoeren. De burgers in de omgeving leggen de pannen dan ook weer op het dak. De Duitsers eisen 's avonds om zeven uur twee fietsen van ons op. Zij zullen ze zogenaamd weer terugbrengen. De moffen krijgen ze echter niet. Het fluiten van de Britse granaten is 's avonds duidelijker dan voorheen te horen. De kanonnen staan dus dichterbij opgesteld. De oppasser begint 's avonds alles van de luitenant in te pakken. Hij vertrekt om negen uur met een luxe wagen. Canadese troepen proberen 's avonds de brug over het kanaal bij de Gasfabriek [Deventerstraat] over te steken. Van de vier tanks wordt er één vernield. Daarna trekken de andere terug. De Sint Josephstichting [Deventerstraat 459] en de Messenfabriek [Deventerstraat 323a] zijn in Geallieerde handen. De elektrische stroom is 's avonds na zes uur weer op het net. Na tien uur vallen over heel Apeldoorn granaten. Sommige slaan niet zo ver van ons huis in. Het vuren gaat onafgebroken door. In richting Apeldoorn en Velp staan zoeklichten.

BLOEM. Zeldzaam mooi zacht groeizaam weer. Veel gras, de kersen en pruimen bloeien nu volop wit van de bloesem. Voormiddag half 11. Een geschiet met mitrailleurs en zware kanonnen van de richting Achterhoek en Teuge. Een bewijs dat de Canadezen naderen. Ze gebruiken kleine tanks waar ze in Twello mee gezien zijn. Ze hadden de spoorlijn gevolgd vanaf de Worp en waren zomaar verdwenen. De tank bleek een boerderij te zijn ingereden, had de achtergevel vernield en was op de deel gedraaid. Met de mond van het kanon uit het stalraam gericht beschoot hij van daaruit de Duitsers. Over de weg Zutphen - Apeldoorn komen zo af en toe van de boeren in beslag genomen paarden en wagens, in totaal ongeveer tien stuks, door de Duitsers beladen met grote en kleine kisten, koffers en ransels enz. en vertrekken naar Apeldoorn. Deze manschappen zijn de reserves die in Apeldoorn weer nieuwe stellingen moeten maken om de terugtocht te rekken. 's Middag om 2 uur ratelen de mitrailleurs vanaf de Herenstraat en de Withagen. Tevens buldert zeer zware artillerie vanuit het bos van Noltenius en van de Poll. Het gieren van de granaten is niet van de lucht. Passerende Duitsers met Hollandse fietsen hebben kippen aan de fiets en vertrekken richting Apeldoorn. Tegen 3 uur konden we hier één brand in het Woudhuis Holthoeve, twee branden in de Achterhoek en één in de Withagen waarnemen. Mitrailleurvuur van het Woudhuis, Achterhoek, Withagen en Klarenbeek, 12 jagers en 1 verkenner in de lucht. 's Avonds om half zes een zeer zware slag van een inslaande granaat, afkomstig van de richting Achterhoek. Die sloeg bij ons een gat in de stalmuur sloeg en gebroken werd door een twaalftal kisten met voorgekiemde aardappelen die tegen de binnenmuur stonden en zo de nog op stal staande koeien beschermden tegen de splinters. De muur was tot tussen de beide staldeuren gescheurd en de ruiten waren door de luchtdruk eruit gesprongen. Ook het kippenhok zat vol scherven. De muur was 5 centimeter ingedrukt. De koeien hadden geen letsel. Tegen 7 uur, terwijl we nog in de kelder zaten vanwege het hevige granaatvuur, hoorden we geklos over de stenen en meenden nog met Duitse soldaten te doen te hebben. Maar even later hield een tank stil bij de brug over de Wetering en toen zagen we Canadezen lopen die in gebogen houding langs de weg trokken. Even later zagen we manschappen in een lange file vanaf Harm Spijkerbosch achter Gradus Bloem langs komen. Op afstanden van ongeveer 1 meter trokken de Canadezen over ons land en verder langs de Wetering naar het bos van Notenius waar de Duitsers in teruggetrokken waren. 's Nachts in de kelder geslapen.

MOERMAN. Horen 's morgens dat Roosevelt [president van Amerika] is overleden. Er zou een bruggenhoofd zijn bij Wilp. Veel luchtactie. Mijn vrouw gaat uit voor visites. Weinig mensen op straat en op het spreekuur. Mijn vrouw Mien 3 uur weer terug, heeft al patiënten in kelder aangetroffen. Onze kelder zo'n beetje klaargemaakt. Om 6 uur begint gegil [?] van granaten ongeveer elke 5 minuten. De gasfabriek getroffen en aan flarden, één dode. Gaan gekleed in bed, boven. Om 11 uur [23.00 uur] zo erg dat we naar beneden gaan. Zitten met de jas aan in spreekkamer. Tegen 12 uur houdt het op. De hemel naar kant van Zutphen rood gekleurd. Dat is brand in de Eierhal bij het Kanaal geweest. Weer gekleed naar boven in bed. Na 12 uur telkens machinegeweervuur.

POLITIE. 10.30 uur voormiddag. De brandweer meldt dat in de Kraamvrouwenkliniek een granaat is ingeslagen. De opperwachtmeester is er heen gestuurd. De feldgendarmerie en de LBD zijn kennisgegeven.
11.15 uur. Hofstede bewoner van Van Heutzlaan 36 meldt dat in de tuin van zijn woning een niet ontplofte granaat is gevallen. De wachtmeester er heen gestuurd.
11.25 uur. Met betrekking tot 10.30 uur wordt gerapporteerd dat bedoelde granaat door het dak van de bedoelde kliniek is geslagen. Geen persoonlijke ongelukken. Feldgendarmerie en LBD bekend.
11.35 uur. Met betrekking tot 11.25 uur is gebleken dat bedoelde granaat niet is ontploft en in de grond van genoemd perceel ligt. Geen persoonlijke ongelukken of schade. Feldgendarmerie kennisgegeven.
12.30 uur. In aansluiting op 11.25 uur wordt gerapporteerd dat bedoelde granaat door de Brandweer aan de Feldgendarmerie is ter hand gesteld in overleg met Oberfeldwebel Breulich. In bedoelde noodkraamkliniek, gevestigd in perceel Zwolseweg 43, is alleen materiële schade aangericht.
15.20 uur. De LBD geeft kennis dat er bommen zijn gevallen in de omgeving van de Loobrug. Personeel gaat er heen.
19.30 uur. De heer van de Heijden van de hulppost aan de Julianakerk deelt mee dat hij hedenmiddag vanaf de Griftstraat 19 naar het ziekenhuis aan de Sprengenweg heeft vervoerd een zwaar gewonde genaamd Potkamp. Deze woonde Griftstraat 19. Hij had deze verwonding verkregen door inslag van een granaat. Deze persoon was zo zwaar gewond dat hij vermoedelijk wel zal overlijden. Het persoonsbewijs is in het bezit van Van de Heijden voornoemd. Recherche.
20.00 uur. Naar aanleiding van 15.20 uur wordt gerapporteerd dat pand Anklaarseweg 107 is getroffen door bominslag uit een vliegtuig. Het gehele achterhuis is vernield terwijl de bewoonster genaamd L.P. van Oorspronk geboren van Delden onder het puin is geraakt en levenloos van onder te voorschijn is gehaald. Verschillende andere percelen aan die weg kregen glasschade en pannenschade. Luchtbeschermingsdienst bekend.
20.10 uur. Hedenmiddag werden één van de gashouders en de fabriek van Mariëndaal door bominslag getroffen. Enkele personen werden zwaargewond. Luchtbeschermingsdienst bekend.

STERKEN. Bij het aanbreken van de dag ondervinden alle compagnies van het RCR veel last van sluipschutters. De D-compagnie raakt om 08.00 uur in een hevig vuurgevecht met Duitsers in gebouwen in de omgeving van Groot Linthorst.
Om 10.00 uur zijn 32 krijgsgevangenen gemaakt en 5 Duitsers gedood.
Om 11.00 uur had de A-compagnie al 2 pelotons bij de spoorlijn Deventer aan de Veenhuizerweg. Het bataljon HPE nam de opmars van 48th over en probeerde met behulp van tanks door te stoten naar de Loobrug. Het bataljon verloor 5 doden.
Om 02.00 uur op 14 april bereikt het bataljon de omgeving van de brug. Juist toen om 05.15 uur de voorste troepen tot op 50 meter van de brug waren genaderd werd deze door de Duitsers opgeblazen. Het was daarna bij daglicht onmogelijk zich aan de oost-oever van het kanaal op te houden. Dit kwam door het vuur van sluipschutters van de westkant van het kanaal. Het bataljon 48th is de hele dag bezig geweest met het opruimen van de weerstandsnesten in het noordelijk deel van Twello (omgeving Kruisvoorderweg, Basseltlaan). Om 15.00 uur rukt het bataljon op naar de noordrand van Teuge.
Om 19.00 uur had het bataljon RCR de Sint Jozefstichting aan de Deventerstraat bezet. De gebouwen deden dienst als Duits Militair Hospitaal en 789 gewonden vielen in handen van de Canadezen. Het complex werd verdedigd door 2 sluipschutters. Daarvan zag één nog kans een Canadees te verwonden.
Op deze 13e april ontwikkelde zich 's avonds laat nog een rampspoed voor het bataljon RCR.
Van de brigadestaf werd om 21.00 uur het bericht ontvangen dat de Duitsers Apeldoorn hadden verlaten. De Deventerbrug werd door de ondergrondse in handen gehouden. Dit noodzaakte tot onmiddellijk handelen. Nadat een verkenningspatrouille van 2 leden van de Ondergrondse en 3 verkenners waren teruggekeerd met de informatie dat bij de Tol een stuk antitank geschut was vastgesteld werd een gevechtsgroep samengesteld. Deze bestond uit de C-compagnie RCR met 2 peloton tanks 1ste Hussars onder bevel van major Jotcham, commandant van de C-compagnie.

BRANDWEER. De Canadezen waren zo ver opgerukt dat we een aanval op onze plaats ieder ogenblik konden verwachten. De brandweerposten waren dan ook dag en nacht bezet. 's Morgens om 9 uur vloog de eerste granaat over Apeldoorn en kwam terecht in de Noodkraamkliniek aan de Zwolseweg. Het was een groot geluk dat hij daar niet ontplofte anders zouden er vele slachtoffers te betreuren geweest zijn. Wij hebben de granaat die nog gloeiend heet was in een zak gerold en naar de Feldgendarmerie gebracht die er verder maar op moesten passen.
De meldingen volgden elkaar nu snel op.
- 10.55 uur enige boerderijen richting Teuge stonden in brand. Het front lag van Teuge naar de Kar [aan de Zutphensestraat].
- 15.10 uur bommen vielen bij de Loobrug. Wasserij van Oorsprong totaal vernield. Eén dode en veel schade in de omgeving.
- 23.40 uur zwaar granaatvuur op Apeldoorn. De meeste bewoners huisden in de kelders of andere schuilplaatsen.
Daar ik verwachtte dat de Duitsers nu elk ogenblik zouden vluchten en dan al het rijdbare materiaal zouden meenemen besloot ik om de brandweerpost van de Loolaan weg te nemen. De oude Mercedes maakten we onklaar zodat de moffen daar niet mee weg konden komen. Bij mij aan de Asselsestraat bracht ik de materiaalwagen, een motorspuit en een waterleidingkar. In de kalkkelder die ik voor schuilkelder had ingericht en waarin 6 slaapplaatsen waren was plaats voor 23 personen. De ladderwagen had ik in de buurt opgeborgen zodat ik die ieder ogenblik te voorschijn kon halen. Van de Luchtbeschermingsdienst was niet veel meer over. Ik meende dat wij de enige dienst waren die nog functioneerde. Het werd echter steeds moeilijker om de boel aan het draaien te houden. De telefoon werd uitgeschakeld waardoor alle posten als afzonderlijke eenheden kwamen te staan. Tot overmaat van ramp viel de elektriciteit uit en even later ook de waterleiding. Ik had in totaal nog 40 liter benzine voor mijn motorspuiten en auto´s. Voor het geval de benzine zou zijn opgebruikt had ik bij mij in de garage nog 2 oude handspuiten klaar staan. Ik ging zelf bij mij op het dak zitten om te zien waar branden ontstonden en had besloten om alleenstaande huizen die geen gevaar voor de belendingen opleverden stil te laten branden. Alleen wanneer in het centrum brand uitbrak zouden wij uitrukken.

1945 ----- 14 april zaterdag.

HARDONK. Bewolkte lucht. Voortdurend schieten en gedreun. Eén der Canadese tanks doorgedrongen tot bij de versperring voor de Kanaalbrug. Helaas werd deze door de Duitsers onklaar geschoten waardoor de Canadezen tot De Tol achteruit moesten. Nergens is het hen nog gelukt over het Kanaal te komen. De pakhuizen van de Eierhal, het gebouw Coöperatie Molenstraat, het pakhuis van de Rottingfabriek in brand of beschadigd bij het bombardement van de Canadese artillerie. Dit begon plotseling tegen half tien 's avonds, alles trilde en beefde. Het leek of mijn ruiten er aan moesten maar gelukkig bleven ze heel. Er was wel veel schade bij de Jachthoornlaan, de Jachtlaan en de omgeving van de Molenstraat. Aan de Rembrandtlaan [de Rembrandtlaan liep toen van de Deventerweg tot de Trekweg] met daar in de buurt nogal wat vernield door de tankgevechten en de schietpartijen. De toren van de Julianakerk was zwaar beschadigd.

VAN HOUTUM. 's Nachts om vier uur vallen opnieuw vrij veel granaten. Echter ten westen van Apeldoorn. Het lijkt ons of het verkeer over de Amersfoortseweg onder vuur wordt genomen. Om zeven uur komt een andere groep Tsjechen met huifkarren op het fabrieksterrein. Zij zijn uit Wekerom afkomstig. Tot de paarden behoren onder andere twee gevorderde dieren die door de eigenaren (burgers) moeten worden verzorgd. Zij proberen zo lang mogelijk bij hun paarden te blijven om deze later weer naar huis te kunnen meenemen. Ugchelse boeren zitten met hun gevorderde paarden in Wekerom en boeren uit Wekerom in Ugchelen. Een andere colonne met keukenwagen rijdt het grint naar ons huis op. Zij willen alle huifkarren rondom onze woning parkeren. De keukenwagen moet in de garage staan. De sergeant eist dat wij de garage openen. Het vlees moet er maar uit. Hij trekt na enige woordenwisseling terug. Daarna verdwijnen alle wagens in richting Apeldoorn. Deze inkwartiering is gelukkig verhinderd. De Roetheniërs moeten de huifkarren afladen die het fabrieksterrein zijn opgereden. Alles wordt op één punt neergezet. Het ligt enigszins achteraf. Daardoor wordt veel gestolen. Zo haal ik er bijvoorbeeld een paar laarzen uit. In de wei naast ons huis open zes paarden en in een andere vijf. De moffen jagen in alle weiden in de omtrek paarden. De vijand brengt ruim honderd meter van de fabriek drie stukken licht veldgeschut in stelling. Alle kanonnen staan of tegen een huis of in een schuur bij een woning. Zo staat er één tegen het huis van Jansen. De kanonnen beginnen om 10.30 uur te schieten. Het zijn zware knallen waarvan de ruiten trillen. Wij zetten uit vrees voor glasschade alle ramen open. Men ziet bij het afschieten reuzen steekvlammen uit de kanonnen. Het geschut vuurt in richting Beekbergen. Daar horen wij ook voortdurend artillerie inslagen en licht mitrailleurvuur. Onze luitenant is eerst 's nachts om vier uur uit Ugchelen vertrokken. Vier van zijn auto's zijn op een kruispunt door granaten getroffen en gekanteld. Zijn afdeling moet naar Hilversum en kan niet meer over de Amersfoortseweg. Daardoor slaan ze de mulle Hoogbuurloseweg in. 's Nachts is er over deze zandweg een druk verkeer. Vele wagens zijn voor deze weg te zwaar beladen. Op één punt liggen dan ook 14 balen stro die door hen achtergelaten zijn. De Duitsers steken in Apeldoorn de Eierhal in brand. Het was een opslagplaats van de SS De brand mag niet geblust worden. Een deel van de opgeslagen goederen, waar onder suiker, is nog onder de burgers uit de omgeving verdeeld. De Canadezen zijn nog nergens over het kanaal. De Duitsers maken van alle huizen aan de westelijke oever mitrailleursnesten. Alle gisterenavond op Apeldoorn afgeschoten granaten vielen in de buurt van kruispunten. Er zijn dan ook enkele huizen verwoest. Van één gezin is een dochter gedood. De moeder werd zwaar gewond in het ziekenhuis opgenomen.
De SD vertrekt uit Apeldoorn maar schiet eerst nog een aantal gevangenen (volgens geruchten 20) uit de kazernes dood. Onder hen zou zich de vroegere loco-burgemeester Gosker bevinden. Men mag zich in Apeldoorn alleen 's morgens en wel tussen 9 en 12 uur op straat begeven. Wij horen de hele middag artillerievuur in richting Beekbergen. Deze granaten ontploffen in Apeldoorn. Het lijkt ons Duits geschut dat op de wijken ten oosten van het kanaal schiet. Enkele kanonnen staan niet verder dan één kilometer. De kanonnen bij Jansen schieten om 5.15 uur weer. Het vuren houdt enige tijd aan. Het is op Beekbergen gericht. Alle afgelopen maandag in de omgeving neergelegde munitie wordt weer weggehaald. De Canadezen bezetten de helft van Arnhem. Daaronder de beide stations. Eén colonne dringt tot het vliegveld Deelen door. Ten oosten van Apeldoorn worden Teuge en Twello bevrijd. De Tsjechen richten 's middags onze timmerschuur in voor paardenstal. 's Avonds staan er zeven paarden in. De hele avond komen nieuwe paard- en wagens aan. In totaal zijn er in de fabrieksgebouwen 24 paarden ondergebracht. De Roetheniërs worden 's nachts bewaakt en mogen hun slaapplaats niet verlaten. Bij oom Jan wordt een luitenant ondergebracht. Hij is aan de enkel gewond. Deze officier commandeerde vanuit de toren van de Julianakerk (aan de overkant van het kanaal) [Deventerstraat] een batterij geschut. Een Canadese tank schoot de trap uit de toren kapot. Daardoor viel hij naar beneden. Duits geschut vuurt om 8.30 uur vanuit Beekbergen naar het zuiden. Zouden er tanks tot Woeste Hoeve zijn doorgedrongen? Intussen wordt al het vlees uit de garage opgehaald. Kleine jongens helpen mee het te vervoeren. Ze houden voor zichzelf nog worst en enkele bekers vet achter. Al het vlees gaat naar Kootwijk. Een half uur later komt een soldaat aan de deur en vraagt onderdak voor acht personen. Wij sturen hem naar het pension Eljo-Zamy. Het zware geschut bij Harskamp blijft op Arnhem vuren. Het geschut rondom Apeldoorn begint om 10.15 uur te vuren. Het is op het kanaal gericht. Het gaat onafgebroken door tot 11.30 uur. Wij horen om 11.10 uur ook mitrailleurvuur. In Apeldoorn woeden twee grote branden. Een zoeklicht schijnt tegen de hemel. Er vallen ook enige Canadese granaten. Naar wij later horen krijgen de bedieningsmanschappen van de Duitse kanonnen sterke drank wanneer er vijandelijke granaten in hun omgeving vallen.

BLOEM. Een af en aan rijden van manschappen en materiaal. Vooral in de bossen van Notenius zit nog tegenstand. In een bos bij Jan Tol zijn vijftien Duitsers gevangen genomen. In de namiddag kwam vooral vanaf de spoordijk Klarenbeek – Apeldoorn tegenvuur van de Duitsers. De boerderij van Gerrit Hartgers, waar de Duitsers niet uit wilden, is in brand geschoten. Tegen 4 uur kwamen de granaten van de Duitsers hier vlakbij in de wei terecht. Ze schoten vanaf de spoordijk op het kanon dat hier achter het bakhuis van Steven Hofenk stond. Hierdoor en tevens door het geweldige knallen van het Tommie kanon is Marie met de kinderen vier dagen naar Gerrit Elsebroek geweest in de Posterenk. Ook tegen 10 uur in de avond weer een zeer hevig artillerievuur uit het westen. De granaten gierden over ons buis.

MOERMAN. Op de hoek van de Tutein Noltheniuslaan staat een Duitse soldaat. We mogen alleen van 9 tot 12 uur op straat. Om 9 uur Mien naar kraamvrouw, de Ruyterstraat, maakt daar de kelder in orde, gaat nog niet door, is om 12 uur terug. Geruchten dat de Canadezen aan de Trekweg zitten en bij de Tol. Nu en dan geschiet. Gaat hele dag door. Géén vliegtuigen. Om half negen [20.30 uur] naar bed. Er wordt geschoten. 9 Uur opgebeld voor de kraamvrouw. Mien op weg onder hevig kanongebulder. Het wordt steeds erger, vooral rond 11 uur. Er is brand. Het knetteren van de vlammen is te horen. Geratel van machinegeweren. Drie gewapende Duitse soldaten kloppen aan en slaan ruitje stuk omdat een kaars brandt. Loop gekleed door het huis, lig een poosje in de spreekkamer. In de nanacht wordt het minder. Mien om half acht terug. De baby in kelder geboren. Het geschutvuur die nacht dichtbij. Een harde slag gehoord. Het geschiet houdt daarna op. Brug gesprongen. Al die tijd ervoor de ramen open gehad.

POLITIE. 11.45 uur voormiddag. LBD [Lucht Beschermings Dienst] geeft kennis dat een ontplofte granaat is terecht gekomen in de tuin van pand Arnhemseweg 65. Brandweer en Feldgendarmerie is kennisgegeven.
12.15 uur. Er wordt kennisgegeven dat door granaatinslag brand is ontstaan in pand Christiaan Geurtsweg 9. Brandweer en LBD is kennisgegeven.
12.45 uur. Er wordt kennisgegeven dat een niet ontplofte granaat is terechtgekomen in het Consultatiebureau aan het Sophiapark. De Brandweer en Feldgendarmerie is kennisgegeven en ook de LBD
13.00 uur. Wordt kennisgegeven dat bij de Kokosfabriek aan de Arnhemseweg een niet ontplofte granaat is neergekomen. Brandweer en Feldgendarmerie kennis gegeven alsmede de LBD

STERKEN. Om 03.00 uur reden 2 tanks met een onderlinge afstand van 100 meter met volle vaart in de richting van de Deventerbrug met de opdracht de brug te bestormen. Daarna zou op afroep de C-compagnie gezeten op de 8 overige tanks aantrekken en een bruggenhoofd vormen. Een wegversperring tussen de Tol en de kerk werd snel genomen. Maar toen de eerste tank met volle kracht op de wegversperring bij de Deventerbrug stootte was de bemanning verbijsterd over de sterkte van deze versperring. Van verschillende kanten werd door Duitsers met panzerfausten het vuur geopend en de tank raakte in brand. De tankcommandant wist nog de 2e tank te bereiken. Deze was inmiddels ook geraakt en begon te branden. Deze tank kon nog keren. In volle vaart reed de brandende tank terug richting Sint Jozefstichting. Helaas reed deze tank in de duisternis met volle vaart in op de eerste van de acht tanks. Deze waren beladen met soldaten van de C-compagnie. Hierdoor vele ernstig gewonden bij de C-compagnie! Het bleef die 14e april echter voor het RCR niet bij één ramp! In de ochtenduren rapporteerden burgers dat Duitsers in groten getale ten oosten van het kanaal waren gezien.
Om 11.00 uur had de B-compagnie op zijn linker flank contact met de 3e Infanterie brigade Het bataljon HPE meldde zich ten oosten van de Loobrug in Anklaar. Te 17.30 uur zou er door Commandant RCR een nieuw aanvalsbevel worden uitgegeven voor de aanval op Apeldoorn. Met de 48th op de rechterflank moest het RCR het gebied ten noorden van de Deventerstraat zuiveren en doorstoten naar het kanaal. Het tijdstip van de aanval was bepaald op 23.00 uur. Juist vóór de aanvang van de bevelsuitgifte in een huis langs de Deventerstraat tussen de Jozefstichting [nu Spatie] en Laag Buurlo sloeg daar een 15cm-granaat in de dichtbevolkte kamer. Daar vond net de bevelsuitgifte plaats. De granaat explodeerde niet maar de kapitein Sims, commandant van de D-compagnie, en een pelotonscommandant van 1st Hussars werden op slag gedood. Het huis werd direct daarna getroffen door verschillende granaten van SP-geschut. Men kon slechts door de ramen het pand verlaten. Om 23.00 uur begonnen RCR en 48th de zuiveringsactie van het oostelijk deel van Apeldoorn ten noorden van de Deventerstraat.

BRANDWEER. - 1.19 uur. Het kruispunt Jachtlaan met de Soerenseweg onder zwaar Canadees artillerievuur. Even later zag ik al een brand opkomen. Daar in die omgeving geen water te krijgen was besloot ik het huis maar te laten branden. Het vuren was niet van de lucht. De granaten suisden over mijn hoofd. Ik heb vele gebouwen zien branden die wij geen hulp konden bieden. Dat was een hard gelag. - 's Morgens om 4.35 uur zag ik achter in de Molenstraat een tank branden. Een geweldige vuurzee met een roetzwarte walm erboven.
- Om 5.13 uur staken de moffen de Eierhal in brand. De brandpost 8 die daar het dichtst bij was rukte niet uit. Ten eerste om het gevaar vanwege het hevige granaatvuur en ten tweede zouden de moffen iedere bluspoging met geweld verhinderd hebben. Zo brandde onze Eierhal tot de grond toe af.
- 12.30 uur brandde een huis vlak naast de RK-kerk aan de Trekweg af.
- 19.00 uur. De bijgebouwen van de Eierhal werden in brand gestoken.

1945 ----- 15 april zondag.

HARDONK. Bewolkte lucht, goed weer. De lange nacht in een kille schuilkelder viel niet mee. De gehele zondag zwaar geschutvuur. Telkens hoor je de granaten overgieren. Vannacht opnieuw gevaarlijke momenten daar de Canadese artillerie om ons onbekende reden precies op het centrum schoot. Gelukkig was er bij mij geen vernieling wel lagen granaatscherven in het gangetje. In de buurt was er veel schade. Het dak achter Ali Schut was geheel stuk. Een treffer op het dak van Ten Bosch aan de van Kinsbergenstraat. Een voltreffer op de pui van Witteveen. In de voorgevel van Feijen waren alle ruiten verbrijzeld. Het pand van Bennink was ook geraakt. Een kar met paard getroffen. Daarbij werd 1 Duitser gedood en twee gewond. Verder waren er nog meer huizen geraakt. Op straat was het erg stil daar we sinds gisteren alleen van negen tot twaalf uur op straat mogen. De Duitsers hebben alle stationsinstallaties (seinen, kranen, wissels) in de lucht laten vliegen. Ze halen overal de kabels weg en rekenen er dus op te moeten verdwijnen. Er is vandaag ook veel met lichtere wapens geschoten en gemitrailleerd. De Canadezen zijn tot ongeveer bij het Kanaal doorgedrongen maar komen er nog niet over. De weerstand van de Duitsers schijnt heel sterk te zijn. Geen mens weet echter precies wat er gebeurt en waar de bondgenoten zitten. Behalve op bovengenoemde plaatsen hebben ook de Catharina van Reesstraat en de Bosweg door het bombardement veel schade opgelopen.

VAN HOUTUM. Mijn vader roept me 's morgens om 6.45 uur uit bed. Hij zegt dat we het huis moeten ontruimen. Van een vergelijk met deze moffen is geen sprake. Zij vinden het niet erg als wij het huis moeten ontruimen want in Duitsland zijn miljoenen burgers hun huis kwijt (dat scheelt ons wat!). Ik heb me nog nooit zo snel aangekleed als toen. Iedere huisgenoot is bezig het nodige weg te brengen. Al spoedig hebben we ook hulp van drie familieleden uit het huis van oom Jan. Het éne wagentje na het andere verdwijnt vol beladen naar de fabriek. Daar wordt het tijdelijk op de kantoren neergelegd. Een uur later komt ook onze dienstbode. Zo zijn we met ons twaalven aan het uitdragen. Alles gaat mee tot de traplopers en de kleine lampjes toe. Wij verbreken de stroom (6 volt) naar het woonhuis. Het meubilair blijft echter met wat rommel in de kasten achter. Te oordelen naar wat op de kantoren en later ook in de fabriek is 'neergegooid' begrijpen we zelf niet hoe dat alles in drie uur is vervoerd. Het vervoer van de aardappels vraagt de meeste tijd omdat deze weer in zakken moeten worden gedaan. Om acht uur komen er al twee schildwachten voor de deur staan. Zij zijn niet hinderlijk bij het transport. Twee uur later verschijnen nog meer soldaten. Om elf uur komen de eerste officieren aan met een auto. Al snel liggen de pantservuisten op de tafel en de machinepistolen in de stoelen. Ook zij zeggen niets dat we nog steeds in huis komen. Wij vinden later bij inspectie van het huis nog het een en ander. Daarvoor is nog een wagentje nodig. Mijn tante is zo bereid ondanks inkwartiering in haar huis ons nog een zitkamer af te staan. Wij zullen er voortaan huizen. Twee kantoorruimten (de derde is gevorderd) worden slaapkamers. Mijn neef en ik slapen op de fabriekszolder. Wij eten eerst om 10.30 uur maar kunnen het brood op dat moment niet vinden. Gelukkig heeft mijn zuster gisterenavond al pap gemaakt. Er is nog heel wat tijd nodig om de kantoren van opslagplaats in slaapkamers te veranderen. Wij brengen het meeste achter het hek bij de papiermachine. Eén van ons gaat 's middags nog weer naar huis. Er slapen vele moffen. Weer anderen hebben alles nagezocht en door elkaar gegooid. Eén kookt zijn eten op het fornuis. Op de tafels liggen stafkaarten. Bij de salon komen veel telefoonkabels samen. In het bos rondom de fabriek staan veel paarden met wagens. De meeste soldaten liggen op de grond te slapen. De wagens zijn voor het merendeel beladen met paardenvoer zoals hooi, haver en stro. Er zijn ook twee luisterposten. Op één toestel is een antenne van ruim vijf meter hoogte geplaatst. Deze steekt juist boven de boomtoppen uit. De Roethenen brengen alle paarden in de weiden. Daarvan twaalf in die naast ons huis. Eén van die dieren valt om en blijft liggen. Enkele soldaten zetten het paard weer rechtop. Daarna graast het verder.
's Morgens passeren vrij veel stukken licht veldgeschut in richting Hoenderloo. De auto's keren na een uur weer terug. Echter zonder kanonnen. Dit geschut is dus ook weer ergens opgesteld. Onder de kolenloods van de fabriek staan twee mobiele kanonnen geparkeerd. Motorordonnansen rijden af en aan. Zowel bij ons huis als bij de fabriek. 's Morgens schieten lichte kanonnen vanaf de Kooiberg. Zij worden na korte tijd weer verplaatst. De moffen maken de drie kanonnen bij Jansen klaar voor vervoer. Deze hebben gisteren onder andere op Eerbeek geschoten. De hele middag passeren dwangarbeiders lopend in richting Hoenderloo. Zij komen van de weg Loenen - Beekbergen. Het zijn meest jongelui. Deze zijn bij razzia's opgepakt. Ze moesten voor de Duitsers tussen Dieren en Arnhem verdedigingswerken aanleggen. Zij zijn gevlucht en willen naar hun woonplaatsen. Volgens hen is Woeste Hoeve al bevrijd. Hun doel was via Woeste Hoeve en Otterlo naar Utrecht te lopen. Hiermee is verklaard waarom wij 's middags zowel artillerie- als mitrailleurvuur in zuidelijke richting horen. De Duitsers brengen 's middags de munitie die de 'Hollandse' SS heeft achtergelaten op het bouwland van Melissen tot explosie. Hierdoor ontstaat in de omgeving glasschade. Daaronder bij mijn broer. Een buurman vraagt ons al om karton om de ruit te vervangen. Canadese troepen zuiveren heel Arnhem van Duitsers en bezetten Deelen. Het bruggenhoofd over de IJssel bij Wilp wordt drie kilometer naar het zuiden uitgebreid. Voorhoeden vechten (aldus de BBC) in Apeldoorn ten westen van het kanaal. Hierover is ons niets bekend. Radio Oranje spreekt van een zware strijd in Apeldoorn. De Canadezen bereiken op de Veluwe Terlet. Om zes uur begint Duits geschut één kilometer van ons huis in richting Apeldoorn te vuren. Het wordt beantwoord. Daardoor slaan in de omgeving van de Koudhoornlaan enkele granaten bij woningen in. Op de Ugchelseberg en omgeving staat zwaar antitankgeschut opgesteld. De hele middag passeren lichte kanonnen in richting Hoenderloo. De eerste paard-en-wagens vertrekken om zeven uur uit het omliggende bos. Zij komen in richting Apeldoorn voorbij en slaan de weg naar Hoog Buurlo in. Het is onbegrijpelijk waar alle schimmels vandaan komen. Voorts zien we veel raspaarden voor de huifkarren. Een trein boerenwagens passeren om zes uur in richting Hoenderloo. Enige uren later keren ze terug. Het schijnt dat de weg naar Ede is verbroken. Op één van deze wagens staat een jongen van hoogstens tien jaar. Hij draagt al een revolver. Er passeren ook vrachtauto's in richting Apeldoorn. Deze trekken steeds twee andere wagens (ook eenmaal een pantserwagen). Het is oud materiaal. Op vele auto's en karren staat geschilderd 'Lever dod als sklaf.' De luxe wagens zijn volgeladen met koffers. Het doet ons aan een vlucht denken. Duitse soldaten komen na 7.30 uur lopend in richting Hoenderloo voorbij. Het begint er op te lijken dat het zwaartepunt van de Canadese aanvallen niet bij Apeldoorn maar bij Deelen ligt. De meeste soldaten zijn 16 tot 18 jaar oud. Enkele van hen zijn in burger gekleed. Het zijn allen NSB-ers die aan het front worden ingezet. Zij beschikken alleen over een geweer. De anderen zijn gewapend met geweren (ook snelvuur), mitrailleurs, pantservuist en pantserschrik (niet veel) en handgranaten. Sommigen dragen de mitrailleurbanden om de nek. Enkele soldaten vervoeren hun ransel en verdere uitrusting op gevorderd materiaal zoals rolwagen, driewielers en karretjes. Uit de meeste vervoermiddelen is te zien dat de eigenaars deze met moeite van weinig materiaal gebouwd hebben. Eén groep trekt een kar met massieve houten wielen. Het lijkt wel op de Romeinse tijd. Verder hebben zij fietsen. Alle met massieve banden. Enkele soldaten proberen nog te zingen maar de meeste zijn overmoe.
Intussen maken de Tsjechen zich klaar voor vertrek. Zij moeten onder meer munitie vanuit kisten in rekken van de twee kanonnen laden. Het gaat langzaam maar na wat geschreeuw van de sergeant gaat het wat vlugger. Het geschut vertrekt om 8.15 uur in richting Apeldoorn. Een kwartier later vallen Britse granaten in Ugchelen. Enkele scherven komen bij de fabriek terecht. Een Duitse soldaat raapt er één op van ongeveer 8 vierkante centimeter. Alle soldaten zijn plotseling van de weg. Een tractor rijdt het fabrieksterrein op en zoekt dekking achter een muur. Nieuwe Duitse troepen komen om 8.40 uur voorbij. Het Duitse geschut in Ugchelen begint om 9 uur weer te vuren. De bij Jansen staande kanonnen zijn naar elders vervoerd. Intussen passeren er ook vliegtuigen op weg naar Duitsland. Alle Tsjechen vertrekken om 9.30 uur, behalve twee wagens. Zij laten bij oom Jan het één en ander achter. Daaronder steenkolen en ingemaakte bonen. Om 10.15 uur beginnen vrij zware kanonnen ten westen van de fabriek (dit vuurt voor het eerst) in richting Apeldoorn te schieten. Alles is tijdens de ontploffingen verlicht. De laatste twee wagens van de Tsjechen vertrekken om elf uur. Daarna bergen Henk en ik de achtergebleven munitiekisten op. Mijn neef laat daarna het paard wat draven. Het is sinds vier dagen niet uit de stal geweest en zodoende aan het oog van de moffen onttrokken. Het is best mogelijk dat het weer lange tijd op stal moet blijven. Bij ons woonhuis loopt een schildwacht die zo nu en dan eens een lantaarn aansteekt.

BLOEM. Een rustige nacht doorgebracht in de silo terwijl de Tommies in ons huis sliepen. Tegen 10 uur in de morgen weer een hevig gebulder wat van Apeldoorn kwam. De granaten sloegen op een 30 meter afstand in. Men zegt dat de Tommies erg onrustig worden omdat er geen berichten meer binnen gekomen zijn van oprukkende troepen naar Apeldoorn. Later meldt men dat de zenderauto kapotgeschoten was. Tegen de middag is hier een kind van Gerrit Hendriks doodgereden bij zijn huis, een dochter van bijna twee jaar oud. De stop is opgeheven. Er komen nu zeer veel wagens, tanks, pantserwagens en vrachtwagens via de Posterenk en de Achterhoek naar Apeldoorn, dat de 17e is vrijgekomen. De Tommies hebben Apeldoorn van noord naar zuid omsingeld en de Duitsers zijn er, door de toen nog aan het westen gebleven opening, uit teruggetrokken. Van de verdediging van Apeldoorn zijn hier niet veel granaten terecht gekomen. Wel vocht men toen nog tegen de hier in het bos van Nolthenius zittende Duitsers die 's nachts met kanonnen en vlammenwerpers bewerkt zijn. Daar zijn nogal veel Duitsers en Canadezen mee gesneuveld. De Duitse soldaten zijn bij de bosrand begraven. De kanonnen zijn gestationeerd bij Lobbers in de buurt van de Holthoevestraat. Bij Jan Hissink zaten 20 Duitsers maar die gaven zich over. Ook in het verleden jaar afgebrande huis van Jan Slijkhuis zaten toen nog Duitsers in de kelder. Het Vrijland is door de Tommies in brand geschoten. Ook het huis van Lammert Liefrink is, doordat de Duitsers zich daar ophielden, door het hier staand Canadees kanon doorzeefd met granaten.

MOERMAN. Mijn vrouw Mien probeert uit te slapen. Er komen 3 patiënten aan haar bed. Om 3 uur de straat op voor visites terwijl het granaatvuur al is begonnen. Zeer griezelig. Horen het gegier en de knal van de inslag vaak dichtbij. Zeer zware slag. Protestantenbond [kerk] geraakt, brug Oranjepark en andere punten in de omgeving. Mien gelukkig behouden thuis. Zij is onderweg door een mof op wapens gefouilleerd. Maken een bed in de spreekkamer klaar. Het granaatvuur begint weer. Slapen gekleed een beetje. Rond tien over één een zware knal vlakbij, glasgerinkel, stank, gesis en geruis van stromend water. Vluchtig de schade opgenomen. De kelder in, gezeten maar niet geslapen. Telkens inslag dichtbij, onder andere bij Henkemans [Tutein Noltheniuslaan 2, advocaat en procureur].

POLITIE. 20.00 uur namiddag. Geeft burgemeester Pont namens de Wehrmachtskommandant kennis dat aan de burgers van Apeldoorn moet worden meegedeeld dat ingrijpen van burgers in de oorlogshandelingen gestraft zal worden met het in brand steken van de gemeente. Tevens verzoekt hij aan de Korpschef zich in verbinding te stellen met de Oberleutnant Kolbmuller om te vragen wat met de arrestanten in de Willem III kazerne zal gebeuren. Tegen plunderaars moet met de meeste gestrengheid worden opgetreden. Zij dienen in elk geval in arrest te blijven.

STERKEN. Het was bijzonder moeilijk om tijdens de duisternis zonder de steun van tanks voorwaarts te gaan. Het kruispunt de Tol moest met een aanval van 2 pelotons veroverd worden maar 200 meter verder werd de vijandelijke weerstand al weer heviger. Alle huizen langs de straat herbergden Duitse weerstandsnesten. Besloten werd het daglicht af te wachten en met steun van tanks verder te gaan. De hele dag hebben de beide bataljons RCR en 48th moeten besteden om vijandelijke weerstanden op te ruimen. Vele krijgsgevangenen werden gemaakt. Tegen 20.30 uur hadden 2 compagnieën van bataljon RCR het kanaal bereikt in Welgelegen-zuid en de brug Molenstraat. Het bataljon 48th had om 17.30 uur ook het kanaal bereikt ten noorden van de Deventerbrug tot plusminus 300 meter noorden van de sluis. Ook hier in het gebied Zevenhuizen werden tientallen krijgsgevangenen gemaakt.

BRANDWEER. - kwart over 12 zag ik een brand achter aan de Doggersbank nabij de Deventerstraat. Op grotere afstand in oostelijke en zuidoostelijke richting brandde vele boerderijen af. - 16.04 uur. Zwaar granaatvuur op Apeldoorn. Perceel 125 aan de Arnhemsestraat werd getroffen en brandde in de kap. Daar het een dubbel woonhuis was rukten wij uit. Om benzine te besparen maakten we gebruik van de Materiaalwagen als trekker. De jongens gingen lopend en trokken de spuit naar de brand. De geboorde brandput nabij de Oranjestraat heeft daar zijn dienst bewezen. Het mocht ons gelukken het andere woonhuis te behouden. De nacht leverde behalve veel granaatvuur geen bijzonderheden op.

1945 ----- 16 april maandag.

HARDONK. Stralende lentedag. al vroeg op straat -in weerwil van het verbod- om de vernielingen bij Witteveen en omgeving te zien. Tot in de morgen was het nog rustig, slechts af en toe een knal. Het geallieerde verkenningsvliegtuigje cirkelt voortdurend boven de plaats. Duits luchtafweergeschut schijnt er niet meer te zijn! De mensen kijken naar de verwoestingen van de afgelopen nacht. De winkels zijn gesloten. De waterleiding geeft vandaag geen water. Men zorgt vroeg voor eten daar niemand weet wat er gebeuren kan. Het is zaak bij het minste gevaar van granaten direct de schuilkelder in te duiken. Nog steeds krijgt geen mens een duidelijk beeld van de situatie. Burgers staan over het Kanaal met elkaar te praten. Duitsers met de vinger aan de trekker liggen overal verdekt opgesteld. Apeldoorn betaalt wel een zekere tol aan de bevrijding. In de nacht brandde het papierpakhuis van de firma Van Reekum bij het Kanaal af terwijl er doden en gewonden zijn te betreuren. Allen snakken naar de beslissing. 's Middags verschenen enige toestellen die eensklaps zwaar mitrailleurvuur afgaven en bommen lieten vallen. De eerste keer kon ik nog hals over kop in de schuilkelder komen. De tweede maal moest ik stijf tegen de gangmuur gaan staan.
Het is half vier in de middag. De zon straalt en ronkend maakt het verkenningsvliegtuigje zijn rondjes boven Apeldoorn. Kort en scherp klinkt telkens het Canadese geschut. Fluitend vliegen de granaten over en slaan met een felle slag in. Stil en uitgestorven ligt de Hoofdstraat er bij. Bij het postkantoor [Deventerstraat hoek Markt] steekt een groepje Duitse soldaten voorzichtig de Deventerstraat over en trekt, dekking zoekend onder de bomen, in de richting van de brug. Een enkele Duitse wagen rammelt voorbij. In de avond was er telkens nog granaatvuur onder andere op de omgeving van de Asselsestraat. Tegen 6 uur proberen de Duitsers installaties op het postkantoor [antennes en draden] te vernielen. Dit lukte echter niet daar even tevoren de laatste kabels "verdwenen" waren. Even later passeren wat karren met koffers, moffen op fietsen en tandems richting Amersfoortseweg. Al vroeg in de schuilkelder en 's avonds zware ontploffingen die later veroorzaakt bleken te zijn door het opblazen van de munitie in Hoog Soeren.

VAN HOUTUM. Het Duitse artillerievuur gaat de hele nacht met tussenpozen van een kwartier door. Zo nu en dan staan zoeklichten boven Apeldoorn en beantwoorden de Britten het Duitse vuur. Een batterij kanonnen vertrekt 's morgens uit Ugchelen. Met het oog op Canadese tanks rijden aan deze colonne twee auto's met antitankgeschut voorop. Alle kanonnen worden naar Milligen overgeplaatst. Gisterenavond zijn bij mijn neef Arnold (1 1/2 kilometer verder) granaten ingeslagen. Eén viel om 6.30 uur op het afdak naast de garage. Daaronder had nog een kwartier geleden een kind vertoefd. In zijn omgeving zijn er samen 25 inslagen. Vele kraters zitten in zijn tuin. Er is geen menselijk letsel. Evenals op de Eendracht waar echter zeer grote materiële schade is aangericht. 's Nachts komen weer nieuwe soldaten op de fabriek. Er staan drie karren met allerlei rommel. De autoschuur was acht uur eerder nog een paardenstal. Daarin slapen nu ruim 40 moffen op stro dat over de uitwerpselen van de paarden is gelegd. In de fietsenschuur ligt een zwaar gewonde. Het zijn soldaten van verschillende eenheden. Onder hen bevinden zich veel douanebeambten. Zij hebben aan het kanaal in Beekbergen een huis moeten achterlaten. Daar was hun gehele aan de IJssel in beslaggenomen voedsel opgeslagen. Eén van hen deelt nog stukken spek uit. Dat was natuurlijk van hongerende westerlingen gestolen. Het lijkt ons echter erg vies. Eén kar is voor het paard te zwaar beladen. Daarna laden zij deze gedeeltelijk af. Zij geven alle matrassen weg. Daarna komen vier radio's en een naaimachine te voorschijn. Zij willen deze onder geen voorwaarde missen en camoufleren ze later met jassen en een stuk zeil. Deze wagen vertrekt om 10.30 uur in richting Hoog Buurlo. De gewonde zit naast de voerman. Zij zijn nog geen 200 meter verder of het paard kan de vracht niet trekken. Er wordt opnieuw het één en ander onder de burgers verdeeld maar nog geen radio's. De overigen uit de autoschuur wassen zich intussen goed en gaan vervolgens weer slapen. Om 9.30 uur passeert een colonne vrachtauto's met elf stukken geschut in richting Apeldoorn. Deze trekken terug. Op het geschut en in de auto's zitten veel soldaten om maar te kunnen meerijden. Waar blijven de Britse jagers? Wij zien de laatste dagen praktisch geen vliegtuigen meer. Kort hierop komen dwangarbeiders voorbij. Ze hebben geprobeerd via Otterlo naar het westen te kunnen lopen. In Eerbeek zou worden gevochten. Terwijl wij met hen staan te praten komen veel leden van de NSDAP (in uniform) en NSB (in burger) bepakt en bezakt per fiets in richting Apeldoorn voorbij. Deze vluchten ook. Het baat hen evenmin iets want ze zijn toch ingesloten. De eerste lopende groepen Duitse soldaten passeren intussen weer in richting Hoenderloo. Om tien uur gaat een groep het bos achter ons huis in. Drie kwartier later loopt een andere groep het fabrieksterrein op en vordert de kelder van mijn tante. Zij keuren deze echter af en gaan naar de Pakkamer. Deze weten gelukkig niets van een fabriekskelder af. Een vrachtauto houdt voor ons huis stil. De Duitsers laden er alle munitie in. Die hebben zij 's nachts in de garage van ons huis gebracht. Zij rollen bovendien enkele telefoonkabels op.
Geen van ons is in staat deze dag naar de radio te luisteren. Bij mevrouw Roosegaarde-Bisschop [weduwe geboren G. Kuijck, Hoog Buurloseweg 145] is inkwartiering. Er is een telefoonpost gevestigd. Rondom het huis liggen samen zes telefoonlijnen. Op het gazon voor de woning grazen paarden. De Duitsers slapen in de kelder. De hele [onverharde] Hoogbuurloseweg is 's nachts door de terugtrekkende Duitsers vernield. Het fietspad en alle betonnen paaltjes zijn vernield. Op enkele punten staan Duitse schildwachten bij zijwegen. Wat dit betekend is onbekend. Om 11.30 uur patrouilleren jagers. Zij mitrailleren om 1.45 uur vrij lang een doel in richting Apeldoorn. Op dat moment vertrekken de Duitsers uit de Pakkamer. Jagers schieten om vier uur opnieuw in richting Apeldoorn en laten twaalf bommen vallen. De Duitsers stellen achter de Bakenberg overal nieuw geschut op. Schildwachten zetten een groot terrein af. De kanonnen beginnen om vijf uur in richting Arnhem te schieten. Wij zien de hele middag grote bosbranden in richting Woeste Hoeve. Er verbranden bunders [hectares] bos en hei. De rookwolken stijgen ook uit het gebied van Otterlo op. Er is bijna geen verkeer over de weg. Twee officieren eisen een slaapkamer bij mijn tante op. Zij maken er geen gebruik van. 's Avonds om 6.30 uur komen weer een groot aantal soldaten (nieuwe) in de Pakkamer. Zij keren terug van graafwerk. Dit bestond uit het aanleggen van éénmansgaten en loopgraven in de omgeving. Zij slenteren nog wat op het fabrieksterrein rond tot plotseling een ordonnans verschijnt. Hij deelt mee dat de Canadezen zijn doorgebroken. Wij weten niet waar. Een onderofficier roept al zijn manschappen bij elkaar. Spoedig verdwijnen alle Duitsers lopend in richting Hoenderloo. Zij laten veel jassen achter. Deze soldaten raden ons aan in de komende nacht zo veel mogelijk in een kelder te verblijven. Er zal een grote strijd losbarsten.
Het is intussen 7.45 uur en mijn vader en oom Gerrit gaan uit nieuwsgierigheid aan de weg staan. Bij ons woonhuis is alles rustig. Daarna gaan wij allemaal de woning binnen. Er is werkelijk niemand meer. Alles is door elkaar gegooid. Wat op zolder lag ligt beneden en omgekeerd. Dozen zijn leeggegooid. Zo te zien zijn er grote voorwerpen gestolen. Op mijn bed heeft een mof geslapen. Hij heeft als matras een aantal kleedjes en de Nederlandse vlag gebruikt. Andere Duitsers hebben in de kelder op de schappen geslapen. Mijn bureau en boekenkast zijn losgebroken. Alles is nog aanwezig. Het ligt meestal elders in huis. De laden hangen er uit. Op mijn zolder zijn ze gelukkig niet geweest. Hierdoor zijn de albums met krantenknipsels intact gebleven. Zij hebben evenmin de bergplaats met weck, een gedemonteerde fiets en koper ontdekt. Britse kanonnen schieten om acht uur op onze omgeving. Het zijn er meestal drie tegelijk (of veelvoud ervan). Zij slaan tussen de Kooiberg en de fabriek in. Misschien denken de Britten dat er nog geschut staat. Dit staat er echter sinds 24 uur niet meer. Er vallen gemiddeld éénmaal per kwartier een reeks granaten. Het fluiten is duidelijk te horen. Zij vallen om 8.30 uur dichterbij. Wij zien ze in het land van Melissen inslaand. Kort daarop hangt een blauwe kruitdamp en een grote stofwolk over het veld. Na 9 uur vallen de granaten dichterbij echter langs de Van Golsteinlaan. Zij komen ook dan nog over de fabriek. Boven Apeldoorn staan twee zoeklichten. In westelijke richting woedt een grote brand. Zo nu en dan hangen er lichtfakkels. Om tien uur komen een aantal moffen bij de fabriek en zoeken de groep die in de Pakkamer was ingekwartierd. Zij gaan onverrichterzake weer weg. Om twaalf uur vallen de granaten nog alleen bij de Viersprong. Het schieten is veel minder dan voorheen. Wij zitten allemaal in de fabriekskelder. Mijn neef en ik maken een bed bij een binnenmuur.

BLOEM. De 16e een af en aanrijden van wagens en materiaal in beide richtingen. Hier op café "De Kar" is een Rode Kruis post ingericht waar de gewonden, die in hoofdzaak van het Noltheniusbos komen, verbonden worden. Een drietal gesneuvelden is op de Posterenk begraven. Ook bij Willem Mulder achter het huis liggen zes Canadezen begraven.

MOERMAN. Half zeven op en de schade opgenomen. De hele dag hard gewerkt. Nog granaatvuur maar in andere richting. 's Middags vliegtuigen, duiken, bominslag. Mien even uit geweest langs kraamvrouwen. Zeer mooi weer. Men zegt dat de Engelsen op Mariëndaal zitten en dat Groningen en Assen vrij zijn. We zitten nu al zes dagen in de frontlinie. Kelder in orde gemaakt om er te kunnen slapen. Vóór de avond komen drie Duitse soldaatjes om fietsen. Zien ons karretje in de garage staan. Willen het lenen en zullen het de volgende dag om 5 uur terug hebben! Slapen die nacht Mien, R...? en ik in de kelder gekleed op matrassen. Zeer benauwde ligging.

STERKEN. De D-compagnie van het RCR kon in de vroege morgen van 16 april een rapport uitbrengen over de toestand van de brug Molenstraat en de situatie van het kanaal. Men kon zich hier niet aan de oostzijde van het kanaal vertonen daar men direct door sluipschutters van de westoever onder vuur werd genomen. Om 16.00 uur werd door een Typhon jachtbommenwerper een aanval op de vijand aan de westoever tegenover de Molenstraatbrug uitgevoerd. Deze dwong de vijand zich van het kanaal te verwijderen. Spanning steeg ten top in de middaguren van 16 april. Wat was het geval. Bij de Divisiestaf was men enigszins ongerust over het langzame tempo waarmee de 1e Brigade voorwaarts kon gaan. Op de 16e april werd door verkenningseenheden van de Divisie om 11.00 uur tussen Dieren en Laag Soeren contact gemaakt met verkenningseenheden van de 49 (West Riding Divisie) de rechterflank van de operatie 'Cleanser'. Het was ook een verkenningseenheid van deze Divisie dat Loenen als eerste geallieerde eenheid binnenviel. Bovendien had de 2e Brigade kans gezien vlak voor zonsondergang het Apeldoornse Kanaal bij Lieren te overschrijden. De brigade was begonnen met een brug te slaan. De brug was om 22.00 uur gereed. Ernstig werd overwogen om de 3e brigade over deze brug te sturen en de aanval op Apeldoorn vanuit zuidelijke richting te laten uitvoeren. De bataljons HPE en 48th zouden dan te voet het kanaal oversteken en Apeldoorn Centrum en noord zuiveren van de vijand. Om 17.45 uur gelastte de Divisie deze actie af en zou het oorspronkelijke plan worden uitgevoerd.

POLITIE. 07.30 uur voormiddag. Geeft de heer Hoevenagel (blokhoofd LBD) wonende Asselsestraat kennis dat er bij bakker Robaard wonende Asselsestraat hoek Elsweg in de woning een niet ontplofte granaat is terechtgekomen en bij Sneep(?) wonende Brinkhorstweg 4 een niet ontplofte granaat in de tuin. LBD en Brandweer kennis gegeven. De Feldgendarmerie bleek niet meer aanwezig te zijn.

BRANDWEER. - 12 uur. Hevig granaatvuur op Loenen.
- 16.35 uur. Uitslaande brand aan de Koperpletterij aan de Vlijtseweg. Het granaatvuur was hier zo hevig dat we er niet bij konden komen.
- 16.45 uur werd een schuur aan de Beekbergerweg geblust die in brand geschoten was door Post 9 Wormen.
-- 17 uur werd het bos te Hoog Buurlo in brand geschoten. Deze werd spoedig door de bosbrandweer geblust.
-- 18 uur Zeven bommenwerpers kwamen uit westelijke richting aanvliegen. In de omgeving van het Station aangekomen doken ze achter elkaar naar beneden en lieten een bommenlast vallen in de Molenstraat nabij de Kanaalbrug. Het was een oorverdovend lawaai. Daarna geweldige zwarte stofwolken en even later brand. Ik zond direct een brandmeester uit om polshoogte te nemen. Het bleek al spoedig dat we daar niets konden uitrichten daar we niet aan het Kanaal konden komen. De Canadezen zaten aan de overkant en schoten alles weg wat zich aan deze zijde vertoonde. Alleen de fabrieksbrandweer van de firma Talens & Zoon kon wat doen. Deze ploeg met de blokbrandweer hebben zeer goed werk gedaan. Zij hebben belet dat de brand zich in westelijke richting kon uitbreiden. De firma Talens heeft een motorspuit die het water uit een brandput in een eigen brandleiding perst. Door de benodigde slangen aan te koppelen konden zij de brand bestrijden. Door het inschakelen van deze fabrieksbrandweer kon ik mijn mensen voor andere dingen in reserve houden.
- 19.16 uur. De vernietiging begon van het stationsemplacement. De seinwachterwoning bij het Kanaal werd in brand gestoken. De Spoorbrug vloog de lucht in. Daarna gingen de wissels en de watertoren dezelfde weg. Vervolgens kwamen de bruggen over het Kanaal aan de beurt. Ik heb de meeste de lucht in zien gaan.

SPOORWEGEN. In de maand april kwam de aanval van de geallieerde legers met het gevolg dat de spoorlijn Apeldoorn - Zutphen op 16 plaatsen, Apeldoorn - Barneveld op 12 plaatsen en de lijn naar Deventer ook op enige plaatsen zwaar vernield werd. Het station in Voorst en enige gebouwen werden in brand geschoten. Dan rest mij nog dat door de Duitsers moedwillig werd vernield. In Apeldoorn werd de spoorbrug opgeblazen, met inbegrip van de landhoofden, totaal vernield; 95% van de wissels, de watertoren, de waterkolommen met kelders opgeblazen en grondig vernield alsmede de draaischijf; de seinhuizen werden verbrand. Ook de seinbrug bij de Arnhemseweg werd opgeblazen maar van de seinbrug bij het einde van het 2e perron werd slechts de middelste draagsteun beschadigd. De derde seinbrug was onbeschadigd hoewel de ladingen wél aangebracht waren. Verder zijn vrijwel alle gebouwen min of meer moedwillig gedeeltelijk beschadigd. Ook de Lichttelefoon en Telegraafinstallatie werden vernield.
De brug nabij Voorst was maar gedeeltelijk beschadigd. Waarschijnlijk moesten de Duitsers hier vluchten met achterlating van een 400 tal zware granaten.

1945 ----- 17 april dinsdag.

HARDONK. Prachtige zonnige dag. Al vroeg uit de schuilkelder en stilletjes het gangetje overgestoken om te zien hoe mijn huis er vannacht is afgekomen. Behalve enkele salvo's artillerievuur was de nacht tamelijk rustig verlopen. Tussen vier en vijf uur was er wat geschiet in de straten. Daarna werd alles volkomen stil. Het loopt inmiddels tegen half zes in de ochtend. Plotseling komt iemand de Korenstraat uit, lustig fluitend "In naam van oranje, doe open de poort". Vreemd aandoend klinkt het lied door de stille straat! Dan hoor ik een overbuurman roepen: "Apeldoorn is bevrijd". Tegelijk klinkt een waarschuwing "Nog geen vlaggen uit de Duitsers zijn nog niet overal weg". Je wist niet of je droomde of waakte. Maar spoedig drong de werkelijkheid tot je door. Voorafgegaan door leden van de Binnenlandse Strijdkrachten verschenen de eerste Canadezen. Direct elkaar gelukwensen, blijde gezichten. Enige tijd later zag je overal de driekleur verschijnen. Wat een fijn iets weer de vlag te kunnen uitsteken. Deze had die bij mij al maandenlang klaargelegen. Plechtig werd de vlag op het Raadhuis gehesen gevolgd door het zingen van het Wilhelmus. Er was een enorme drukte op straat. Burgemeester Quarles van Ufford was weer terug. Hij werd voor mijn huis uit de auto gehaald en op de schouders gehesen. Toen kwam langzamerhand de eerste gevangen landverraders langs, handen boven het hoofd en sommigen in looppas. Onder gejoel van de samengepakte menigte werden ze naar het politiebureau gebracht. Daarna werden de "moffengrieten" opgespoord. Deze moesten door een haag van joelende en tierende mensen eveneens daarheen. Inmiddels hadden de Canadezen twee noodbruggen over het kanaal gelegd en spoedig verscheen het eigenlijke Canadese leger, pantserwagens, tanks en vrachtwagens. Hoe geheel anders dan de op houtgas lopende oude Duitse wagens of de tot vervelens toe passerende ouderwetse paardenkarretjes. En welk een geheel andere indruk maakten de troepen zelf, vrolijke kerels, niet de lawaaiige en pedante op commando brullende Duitsers! Tegen zo'n leger kon inderdaad een Hitler niet op. In snelle achtervolging werd de vijand uit Barneveld verjaagd. Vanmiddag was er bij Hoog Buurlo nog wat weerstand van fanatieke jonge Hitlerianen. Daarbij moesten zelfs vlammenwerpers te pas komen om ze uit de langs de wegen gegraven gaten te verdrijven. Wat een blijde stemming in de plaats! Overal worden de Canadezen door de juichende menigte begroet of de NSB-ers en grieten uitgejouwd. Sommigen werden kaalgeschoren of het haar in de vorm van een hakenkruis geknipt. Vanavond dankdiensten in alle kerken. Ik ben naar de Grote Kerk bij dominee Karres geweest. De dienst was zeer druk bezocht. De tekst was Psalm 126 vers 1. Gezongen werden Gezang 302 vers 1.2.3, Gezang 304 en gezang 301. 1.6 en 14 (ons Wilhelmus). De collecte was voor het herstel van de beschadigde Julianakerk.

VAN HOUTUM. Ik ga om half één gekleed slapen. De overige huisgenoten blijven nog een uur in de kelder. Ze gaan tenslotte weer op het kantoor slapen. Om vier uur is er een zeer intensief granaatvuur. Het duurt kort. Dit blijkt later de grootste schade in onze buurtschap te hebben aangericht. Mijn familie loopt 's nachts nog wel eens van het kantoor naar de kelder. Alles loopt gelukkig goed af. 's Morgens heerst een verdachte stilte. Het is niemand duidelijk hoe de situatie precies is. In onze omgeving zijn nog alleen Duitse patrouilles. Ze plunderen overal en maken mensen onder bedreiging van revolvers brood en fietsen afhandig. Van de fabriek is niets beschadigd. In onze Sprengen zijn veel granaten gevallen. Eikenbomen tot 40 centimeter dikte liggen tegen de grond. Daarnaast zijn vele andere bomen beschadigd. In de wei van Melissen ligt een dood veulen. Het is door een scherf getroffen. Het dier wordt later geslacht. Bij pension Eljo-Zamy en drie omliggende huizen is grote ravage. Het glas wordt er met de bezem opgeveegd. Dakpannen liggen op de grond. Eén huis heeft een voltreffer. De bewoners hebben de hele nacht in een dekkingsgat doorgebracht. Dat gat lag niet ver van enkele stapels door de Duitsers achtergelaten munitie. In het nabij zijnde dennenbos zijn ook veel granaten ingeslagen. De beheerder van het pension Eljo-Zamy probeert zich intussen als een goed vaderlander voor te doen. Overal in hun omgeving ligt munitie waaronder landmijnen. De kisten zijn door dennentakken gecamoufleerd. Mijn broer is 's nachts met vrouw en kind 300 meter verder naar de boswachter Van Mourik gevlucht [Mettaweg 44?]) terwijl granaatsplinters tegen zijn huis ketsten en enkele ruiten vernielden. In Ugchelen is de schade op twee punten nog groter. Eén kilometer van de fabriek zijn een groot aantal treffers. Onze kruidenier K. Van Baak [Ugchelseweg 151] heeft wel de grootste schade. Zijn woning met winkel kreeg gisterenmiddag al een voltreffer in de bijkeuken. De winkel werd vannacht totaal verwoest. Vier omliggende huizen hebben ernstige schade en vele andere licht. Eén kilometer verder (evenmin bij een kruispunt of ander doel) zijn ook veel granaten gevallen. Onze schoenmaker heeft er de ergste schade. In Ugchelen zijn gelukkig geen mensen gedood of gewond. Luchtbescherming en brandweer roepen de leden op om de getroffenen te helpen. Ik moet op een huis pannen leggen. De Duitsers beginnen intussen in westelijke richting weer met kanonnen te schieten. Daardoor moeten wij het werk staken. Wij horen in richting Apeldoorn (hoogstens 2 1/2 kilometer verder) enige ontploffingen. Daarna stijgen zwarte rookwolken op. Ik vind later bij ons woonhuis nog vrij grote scherven.
Intussen komen de eerste burgers uit Apeldoorn. Zij allen zeggen dat wij bevrijd zijn. Geen van ons heeft nog een Canadees gezien. Tankcolonnes trokken 's morgens al om 5.30 uur door Apeldoorn. De Ondergrondse verspreidde overal oranje krantjes met de afbeelding van de Koningin en de vijftien verzen van het Wilhelmus. In Apeldoorn is al grote feestvreugde. Politie en verzetsgroepen zijn druk bezig Duitsers, NSB-ers en andere verraders te arresteren. Tot hen behoren de Ortskommandant, een Duits generaal en burgemeester Pont. De echte burgervader Quarles van Ufford wordt juichend binnengehaald. Hij wordt op de schouders van enkele jongelui het stadhuis binnengedragen. NSB-ers worden op een kleinerende wijze naar de diverse gebouwen gebracht. Daar blijven zij gevangen. Grote tanks zoals wij ons niet kunnen voorstellen staan op de Jachtlaan en Eendrachtstraat geparkeerd. Oom Gerrit gaat hierdoor lopend naar Apeldoorn. Beekbergen is ook al bevrijd. Om tien uur komt een dertigtal Duitsers met drie stukken antitankgeschut lopend in richting Apeldoorn voorbij. Zij zijn van handgranaten en pantservuisten voorzien. De telefoon is weer in orde. Er wordt ons telefonisch gevraagd waar bij ons in de omgeving kanonnen staan opgesteld. Wij geven een positie op. Er bevinden zich nog bovendien veel Duitsers op de Ugchelseberg. Zij beschikken ook over kanonnen (zaterdag aangevoerd).
Ik kan om 11.45 uur weer bij T. Breller [Hoenderloseweg] naar de radio luisteren. Het toestel staat in zijn schuilkelder. Later luister ik nog weer naar Radio Oranje (1 uur). Terwijl ik daarna naar huis loop wijzen omwonenden me erop dat tanks in aantocht zijn. Het geratel is duidelijk vanuit richting Beekbergen te horen. Wij staan nog even te praten tot één van ons tussen de bomen door vier tanks over de Keienbergweg ziet rijden. We lopen allen naar de Hoenderloseweg. Iedereen komt het huis uit om de eerste tank het kruispunt (Viersprong) te zien passeren. Er verschijnt echter niets. We wachten nog een aantal minuten totdat een tank vanuit Apeldoorn nadert en hollen er naar toe. Enkele burgers zijn bang en keren weer terug. Tenslotte gaat iedereen er toch naar toe. Op de Keienbergweg staan vier tanks en op de Brouwersmolenweg nog veel meer. Het zijn huizenhoge gevaarten. Zoiets hadden wij ons nooit voorgesteld. Bij het zien van deze stalen kolossen kunnen we ons niet ten volle realiseren dat we bevrijd zijn. In tegendeel. Bij ons allemaal welt een gevoel op alsof we moeten huilen. Er is zelfbeheersing nodig om dit te voorkomen. Dit gevoel keert voortdurend terug wanner wij nieuwe tanks zien voorbijkomen. Lange kanonlopen steken uit de koepels van deze tanks. De soldaten delen enkele sigaretten uit. Echter niet veel. Onder hen bevindt zich een Apeldoorner. Hij is enige jaren geleden naar Engeland ontsnapt. Zij geven twee koperen hulzen (9,8 centimeter) aan de bevolking als herinnering. Motoren rijden door de menigte die uit enthousiasme de hele weg verspert. Alle soldaten zijn zwartig door het stof van de weg. Een eerste tank rijdt daarna in de richting van onze fabriek. Eerst volgen die van de Keienbergweg en later die van de Brouwersmolenweg. De bevrijders worden overal luid toegejuicht. Ieder zwaait zoals hij kan. De meeste met de zakdoek. De bemanning antwoordt met de V-groet. Intussen loop ik mee naar de fabriek. De tanks houden nog even stil. Voor het hek sla ik nog een keer de grote gevaarten gade. De kanonnen en de mitrailleurs blijven op de fabriek gericht. Ook als de weg een flauwe bocht maakt. Plotseling hoor ik mijn naam roepen. Burgers doen het niet. Ik begrijp er niets van totdat één van de soldaten van een gevechtswagen (ook wel Brenguncarriers genoemd) naar mij zwaait. Het is Tijs de Hartog, een Arnhemmer die nog een maand in Ugchelen was geëvacueerd. Hij wist in oktober naar bevrijd gebied te ontkomen. Ik moet zijn moeder (vindt als evacué bij familie Melissen onderdak) waarschuwen. Hij zal bij de fabriek blijven. Zijn moeder is zeer ontroerd als ik haar dit vertel. Alle overige huisgenoten hollen naar de Hoenderloseweg. De ontmoeting van moeder en zoon is onbeschrijflijk. Er is ook een tweede Arnhemmer in Canadees uniform bij. Beiden hebben 'Nederland Stoottroepen' op de mouw staan.
De tanks die enige honderden meters de Hoenderloseweg zijn opgereden keren al spoedig terug. Ze draaien de Van Golsteinlaan (grintweg) in. Een deel rijdt de Wezenweg over om het bouwland van Melissen te bereiken. Achter hen volgen gevechtswagens (alle op rupswielen). Het doel is niet duidelijk. Steeds meer burgers stromen toe. Daaronder patiënten uit het nabij zijnde sanatorium Caesarea. Velen knopen gesprekken aan met de Geallieerde soldaten. Men spreekt onbewust meer Duits dan Engels. De beruchte beheerder van pension Eljo-Zamy is ook van de partij en scheldt zo veel mogelijk als hij kan op de moffen. Die zouden bij hem een paard met wagen hebben gestolen. Twee moffenmeiden dragen grote oranjelinten. Eén van hen geeft de soldaten water. Ik geef één meid een klap in het gezicht en stel de soldaten van de situatie op de hoogte. Haar vader klaagt later bij de politie of ik daartoe wel was gerechtigd. Hij krijgt een passend antwoord en vertrekt zwijgend. Intussen komt de eerste gevangen Duitser aan. Hij loopt met de handen omhoog. Wat een prachtig gezicht is dat. De vrouw van de beruchte pensionhouder zegt dat hij een Fransman, zogenaamd uit Elzas-Lotharingen is. Hij moest bij het Duitse leger dienen. Dat zal wel! De mof wordt in een tank meegenomen. Oom Gerrit is intussen uit Apeldoorn terug, echter op de fiets. Hij reed op de Brouwersmolenweg (ongeveer één uur) toen de tanks er een haard van verzet met vlammenwerpers opruimden. Daardoor werd een huis totaal verwoest. Het omliggende bos en struikgewas staat nog in brand.
Het is in Apeldoorn groot feest. Overal hangen al vlaggen. Na een kwartier keren alle tanks weer uit de Wezenweg terug en rijden de Van Golsteinlaan verder op. Terwijl dit gebeurt, vormt zich een colonne met voorop tanks en daarachter de gevechtswagens met de stoottroepen. Andere colonnes sluiten hierop aan. Deze stonden al lange tijd voor de fabriek geparkeerd. Hiertoe behoren gevechtswagens, amfibietanks, ducks en jeeps. Daartussen bevinden zich weer tanks van zwaar en middelzwaar type en lichte tanks met vlammenwerpers (vrij groot aantal). Deze laatste zijn aan het reservoir te herkennen. Intussen cirkelt een verkenningsvliegtuig laag rond. Mijn neef en ik gaan daarna op de fiets naar Apeldoorn. Het rijdt nog steeds met auto's door. Meestal op een onderlinge afstand van tien meter. Wij moeten voortduren voor de juichende menigte uitwijken. Deze slaat de massale gemotoriseerde colonnes gade. Dat is eens iets anders dan Duitse huifkarren met gestolen paarden ervoor! We zien onderweg het bos branden waarover oom Gerrit sprak. Langs de Brouwersmolenweg liggen twee verbrande Duitse auto's en één stuk antitankgeschut (8,8 centimeter). Mijn neef bemachtigt onderweg nog een tiental sigaretten. We zien bij Van Gelder de eerste vlaggen wapperen. Het rijdt intussen nog steeds door. De colonnes komen van de Eendrachtstraat. Wij slaan de Brinklaan in. Op de Eendracht is grote schade door het inslaan van granaten. Er is geen menselijk letsel. De terugtrekkende moffen zijn er 's morgens een groot huis binnengegaan en hebben alle voorraden meegenomen.
Men heeft al in vele straten van Apeldoorn versieringen aangebracht. Als we familie ontmoeten is het eerste elkaar met de bevrijding te feliciteren. Daarna vertelt een ieder van zijn wederwaardigheden. Door het pakhuis van de firma Van Gerrevink is één der hoeken een granaat geslagen. Deze heeft weinig schade aangericht. De moffen hebben in de afgelopen nacht met kruiwagens (zij beschikken niet meer over vliegtuigen) in verschillende delen van Apeldoorn strooibiljetten verspreid. Ik krijg twee soorten. Eén drukt twee telegrammen van het Britse Ministerie van Oorlog af. Het tweede pamflet is ook in het Engels gedrukt. Wij blijven kort bij oom Reinier. Mijn tante heeft een snee Canadees wittebrood gekregen. Zij geeft een klein stukje. Het is net cake en sneeuwwit. Op enkele straten staan mensen geduldig te wachten. Zij weten zelf niet waarop. Er gaan namelijk geruchten dat Prins Bernhard Apeldoorn om 3.30 uur zal bezoeken. Genietroepen zijn op de Deventerstraat bezig de brug over het kanaal te versterken. Alles speelt zich binnen een kwartier af. De nieuwe verbinding bestaat uit een geheel ijzeren geraamte. Terwijl wij er zo staan te kijken wordt er een telefoonlijn door een vrachtauto gelegd. Het verkenningsvliegtuig cirkelt op dat moment boven het kanaal. Overal is veel verwoest. Vooral langs de wegen naar Deventer en Zutphen. Twee uitgebrande tanks staan aan de overkant. De grote gashouder [kanaal hoek Deventerstraat] is niet meer te herkennen. Grote stukken plaatijzer liggen inééngedrukt op de grond. Vele schepen liggen half onder water door de vernielingen. Een hijskraan is helemaal verwoest. Op straat ligt veel glas en puin. De grootste schade is echter in de Molenstraat. Deze is zo vernield omdat Duitse kanonnen van daaruit op de Canadezen schoten. Op zeker moment regende granaten en bommen op deze huizen. De meeste zijn tot de grond afgebrand of ingestort. Daarbij komt dat er nog overal mijnen liggen. Vervolgens fietsen we naar het station. Alles is er door de grote schade aan de rails afgezet. Er is ook sprake van mijnen. Dit schijnt op dat moment onderzocht te worden. Daarop gaan we weer terug naar huis. De schade bij onze schoenmaker is groter dan we ons voorgesteld hebben. De hoogspanningskabels zijn vernield en liggen over de Ugchelseweg.
Bij de Viersprong zien we dat een grote colonne auto's (allerlei soort, waaronder zware tanks) vanaf de Keienbergweg de Brouwersmolenweg inslaan. Enkele auto's rijden de Mettaweg op. Ze sluiten zich bij de groepen aan. Deze hebben op het bouwland van J. Luitjes [Mettaweg 18] en Melissen [Mettaweg 37] intussen 20 kanonnen (7,5 centimeter) hebben opgesteld. Alle lopen zijn naar Hoog Buurlo gericht. Er liggen al telefoonkabels langs de weg. In richting Radio Kootwijk woeden twee grote branden. Een derde rookzuil stijgt boven Hoenderloo op. Radio Oranje spreekt nog over zware gevechten in Apeldoorn. Er bieden delen van vier Duitse divisies tegenstand. De weg Arnhem - Zutphen is in Canadese handen. Eén tankspits rukt vanuit Otterlo op, snijdt de weg Amersfoort - Apeldoorn af en dringt door tot tien kilometer van Harderwijk (waarschijnlijk Putten). Tot de 1600 gevangenen op de Veluwe behoren een majoor en 30 leden van de 'Hollandse' SS. Nu Ugchelen bevrijd is is er een einde gekomen aan alle verraad. De politie en leden van de verzetsgroepen maken 's middags om 2.30 uur een begin met het arresteren van NSB-ers en moffenmeiden. Zij worden allemaal naar de Openbare School overgebracht. De verzetslieden (zij dragen een oranje armband met het woord Oranje) beschikken al over motoren, karabijnen, stenguns enzovoort. NSB-ers willen zich op twee adressen eerst niet melden. Daardoor moet in de lucht worden geschoten. Twee moffenmeiden zijn eerst onvindbaar. Ze komen tenslotte uit een kast te voorschijn. Om 4.30 uur komt de beheerder van het beruchte pension Eljo-Ramy met zijn oudste zoon voorbij. Zij lopen onder bewaking van een verzetsman hard met de handen in de nek. Zij krijgen van alles van de burgerij te horen. Eén spuwt hen in het gezicht. Tien minuten later volgt de dochter met de tweede zoon. Ook in looppas met de handen in de nek. Daarna volgt zijn vrouw echter zonder bewaking. Zij wordt door ons groepje (we staan bij het fabriekshek) hartelijk ontvangen. De zuster van wijlen dokter Duuring knipt goed wat haar van haar hoofd. Een ander trekt haar kleding gedeeltelijk kapot en zegt dat dit gestolen goed van de joden is. Zij gaat met de nodige klappen in haar gezicht en tegen haar lichaam onder begeleiding naar de school. Zij krijgt onderweg nog eens een flinke trap van een voorbijganger. Ze wordt bij de school onder honend gelach door de mensenmenigte begroet. Lang niet alle NSB-ers of moffenmeiden zijn thuis gevonden. De voornaamste zitten echter in de school.
Intussen komen uit richting Hoenderloo twaalf Duitsers. Ze zijn door de Canadezen gevangen genomen. Na zes uur begint het grote feest. Alle meiden worden in het openbaar voor de school kaalgeknipt. Twee kappers zijn druk bezig 15 personen van hun haardos te ontdoen. Daarna gaat er één met de teerpot rond en schildert iedere meid een hakenkruis op het hoofd. Enkele krijgen er nog een snor en een baard bij. Menigeen krijgt bovendien hevige klappen in het gezicht. Daarna moeten allen samen door Ugchelen lopen. Daarna worden ze vrijgelaten. Oorlogsmisdadigers zoals de beheerder van Eljo-Zamy blijven gevangen. Intussen vertrekken alle auto's en kanonnen van het bouwland van Luitjes en Melissen. Wij horen in richting Hoog Soeren artillerievuur. In Ugchelen staan overal groepjes auto's geparkeerd. We zien op één punt een kraanwagen met een aanhanger die over 16 wielen beschikt. Deze kan minstens 50 ton vervoeren en is waarschijnlijk bestemd voor vervoer van zware tanks. Eén auto beschikt over een radio. De hele omgeving komt er om 8.15 uur naar Radio Oranje luisteren. Het hele heideveld bij de Ugchelseberg staat door ingrijpen van vlammenwerpers tegen een daar opgesteld kanon in brand. De vlammen zijn zelfs bij de Openbare School te zien. Om 9 uur passeren een groot aantal vrachtauto's van de ravitaillering en rijden de Van Golsteinlaan op. Wij horen 's avonds nog al eens zware ontploffingen in westelijke richting. Er zou een felle strijd woeden bij Kootwijk. Om elf uur passeert en vrij grote formatie bommenwerpers op weg naar Duitsland.

BLOEM. De 17e zijn de hier verblijfhoudende Canadezen en ook de Rode Kruispost verder getrokken naar Apeldoorn. De volgende dagen een af en aanrijden van wagens.

MOERMAN. Half zeven op. Wordt toegeroepen dat we vrij zijn en dat de Canadezen op de markt zijn. Liggen inderdaad op schuilkelder op de markt. Met Mien rond 9 uur naar het kanaal. Zien daar een Baleybrug maken. In drie kwartier door rond 70 man het hele frame klaar en op de plaats. NSB-ers opgehaald en Duitse gevangenen. Zien 's middags op het Loo Schotse pijpers met doedelzakken. Hele dag eindeloze colonnes de Regentesselaan in naar het noorden.

KRANT (van 29-04-1995). De 17e april 1945 begon nog wel zo feestelijk. Feite Bongaarts herinnert zich de dag als gisteren. Een buurvrouw had hen in de vroege ochtend - terwijl het gezin nog in de kelder verbleef - verteld dat Apeldoorn was bevrijd. Gezamenlijk zag het gezin de bevrijders Apeldoorn binnentrekken. Voor het eerst kregen de kinderen Bongaarts een reepje chocola. In de middaguren kleedde moeder de kinderen netjes aan en toog het gezin, dat aan de Sikkellaan woonde, goed geluimd naar het centrum van het dorp. Daar viel vast wel het nodige te beleven. En dat klopte. Feite ziet nog de NSB'ers die werden opgebracht, evenals de vrouwen die een verhouding hadden gehad met een Duitse militair. "Die vrouwen waren kaal geschoren, hadden een hakenkruis op het hoofd geschilderd gekregen. Uit pure schaamte trokken zij hun rokken over het hoofd. Zodoende liepen zij in hun onderkleding. Ze werden uitgejouwd en nagewezen. Het was hun eerste veroordeling. Iedereen vond het mooi om er naar te kijken. Een sensatie. Tegen half vier maakte het gezin Bongaarts aanstalten om weer naar huis te gaan. Feite vertelt: "Mijn broer Johan liep nog even naar de Stationsstraat. Daar werden vlaggetjes uit gedeeld. Met rood/wit/blauw exemplaar rende hij over de schuilkelder weer in onze richting". Toen sloeg het noodlot toe. In de ingang van die schuilkelder verscheen een Canadese soldaat. Met zijn mond haalde hij de pen uit een handgranaat en wierp het projectiel vervolgens tussen het publiek. Vader Bongaarts zag het gebeuren. Hij riep: 'Lopen jongens', in een poging het dreigende onheil te voorkomen. Feite: "Ik draaide me om naar mijn vader. Op dat moment klonk een vreselijke knal. Een scherf schampte mijn borst. Johan stond slechts een meter van de ontploffing en kreeg de volle laag. Door de paniek die volgde raakten we de anderen kwijt. Moeder en ik liepen in de richting van de Marktstraat. Ik zag dat ze gewond was. Haar linkerarm hing er slap bij. Die was gebroken en er zat een scherf in. Bovendien ontdekte ik dat ik zelf enorm bloedde op mijn borst. In de Marktstraat zijn we opgevangen door mensen van de EHBO. Die hebben ons in de inham gelegd. 'Eerst die jongeman' hoorde ik nog. Daarna ben ik bewusteloos geraakt.
Mijn broer en ik zijn op ladders gelegd en met de cabriolet naar het ziekenhuis gebracht. Daar is Johan de volgende dag - 's morgens om acht uur - overleden. Ik heb hem nog gezien. Zijn hele lichaam zat vol met scherven". Zelf onderging Feite een operatie. Ook vader Johan en dochter Liesje hadden ontelbare scherven in hun benen. Broer Martin kwam er met een enkel schrammetje van af. Vader Bongaarts vroeg de volgende dag informatie bij de politie. Daar kreeg hij te horen dat 19 mensen bij het ongeval betrokken zijn geweest. Ook hoorde hij dat het ging om een dronken soldaat die zelf ook zwaar gewond raakte. Feite: "Maar later hebben we daar niets meer van vernomen. Ik denk dat er in die hectische tijd geen proces-verbaal is opgemaakt. Nergens in de archieven of waar dan ook is iets terug te vinden van het ongeval. Ik weet geen naam van die Canadees. Misschien is hij toen ook wel overleden". De oplossing van de gebeurtenissen ligt mogelijk verborgen in Canadese archieven. De militaire politie heeft vermoedelijk de zaak wel uitgezocht

POLITIE. 07.00 voormiddag. G. van Reekum wonende Looseweg 162 doet aangifte dat gisteravond omstreeks 8 uur een persoon in Duits uniform en een aantal andere personen (burgers) een roofoverval hebben gedaan in zijn huis. Onder bedreiging met vuurwapens hebben zij alles van waarde meegenomen zoals zilverwerk, kleren enzovoort. Hij verzoekt onderzoek.
09.00 uur. Door de heer Gongrijp aan de Jacobastraat werd aan het bureau gebracht een blindganger die hij in de Ruiterstraat heeft gevonden. Gedeponeerd in de tuin achter het recherchegebouw.
21.30 uur. Door de Officier van de Engelse inlichtingendienst is iemand in kamer 15 ingesloten. Woensdag 18 april wordt hij opgehaald door bovengenoemde officier.
22.00 uur. In bewaring in Cel 1: 12 Duitse militairen.

STERKEN. Tot 03.00 uur op 17 april waren alle compagnieën die aan het kanaal lagen betrokken bij vuurgevechten vanaf de overzijde tot het moment waarop het vijandelijk vuur plotseling stopte! Vóór dat een verkenningspatrouille kon worden uitgestuurd om de reden hiervan te ontdekken meldden 2 leden van de Nederlandse Ondergrondse aan commandant van de C-compagnie RCR dat de Duitsers zich uit de stad hadden teruggetrokken. De identiteit van deze twee partizanen werd op de bataljonscommandopost (Tac HQ) gecontroleerd en bevestigd. Daarna gaf de Brigadestaf toestemming om het kanaal met de infanterie over te steken. Dit is dus de bevestiging van Canadese zijde van het optreden van de 2 Apeldoornse verzetstrijders zoals beschreven is in het boekwerk ´Ik draag u op´. Even tevoren had een verkenningspatrouille van de via de sluis overgestoken C-compagnie 2 Duitsers krijgsgevangen gemaakt. Deze waren in het bezit van springmiddelen om de sluis op te blazen. Om 04.30 was de C-compagnie van RCR aan de overzijde van het kanaal bij de Deventerbrug direct gevolgd door de A-compagnie. Deze stootte meteen door naar de markt. Hierop volgde meteen het bataljon 48th dat met het zuiveren van de Parkenbuurt begon om voorlopig te eindigen bij Paleis het Loo. Het bataljon HPE overschreed het kanaal bij de Loobrug waar gedurende de nacht een brug was geslagen. Het bataljon arriveerde om 09.30 bij het Paleis Het Loo. De 1e Brigade zette zijn opmars langs de Amersfoortseweg richting Nieuw Milligen in de namiddag voort. Ook hier moesten langs deze weg nog enige hardnekkige weerstanden van de Duitsers worden opgeruimd. Vele Canadese eenheden maken in hun verslaglegging melding van de enthousiaste wijze waarop de bevolking van Apeldoorn hen ontving. Enkele citaten: "Het leek wel of de gehele bevolking uitgestroomd was om met vlaggen te wuiven, we werden massaal toegejuicht en natuurlijk werd om sigaretten gevraagd. De stad is bijzonder mooi en helder en heeft nauwelijks geleden van oorlogsvernielingen." "Om 12 uur trokken we Apeldoorn binnen; de inwoners waren bijna hysterisch van opwinding." "Het was moeilijk om door te gaan terwijl duizenden bevrijde inwoners de straten versperden en bloemen over ons uitstrooiden. Een knappe soldaat moest zijn geweer gebruiken om de meisjes van het lijf te houden. Vele kussen van meisjes werden op de wangen van onze jongens gedrukt."

BRANDWEER. - Half één. Een geweldige explosie in westelijke richting. Dan een vuurzee boven de bossen uit. De moffen hadden het munitielager in Hoog Soeren in brand gestoken. De ene explosie volgde de andere op. Ik heb nog nooit een dergelijk mooi schouwspel gezien. Het vuurwerk van Scheveningen was er niets bij. Duizenden vuurpijlen in allerlei kleuren vlogen de lucht in. Tegen twee uur behoorde ook dit weer tot het verleden.
- Om drie uur kwam uit de richting van het Kanaal hevig mitrailleurvuur dat zich naar mijn gehoor in de richting van het Marktplein verplaatste. Even later werd het stil en bleef het stil. Een beetje benauwend stil! Wat zou er aan de hand zijn?
- Om zeven uur merkten we het. We waren bevrijd. Het was haast niet te geloven. Ik had het mij heel anders voorgesteld. Zoals het nu gegaan was is het voor Apeldoorn en haar bewoners het beste geweest. Waarde vrienden, ik hoop niet dat ik jullie al te veel met de opsomming van mijn belevenissen met de brandweer heb verveeld, maar ik heb getracht jullie een overzicht te geven van de meeste belangrijkste gebeurtenissen op dit gebied.

1945 ----- 18 april woensdag.

HARDONK. Opnieuw prachtig en zonnig weer. Een voorjaar zoals slechts weinig voorkomt. Eiken, beuken en zelfs acacia's worden groen. Heerlijk om nu in vrijheid van al dat moois te genieten. Vanmiddag naar Ugchelen gefietst. In de verte nog schieten in de richting van Otterlo te horen. Vermoedelijk betreft dit het gevecht bij Otterlo waarbij de uit Apeldoorn en omgeving terugtrekkende Duitse troepen op het hoofdkwartier stootten van de 5e Canadese Tankdivisie. Men had daar op een overval niet gerekend. De Duitsers bemerkten dat en gingen tot de aanval over. Het werd een wild gevecht, een strijd van stafofficieren, koks, chauffeurs, schrijvers, verbindingspersoneel tegen de overmachtige vijand. Een van de officieren wist naar het dorp te ontkomen. Hij keerde terug met een genie-eenheid met bulldozers. Daarmee reed hij al schietend op de vijand in. Het ijlings te hulp gesnelde Irish Regiment of Canada wist tenslotte met vlammenwerpers de Duitsers te verspreiden en maakte daarbij honderden krijgsgevangen. Steeds passeerden door Apeldoorn lange colonnes auto's van het Canadese leger. Vanavond weer tot 10 uur op straat, welk een genot! Gefietst langs het paleis Het Loo, waar het vol stond met keukenwagens, enz. 's Middags was er muziek in het dorp van Schotse band doedelzakspelers, tamboers en hoornblazers.

VAN HOUTUM. Het is merkwaardig maar we slapen alle weer rustig. Zonder direct aan de spanning van de vorige dagen te denken. Het ophouden van deze spanning schijnt een gunstige invloed op ons allemaal te hebben. P. Bodemeyer (evacué bij oom Jan) probeert zijn woning te Heelsum te bereiken en vertrekt 's morgens om 6.30 uur. Hij wordt echter al halverwege Hoenderloo - Otterlo tegengehouden. De weg is versperd. Er wordt in Otterlo nog gevochten. Wij horen hetzelfde van iemand uit Harskamp die dwars door de schietterreinen en het Ugchelsebos naar Ugchelen is gefietst. Mijn neef Henk vertrekt een uur later en probeert in Velp te komen. Hij is om 12 uur weer thuis en heeft zijn doel evenmin bereikt. Bij Terlet stond een schildwacht. Daarop fietste hij door het bos naar Roosendaal. Daar werd hij evenmin doorgelaten. In Loenen worden vergunningen voor Velp uitgeschreven. Henk stond er enige tijd in de rij. Dit baatte ook niet. Vele evacués proberen naar hun woonplaats terug te keren. Echter alles mislukt. Rondom Arnhem staat een politiekordon die niemand doorlaat. Van Velp zou 60% zijn verwoest. De schade in Arnhem moet nog groter zijn. Het kruispunt bij Woeste Hoeve is zwaar gebombardeerd. De dijk in de weg naar Loenen is geheel verdwenen. Drie bulldozers zijn er bezig. Zij drukken de bomen opzij en scheppen de [bom]kraters vol met zand. Alles verloopt vrij snel. Langs de Arnhemseweg zijn overal linten gespannen door de landmijnen. De hei bij Deelen is helemaal afgebrand. Overal langs de wegen ligt munitie of weggegooid Duits materiaal. Er wordt een begin gemaakt met de schoonmaak van ons huis. Mijn ouders slapen de komende nacht nog alleen in de woning. De schoonmaak moet grondig. Het is een grote rotsooi. Om 11.30 uur komt een groot aantal auto's. Daaronder rijden zware tanks uit richting Beekbergen een gedeelte van de Brouwersmolenweg over. Ze slaan de Hoogbuurloseweg in. De beheerder van het pension Eljo-Zamy en andere beruchte NSB-ers worden van de Openbare School naar het Gesticht in Hoenderloo overgebracht.
Om één uur passeert via het zuiden een grote formatie bommenwerpers in richting Duitsland. Er is 's morgens over de weg naar Hoenderloo weinig verkeer. Het neemt 's middags toe. Om 1.30 uur komt een grote colonne auto's voor het merendeel reparatietroepen in richting Hoenderloo voorbij. Tien vrij grote wagens van het Rode Kruis rijden achter deze groep. Eén van de Canadezen gooit me een plak chocolade toe. We weten niet wat we proeven. Zo lekker is het! Zoiets kenden we niet meer. Mijn neef en ik gaan daarna op de fiets naar het bos. De Duitsers hebben er zoveel achtergelaten. Onderweg komt een nieuwe colonne auto's ons achterop. Eerst zijn het jeeps met motoren. Daarna weer grote wagens. Zo nu en dan met pantserwagens ertussen. Alle vrachtauto's hebben in de cabine een deksel [in het dak]. Enkele zijn open. In dat geval staat er een soldaat in. Deze kan een machinegeweer (op het cabinedak gemonteerd) bedienen. Een tiental auto's trekken zwaar veldgeschut. Ook deze zijn weer veel solider dan de Duitse. Op de Ugchelseberg staat een stuk Duits geschut (8.8 centimeter). Het is door de moffen zelf vernield. Overal ligt munitie zoals geweerpatronen, handgranaten, pantservuisten en landmijnen. Deze zijn alle achtergelaten. Langs de weg zijn kleine stellingen (door loopgraven verbonden) gemaakt. Tien meter verder liggen enkele rollen dikke kabels. Het heideveld is totaal afgebrand. Ruim 200 meter verder staat nog een zelfde kanon. Alle granaten zijn verschoten. De loop is vernield. Ook daar ligt veel munitie. Langs het fietspad ligt een dunne kabel die we oprollen. Intussen passeert een nieuwe colonne auto's ook in richting Hoenderloo. Naast de vele wagens van het Rode Kruis zijn het uitsluitend lichte auto's. Wij rijden door en slaan de weg naar de Waterberg in. Er liggen overal resten van Duitse wagens. Op een hoek staat een bandenwagen. Deze moet door paarden worden getrokken. Vele burgers zoeken al tussen de rommel. Overal ligt papier. Verder acht geweren en vele gasmaskers. Zo lopen we er enige tijd te zoeken tot twee jongens met een oranjeband verschijnen. Wij moeten verdwijnen en mogen niets oprapen. De krik die ik al op de fiets had gebonden moet er weer af. We ontmoeten daarna op de grote weg weer een grote colonne. Voorop rijden tien zware tanks gevolgd door jeeps en enkele pantserwagens. Daarna gaan we het Ugchelsebos in. Daar blijkt nog veel meer te liggen. De verzetslieden (Ugchelen) zijn niet vervelend zoals op de Noordweg. Daar speelt Hoenderloo de baas. Zij vinden het niet erg wanneer men iets opraapt. Burgers zoeken overal de resten na. Er liggen veel kisten met munitie. Daaronder 8,8 centimeter granaten, pantservuisten, handgranaten en patronen. Daarnaast liggen helmen, gasmaskers en vele zakboekjes van de soldaten. De meeste geweren zijn kapot. Men vindt in een keukenwagen nog het één en ander zoals een zak gort, pakjes kruiden en briketten. In twee dozen zit nog onbekende munitie. Het éne bevat flesjes met gele vloeistof (misschien picrinezuur) en een dop met tijdontsteking. Het doet dezelfde dienst als een handgranaat. Een andere kist zit vol met plaatjes. Zo te zien karton. Volgens de gebruiksaanwijzing ontploffen deze in aanraking met vuur. In deze bossen zijn 's morgens loslopende paarden gevonden. Wij ontdekken tussen een hoop rommel opeens een anodebatterij. Deze schijnt nog weinig gebruikt te zijn. Iets verder zijn mensen aan het rapen. Er ligt rogge en een groot aantal schoenspijkertjes. Er ligt ook een groot stuk vlees. Het is zwart van de vliegen. Wij rijden weer verder en vinden nog drie anodebatterijen. Daarop fietsen we een smal bospad in omdat de NBS bezig is op de Oude Barnevelderweg het één en ander in te laden.
De BBC deelt mee dat Apeldoorn is bevrijd. Het Paleis op Het Loo is onbeschadigd maar leeggeplunderd. In Ugchelen worden 's middags beide moffenmeiden opgepakt en kaalgeknipt. NBS arresteert bovendien twee Duitse soldaten en een NSB-er uit Arnhem. Het spoorwegpersoneel moet zich deze dag melden. Een lid van de Wolfsangel (ondergrondse NSB) zou in Apeldoorn twee Canadese officieren hebben doodgeschoten. De dader zou zijn gefusilleerd. Op het bord bij de Openbare School [Hoenderloseweg 2] zijn drie aanplakbiljetten aangebracht. Het éne is een proclamatie van de Koningin. Daarin wordt over onze bevrijding, de onderwerping aan Militair Gezag en de spoedige terugkeer van het vorstenhuis gesproken. De tweede is een proclamatie van generaal Eisenhouwer. Daarin raadt hij ons aan op het Geallieerde opperbevel te vertrouwen en mee te werken door de normale arbeid te hervatten. Het derde kondigt een spertijd (zogenaamde avondklok) van 20 - 7 uur aan. Deze wordt echter later veranderd in 22 - 5 uur.

MOERMAN. Hele dag hard gewerkt. Schotten weer gezien op de markt.
 POLITIE. 09.40 uur. F. Koopman wonende Marten Orgeslaan geeft kennis dat de Duitsers op vrijdag 13 april zijn paard, tuig en luchtbandenwagen gevorderd hebben.
11.30 uur. Door de wachtmeester is terzake plundering van huizen van NSB-ers in arrest gesteld een aantal, dat geplaatst is in Cel 4.
16.00 uur. Waldner wonende Stationsdwarsstraat 8 deelt mee dat hij van de Feldgendarmerie een radiotoestel heeft ontvangen van het merk Telefunken nr. 97510 (wisselstroom). Dit toestel is bij hem in huis ter beschikking van de recherche.
17.10 uur. Er wordt Mej. A.J. van Beek, wonende Duivenlaan 17, kennis gegeven van dat er in haar woning een niet ontplofte granaat ligt. De hoofdwachtmeester laat dit doorgeven aan de LBD.
17.45 uur. De heer Stolk Marktplein 17 geeft kennis dat de zegels aangebracht op perceel Loolaan 49 verbroken zijn. De kluis is geforceerd. Dit zou door Canadese militairen zijn gedaan. Hij geeft hiervan kennis omdat dit pand door de politie was verzegeld.
22.00 uur. In bewaring in een drietal cellen 15 Duitse militairen.

STERKEN. Toen de generaal Foulkes op 18 april op weg was naar de commandopost van de 1e Divisie werd hij door een Duitse militair aangehouden. Deze vroeg hem een lift. De generaal bracht hem met de mededeling ´Kennelijk hebben jullie je gebied nog niet voldoende ontluisd!´
NB. In het hoofdstuk ´De laatste uren van de strijd om Apeldoorn´ in het gedenkboek ´Ik draag U op´ wordt op bladzijde 34 gesproken over de staf van Tack Fifty Five van de eerste Divisie. Hiermee wordt bedoeld de Staf van het bataljon Royal Canadian Regiment. De drie tot de 1e Brigade behorende bataljons voerden op hun voertuigen de herkenningscijfers: 55-Royal Canadian Regiment, 56-Hastings and Prince Edward, 57-48th Highlanders of Canada. Het RCR gebruikte in zijn verslaglegging voor aanduiding van andere Brigade-eenheden de cijfers 56, 57 enz. De vooruitgeschoven commandopost van de bataljons werd aangegeven met Tac HQ of wel Tactical Head Quarter. RCR noemde zijn commandopost dus eenvoudigweg Tac 55.

1945 ----- 19 april donderdag.

HARDONK. Zonnig, meer wind. Van 7 tot 8 1/2 uur trok bijna zonder onderbreking één file pantserwagens en tanks langs. Welk een leger en wat een pracht materiaal, wel een heel verschil met dat van Hitler. Vandaag nog heel druk op straat, gezellig al die wapperende vlaggen in het zonlicht. De waterleiding werkt weer normaal. Oorlogsnieuws nog heel weinig. Volgende week meer brood, melk, enzovoort!

VAN HOUTUM. 's Nachts passeren veel vrachtauto's bijna uitsluitend richting Hoenderloo. Van bewoners uit Ede horen wij dat deze stad is bevrijd. Om twaalf uur komen bommenwerpers recht over in richting Engeland. Wij tellen minstens 200 toestellen. Ik probeer 's middags met de fiets Kootwijk te bereiken. Alles verloopt goed tot Assel. Daar zoekt een patrouille Canadezen het bos af naar Duitsers. Zij houden mij aan en ik moet terug nadat ze mijn persoonsbewijs en fietstassen hebben gecontroleerd. Op de straatweg staan resten van twee Canadese lichte tanks. Een verbrande motor en het lijk van een Duits soldaat liggen in de berm. Ik hoor op de terugweg van inwoners uit Radio [Radio Kootwijk] dat Kootwijk via het fietspad langs het transformatorgebouw is te bereiken. Ik fiets deze weg over en kom zodoende aan mijn doel. Echter niet zonder hindernissen. Alle terreinen waar ik fiets zijn afgebrand. Masten van het zendstation liggen verbogen over de grond. Bij het transformatorgebouw is hard gevochten. Er is dan ook veel verwoest. Diepe sporen van tanks lopen langs de weg naar Kootwijk. Een officier van het Canadese leger vraagt me onderweg nog naar de route naar het zendstation. Het dorp is dinsdagavond [17 april] om 10.30 uur bevrijd. Er is nog even een felle strijd geleverd met 400 Duitsers. Deze waren in een bos verschanst. De gevangenen komen nog steeds binnen. In de omtrek ligt veel materiaal dat de moffen hebben achtergelaten. Het dorp mag nog niet vlaggen omdat zich in de omgeving nog ongeveer 200 Duitsers ophouden. Zij plunderen 's nachts. Om dit te voorkomen slapen vele leden van de NBD (gewapend) bij verschillende boeren. Ik fiets van Kootwijk naar Milligen en via de straatweg weer naar huis. Op dat moment is er weinig verkeer over de Amersfoortseweg. In Milligen zijn vrij veel huizen vernield. Even voor de Rijksweg is een groot kamp waar de Canadese tenten hebben geplaatst. Honderd meter verder is een ander tentenkamp. Het is wel een bewijs dat de bevrijders de voorkeur geven aan tenten in plaats van de burgers uit de huizen te trappen zoals de moffen gewoon waren. Langs de Amersfoortseweg zijn veel bomen voor versperringen opgeblazen. Zij liggen nu langs de weg. Fietspaden zijn door tanks vernield omdat zich in iedere Splitterboxe (onderkomen voor auto's bij luchtgevaar) een Duits mitrailleurnest bevond. Aan beide kanten van de weg is het gewas onder de dennen verbrand. In de zijwegen staan resten van Duitse auto's. Langs de weg liggen enkele uitgebrande wrakstukken. Onder de beukenbomen van het Kroondomein is een voorlopig krijgsgevangenenkamp. Daar staan nu de onoverwinnelijke Duitsers. Leden van een 'Herrenvolk'. Ze weten niet hoe onderdanig mogelijk men kan doen. Ik hoor in richting Hoog Soeren ontploffingen. Waarschijnlijk opblazen van munitie. Kanonnen bulderen in richting Elspeet.
Om zes uur passeert via het zuiden een grote formatie bommenwerpers richting Engeland. Canadese troepen bevrijden Harderwijk, Ede en Wageningen. Radio Oranje geeft bijzonderheden over de bloedige slag bij Otterlo. Beide partijen telden duizend man. De vanuit Harskamp oprukkende Duitsers drongen in Otterlo binnen. Vlammenwerpers beslisten de strijd. De vijand verloor 400 doden en 250 gevangenen. Arnhem is zwaar beschadigd. Alle grote gebouwen zijn verwoest. Er bestaat geen binnenstad meer. Apeldoorn is weinig beschadigd. De grootste vernielingen vindt men ten oosten van het kanaal. Mijn neef Henk weet deze dag in Velp te komen. Hij brengt er een bezoek aan onze familie. Zij zijn even voor het zware artillerievuur uit hun huizen gejaagd en vertoefden elders in Velp. Het huis van mijn neef heeft een granaattreffer maar het is nog bewoonbaar. De reis naar en terug van Velp verloopt niet zonder moeilijkheden. Henk wordt op de heenweg vijf maal aangehouden en moet zijn doel zeggen. Het fietsen vanaf Dieren is moeilijk (iedere vier seconden passeert een auto) omdat de helft van de Middagterallee is opgeblazen. De zware beuken zijn naar de berm geschoven en liggen over de landmijnen. Scherven liggen overal. In de weg zitten veel granaattrechters. Enige Duitsers houden zich nog steeds in de omgeving van Ugchelen verscholen. Hieronder bevinden zich minstens 20 leden van de 'Hollandse' SS Een grote formatie bommenwerpers komt na 9.45 uur recht over in richting Duitsland. Het geronk houdt tien minuten aan.

POLITIE. 00.30 uur voormiddag. Door enige Engelse soldaten is aan het bureau gebracht een Duitse soldaat en ingesloten in Cel 2. Wordt door hen op 20 april opgehaald.
08.00 uur. G.H. Schurink wonende Hoenderparkweg 7 doet aangifte dat in zijn woning die door granaatvuur was getroffen diefstal is gepleegd. Hij kan er dus niet meer wonen en verzoekt 's nachts toezicht.
10.00 uur. Doet G.J. Buisman wonende Hoenderparkweg 43 aangifte van beroving van geld enz. van zijn zoon die tijdens de beschieting is overleden.
14.00 uur. De heer Hageman (blokhoofd LBD) heeft in de afgelopen nacht op heterdaad enkele personen betrapt toen zij bezig waren een perceel aan de Loseweg 162 te plunderen. Dit perceel werd voorheen bewoond door een NSB-er. De daders namen de vlucht met achterlating van de ontvreemde goederen. Deze goederen zijn door Hageman meegenomen en opgeslagen in zijn woning. Hageman verzoekt of de politie deze goederen wil overnemen.

1945 ----- 20 april vrijdag.

HARDONK. Stralend lenteweer. Steeds erg druk militair verkeer. Weinig nieuws te bemachtigen.

VAN HOUTUM. Er is 's nachts weinig verkeer over de weg. De hele ochtend passeren vliegtuigen (meest jagers) in beide richtingen. In Ugchelen wordt een collecte gehouden voor de Ugchelse kinderen om deze te kunnen trakteren met het oog op de bevrijding. De opbrengst is 1.400 gulden, 184 kilo rogge, 138 kilo tarwe, meer dan 200 eieren en andere levensmiddelen zoals jam. Eén van de voornaamste gevers is Vega [A.J. Vega, Koudhoorn 5]. Hij is een Portugese jood die zeer moeilijke oorlogsjaren achter de rug heeft. Vega is als het ware dubbel bevrijd. Deze man zit ook in de commissie en draagt zeer veel bij tot het slagen van dit feest. Aan deze opbrengst wordt nog het een en ander toegevoegd dat de Duitsers in het bos hebben achtergelaten zoals 30 pond suiker, enkele schijven kaas en boter. Zondag aanstaande zal in bevrijd Nederland een biddag worden gehouden voor een spoedige bevrijding van het nog bezette gedeelte. Rondom Apeldoorn staan leden van de NBS en houden iedereen aan. De NBS is al op de bevrijdingsdag ontaard door gebrek aan leden. Daarom zijn velen, die in de oorlog op de verzetsgroepen hebben gescholden of collaborateurs zijn, plotseling tot verzetsman met de bewuste oranje armband gebombardeerd. Deze manier is fout. Dergelijke nieuwelingen behoorden een andere kleur band te dragen. De kern van de verzetsgroepen uit de oorlog is niet meer in de NBS terug te vinden. De meeste leden hebben veel bluf. Zij beroepen zich op gefantaseerde daden tijdens de oorlog en menen de overige burgerij op strenge wijze te mogen commanderen. Het dragen van een stengun of ander wapen versterkt hun positie nog meer. Zij overdonderen in vele gevallen ook hun collega's de ware verzetsmannen. Deze deinsden in de oorlog nergens voor terug en trekken zich nu liever terug. Deze kern van verzetsmannen vraagt niet om roem of uitbundige erkenning van hun daden. Zij blijven bescheiden en wensen in alle vergetelheid hun dagelijkse werk voort te zetten. Om 7.30 uur woedt een grote brand in richting Otterlo. Wij horen duidelijk kanonvuur. Op het bord bij de Openbare School zijn veel nieuwe aanplakbiljetten (ter vervanging van een krant) aangebracht. De scholen in Ugchelen zullen maandag aanstaande weer beginnen. Echter in noodvertrekken. Eerst nu stel ik de andere huisgenoten op de hoogte van dit dagboek. Het is sinds augustus 1940 geheimgehouden. Mijn plan is de kladschriften nog niet te laten lezen. Thans wacht me nog een groot werk, namelijk het overschrijven in bijzondere boeken, hetgeen ik hoop te volbrengen. Deze speciale boeken kunnen worden gelezen.

POLITIE. Capt. V.P. Birch, Chef van de Field Security, App'n, vordert hierbij dat alle vreemdelingen van Duitse nationaliteit waaronder begrepen alle Rijks-Duitsers, Sudeten-Duitsers, Oostenrijkers, Hongaren en andere personen behorende tot een nationaliteit die met de geallieerden in oorlog zijn zich met hun paspoorten melden aan het bureau van politie te Apeldoorn, afdeling Recherche, Deventerstraat 23 tussen 9 en 12 uur en 14.00 en 17.00 uur.
20.15 uur. Weduwe Pol wonende Molenstraat 93 heeft het lijk herkend van de 17 jarige Miep de Vries wonende Molenstraat 91. De moeder en broers van dit meisje zijn allemaal gewond en liggen in het Seminarie. Genoemd meisje is tijdens de beschieting om het leven gekomen.

1945 ----- 21 april zaterdag.

HARDONK. Guurder met regenbuien. 's Middags op clubhuis Valkenberglaan kon men zich opnieuw aanmelden voor de door de bezetter opgeheven padvinderij. Er was een enorme animo. Niet minder dan 250 jongens kwamen zich opgeven voor welp, verkenner of voortrekker. Gisterenavond nog in de verte duidelijk kanongebulder te horen. Bij de Grebbelinie bieden de Duitsers sterke tegenstand. Nog steeds zitten er Duitsers in de bossen en wordt er veel materiaal gevonden. Ook is gevaar voor mijnen niet denkbeeldig. Volgende week krijgen we Engelse biscuits op de bon. Ons melkrantsoen is verhoogd. Zo is er in alles vooruitgang.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 7.20 uur passeert in richting Apeldoorn een colonne auto's waaronder 20 zware tanks. Een half uur later volgt een file van minstens 30 vrachtauto's. De NBS vindt in het Ugchelsebos een complete installatie voor een dokter. Deze is door de Duitsers achtergelaten. De instrumenten zijn van de meest uiteenlopende aard. Onder de overige goederen bevinden zich 180 dekens. Deze dekens worden ter beschikking van de Vereniging Ugchelens Belang gesteld. Mijn broer is commandant van de NBS. Hij vraagt mij voortaan dagelijks een overzicht van de radioberichten samen te stellen om deze bij de fietsenmaker Pieters [Ugchelseweg 249] aan te plakken. Na lange tijd kan men de vleesbonnen weer bij de slager inwisselen. We krijgen nu of bevroren varkensvlees (125 gram per bon) of vlees in blik (90 gram per bon) dat van de Canadezen afkomstig is. In Apeldoorn wordt de eerste film vertoond. Alleen Canadezen en genodigden hebben toegang. Het zijn echter geen oorlogsfilms. Volgens geruchten is Seyss-Inquart gevangengenomen.

MOERMAN. Alles is dicht.

POLITIE. 15.00 uur. De Bruin wonende Klokstraat 27 doet aangifte van Majesteitsschennis contra een vrouwspersoon wonende Loenenseweg hoek Immenbergweg. Getuige is de heer Duin Loenenseweg hoek Immenbergweg.

1945 ----- 22 april zondag.

HARDONK. Stormachtige wind, guur met hagelbuien. Niets.

VAN HOUTUM. Een onafgebroken colonne auto's rijdt 's morgens vanaf vijf uur tot elf uur door Apeldoorn naar het oosten. Zij komen vanaf de Amersfoortseweg. Het voorbijtrekken van zware tanks duurt alleen al 1 1/2 uur. Alle dominees in de kerken in Apeldoorn wijzen er 's morgens op dat wij nu er een nieuwe bezetter is nuchter moeten blijven en moeten waken tegen verval. In dit verband richt iedere voorganger zich tot de meisjes om niet te veel omgang met de soldaten te hebben. Vele van hen zijn getrouwd. Radio Oranje waarschuwt opnieuw tegen voorbarig vlagvertoon. De vijand heeft in een dorp (waarschijnlijk Nijkerk) zijn woede op de burgerij gekoeld en vele van hen gedood. De gebouwen van de Kokosfabriek in Apeldoorn [Arnhemseweg] zijn voor opslag van levensmiddelen gevorderd. Alles is bestemd voor de gemeente Apeldoorn. De vrachtauto van Preller [Hoenderloseweg 145/147] moet morgen voor de repatriëring rijden. De eigenaar zal de auto zelf besturen en moet naar Nijmegen.

BLOEM. Tot 21 en 22 april dag en nacht een enorme hoeveelheid van tanks, gevechtswagens, wagens voor materiaal, Rode Kruis en complete bataljons in de richting Zutphen Vertrokken. Men zegt dat ze aan de Grebbe hebben gevochten en niet meer nodig zijn. De manschappen weten zelf niet waar ze heen gaan.  De 20e hebben de Duitsers de Hollandse waterlinie weer in actie gezet en tevens de Afsluitdijk op 20 meter doorschoten. De 22e hadden de Tommies Amersfoort nog niet bezet. Afgebrande huizen hier van Johan Menkveld, v.d. Alforst, weduwe Menkveld, Antoon te Winkel en Gerrit Hartgers. In de Withagen van Karel Dolman en de gebroeders Pelgrim. In de Wilpse Achterhoek van Jan Wichers Schreur, Antoon Elders (half afgebrand), Frans Bergman, Jan Streppel-Kophof, Jan ter Mate, Gradus de Haan, Jan Roes, Jan Borgonje, Hein Borgonje, Teunis Keurhorst, Dirk Klomp, Willem Hagen, Bernhard Klunder, Bussink-Vrijland en G. Sprengeman. Hiervan zijn een gedeelte op last van een Duits officier in brand gestoken toen ze terug moesten trekken. Deze officier is gevangengezet bij de fabriek van Linthorst, 2 dagen tentoongesteld en is toch doodgeschoten. Direct na het wegtrekken van de Canadezen staan de manschappen van de ondergrondse klaar om de NSB-ers op te halen en in gebouwen vast te zetten nadat ze eerst door het publiek bespot en beschimpt zijn.

MOERMAN. Hele nacht en zondagmorgen lange colonnes richting Deventer. Honderden tanks. Wat betekent dat? Regenachtig en koud. De serre lekt.

1945 ----- 23 april maandag.

HARDONK. Guur, veel wind en zon. 's Avonds Sint Joriskampvuur op het terrein aan de Valkenberglaan. Ds. Berkel declameerde het Sint Jorisverhaal.

VAN HOUTUM. Op het bord bij de Openbare School zijn nieuwe biljetten aangeplakt zoals samenstelling van de nieuwe gemeenteraad, verbod tot eigenhandige bestraffing van NSB-ers enzovoort. In Apeldoorn hangen aan vele ramen uittreksels van radioberichten (onder andere Ondergrondse Koerier) en kranten uit het bevrijde zuiden. De Apeldoornse krant geeft een kort stencil waarin onder meer nieuwe bonnen worden aangewezen. De rantsoenen zijn gelijk en wij krijgen extra 150 gram biscuits (echter geen Britse kwaliteit). In enkele winkels worden nieuwe tijdschriften verkocht. Zij heten: 'Kijk' en 'Envoy'. Het loopt storm. Iedereen probeert de exemplaren te krijgen. Kijk is een speciaal bevrijdingsnummer en wordt door de Amerikanen uitgegeven totdat heel Nederland bevrijd is en onze pers weer tijdschriften zal uitgeven. Wij hebben het huis weer zo goed als geheel ingericht. Er zijn een tuinstoel met tafel, een fiets (zonder banden) en een scheerkwast gestolen. Achter de piano stond een vrij goed tekenbord dat door hen achtergelaten is. In één van de spoorwegwoningen worden twee leden van de 'Hollandse' SS gevangengenomen. De NBS brengt ze over naar de kazernes. Kort daarvoor deden de zich overdag in bossen verschuilende moffen een aanval op een kazernegebouw. Dit is al eerder voorgekomen. Het is wel een bewijs hoe gevaarlijk het nog in de omtrek is. Preller is ook terug van zijn reis naar Nijmegen. Arnhem is een dode stad. De schade bestaat grotendeels uit kapotte ruiten en inwendige vernielingen.

MOERMAN. Lelietjes van Dalen bloeien in het bos. Dryas[?] bloemkastanjes vol in bloei en blad. Alles dit jaar bijzonder vroeg.

1945 ----- 24 april dinsdag.

HARDONK. Steeds kil droog weer. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. Alle munitie en materiaal in de omliggende bossen wordt op wagens geladen en naar Hoenderloo overgebracht. Deskundigen openen het massagraf (aanslag Rauter) op het nabij zijnde kerkhof. Zij proberen de lijken naar kleding, ringen, papieren enzovoort te identificeren. Ieder lijk wordt gekist en opnieuw begraven. De leider van de Jeugdstorm te Wageningen, die als evacué in Apeldoorn vertoeft, is nog steeds niet in hechtenis. Echter lukt het hem met een Canadees naar Arnhem en Nijmegen te reizen (voor een ander is dit onmogelijk). Hij beschikt ook over veel Engelse sigaretten. Een brutale heeft de halve wereld. Tien Duitse soldaten komen 's avonds in schemerdonker bij Hamer aan de pomp water drinken. Jammer dat er geen gewapende mannen in de buurt zijn!

1945 ----- 25 april woensdag.

HARDONK. Zonnig weer. Nog altijd huizen er Duitsers in de bossen. Telkens worden er gevangen genomen. Afgelegen boerderijen hebben nog al eens last van die lui. In de afgelopen nacht schietpartij bij de kazerne met ongure ondergrondse elementen. Het is te hopen dat aan dergelijke dingen spoedig een eind kan gemaakt worden. Gistermiddag was prins Bernhard in Apeldoorn, onder andere even op het Gemeentehuis.

VAN HOUTUM. Wij horen de hele nacht artillerievuur in richting Amersfoort. Overdag volgen nog al eens zware ontploffingen in westelijke richting. Als dank voor de bevrijding worden de Ugchelse kinderen 's middags getrakteerd. Voor dit feest is vrijdag gecollecteerd. Er worden samen 500 pakketten uitgedeeld. De muziek speelt enkele vaderlandslievende liederen. Enkele Canadezen richten op de nabij zijnde heuvel Bakenberg een meteorologische observatiepost. Deze werkt alleen 's nachts. Herrijzend Nederland deelt mee dat evacués, inclusief ambtenaren, onder geen voorwaarde zonder vergunning naar hun woning mogen terugkeren. Gebeurt dit toch dan worden betrokkenen naar een kamp gestuurd en vandaar naar hun evacuatieadres teruggestuurd. Prins Bernhard heeft zich in het nabij zijnde kasteel Spelderholt (vroeger Seyss-Inquart) gevestigd. De Prins rijdt in een blauwe jeep en brengt voortdurend een bezoek aan het Paleis. Daar is de Canadese staf gevestigd is. Enkele burgers herkenden ZKH [Zijne Koninklijke Hoogheid] nadat hij een bezoek aan het gemeentehuis had gebracht. In Apeldoorn is op enkele punten weer elektriciteit. Beide grote ziekenhuizen hebben nu stroom. De Apeldoornse krant wordt in beperkte oplage verkocht. In Ugchelen worden twee kaalgeknipte moffenmeiden met vader en broer gearresteerd omdat zij met wraak dreigen. De NBS brengt hen van Ugchelen naar Hoenderloo.

BURGEMEESTER QUARLES VAN UFFORD (brief van ene Koenraad aan het Gemeentehuis Loolaan 20 Apeldoorn). Mijne Heren. De verschillende werkzaamheden voor het schoonhouden van gebouwen en dergelijke geschiedt nu door gearresteerde collaborateurs. Tot nu toe kan een iedere instantie vrijelijk over deze mensen beschikken waardoor deze mensen niet efficiënt te werk konden worden gesteld. Thans gaat alles via één leider en als zodanig is benoemd J.W. Minderman (Bert), Commandopost NBS Loolaan 49. Een ieder die dus werkkrachten nodig heeft moet de avond voor het nodig zijn van deze werkkrachten een opgave doen aan de heer Minderman. Wij rekenen in deze op uw medewerking door ook uw aanvragen alleen over dit bureau te laten lopen.

POLITIE. 11.00 uur. T. Nijkamp Molenstraat 21 verzoekt opsporing van zijn schoonzuster Hendrika van der Ploeg, oud ongeveer 44 jaar en huisvrouw van Jan Nijkamp gewoond hebbende Snipweg 34. Bij de komst van het bevrijdingsleger vluchtte zij naar Drente en liet haar 14-jarige zoon hier achter die ten laste kwam van verzoeker. Hij kan dat kind niet langer verzorgen en wil dat weer onder de zorgen van de Moeder gesteld zien. De vader is in Duitsland. 21 uur. Op last van de Commandant van de Civil Affairs Loolaan 37 moeten morgenochtend 9 uur zich twee agenten van politie melden met twaalf arrestanten uit de kazerne Willem III voor schoonmaakwerkzaamheden. Hoofdagent bekend.

1945 ----- 26 april donderdag.

HARDONK. Alweer zonnig. De eiken worden al flink groen, alleen het eikenhakhout is nog dor. De brem begint te bloeien. Buiten is alles prachtig. Onze rantsoenen zijn al belangrijk verhoogd. We krijgen onder andere 1/2 pond [= 250 gram] boter in de 14 dagen, 1/2 pond biscuit, iets meer brood en 1/2 pond uien per persoon!

VAN HOUTUM. Overal hangen weer nieuwe aanplakbiljetten. Daar onder Proclamatie van Prins Bernhard tot de NBS en hun taak na de bevrijding, verordeningen van het Militair Gezag enzovoort. Verschillende bureaus uit Arnhem, die door de evacuatie in onze omgeving zijn gevestigd, moeten naar Apeldoorn worden verplaatst. Hiertoe behoort het hoofdbureau van de Rijksveldwacht. Apeldoorn krijgt over zes weken waarschijnlijk weer gas. Onze steenkolenvoorraad te Brouwersmolen wordt door de Gasfabriek in beslaggenomen. Mijn neef Jan moet op last van de NBS jongelui op hun rijvaardigheid controleren en hierover rapport uitbrengen. P. Bodemeyer (evacué oom Jan) gaat opnieuw naar Heelsum en bereikt het doel. Zijn tuin is helemaal opgegraven. Deuren en ramen zijn uit zijn woning verdwenen. De daar gelegerde Canadezen zeggen dat zij zo vaak kunnen terugkomen als ze willen.

POLITIE. 10.30 uur voormiddag. L.J. Haarman wonende Nijbroekseweg 41 geeft kennis dat een boerenwagen die door de Duitse Weermacht was gevorderd is blijven staan. 20.00 uur. Uit het massagraf op 'Heidehof' te Ugchelen zijn 25 en 26 april 19 lijken opgegraven, gekist en opnieuw ter aarde besteld. Een aantal zijn geïdentificeerd. De lijken verkeerden in verregaande staat van ontbinding zodat foto's en vingerafdrukken niet genomen konden worden. De op de meeste lijken gevonden goederen en voorwerpen wettigen de hoop dat de meeste lijken, ondanks de toestand waarin zij nu verkeren, toch geïdentificeerd kunnen worden. De opgraving en identificatie wordt voortgezet. De Rechercheur S. Adema.

1945 ----- 27 april vrijdag.

HARDONK. Bewolkt, iets regen. Geen nieuws.
VAN HOUTUM. Er is de hele dag in beide richtingen een druk verkeer over de weg. Het lijkt ons bevoorrading van pakhuizen in Apeldoorn. Twee kaalgeschoren meiden, die een deel van de Openbare School (bureau NBS) moeten schoonmaken, verschijnen niet. Onderduiken verzwaart hun straf slechts. Wij krijgen een eerste krant. Er is slechts één exemplaar op een tiental abonnees.

POLITIE. De opperwachtmeester v.d. Klift meldt dat in perceel 'Veldzicht' voormalig Frontzorg een kachel brandt, dat in genoemd perceel veel papier van waarde ligt opgestapeld en dat niemand door hem daar aangetroffen werd, terwijl iedereen vrij kan binnentreden. Van bovenstaande is kennis gegeven aan het bureau NBS Deventerstraat.

1945 ----- 28 april zaterdag.

HARDONK. Eerst zonnig, later bewolkt met regen en koeler. Met de Canadese verkeersregelaar Italiaanse wijn gedronken! 's Middags de heer Moerman op bezoek. Erg veel militair vervoer. Weer eigen dagblad. Himmler biedt Amerika en Engeland onvoorwaardelijke overgave aan!

VAN HOUTUM. Er is de hele dag druk verkeer over de weg. Meest in richting Apeldoorn. Enkele colonnes gevechtswagens (minstens 20 per groep) passeren in richting Apeldoorn. Mijn neef gaat weer naar Velp. De families wonen weer in hun huizen. In Apeldoorn verschijnt met ingang van heden de krant 'Veluws Dagblad', de 'Ondergrondse Koerier' (blad van verzetsgroepen) bevat een scherp artikel tegen dit nieuwe dagblad omdat het zich tot de illegale bladen in de oorlog rekent. Deze krant geeft bijna alle nieuwe bepalingen en proclamaties. De distributielijst bevat hogere rantsoenen dan voorheen. Sinds de laatste rantsoenen onder de Duitse bezetting krijgen we nu extra (per 14 dagen) 600 gram biscuits, 400 gram brood, 250 gram boter (vroeger 40 gram olie), vijf liter taptemelk, 500 gram suiker (alleen voor kinderen) en twee chocoladerepen (ook alleen voor kinderen). Wij gaan weer bergopwaarts! Het meel waarvan het brood wordt gebakken is echter muf. Dit is ook in Velp het geval. De melkfabrieken produceren momenteel veel boter. Het meeste wordt voor de nog niet bevrijde hongerprovincies gereserveerd.
  BLOEM. Duitsland heeft aan Engeland en Amerika capitulatie gevraagd echter zonder Rusland er in te kennen omdat de Duitsers bang zijn dat hun volk naar Siberië zal worden gebracht. Ook zij hebben de Russen weggehaald uit de bezette gebieden van Rusland en in Duitsland zeer slecht behandeld. De Canadezen zitten in ons land voor de waterlinie omdat de Duitsers deze waterlinie in werking gezet hebben. De sluizen bij IJmuiden zijn open gezet en de dijken van de Wieringermeer kapotgeschoten over een afstand van 30 meter. Daardoor is het water wel 5 meter hoog komen te staan. In het westen is het treurig gesteld door de hongersnood.

POLITIE. 15.00 uur. Wederom zijn 18 lijken uit het massagraf op 'Heidehof' te Ugchelen opgegraven. Vier van deze lijken zijn zo goed als zeker geïdentificeerd. De opgraving en identificatie worden maandag voortgezet. Verschaffing van een hoeveelheid alcohol voor gravers en het personeel belast met de identificatie alsmede verschaffing van enig rookgerei in verband met de moeilijke omstandigheden waaronder gewerkt moet worden zeer aan te bevelen zijn.

1945 ----- 29 april zondag.

HARDONK. Koud weer, sneeuwbuitjes. Naar de kerkdienst in de Grote Kerk bij de zendeling Slump. Aan het slot zette het orgel het Wilhelmus (vers 1 en 6) in dat door allen werd meegezongen.

VAN HOUTUM. Het postverkeer in de bevrijde Nederlandse provincies is weer normaal. De hele dag is er druk verkeer in richting Apeldoorn. Wij zien naast de auto's voor de ravitaillering ook veel gevechtswagens.

BLOEM. Deze week hebben de Tommies pakketten met levensmiddelen uit willen gooien maar doordat de Duitsers de v1iegtuigen niet met rust wilden laten is dit weer stopgezet. In Rotterdam zou de zwarte pest zijn uitgebroken. In Amsterdam zat 20% van de mensen onder de luizen.

MOERMAN. Weer inbraak aan de Jachtlaan. Hitler zou stervende zijn.

1945 ----- 30 april maandag.

HARDONK. Koud weer, regenbuien. Verjaardag van Prinses Juliana. Na 5 jaar voor het eerst op haar verjaardag weer de vlag uit!

VAN HOUTUM. Een schoffelpantserwagen passeert 's morgens in richting Hoenderloo en keert 's avonds weer terug. De in het Gesticht in Hoenderloo zittende beheerder van het pension Eljo-Zamy krijgt een hartaanval. Hij blijft nog in leven.

MOERMAN. Koud en regen.

POLITIE. 19.30 uur. Heden 13 lijken van slachtoffers uit het massagraf op 'Heidehof' opgegraven. Hiervan zijn een aantal geïdentificeerd.

1945 ----- 1 mei dinsdag.

HARDONK. Koud, regen- en hagelbuien. We wachten de laatste dagen vol spanning op de capitulatie van Duitsland.

VAN HOUTUM. Het blaadje Trouw is nu legaal verkrijgbaar. Het is gedurende de oorlog in Apeldoorn gedrukt. Het krantje dat een voorwoord heeft van de burgemeester wordt aangeboden. Men hoeft dit eerste nummer niet te betalen. Men kan zich wel voor een abonnement opgeven. Vele etalages zijn voorzien van tekeningen die op de bouw van een nieuw Nederland betrekking hebben. Onze tuintafel en stoel zijn terecht. De moffen hebben die even voor de bevrijding meegenomen. Zij staan in de schuur van Maassen op de Ugchelse Berg. Er staat nog een tweede tafel. Deze blijkt ook van ons te zijn. Wij hebben deze nog niet gemist. 's Middags passeren twee schoffeltanks in richting Apeldoorn. Kort daarop volgt een groep lege gevechtswagens. Een jeep rijdt om 3.30 uur het fabrieksterrein op. De Canadezen zoeken een ruimte voor 100 man, dat wil zeggen ontspanningsruimte. Zij vorderen de pakkamer. Het eerste vertrek is voor de koks. De garage van oom Jan wordt bureau. Vijftien onderofficieren zullen in twee woonkamers eten. Wij moeten twee vertrekken afstaan voor eetgelegenheid voor vijf officieren. Zij slapen alle in tenten die om de fabriek zullen worden geplaatst. N. Melissen, één van de leden van de Ugchelse NBS, wordt bij het opgraven van munitie in het Ugchelse Bosch in zijn bovenarm gewond. Hij wordt naar het ziekenhuis overgebracht. Hij verliest onderweg vrij veel bloed. De munitie was zodanig gelegd dat bij het opruimen een revolver automatisch afging.

BLOEM. In mei hebben de Duitsers in ons land zich overgegeven. Met de hongersnood was het toen snel afgelopen omdat de Tommies en Canadezen zorgden voor voldoende aanvoer van levensmiddelen. Direct toen de Tommies hier waren zijn de NSB-ers gevangengenomen en naar verschillende verzamelplaatsen vervoerd nadat ze soms eerst nog door het publiek danig bespot en getreiterd waren. Niet één had de kans om te ontkomen daar de hele bevolking tegen hen was. Om de rust te kunnen handhaven gaven zich hiervoor vrijwilligers op die dan met hun tweeën dagelijks op en neer fietsten met geweer over de schouder. Maar er deden zich geen incidenten van betekenis voor.

1945 ----- 2 mei woensdag.

HARDONK. Koud weer, veel regenbuien. Verbazend veel militair verkeer.

VAN HOUTUM. 's Morgens om negen uur rijdt een groot aantal vrachtauto's met licht veldgeschut naar het heideveld bij de Bakenberg. Een uur later rijden andere auto's het fabrieksterrein op. Daar laden zij het één en ander uit en slaan het op in de Pakkamer. Het zijn bijna allemaal stoelen en benodigdheden voor de kok. Deze installeert zich in het eerste vertrek. In één hoek ligt een stapel echt wittebrood. Eén soldaat zet er een radio neer en wij kunnen om 11.45 uur naar de BBC luisteren. Over de herkomst van de stoelen is een meningsverschil. De soldaten zeggen dat ze uit Kleef en omgeving komen. Wij geloven dit niet en vinden dan ook op één stoel een naambordje van een Arnhemmer. De meeste auto's arriveren om 11.30 uur. Zij worden naast de fabrieksmuren bij de garage van mijn oom in een wei en in het plantsoen geparkeerd. Een lange colonne tanks slaat aan de voet van de Ugchelse Berg een bospad in. De colonne vernielt het fietspad, rijdt over de Van Golsteinlaan de Wezenweg in. Daar worden zij geparkeerd. Het zijn samen twaalf schoffeltanks (type Sherman van 45 ton) en vier gewone zware tanks. Zij laten overal sporen tot een halve meter diepte achter. Nog steeds komt auto na auto aan. De meeste laden hun vracht uit en vertrekken weer. Chauffeurs rijden twee auto's in de wei naast ons huis en parkeren deze naast de afrastering. Deze laden tentmateriaal uit. Binnen enige uren staan er drie vrij grote. Zij plaatsen er ook twee achter onze schuilkelder voor de officieren. De kok eist dat wij de garage ontruimen. Wanneer dit bijna klaar is komt een officier en zegt dat het overbodig is. De kok moet zich behelpen door een groot zeil van een autodak tot drie meter er naast te spannen. Daar binnen moet hij koken. Deze Schotten (het is een Schots regiment en is bij het eerste Canadese leger ingedeeld) zijn nog zeer terughoudend. Ze knippen het prikkeldraad nog niet door. Wij moeten dit schijnbaar doen. Eén scheurde er steeds zijn kleding aan. Onder de kleine kastanjeboom staat een auto die eerst nog door het bloemenpark is gereden. Eén soldaat is zelfs bezig een toilet in het bos te maken. Zoiets zouden de moffen nooit doen. Bij de fabriek staat een auto die 220 volt gelijkstroom opwekt. De chauffeur is bezig kabels naar de Pakkamer en ons woonhuis te leggen. In een wei naast de Pakkamer staan 17 grote en kleine tenten. Op het zogenaamde voetbalveld bevinden zich drie vrachtauto's met twee tenten. Het is een reparatieafdeling. Deze beschikt over veel gereedschap waaronder een lasapparaat. In iedere auto is een radiotoestel.
Al snel is er handel in sigaretten. De prijzen variëren van 15 tot 50 cent per stuk. Zeer zelden is een plak chocolade te koop. Mijn oom koopt er één voor een gulden. Dit is goedkoop. Men geeft er in Apeldoorn 10 tot 15 gulden voor. Deze troepen beschikken ook over een levend varken. Wij moeten er voor zorgen en krijgen de helft van het voer dat ons varken weer ten goede komt. Deze helft is nog meer dan wij gewoonlijk voerden. Het bevat nog meer voedingswaarde dan mensen eten. Er zitten hele broden en veel biscuits tussen. Wij krijgen tevens alle aardappelschillen (zeer dik) voor ons vee. De kanonnen schieten de hele ochtend en middag vanaf de hei bij de Bakenberg en Ugchelse Berg op een doel in de zandverstuivingen bij Harskamp. Het is oefenen. Alle kanonnen vertrekken om vijf uur in richting Hoenderloo. Radio Hamburg maakte gisterenavond om 10.30 uur met veel treurmuziek en tromgeroffel de dood van Hitler bekend. De Führer is 'al strijdend tegen het bolsjewisme den heldendood in de Rijkskanselarij gestorven'. Generaal Eisenhouwer weerlegt deze bewering. 's Middags om 4.30 uur eten alle Schotten in de Pakkamer. Naar schatting zijn het er 100 à 150. Twee bevrijde dwangarbeiders krijgen thee en biscuits. De soldaten eten de hele dag door biscuits. De Schotten koken hun eten op zogenaamde benzinebranders. Zij stoken overal tussen de tenten vuren voor verwarming. Ze verbruiken hiermee vrij veel benzine en zijn er dan ook niet zuinig op. Op één punt liggen enige honderden benzineblikken opgestapeld. Deze dienen ook voor vervoer van water. Radio Oranje is door mijn bemiddeling iedere avond bij één van de auto's van de reparatieafdeling te beluisteren. Ruim 30 burgers zijn dan ook deze avond aanwezig. P. Bodemeijer (evacué van oom Jan) komt weer terug. Hij meende vrijdag definitief naar zijn woning te Heelsum te kunnen vertrekken. Zij werden er door de nu bij ons zijnde Schotten gevoed. Hij is vanmiddag door het Militair Gezag uit huis gezet. Het is een gevolg van te veel gepraat onder evacués in Ede. Zijn tuin is helemaal open gegraven. Op enkele punten stonden stalen peilstokken. Deze hadden de moffen voor hun plunderwerk laten maken. De bewoners van Apeldoorn moeten voor zaterdag aanstaande een aantal bonnen voorinleveren. Deze geven recht op extra rantsoenen van 250 gram suiker, 250 gram peulvruchten, 100 gram zout, een pakje zeepvervangende wasmiddelen, een kwantum dadels en voor kinderen nog twee plakken chocola.

POLITIE. 20.00 uur. Heden 15 lijken van slachtoffers uit het massagraf op 'Heidehof' te Ugchelen opgegraven. Een aantal zijn geïdentificeerd.

1945 ----- 3 mei donderdag.

HARDONK. Wat beter weer, wel guur maar meer zon en minder regen. Op straat verbazend druk. Voortdurend passeren tanks, pantserwagens, vracht- en gewone auto's in alle richtingen. Steeds regelt een Canadese MP [Militaire Politie] het verkeer. We krijgen nu zout, suiker, peulvruchten, zeep(wasmiddel) en dadels. Telkens verschijnen ondergedoken joden.

VAN HOUTUM. De Schotten zetten hun parkeerterreinen met een wit lint af. Hierdoor is een gedeelte van de Van Golsteinlaan afgesloten. De soldaten laten bijna een uur lang de motoren van hun auto's en tanks razen. De jeugd vertoont veel belangstelling echter met het doel levensmiddelen te krijgen. Wij hebben van hen meer last dan van de soldaten. Onder deze kinderen bevinden er zich vele met lange vingers. Deze zijn dan ook het brutaalst. Enkele lopen zo maar de Pakkamer binnen. Wij jagen hen steeds van het terrein maar de soldaten werken niet mee. Zo bijvoorbeeld lokken de koks naast ons huis steeds een jongen die als hij kans ziet steelt. De elektricien legt nu ook kabels naar de verschillende tenten en de schoenmaker die zich in onze timmerschuur ophoudt. Naast enkele tenten staan parasols die vast in Arnhem zijn gestolen. De hele ochtend passeren lange colonnes vrachtauto's (meestal één soort). Daartussen ook gevechts- en pantserwagens. 's Middags volgen nog 14 zware vrachtauto's (type GMC) met steenkool. De Canadezen brengen bij de Bakenberg ook weer geschut in stelling. Echter dichterbij dan gisteren. De ontploffingen klinken dan ook harder. Wij zien duidelijk tussen de bomen door de steekvlam. Eén batterij vertrekt om twaalf uur. De overigen oefenen tot vier uur door. Daarna vertrekt ook dit in richting Hoenderloo. Stalin maakt in een dagorder bekend dat het garnizoen van Berlijn gisterenmiddag om drie uur onvoorwaardelijk heeft gecapituleerd. Er zijn tot heden 70.000 gevangenen geteld. Hij verklaart dat Hitler, Göbbels en een chef van de Staf zelfmoord hebben gepleegd. De regeringswijk is totaal verwoest. Op sommige punten liggen stapels lijken die alleen maar in massagraven kunnen worden ondergebracht. Moskou viert de val van Berlijn met 24 salvo's uit 324 kanonnen. De Schotten klagen 's middags bij de NBS over de vele kinderen die om hun auto's lopen. Op één punt is zelfs gestolen. Daarom zal er morgen een wacht van twee personen bij de fabriek komen. Het Veluws Dagblad bevat een eerste oproep voor vrijwilligers voor de Landmacht. Enkele legeronderdelen moeten zich melden. De NBS-wachtposten om Apeldoorn worden opgegeven. Men mag zich niet verder dan zes kilometer buiten zijn woonplaats begeven. Alle openbare vergaderingen en bijeenkomsten zijn verboden.

1945 ----- 4 mei vrijdag.

HARDONK. Koud, regenachtig. 's Avonds het grote nieuws ´GEHEEL NEDERLAND VRIJ!´ Direct vulden zich de straten met juichende jonge mensen. Deze bleven tot laat in de avond hossen en zingen. Wat zal dat morgen een vreugde geven in het bevrijde westen.

VAN HOUTUM. Er is van 's avonds zes uur weer elektrische stroom op het nabij zijnde sanatorium Caesarea. Oom Gerrit komt om 8.40 uur het huis binnen hollen en zegt: 'Algehele capitulatie'. Mijn oom heeft namelijk bij de Schotten naar de radio geluisterd. De klok van het sanatorium en de Ugchelse Kerk luiden. Ik luister om 9 uur naar de radio. Deze staat tegenwoordig op mijn kamer en wordt door twee anodebatterijen gevoed. Die batterijen heb ik in het Ugchelse Bosch gevonden. De omroeper herhaalt het volgende bericht zes maal 'Alle Duitse troepen in Nederland, Noordwest-Duitsland, Denemarken en de Noordzee-eilanden hebben onvoorwaardelijk gecapituleerd. De strijd wordt morgenochtend te acht uur gestaakt'. De Schotten vieren in de Pakkamer feest. De kok deelt saucijzenbroodjes uit. Burgers komen al hossend en zingend (vaderlandse liederen) over de weg. Van spertijd trekt men zich niets meer aan. Vier buren proberen met een auto naar Apeldoorn mee te rijden omdat daar veel lichtkogels worden afgeschoten. Om elf uur vertrekken een groot aantal Schotten per auto naar Apeldoorn. De meeste van hen zijn dronken. Enkele soldaten schieten bij de fabriek en ons huis lichtkogels af. Eén officier (ook dronken) rijdt met zijn Buick twee maal tegen de stenen post voordat hij de weg bereikt. Soldaten steken op één punt een groot aantal takkenbossen bij wijze van vreugdevuur in brand. Burgers en Schotten dansen er terwijl een burger met behulp van clandestiene stroom voor de nodige muziek zorgt.

1945 ----- 5 mei zaterdag.

HARDONK. Droog, zonnig weer. Overal opnieuw de vlaggen uit. De straten vol met opgewekt kijkende mensen. Een rij wagens met zingende schoolkinderen trekt door het dorp. Daartussen spoedt zich voortdurend het enorme gerij der Canadezen. Het verkeer is af en toe zo druk dat zelfs twee Canadese verkeersagenten (MP-ers) op het kruispunt staan. 's Middags naar de rede van minister Gerbrandy geluisterd. Straks komt Koningin Wilhelmina voor de radio. Een oranjepudding gemaakt. 's Avonds veel mensen op straat, jongelui waren erg vrolijk. Canadezen schoten gekleurde lichtkogels af. De rede van de Koningin gehoord. SS-troepen bij Hoevelaken in gevecht met andere Duitse troepen!

VAN HOUTUM. De soldaten komen om 1.30 uur weer allen terug. De overigen bij de fabriek zijn nog steeds in een feestroes. Eén van hen speelt op een doedelzak. Om twee uur is alles weer rustig. De Schotten plaatsen 's morgens aan de ingang van de Van Golsteinlaan een grote Nederlandse vlag. 's Morgens om tien uur passeert een auto met een nummerbord R.K.1 in richting Hoenderloo. Mijn oom herkent onder de inzittenden Prins Bernhard. De Prins keert twee uur later terug. De hele ochtend schieten kanonnen van het nabij zijnde heideveld. Het geschut vertrekt om vier uur. De soldaten gooien de hulzen weg. Ieder wil er graag één hebben. Kinderen zoeken dan ook alles af. Iedereen mag bij de oefeningen aanwezig zijn. Jongens zitten praktisch naast de kanonnen op een huls te wachten. De meeste liggen echter bij de Ugchelse Berg. Daar komen weinig burgers. Deze worden 's middags door Henk en mij alle opgehaald. Het zijn er rond 150. Op de fabriek komt een kantinewagen. De chauffeurs stallen het één en ander uit op onze walstafels. De soldaten kunnen er kopen en sparen vaak geld voor dit moment. Wij krijgen allen gratis een doosje sigaretten (10 stuks). We kunnen verder niets kopen. Alle BBC-uitzendingen in het Nederlands beginnen met klokgelui gevolgd door het capitulatiebericht en het Wilhelmus. Aan het einde hoort men 'Wilt heden nu treden'. In Apeldoorn is een Brits tijdschrift (in het Nederlands) te koop. Dat geeft een verslag van de Duitse luchtaanvallen op Engeland in 1940. Trouw geeft door de capitulatie een extra nummer uit. Prins Bernhard passeert 's avonds om zeven uur met zijn auto in richting Hoenderloo. Alle lijken uit het massagraf op Heidehof (overval op Rauter) [Woeste Hoeve] zijn gekist. Men kon vele identificeren. Een jonge man bijvoorbeeld zocht naar zijn vader, maar vond bovendien de lijken van zijn beide broers.

1945 ----- 6 mei zondag.

HARDONK. Stormachtige wind, met regen in de nacht. Overdag veel zon, veel wind maar zachter. De dankdienst in de Grote Kerk om 10 uur enorm bezocht. Alle plaatsen bezet. Veel mensen moesten staan. Voorganger dominee Karres. Gezongen Psalm 66.4.5. Gelezen Jesaja 34. Daarna voorgelezen het bevrijdingsmanifest opgesteld door de als gijzelaars opgesloten predikanten in het kamp Sint Michielsgestel. Tekst Zacharia 1.21. Verder gezongen Gezang 91.1.2. Gezang 302.1.3. Gezang 303.1.2. Bij het uitgaan speelde het orgel ons Wilhelmus (coupletten 1 en 6) dat allen meezongen.

VAN HOUTUM. 's Middags vertrekken ongeveer 30 Schotten. Zij moeten naar het front in Duitsland (waar?). Alle leden van de NBS worden opgeroepen omdat enkele moffenmeiden (geen kaalgeschoren hoofd) met voedsel het Orderbos bij het Kroondomein zijn ingelopen. Men vermoedt dat zij Duitsers van eten voorzien. De speurtocht heeft geen resultaat. Prins Bernhard komt 's middags om vier uur per auto in richting Hoenderloo voorbij. De Prins heeft op de Viersprong (kruispunt van weg naar Beekbergen) van auto verwisseld en schudde intussen nog enkele burgers de hand. Zijne Koninklijke Hoogheid keert om 7.15 uur weer terug en verwisselt bij de Viersprong opnieuw van auto. Gisterenavond is op de conferentie te Wageningen een nieuw capitulatiedocument overhandigd. Nieuwe bepalingen moesten erin worden opgenomen doordat de moffen in Amsterdam, Rotterdam, Dordrecht, Den Haag en Utrecht op de bevolking hebben geschoten. De Duitsers zullen voor de intocht van de Canadezen alle wegversperringen in West Nederland opruimen. De militairen moeten zich daarna in hun kazernes terugtrekken. Zij kunnen hun wapens behouden om eventueel de 'Hollandse' SS (8000 leden) in bedwang te kunnen houden. Hiervan zijn inmiddels 400 soldaten weer naar de cel teruggebracht. Ze waren wegens dienstneming bij de SS uit de gevangenis ontslagen. De moffen erkennen de Nederlandse Strijdkrachten (NBS). De moffen zullen na de bezetting van West-Nederland via de Afsluitdijk naar Duitsland worden overgebracht. Zij kunnen geen gebruik maken van andere transportmiddelen en voedselvoorraden dan van hun zelf. De ratificatie van de capitulatie vindt 's middags om vier uur in Wageningen plaats. De Duitsers vertrekken met de proclamaties van de Koningin en Prins Bernhard. Deze zullen zij overal laten opplakken. Seyss-Inquart geeft een proclamatie uit en zegt onder meer dat het geen capitulatie maar een wapenstilstand betreft. Hierdoor is hij mede verantwoordelijk voor de schietpartijen op de bevolking. 's Middags is er een voetbalwedstrijd tussen de Schotten en het Ugchelse elftal. De Schotten winnen met 8-0. De hele dag trekken transporten Duitse krijgsgevangenen door Apeldoorn. Zij komen vanuit Amersfoort en gaan naar het oosten. Een colonne amfibiewagens passeert tussen 5 en 6 uur Beekbergen in richting Apeldoorn. 's Avonds is er een levendige ruilhandel tussen de Schotten en burgers. De soldaten zijn gek op verse eieren. Zo bijvoorbeeld geeft één ruim een pond thee voor vijf eieren. Zij verruilen voorts zalm, sardientjes, smeerkaas, wittebrood en natuurlijk sigaretten. Om tien uur is er een vreugdevuur op de Hoogbuurloseweg. Schotten en burgers hossen mee.

1945 ----- 7 mei maandag.

HARDONK. Zonnig mooi weer. Enorme Canadese transporten. Tegen half zes kwam de bekroning van de 5 jarige strijd in Europa. "Duitsland heeft zich onvoorwaardelijk overgegeven". Zo is dan het trotse "duizendjarige rijk" van Adolf Hitler van de aardbodem weggevaagd. Moge ook de geest van het nationaal socialisme grondig uit de wereld verdwijnen en in een geest van geloof, goede trouw en samenwerking gewerkt worden aan de opbouw van een nieuwe wereld. Vandaag rukten Engelse troepen onder geweldig enthousiasme Utrecht binnen. Daar viel onder andere Mussert in hun handen. Morgen zal het 'overwinningsdag' zijn.

VAN HOUTUM. Om 9 uur vertrekt het personeel van de weerberichtendienst van de RAF naar Eindhoven. Ze had zich op de Bakenberg geïnstalleerd. Hun werk is niet meer nodig. 's Morgens passeert er een aantal lux wagens in jeeps in richting Hoenderloo. Daartussen rijden twee wagens met het Duitse nummerbord WH..... In deze auto's zitten naast Engelsen hoge Duitse officieren. Zij keren twee uur later terug. De Canadezen oefenen wel weer met licht veldgeschut. Alleen vanaf het terrein bij de Ugchelse Berg. Canadese troepen trekken 's morgens om zeven uur over de frontlijn in Nederland. Mussert wordt in zijn hoofdkwartier gevangengenomen. De bevolking begroet de Geallieerden nog uitbundiger dan in Parijs. Correspondenten berichten dat de onvoorwaardelijke overgave van Duitsland gisterenmiddag om 2.41 uur op het hoofdkwartier van generaal Eisenhower te Reims is getekend. Generaal Jodl trad als Duits gemachtigde op. De Russen vinden in Berlijn de lijken van Göbbels, zijn vrouw en zijn kinderen. Zij hebben alle vergif ingenomen. Er is de hele dag een druk verkeer over de weg. Meest in richting Hoenderloo. De auto van Prins Bernhard wordt op enkele punten in Ugchelen weer gezien. Vele zeggen dat de Prinses [Juliana] ook in de auto zit. In de krant staan twee doodsadvertenties van de gijzelaars van de overval op Rauter (uit massagraf op Heidehof). 's Middags krijg ik een Vliegende Hollander van 3 mei . Een deel van de Schotten gaat 's avonds naar een bioscoop in Deventer en een andere groep naar Nijmegen om zich te verschonen. Er zijn 's avonds op drie punten in Ugchelen vreugdevuren. Er is weinig belangstelling.

1945 ----- 8 mei dinsdag.

HARDONK. Zonnige dag. 's Morgens naar het Orderbos geweest om het bos te bekijken. Langs het Asselsepad is het een hopeloos gezicht, alles weggekapt. Verderop in de buurt van de grintgraverijen en sprengen is alles nog gespaard. Vanmiddag Churchill gehoord die officieel de onvoorwaardelijke overgave van Duitsland bekend maakte. De Duitsers hebben langs de lijn Amersfoort - Apeldoorn alles grondig vernield: seinpalen, telegraafverbindingen, enzovoort.

VAN HOUTUM. 's Middags om één uur passeren negen tweemotorige vliegtuigen laag in oostelijke richting. 's Avonds om acht uur keren er drie terug. Wij horen de hele middag ontploffingen waarvan alles dreunt. Het doet ons denken aan opblazen van munitie. De Canadezen vertrekken uit hotel Prinsen [Hoenderloseweg 44]. De eigenaar heeft na veel moeite in zijn woning mogen blijven. 's Avonds passeert tussen 8 en 8.30 uur een colonne met onder andere lichte tanks en veldgeschut in richting Hoenderloo. Om tien uur is er een groot vreugdevuur op het oude terrein van Ugchelens Belang. Burgers hebben hiervoor de hele dag vrijwillig takken verzameld. Schotse soldaten zijn ook aanwezig en schieten onafgebroken lichtkogels af. Sommige tonen zes lichtpunten. Eén hangt aan een parachute. Zoeklichten schijnen in richting Deelen en Harskamp.

1945 ----- 9 mei woensdag.

HARDONK. Stralende dag, zomers warm. Echt weer voor ´overwinningsdag nr.2´. Vanmiddag trokken muziekkorpsen door het dorp en speelden later gezamenlijk op het Marktplein. De zaken 's middags gesloten. Deze dag wordt echt als feestdag beschouwd. Een foto-opname van de Harmonie op de Deventerstraat genomen.

VAN HOUTUM. 's Morgens passeert een groot aantal particuliere vrachtauto's met meel in richting Hoenderloo. De hele middag en avond komen Britse viermotorige bommenwerpers (niet in formaties, altijd alleen) recht over in westelijke richting. Zij vliegen laag. De cirkels zijn vaak goed te zien. Men viert in Apeldoorn de Vrijheidsdag. Canadese en plaatselijke verenigingen zorgen voor muziek. Enkele corpsen marcheren door de straten.

1945 ----- 10 mei donderdag Hemelvaartsdag.

HARDONK. Opnieuw schitterend weer. Vijf jaar geleden viel Hitler ons land aan. Nu zijn we weer vrij.

VAN HOUTUM. Gisterenavond om 10.30 uur arriveerde bij oom Jan een kennis uit Haarlem. Hij was met de fiets en heeft 16 1/2 uur over de reis gedaan. Zo'n tocht is officieel verboden. Daardoor had hij dan ook veel vertraging door straatcontrole vooral in Hilversum ( 1 1/2 uur). Onderweg waren veel inundaties [onder water zetten van land], wegversperringen en vernielde bruggen. 's Middags passeren weer zo nu en dan viermotorige bommenwerpers in westelijke richting. De Russen vinden in Berlijn het verbrande lijk van Bormann (chef van de NSDAP). Zij vinden in de onderaardse gangen van de Rijkskanselarij drie verbrande lijken. Misschien wel van Hitler. Mijn vader en zuster gaan deze dag naar familie in Velp. De toestand is weinig veranderd. Zij fietsen op de terugweg langs vaten olie. Deze zijn over drie kilometer afstand tussen Dieren en Laag Soeren langs de weg neergezet. De weg is er voor de halve breedte in beslaggenomen. De vaten worden aangevoerd met een klein type landingsvaartuig (10 meter lang) dat op een grote amfibiewagen lijkt. In die omgeving zijn miljoenen liters benzine opgeslagen. De Canadezen behandelen in Apeldoorn de zwaarste gevallen van oorlogsmisdaad. Voornamelijk NSB-ers moeten aan hen worden uitgeleverd. De Kringleider is waarschijnlijk al dood. De beruchte pensionhouder van Eljo-Zamy staat ook op hun lijst. De Canadezen handelen snel en ranselen de misdadigers goed. Men kan ze soms buiten het kazernegebouw horen schreeuwen. Zo bijvoorbeeld zijn twee SD-mannen terechtgesteld die onder andere Reinier van Gerrevink hebben mishandeld. Eén van hen begon nog te huilen. Eigenlijk moest dit een teken zijn om hem te folteren op de manier zoals hij anderen deed. De Schotten op de fabriek bij wie wij wel eens verse eieren waren te ruilen krijgen 400 eieren uit het zuiden. Hiermee is de ruilhandel erg verminderd. Voor ons zijn er praktisch weinig ruilmiddelen. Zij geven weinig om zilvergeld.

1945 ----- 11 mei vrijdag.

HARDONK. Warm en zonnig. Ons broodrantsoen is nog niet verhoogd maar we krijgen boter, vet, margarine, biscuits en beschuit. Langs het overblijfsel van de Stinkmolen gefietst. Het oude papiermakerswoonhuis uit 1778 is door de gevechtshandelingen erg beschadigd.

VAN HOUTUM. De zondag naar het front vertrokken Schotten zijn teruggekeerd. 's Middags passeren enkele viermotorige vliegtuigen in westelijke richting. De leider van het Arbeidsfront wordt gevangengenomen. Het Militair Gezag (kortweg MG) roept vrijwilligers op voor het opruimen van landmijnen. Deze zullen per dag 6 plus 4 gulden als gevarentoelage verdienen. De verduisteringsplicht wordt opgeheven. De nieuwe bonnenlijst geeft nogal verandering vergeleken met die van 28 april. De rantsoenen voor brood zijn met 400 gram (voor B-kaarten gehalveerd, dit is tot 600 gram) en voor peulvruchten met 125 gram verminderd. Het rantsoen suiker is voor A en B-kaarten gehalveerd. Volwassenen krijgen 350 gram biscuits. Men krijgt op kinderbonnen (B, C, D en E) bovendien 225 gram huishoudzeep, 125 gram margarine, drie liter gestandaardiseerde en vier liter taptemelk. Nieuwe rantsoenen voor volwassenen zijn 100 gram scheepsbeschuit, 56 gram chocolade, 100 gram vet en 50 gram koffie. Men kan op de vleesbon ook visconserven kopen. Voor aardappels is geen nieuwe bon bekendgemaakt. Het schijnt dat er voor Apeldoorn voldoende voedsel in Deventer ligt. De Schotten schieten 's avonds weer met lichtkogels.

1945 ----- 12 mei zaterdag.

HARDONK. Opnieuw volop zomerse dag. In de bossen zwerven nog telkens NSB-ers. Begin deze week zijn er nog een paar honderd uit Amersfoort ontsnapt. Het is te hopen dat ze gauw ingepikt worden.

VAN HOUTUM. 's Morgens komt mijn neef Jaap uit Velp weer. Gisteren passeerden daar honderden viermotorige vliegtuigen in richting Duitsland. Enkele van deze toestellen komen 's middags in westelijke richting over Ugchelen. Een burger uit Rotterdam krijgt van de Schotten op de fabriek eten. Hij heeft vergunning naar Steenwijk te reizen. Bij de fabriek worden twee personen gearresteerd. Zij hebben geen papieren en gaan onder geleide naar de kazernes. Zij worden onderweg voor landverraders enzovoort (nog niet bewezen) uitgescholden. De Schotten vertrekken dinsdag of woensdag aanstaande naar het gebied Bremen - Hamburg.

1945 ----- 13 mei zondag.

HARDONK. Zacht en warm, meer wind. Om half tien naar de Grote Kerk voor de Canadese dankdienst voor de behaalde overwinning. Een korte dienst die heel duidelijk te volgen was en zeer plechtig verliep. Correct kwamen de soldaten binnen en rustig namen ze plaats (programma van deze dienst in het bezit van het Historisch Museum Moerman).

VAN HOUTUM. 's Morgens is er in de Grote Kerk in Apeldoorn een speciale dienst voor Canadese troepen. Bijna alle Schotten van de fabriek gaan er heen. Zij worden voor hun vertrek nauwkeurig door een majoor geïnspecteerd. De troepen gaan na afloop in marsverband naar het Paleis. Om vier uur passeren ruim 50 viermotorige bommenwerpers in westelijke richting. Er is 's middags in Apeldoorn een voetbalwedstrijd tussen Britse soldaten en AGOVV. Het is een eerste klas spel. Het eindigt met 2-2. Ondertussen wordt een collecte gehouden (doel onbekend). Alle Schotten gaan er heen. De Schotten hebben 's avonds in de Pakkamer een groot diner. Hun varken is geslacht. Echter niet door een deskundige. Velen zijn na afloop dronken.

1945 ----- 14 mei maandag.

HARDONK. Zonnig weer, met veel wind. Guur. Veel verkeer, kanonnen, pantserwagentjes enz. Telkens komen hier transporten beruchte NSB-ers langs naar de kazerne.
VAN HOUTUM. Het Veluws Dagblad zal in de komende dagen enkele artikelen publiceren over het leven in concentratiekampen zoals een plaatsgenoot dit heeft meegemaakt. De Schotten hebben 's avonds een dansavond in hotel Prinsen. Zij nodigen hiervoor Ugchelse meisjes uit. Zij parkeren hun dynamoauto naast het gebouw en zorgen zodoende voor licht. Het duurt tot één uur.

1945 ----- 15 mei dinsdag.

HARDONK. Zelfde weer als gisteren. Asperges in vrije verkoop nu afgeslagen van 7,80 op 2,25 gulden per kilo. 's Avonds enorm druk militair verkeer. Van 9 tot 11 uur en telkens in de nacht lange rijen auto's, lichte tanks, enz.

VAN HOUTUM. De eigenaar van dit hotel moet vanmiddag alles ontruimen voor inkwartiering van Canadese troepen. Prinsen weigert het en er ontbrandt een fel twistgesprek. Daarbij treedt één lid van de Apeldoornse NBS onbeschoft op. Een in het hotel vertoevende geëvacueerde treedt als bemiddelaar op. Hij weet de ontruiming een dag uit te stellen. Het hotel werd in de oorlog door de moffen gebruikt en staat zodoende op het stadhuis geboekt. Dit is na de bevrijding niet veranderd. Daardoor mag Prinsen nog niet in zijn woning vertoeven. Waarom de gemeente zich zo precies aan de letter houdt is niet bekend. Deze Canadezen treden nog brutaler op dan destijds de Duitsers. De Canadese politie arresteert 's middags een Ugchelse winkelier voor verkoop van te dure wijn. Hij is beter bekend onder de naam 'Zwarte Kees' en wordt na 24 uur weer vrijgelaten. 's Avonds om elf uur passeren ruim 50 gevechtswagens in richting Hoenderloo.

1945 ----- 16 mei woensdag.

HARDONK. Bewolkt en kil. De gehele dag nog verbazend veel pantserwagens, vrachtauto's en auto's met troepen uit Duitsland terug door de nederlaag der Duitsers.

VAN HOUTUM. Er is de hele nacht druk verkeer over de weg naar Hoenderloo. Prinsen hoeft zijn hotel niet te ontruimen. De kwestie is zodanig opgelost dat de troepen in tenten op het oude terrein van Ugchelens Belang zullen slapen. Zij zullen echter in het hotel eten. Met enig overleg kan het dus ook. Als aanvulling op de bonnenlijst voor Apeldoorn worden de rantsoenen voor aardappels vier kilo, peulvruchten 125 gram, suiker 250 gram (alleen voor kinderen), kaas 100 gram en huishoudzeep 112 1/2 gram. Het rantsoen dadels wordt op 200 gram vastgesteld. De post bezorgt 's middags twee brieven uit Amsterdam en Heiloo. Deze waren nog voor de bevrijding (begin april) geschreven. 's Avonds om 10.15 uur passeert een lange colonne vrachtauto's en gevechtswagens in richting Hoenderloo. Het gaat een uur door.

1945 ----- 17 mei donderdag.

HARDONK. Zonnig, warm weer met in de middag regen en onweer, later iets koeler. Vandaag ook dadels gekregen. Sinds eergisteren regelen onze "oude" verkeersagenten hier weer het verkeer.

VAN HOUTUM. 's Nachts arriveren bezettingstroepen bij het nabij zijnde Patertehuis. Eén van de Schotten heeft gisteren de fiets van mijn neef gestolen. De sergeant spreekt er 's morgens op het appel over. Enige tijd later is de fiets weer terecht. 's Middags passeren enkele trailers met steenkolen in richting Apeldoorn. Er is de hele dag een druk verkeer over de weg in beide richtingen. Het zijn meestal dieselvrachtauto's. De militaire commissaris voor Gelderland verklaart onze provincie tot evacuatiezone. Daarin mag niemand langer dan één dag buiten zijn gemeente vertoeven. Evacués mogen niet zonder oproep naar hun woonplaats terugkeren.

1945 ----- 18 mei vrijdag.

HARDONK. Koel weer, geen nieuws.

VAN HOUTUM. 's Middags om 1.15 uur cirkelt een Liberator op geringe hoogte rond. Wij begrijpen de reden niet goed. We horen later dat er Vliegende Hollanders zijn gevallen. Ik ga direct op zoek in de Goudvink en omgeving. Een houthakker geeft me een exemplaar. Zelf vind ik er geen. Een uur later brengt een neef er ook één mee. Het is het laatste nummer van de Vliegende Hollander (dd. 10 mei 1945). Een zware dieselvrachtauto houdt 's avonds om 7.15 uur voor de fabriek stil achter deze auto zit een aanhangwagen met 24 wielen. Deze dient voor het vervoer van tanks. Een schoffelpantser van 45 ton arriveert intussen en zal er op rijden. Voordat dit gebeurt wordt de as met de kettingen schuin naar boven gedraaid. Deze tank rijdt er om 7.40 uur achteruit op. Alles verloopt goed. Om acht uur vertrekt de auto met aanhangwagen. Een Schotse officier en de bedieningsmanschappen rijden mee. De tank is niet kapot maar zal voor demonstratie op de aanhangwagen door het Westen rijden. Mijn neef Henk komt om 9.40 uur van een fietstocht naar Velp terug. Zijn doel was een vergunning voor Arnhem te krijgen. Hij is na lang wachten geslaagd en heeft bijna de hele middag in de rij moeten staan of werd van het kastje naar de muur gestuurd. Hij kreeg eindelijk om 5.30 uur een toegangsvergunning voor onbepaalde tijd. Hij werd voordat hij in de stad kon komen nog driemaal gecontroleerd. Henk kan terug over de Arnhemseweg en hoeft de grote omweg over Dieren niet meer te maken.

1945 ----- 19 mei zaterdag.

HARDONK. Koele ochtend, later helder en warm. Geen bijzonders.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 7.30 uur passeren twaalf schoffeltanks in richting Apeldoorn. Zij maken een enorm lawaai. Een uur later volgt een file zwaar beladen vrachtauto's en gevechtswagens. Het nabij zijnde sanatorium krijgt met ingang van vandaag weer de hele dag elektrische stroom.

1945 ----- 20 mei zondag (eerste Pinksterdag).

HARDONK. Stralende zonnedag. 's Avonds echter onweer met veel regen.

1945 ----- 21 mei maandag (tweede Pinksterdag).

HARDONK. Regenachtig, in de avond droog. Veel weggevoerden uit Duitsland komen hier door.

1945 ----- 22 mei dinsdag.

HARDONK. Bewolkte lucht, af en toe opklaringen, zachter. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Het personeel van de Brouwersmolen weigert te werken. Zolang zij hun daggeld met twee doosjes sigaretten kunnen verdienen (dit is dus zwarte handel) werken zij niet. Aldus enkele arbeiders. Door de houding van deze opruiers blijven ook de anderen weg. Britse troepen vorderen de twee grote loodsen. daar zullen 200 soldaten slapen die bij twee legerwasserijen zijn ingedeeld. Hun machines worden bij Van Gelder [Eendrachtstraat hoek Jachtlaan] opgesteld. Nationaal Herstel neemt de derde loods voor opslagplaats in beslag. In de fabriek zijn de hele oorlog twee Studebakers verstopt. Deze zijn nu door het Militaire Gezag gevorderd. De auto's zullen morgen worden opgehaald. Het afscheid van de wagens is natuurlijk niet prettig vooral daar het MG tot nu toe nog alle sporen van organisatie mist. Een half jaar ervaring is niet te bespeuren. Daarbij komt dat de meeste chauffeurs avontuurlijke eigenschappen bezitten. Men noemt dan ook het MG veelal 'Misgeboorte'. Het Veluws Dagblad dat in Apeldoorn verschijnt wordt verboden. Voor deze neutrale krant komen de dagbladen Trouw (Antirevolutionaire Partij, Het Vrijde Volk (SDAP) en de Waarheid (communistisch). Volgens het Persbesluit mogen alleen die kranten verschijnen die tijdens de oorlog illegaal zijn verschenen. Stencils tellen evenmin. Daardoor is de Ondergrondse Courier in Trouw opgenomen. Het Veluws Dagblad voldoet niet aan deze eisen. Maar voldoet het Vrije Volk daar wel aan? Dit is noch in gedrukte noch in gestencilde vorm tijdens de oorlog verschenen. Zo'n blad mag echter wel verschijnen. Het Persbesluit is dus door socialisten samengesteld en geeft waarschijnlijk opzettelijk de oude partijstrijd nieuwe adem. Wij abonneren ons op Trouw. 's Morgens kunnen zich de eerste vrijwilligers voor het Nederlandse Leger melden. De aanmelding is zo groot dat er volgnummers moeten worden uitgegeven. De telefoondienst in Apeldoorn wordt op beperkte schaal hervat. Ons toestel is voor de brandweer aangesloten.

1945 ----- 23 mei woensdag.

HARDONK. Mooi weer. Gisteren is hier weer een nieuwe gruweldaad der SD [Sicherheitsdienst] ontdekt. In het Kruisjesdal bij Hoog Soeren heeft men in enige kuilen de deerlijk verminkte lijken gevonden van een dertiental personen. Deze zijn op 2 april gevangen genomen en kort vóór onze bevrijding door deze bandieten daar vermoord. Verscheidene Apeldoorners bevonden zich onder de slachtoffers, onder meer wethouder Gosker en diens zoon. De lijken waren met een slechts 5 cm dikke zandlaag bedekt.

VAN HOUTUM. De politie [op aangeven van bosarbeiders] van Apeldoorn vindt in het Kruisjesdal in de bossen bij Hoog Soeren tussen twee munitieopslagplaatsen graven met 15 personen. Bijna alle Apeldoorners. Eén van deze is het lijk van Jan Huygen uit Ugchelen. Twee andere slachtoffers zijn de vroegere loco-burgemeester Gosker en zijn zoon. De NBS uit Ugchelen houdt voortdurend wilde controle op persoonsbewijzen. Zij staan vandaag enkele uren bij de fabriek te controleren. Een jood uit Apeldoorn komt op dat moment nat bezweet aanhollen en zegt dat zij zojuist een SD-man (met persoonsbewijs) hebben doorgelaten. Deze heeft twee van zijn broers verraden. Mijn neef Jan herinnert de persoon nog en weet hem te wonen. Hij is bij zijn moeder die bij Hendrik geëvacueerd is. De jongeman wordt er dan ook gearresteerd. Wij kenden hem allen goed. We wisten niet dat hij bij de SD was. Hij zit na een half uur al op de kazernes. Bij huiszoeking van zijn woning (de moeder werd uitgehoord) vindt de NBS veel bezwarend materiaal (allerlei papieren) en gestolen goed van joden (onder ander bontjassen). Bij de rekeningen liggen enige kwitanties waaruit blijkt dat hij al andere jassen in Duitsland heeft verkocht. 's Middags komt er een Britse kapitein bij de Brouwersmolen en vraagt inkwartiering voor nog honderd manschappen. De officier ziet zelf in dat het onmogelijk is. Iedere krant in Apeldoorn probeert zo veel mogelijk abonnees te krijgen en verspreidt daarom huis aan huis een blad. Zo vinden wij Het Vrije Volk in de bus. Naar wij eerst nu horen hielden de verzetsgroepen in Heerde even voor de bevrijding een vergadering bij een brug. De Duitsers wisten dit waardoor bijna alle leden zijn vermoord.

POLITIE. 17.00 uur. De rechercheurs Adema en Muda rapporteren dat door hen in het Kruisjesdal te Hoog Soeren de lijken zijn opgegraven van 16 personen die op of omstreeks 12 april 1945 door de SD alhier zijn vermoord.

1945 ----- 24 mei donderdag.

HARDONK. Wisselende bewolking, droog. Onze rantsoenen een stuk hoger. Brood 2000 gram, aardappels 4 kilo per week, verder boter, peulvruchten en melk (geen taptemelk!). Een juffrouw hier op de hoek [Korenstraat hoek Hoofdstraat] aangereden en binnengebracht, later per ponytax naar huis vervoerd.

VAN HOUTUM. 's Morgens om elf uur komen alle Ugchelse NSB-ers die te Hoenderloo gevangen zaten lopend voorbij op weg naar de kazernes. Deze overbrenging is niet bekendgemaakt. Maar iedereen weet ervan. Vooral toen één jongen vooruitging en al slaande met een stok op een biscuitblik hen aankondigde. Drie NSB-ers komen achteraan. Eén van hen wil steeds midden op de weg lopen en krijgt voortdurend ransel. Dit wordt met genoegen gegeven. Heel Ugchelen is onder de indruk van de vondst in het Kruisjesdal. Tot de slachtoffers behoren twee Ugchelsen, namelijk B.J.A. Huygen [Hoogbuurloseweg 41] en A. van Velsen. De politie is op het spoor gekomen door de arrestatie van een SD-man te Utrecht. Hij wilde eerst niets over deze Apeldoorners vertellen maar bekende na enige martelingen. Hij noemde het massagraf in het Kroondomein dat te midden van mijnenvelden is aangelegd. Het lijkt erop of de slachtoffers zelf hun graf hebben moeten graven. Van de zestien personen vertoonden twaalf een verbrijzelde schedel. De lezingen over dit graf zijn zeer verschillend maar bovenstaande wordt algemeen verteld. Alle slachtoffers zijn op 14 april [in de avond van 12 en 13 april] gedood. Ieder is het er over eens dat het hier één van de grootste gruwelen betreft. In Huygen is één van die burgers uit ons midden weggerukt die altijd, ook in de donkerste dagen, klaar stond zijn medemensen te helpen. Nooit versaagde hij en nooit beoogde hij winst of ander voordeel. Hij was niet bij een verzetsgroep aangesloten. Hij verdient wel als zodanig gerangschikt te worden. In de dagen dat er geen elektriciteit meer was kon men bij hem naar de radio luisteren (door windcharger). Na zijn arrestatie (voor vondst van een defecte vliegtuigzender) heeft Huygen nog ruim 40 uur geleefd. Daarna is hij door het verbrijzelen van zijn schedel een einde aan zijn leven gemaakt.
De Canadezen laden in Apeldoorn 124 ton chocola voor de bevolking van de Veluwe uit. Trouw bevat een artikel naar aanleiding van de bepaling dat werkgevers niet meer dan 125% van het loon van 9 mei 1940 aan hun personeel mogen uitkeren. De nieuwe distributielijst is veel gunstiger dan 14 dagen gelden. Het broodrantsoen wordt tot 2000 gram per week verhoogd. Er is bovendien nog een bon voor 200 gram brood of bloem per 14 dagen. Voorts zijn verhoogd: peulvruchten van 125 tot 250 gram; boter tot 250 gram (voorheen 125 gram boter en 125 gram margarine, er is geen aparte margarinebon); zout van 50 gram tot 100 gram. Het rantsoen vet blijft 100 gram. Men kan op deze bon ook 125 gram margarine krijgen. Het melkrantsoen wordt helemaal gewijzigd. Van taptemelk is geen sprake meer. Alles is gestandaardiseerd. Voor volwassenen vier liter en kinderen elf liter met voor de jongste leeftijdsgroep een extra rantsoen van zeven liter. Helemaal nieuw is het rantsoen voor 250 gram paling en 150 gram spiering. Het rantsoen biscuits is voor volwassenen van 950 tot 500 gram teruggebracht. Kinderen krijgen echter nog 1000 gram. Er is geen bon voor scheepsbeschuit. De overige rantsoenen blijven gelijk. Oom Gerrit komt 's avonds uit Arnhem terug. Zijn woonhuis is volgens hem nog allen geschikt voor afbraak. De chaos is enorm

1945 ----- 25 mei vrijdag.

HARDONK. Bewolkt, kil weer. Geen nieuws.

VAN HOUTUM. Huygen wordt 's morgens om elf uur begraven. Het is een korte maar aangrijpende plechtigheid. Door de schaarste van de kransen (tevens duur) maak ik er één voor de Luchtbescherming. Huygen was er namelijk ook lid van. Hij is de eerste van de slachtoffers van Kruisjesdal die wordt begraven. De overigen zullen de volgende dagen ter aarde worden besteld. De doodsadvertenties in de kranten hebben deze dag bijna uitsluitend betrekking op deze groep vermoorden.

1945 ----- 26 mei zaterdag.

HARDONK. Zelfde weer. Niets.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 11.30 uur wordt het stoffelijk overschot van A. van Velsen (tweede Ugchelse van de moord in Kruisjesdal) op Heidehof begraven. De Ugchelse NBS lost voor zijn aandeel in het verzetswerk drie schoten aan zijn graf. Om 12 uur arriveert een kolossale kraanwagen op het fabrieksterrein. Van één van de auto's is de motor defect. De kraanwagen moet deze eruit hijsen en vervangen door een intussen in een kist aangekomen nieuwe. De meeste tijd gaat verloren met het bevestigen van enkele onderdelen van de oude aan de nieuwe motor. De kraanwagen vertrekt na drie uur weer. Wij ontvangen 's middags een brief van de familie uit Amsterdam. De Canadezen doen alle moeite de burgers weer zoveel mogelijk levensmiddelen te verschaffen. Wij zijn via kennissen in Apeldoorn in de gelegenheid een pakket naar de familie in Amsterdam te zenden. In de stad heerst voornamelijk gebrek aan brood. Wij doen dan ook een wittebrood in het pakket. Dit is afkomstig van de Schotten. In tegenstelling tot de radioberichten komt echter 's middags een vrij lange file auto's met Duitse officieren door Apeldoorn. Deze slaan de weg naar Deventer in. Zo nu en dan rijdt een Canadese pantserwagen tussen de Duitse auto's. Tot onze grote verwondering komt 's middags om vijf uur mijn neef Jaap (uit Arnhem naar Heiloo geëvacueerd) per fiets aan. Zijn doel is een vergunning voor Arnhem te verkrijgen en de rommel in hun huis op te ruimen.

1945 ----- 27 mei zondag.

HARDONK. Eerst bewolkt, later iets zon. Rondgefietst langs de Wildernislaan. Hier bleek in de afgelopen winter alles te zijn weggekapt. Nu waren de Canadezen druk bezig daar een groot kamp in te richten.

VAN HOUTUM. 's Morgens vertrekken vijf schoffeltanks in richting Apeldoorn. Zij rijden de hele Golsteinlaan kapot. De tanks keren 's middags tussen 1.30 en 3.30 uur terug. Er arriveert een nieuwe Schotse officier. Hij laat achter ons huis een derde tent plaatsen. De andere officieren zijn de laatste dagen rumoeriger nu hun majoor met verlof naar België is.

1945 ----- 28 mei maandag.

HARDONK. Droog en af en toe zon. Niets.

VAN HOUTUM. Parool verschijnt nu ook in Apeldoorn. Het is mooier dan de al bekende drie dagbladen. Het is echter zeer socialistisch. De bioscoop is weer open voor burgers. Het programma bevat een film over het bezoek van Hare Majesteit aan Zeeland, de opmars van het derde leger naar Frankfort en een hoofdfilm. Daarbij melden zich vijf broers die alle samen sneuvelen bij de ondergang van hun kruiser in de Salomons Archipel.

1945 ----- 29 mei dinsdag.

HARDONK. Prachtige zonnige dag maar in de avond bewolkt met regen. In de middag veel Nederlandse soldaten uit Duitsland op vrachtauto's hier langs. Later passeerden ook talrijke Canadese tanks en lichte pantserwagens. Vanavond fotonegatieven in het donker ontwikkeld daar we nog steeds zonder stroom zitten!

VAN HOUTUM. 's Morgens om acht uur keert dokter Piekema weer in Ugchelen terug. Hij zat als Nederlands beroepsmilitair gevangen in Neubrandenburg. Zaterdag moest een Ugchelse jongeman voor het Rode Kruis per auto een gewonde uit dat kamp halen. Mevrouw Piekema maakte van de gelegenheid gebruik en ging mee. Het ging niet zonder moeilijkheden gepaard. Mevrouw Piekema moest eerst de nodige grenspapieren zien te krijgen. Dat werd door de ambtenarij vertraagd. De Britten en Amerikanen waren zeer behulpzaam en zorgden voor verschillende formaliteiten en voor benzine. Het grootste oponthoud vond bij de Elbe plaats. Daar is het begin van de Russische. Een Russische soldaat moest zelfs een eind meerijden om doortocht door volgende douaneposten te krijgen. Deze zijn tientallen kilometers ten oosten van de Elbe. Zij mochten dan ook tenslotte weer alleen doorrijden. Dokter Piekema geloofde zijn ogen niet toen hij zijn vrouw in het kamp ontmoette. Hij mocht zodoende eerder vertrekken dan op het programma stond. De auto heeft in totaal 1700 kilometer moeten afleggen. Zij zagen niets dan verwoeste steden, opgeblazen bruggen en zeer slechte wegen. Onze dokter heeft natuurlijk zeer veel te vertellen. Hij is de eerste voor ons die uit de Russische zone terugkeert. Ik krijg 's middags een pakket kranten van de familie uit Amsterdam. 's Middags om 4.30 uur passeren zeven schoffeltanks met een groot aantal vrachtauto's in richting Hoenderloo. Mijn neef Jaap komt uit Arnhem terug. Hij heeft nu ook een vergunning voor de stad. Hun huis is weinig beschadigd (op enkele kapotte ruiten na) maar de chaos is zeer groot. Eén van de Schotse officieren wordt gedecoreerd. Hierdoor vieren alle overige tot laat in de nacht feest in de twee kamers van onze woning. Zij nodigen nog meisjes uit om te dansen.

1945 ----- 30 mei woensdag.

HARDONK. Bewolkt met opklaringen. Volop karnemelk geheel vrij te koop.

VAN HOUTUM. Jongens van het Gesticht in Hoenderloo hebben gisterenmiddag om vijf uur 400 sigaretten, een paar schoenen en wat ondergoed uit een tent bij de fabriek gestolen. Alles is weer teruggevonden door een overval in hun tehuis aan de Brinklaan in Apeldoorn. De stadscommandant van Apeldoorn (Canadees) komt op Brouwersmolen en wilde drie loodsen vorderen voor voedselopslagplaats. Hij beslist nog niet maar het personeel van de wasserijen zou er in zo'n geval moeten uitgaan. De commandant zegt dat er 20.000 man bezettingstroepen in Apeldoorn zullen worden ondergebracht.

1945 ----- 31 mei donderdag.

HARDONK. Koele ochtend, bewolkt tegen de middag. Niets.

VAN HOUTUM. Ik krijg 's middags een groot aantal nieuwe tijdschriften. Daarvan is slechts een deel in de handel. Eén van de Schotse officieren (Lord) keert van zijn reis door het westen terug. Hij heeft zijn pantserwagen zwart laten lakken. 's Middags worden er uit een tent bij ons huis een paar schoenen en een aantal sigaretten gestolen. De daders zijn onbekend. Het is de Schotten hun eigen schuld. Zij lokken door hun zwarte handel te veel burgers. Mijn neef Jan keert terug van een tocht door Noord-Brabant. daar heerst grote ontevredenheid door het slappe bestuur. Er passeert nog veel oorlogsmateriaal in oostelijke richting. Dit bericht ondersteunt de algemene fluistercampagne dat een oorlog tegen Rusland niet lang op zich zal laten wachten. Het gekanker is echter in Apeldoorn ook veelvuldig. Men moppert over collaborateurs met oranje banden maar wil zo'n geval nooit bij de betreffende instantie aangeven. Er gaan geruchten dat de leider van Zwart Front uit de gevangenis is ontsnapt en dat Volk en Vaderland weer illegaal verschijnt. Onder de evacués hoort men vaak zeggen 'Bevrijd ons van de bevrijders'. 's Avonds passeren tussen elf uur en middernacht een groot aantal zware bommenwerpers in westelijke richting. Deze zullen wel krijgsgevangenen overbrengen.

1945 ----- 1 juni vrijdag.

HARDONK. Zonnige morgen. Druk met militair verkeer. Er staat hier nu weer een Canadese M.P.[Militaire Politie]. In de krant las ik dat mijn vroegere welp Rijkslof van Goens, oud 30 jaar, op 17 augustus 1944 als vlieger bij de RAF [Royal Air Force] boven Frankrijk neergeschoten was. In de advertentie staat ´Hij gaf het hoogste offer voor zijn Vaderland´.

VAN HOUTUM. In Nederland kunnen weer brieven tot 200 gram worden verzonden. Correspondentie naar het buitenland is nog onmogelijk. Het verkeer naar de provincies Utrecht, Zuid-Holland en Noord-Holland (tot lijn Amsterdam - Haarlem) is vrij. Er passeren de hele dag viermotorige Britse vliegtuigen (niet in formatie) zowel in oostelijke als westelijke richting. Dit is niet alleen hier maar ook boven Arnhem.

1945 ----- 2 juni zaterdag.

HARDONK. Bewolkt, later zonnig. Niets.

VAN HOUTUM. Alle Schotten moeten 's morgens om 7.30 uur aantreden. De majoor controleert ieder nauwkeurig. Een uur later marcheren zij naar het voetbalterrein. Daar inspecteert een generaal hen. Daarna neemt de naast zijn auto staande generaal een parade aan de verkeersweg af. Een vrij groot aantal Schotten zorgt voor muziek onder andere met de doedelzak. 's Middags om 3.30 uur komen vijf formatie jagers (samen 58 vliegtuigen) recht over in westelijke richting. Mijn neef Jaap ziet honderden jagers. Hij bevindt zich op dat moment bij Woeste Hoeve. Radio Oranje geeft 's avonds als zodanig zijn laatste uitzending. De tijden blijven onveranderd maar de uitzendingen komen geheel in het kader van Herrijzend Nederland. Radio Oranje besluit de uitzending met het spelen van het Britse en Nederlandse volkslied. 's Middags rijden Canadese officieren door Ugchelen en zoeken inkwartieringsgelegenheden. Een evacué uit Heelsum is tolk. Zij keuren het huis van de beheerder van pension Eljo-Zamy af maar hebben een oog op onze woning. Als wij in de oorlog met de moffen geheuld hadden was het huis gevorderd. Zij rijden ook langs de fabrieksgebouwen maar zeggen hierover niets.

1945 ----- 3 juni zondag.

HARDONK. Zonnige dag, mooi warm weer. Geen nieuws.

1945 ----- 4 juni maandag.

HARDONK. Wisselende bewolking, toch veel zon. Tegen half tien een groot transport Duitse gevangenen hierdoor op weg naar hun Heimat. Fijn zo de moffen te zien gaan nu niet meer als "heersers". Algemeen wekte het grote verontwaardiging dat de heren moffen fijn in auto's en met sigaren in hun snuit, Feldgendarmerie op motorfietsen. Veel AUTOBUSSEN met lekker lui liggende manschappen. Er kwam zelfs een auto vol fietsen (nota bene van ons gestolen fietsen) langstrekken richting Duitsland. In plaats van al dat gestolen goed hier te houden konden de heren de buit lekker meenemen! Onze arme gevangenen uit de concentratiekampen, onze officieren en werkslaven moesten met oude vrachtauto's of lopend maar terug zien te komen. Het was meer dan schandalig.

VAN HOUTUM. 's Middags is de eerste bonkaartenuitreiking na de bevrijding. De kaart is van het oude model. Alleen de kleur verschilt. De ambtenaren houden één van de inlegvellen (hiervan zijn al bonnen voor melk enzovoort ingewisseld) achter en noteren de naam van de houder op. Alle scholen in Nederland zullen van 1 juli tot 1 september vakantie hebben. Het schijnt dat de Schotten binnenkort vertrekken. De bemanningen verwijderen alle overtollige delen van de tanks en vetten de rest zeer goed in.

1945 ----- 5 juni dinsdag.

VAN HOUTUM. De Schotten verwijderen ook de radio's uit de tanks en pakken deze in. Er gaan geruchten dat deze schoffelpantsers naar Engeland terugkeren en daar zullen worden opgeslagen. De vaste brug in Arnhem (twee Bailey bruggen) is klaar. Gewoonlijk moesten lange rijen auto's voor de pontonbruggen wachten. Ik zie 's avonds de Britse film 'Desert Victory' (woestijn overwinning). Deze geeft een overzicht van de strijd in Noord-Afrika van El Alamein tot de overwinning bij Tripolis. In het geheel is een Duitse film (onder meer bezoek van Rommel aan Hitler) gevoegd. Deze werd op één van de krijgsgevangenen gevonden. Van het voorprogramma handelen drie films over de oorlog en wel 'De brug te Remagen stort in' (veel Amerikaanse slachtoffers); Mac-Arthur bezoekt de bevrijde gevangenen te Manilla; landingen op Ywojima. Een vierde geeft de reis van de Nederlandse kinderen in Coventry naar een Amerikaans legerkamp in de omgeving.

1945 ----- 6 juni woensdag.

VAN HOUTUM. Er komen de laatste dagen veel transporten met evacués (meestal bewoners uit Limburg) door Apeldoorn. Apeldoorn zal volgens de PGEM [nu NUON] begin juli weer elektrische stroom voor huishoudelijk gebruik krijgen. De elektriciteit die nu in Apeldoorn aan enkele instellingen wordt verschaft is afkomstig van de AKU [Arnhemse Kunstzijde Unie] te Arnhem.

1945 ----- 7 juni donderdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens vertrekken zes auto's met soldaten en twee officieren. Zij nemen hun volledige uitrusting mee. De Canadezen bouwen rondom Apeldoorn drie kleine vliegvelden en wel te Beekbergen, Het Loo en Vaassen. Het terrein te Vaassen is al gereed. Er staan 20 toestellen. Het vliegveld in Beekbergen wordt voor Prins Bernhard aangelegd. Hij vertoeft veel in het kasteel Spelderholt. Twee door zware tractoren getrokken graafmachines zijn bezig het terrein gelijk te maken. Verder zijn twee kleine stoomwalsen in bedrijf. NSB-ers moeten stobben rooien. Enkele van hen hebben kale koppen (onder andere SS en Landwachters). Zij worden goed getreiterd en geranseld. Deze verraders krijgen als weinig eten en proberen het één en ander als aanvulling van de burgers te verkrijgen. Er zijn altijd weer van die gekken die hun dan eten geven.

1945 -----, 8 juni vrijdag.

VAN HOUTUM. De nieuwe distributielijst geeft enkele wijzigingen. De lijst heeft voortaan betrekking op de hele Veluwe. Rantsoenvermeerderingen zijn (per 14 dagen) voor brood 200 gram, melk drie liter (voor C kaarten echter drie liter minder) terwijl het rantsoen peulvruchten met 125 gram is verminderd. Nieuwe rantsoenen zijn 100 gram aardappelmeel en 70 gram eierpoeder. Er zijn geen nieuwe bonnen voor zeep, groente of vis. In de lijst staat ook dat men op de bon A-11 (voor volwassenen) van het inlegvel chocola kan krijgen. Dit inlegvel is ons echter maandag bij de uitreiking van de nieuwe bonkaart afgenomen. Het Arnhemse Dagblad (andere kranten niet) deelt mee dat men dit inlegvel morgen bij de uitreikposten kan terughalen. Dit inlegvel is voor zover bekend slechts bij drie uitreiklokalen achtergehouden. Maandag bijvoorbeeld in Ugchelen. De Ugchelsen die echter dinsdag de bonkaart kregen hoefden het inlegvel niet af te staan. De reden hiervoor is onbekend. Nu moeten wij morgen weer in de rij staan alleen maar om het idee van een gekke ambtenaar. In het Arnhems Dagblad staat een kleine advertentie van een joods chemicus die zijn zoon Flipje (9 jaar) en zijn dochter Elsje (6 jaar) zoekt. Dit dochtertje wordt verzorgd door mevrouw Jonker. Dit is een evacué die bij oom Jan onderdak vindt. Naast deze gelukkige tijding leeft mevrouw Jonker nog steeds in onzekerheid over haar man. Van hem heeft ze het laatst bericht uit het concentratiekamp Dachau ontvangen. Zijn naam werd nog nooit over de radio afgeroepen. Hij is destijds gearresteerd voor hulp aan joden, onder andere verschaffen van onderdak, verstrekken van persoonsbewijzen en levensmiddelenkaarten enzovoort.

1945 ----- 9 juni zaterdag.

HARDONK. Warm weer, veel zon. De schepen in het kanaal zijn weer gerepareerd en het Kanaal is opnieuw gevuld [EINDE van het manuscript van HARDONK].

VAN HOUTUM. De Schotten bij de fabriek kunnen hun Hollandse geld tegen Belgische francs inwisselen. Het begint er toch op te lijken dat zij spoedig zullen vertrekken. 's Morgens kan men de inlegvellen weer ophalen. Om 9 uur staat er al een rij van tien meter. Het behaagt de heren ambtenaren een kwartier later te beginnen. De rij is intussen tweemaal zo lang geworden. Zij noemen de namen alfabetisch. Het in de rij staan is dus overbodig. Dit vergroot echter het gemopper. Wij lopen dan ook allen de zaal binnen en gaan om de twee tafeltjes staan. Enkele ambtenaren zijn zo wijs een aantal inlegvellen met dezelfde beginletter mee te nemen en aan een apart tafeltje te gaan zitten. Zodoende krijg ik al gauw alle benodigde inlegvellen met de letter H terwijl de gelegenheid tot stelen groot genoeg is. Enkele inlegvellen zijn gescheurd of missen door de slordige sortering een aantal nummers. Zij zijn wel gerangschikt naar de eerste letter van de achternaam maar niet naar de volgende. Kortom het is één grote chaos. Deze kan opgelost worden als alle mensen eerlijk handelen. Dit staat nog te bezien. Daarna moet ik nog twee inlegvellen met de letter M en W zien te krijgen. Ik kan ook deze zelf uitzoeken en kom na een kwartier weer thuis. Vele mensen staan er nog om 12.30 uur al de ambtenaren naar huis gaan. Wij krijgen op naam van de fabriek binnen 1 1/2 minuut na de aanvraag toezegging tot twee autovergunningen. Dit gebeurt kort nadat de inspecteur van de Rijksverkeersinspectie (deze rijdt in de Studebaker van oom Hendrik Palm terwijl hij voordien altijd met een Citroén reisde) verantwoording moet afleggen bij het Militair Gezag. Daar kwam aan het licht dat hij vele steekpenningen voor autovergunningen (onder andere aan grote collaborateurs) aannam en ook de benzine ten nadele van de voedselvoorziening distribueerde. Mevrouw Jonker gaat 's middags naar Doornspijk. Daar woont een vriend van haar man. Deze deelt mee dat haar man op 28 maart door algehele verzwakking te Dachau is overleden. Hij overhandigt haar zijn portefeuille, foto's van haar dochter Elsje en een dagboek over zijn gezondheidstoestand en tewerkstelling tijdens de gevangenschap. Om zes uur arriveren in Ugchelen 23 auto's (met bedden) met aanhangwagens. Daarop kunnen tanks worden vervoerd. Zij parkeren tussen de Openbare School en de Hoogbuurloseweg (dit is over 300 meter lengte). 's Avonds komen mijn neven Henk en Jaap weer uit Arnhem terug.

1945 ----- 10 juni zondag.

VAN HOUTUM. 's Morgens om acht uur vertrekken een aantal Schotten met vrachtauto's. Twee uur later arriveren acht tanks uit Hoenderloo en houden voor de fabriek stil. Zij vertrekken spoedig in richting Apeldoorn gevolgd door de schoffelpantsers uit onze omgeving. De 'transporteurs' zijn nu verspreid langs de weg geparkeerd. De tanks rijden er op en vernielen hierbij het wegdek. Dit neemt nog toe wanneer de tanks er niet in één keer kunnen oprijden. Zo moet één transporter schuin over de ronde weg worden gezet alvorens de tank er kan oprijden. Alle auto's vertrekken via Beekbergen in richting Arnhem. 's Morgens komen de ouders van Elsje bij mevrouw Jonker. De ontmoeting is nog wat vreemd. Het glasprobleem in ons land wordt door enkele zaken opgelost. Een kartonfabriek in Eerbeek maakt in platen karton ronde gaten en plakt hierachter scherven glas die het onder andere van de gemeente Arnhem krijgt. Een andere fabriek maakt kunstglas. Het is wel doorschijnend maar niet doorzichtig. Generaal Crerar bevindt zich op het kasteel Sint Hubertus (tussen Hoenderloo en Otterlo). Het is een ontspanningscentrum voor hoge officieren. Er gaan geruchten het oude museum op de Hoge Veluwe op te bouwen. Daarvan liggen alle stenen ter plaatse onder het stuifzand. De bedoeling is onbekend. Het zal verstandiger zijn eerst Arnhem op te bouwen.

1945 ----- 12 juni dinsdag.

VAN HOUTUM. De Schotten zijn de hele dag in actie hun eigendommen in te pakken. 's Middags breken zij de tenten af. De officieren slapen 's nachts bij ons in de salon en hun koks in de garage. Alle auto's staan 's avonds geparkeerd langs de grintweg. De soldaten geven nog wel wat weg maar geen dingen van hoge waarde. De achtergelaten benzineblikken zijn niet helemaal leeg. Ze bevatten nog gemiddeld één liter benzine. In Apeldoorn zijn nieuwe tijdschriften te koop en wel 'Kijk' (nr.19) en 'Big Ben' (nr.1).

1945 ----- 13 juni dinsdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens om 7.13 uur passeert een lange colonne vrachtauto's. Deze behoort tot hetzelfde onderdeel als de soldaten bij de fabriek en waren in Hoenderloo ondergebracht. Alle officieren uit ons huis, behalve de kapitein, sluiten zich met hun auto's achter deze colonne aan. Een kwartier later vertrekken ook alle soldaten. Daarvan stonden de auto's al langs de Golsteinlaan geparkeerd. Zij gaan allen naar Bremen of Hamburg. Een deel van hen zal na een week met groot verlof naar Schotland terugkeren. Zij hebben op het fabrieksterrein een grote rommel achtergelaten. Vooral daar waar de keuken was. Het meeste bestaat uit lege flessen, blikken, kisten enzovoort. In de pakkamer liggen nog twee broeken, twee shirts, een doos met zeer fijn meel en nog enkele blikken met groenten. In de weiden is het meeste begraven. Dit wordt voor het behoud van het weiland opgegraven. De arbeiders vinden naast veel rommel een rugtas (nog met schaar en garen), een stuk zeil met enkele lepels en vorken erin. Zij halen op één punt zes mitrailleurbanden en drie eierhandgranaten uit de grond. In het gras liggen nog drie granaten. Uit alles blijkt dat de soldaten niet zoals wij de betekenis van schaarste kennen. Wij hebben tijdens de inkwartiering wel eens het één en ander gehad maar wanneer zij eten over hadden verdween dit in de vuilnisbak. Zo gebeurde het vele malen dat het waswater afgesloten was door een laag vet van enkele millimeters dikte. Daar tussen lagen sneden wittebrood met een dikke laag margarine en goede belegging. Iedere zaterdag lagen er stukken ham en spek in. Aan het begin van de inkwartieringstijd gebeurde het nog al eens dat er te veel blikken losgemaakt werden. Het overtollige ging de vuilnisbak in. De koks dachten er in zo'n geval niet aan het voor de burgers te reserveren. Wij moesten dit iedere dag opnieuw vragen maar het lag meestal al tussen het afval. Daardoor lustte men het niet meer. Tenslotte bereikten wij dat de overblijvende pap voor het personeel werd bewaard maar dat was ook alles. Hoeveel eten zij in blik aangevoerd kregen blijkt wel uit het feit dat er iedere dag een kruiwagen met lege blikken werd opgeruimd. Zij aten alleen 's zondags geconserveerde aardappels.
Narda Terwisga (zogenaamde juffrouw Jansen) leeft nog. Zij is op 1 oktober [1944] tegelijk met Reinier van Gerrevink en anderen gearresteerd voor illegale actie. Zij is naar Duitsland naar het beruchte vrouwenkamp Ravensbrück gedeporteerd en vertoeft nu in een Zweeds hospitaal. De Distributiedienst deelt mee dat voor het aanstaande seizoen voor de inmaak geen extra rantsoen zout ter beschikking zal worden gesteld. En dat in Nederland dat over eigen zoutmijnen beschikt. Apeldoorn is gedurende acht uur zonder stroom. De AKU-centrale viel door overbelasting uit maar schijnt weer spoedig te zijn hersteld. Oom Gerrit keert 's avonds via Deelen vanuit Arnhem terug. Op het voormalige vliegveld staan eindeloze rijen vrachtauto's. Startbanen zijn tientallen meters breed. De oude asfaltweg is ter vergelijking een smal weggetje. Overal zijn resten van hangars en kazernes als boerderijen gecamoufleerd.

1945 ----- 14 juni donderdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens arriveren zestien trucs met 'transporters' voor tanks in Ugchelen. Ze parkeren opnieuw tussen de Openbare School en de Hoogbuurloseweg. Zij zullen de laatste tanks uit Hoenderloo vervoeren.

1945 ----- 15 juni vrijdag.

VAN HOUTUM. 's Middags om 1.45 uur komen de transporters in richting Hoenderloo voorbij. Zij keren om drie uur terug. Ieder beladen met een zware tank. Deze waren in Hoenderloo geparkeerd.

1945 ----- 16 juni zaterdag.

VAN HOUTUM. In 'Trouw' staat een artikel over de aanmelding van vrijwilligers. Alleen al de eerste dag meldde er zich 1200 in Apeldoorn. De Distributiedienst stelt op een bon van de kinderkaart een pond sinaasappels beschikbaar.

1945 ----- 17 juni zondag.

VAN HOUTUM. Wij horen de hele dag ontploffingen in noordelijke richting. In de loop van de middag passeert generaal Crerar. Eerst in richting Apeldoorn en later weer terug in een auto. Hij wordt begeleid door een tweede en drie motorrijders. Op de motoren staan bordjes met het woord 'Priority' (voorrang) terwijl zij een speciale sirene hebben. Zij rijden zeer snel. 's Avonds landt Prins Bernhard ten aanschouwe van vele mensen met een sportvliegtuig op het kleine vliegveld in Beekbergen. Om acht uur arriveren zeven Schotten met drie auto's bij de fabriek. Zij komen uit Frankrijk en moeten naar Deventer maar willen persé in Ugchelen overnachten. Zij beschikken over enkele dekens en verder niets. In de auto's staan vele kisten met cognac. Vier slapen er bij mijn broer en zijn schoonmoeder, drie gaan er in de auto's als wacht liggen. Wat is cognac belangrijk!

1945 ----- 18 juni maandag.

VAN HOUTUM. Mijn neef Arnold gaat 's middags met zijn vader en hun evacué Bodemeijer naar diens huis in Heelsum. Parool geeft een extra nummer uit met uitsluitend foto's over Arnhem. In de bioscoop is een film over de strijd in deze vernielde hoofdstad te zien. De NBS (verzetsgroepen) geven in samenwerking met onze militairen het weekblad 'Pen Gun' uit. Verzetsmannen krijgen het gratis toegestuurd.

1945 ----- 19 juni dinsdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens vertrekken de evacués bij ons. Mijn neef Henk rijdt om zeven uur met paard en beladen wagen weg. Zijn vader volgt twee uur later per fiets. Een taxi brengt tante Ali om elf uur weg. Voor hen begint nu een zeer moeilijke tijd. Zij nemen hun intrek in de woning van mevrouw Jonker. Deze woonde in de tweede helft van hun huis. Hun deel is zwaar beschadigd. Ook het huis van mevrouw Jonker is zonder ruiten en vol met rommel. Kortom een chaos. Naast de schoonmaak komen de lasten van de inkopen (vaak op grote afstand) gepaard gaande met het lange wachten in een rij.

1945 ----- 20 juni woensdag.

VAN HOUTUM. Men is te Deventer bezig een Baileybrug te bouwen. In de uiterwaarden is een vaargeul voor kleine schepen gegraven.

POLITIE. Aan de ambtenaren van politie
Wij zijn bevrijd! De druk die gedurende de lange jaren van de bezetting op ons volk rustte is weggenomen. Een nieuwe toekomst ligt voor ons open. Maar het blijde gevoel van opluchting wordt getemperd door de gedachte aan de velen van ons onderdrukte volk, die of hebben moeten bukken voor brute overmacht of in gevangenissen en kampen zo zeer hebben geleden door wrede mishandelingen of het leven hebben moeten geven hier en in den vreemde. Onder de laatsten waren ook ambtenaren van de Nederlandse politie. Met eerbied en weemoed zullen wij allen steeds gedenken die politiemannen die in de strijd voor onze Nederlandse zaak zijn gevallen. Zij zullen nimmer weerkeren in de kring van hun familie. Moge de gedachten aan hen ons steeds inspireren tot lofwaardige vervulling van onze plichten als politie ambtenaar en steun aan hunne nagelaten betrekkingen.
Een geordende maatschappij dient hersteld te worden. Een stevig staatsgezag is voor de reconstructie van ons maatschappelijk leven een noodzakelijkheid en hierbij is een betrouwbaar beleidvol en krachtig politiecorps een onmisbare schakel. Veel in ons land is uit het lood geslagen. Veel mensen hebben bij herhaling daden gedaan die eigenlijk niet toelaatbaar waren maar noodzakelijk leken door de omstandigheden van de bezetting en grote moeilijkheden die daarmede samenhingen. Het zal soms moeilijk blijken die personen te doen breken met die verkeerde gewoonten die tijdens het nu geëindigde regiem ingang hebben gevonden en niet als strafwaardig werden beschouwd. De Nederlandse politie heeft ten deze mede een taak te vervullen! Met onbevangenheid, trouw en plichtsbetrachting moet de politie die taak vervullen. Handhaving van wetten en wettelijke verordeningen is noodzakelijk. De zorg voor handhaving van de openbare orde, rust en veiligheid is mede een allereerste plicht!
Daarom moeten wij onze taak weer opvatten met een groot gevoel van verantwoording voor het werk dat aan ons is toevertrouwd. De politie is de paladijn [beschermer] van de Overheid! Ieder van ons moet op de plaats waarop hij is gesteld in het politiecorps van de gemeente Apeldoorn daarom steeds en overal zijn werk doen met grote toewijding. Maar ook met lust in de arbeid! Dat geeft ook die voldoening die noodzakelijk is om de belangen der gemeenschap op de juiste wijze te dienen. Ook ten bate van ons zelf en ons gezin!
ALGEMENE GEDRAGSREGELS.
 1. Wij moeten steeds bedenken ambtenaren te zijn van een politiecorps van een gemeente die gedurende sommige tijden van het jaar de residentie is van Hare Majesteit de Koningen en de leden van Haar Huis. Dat legt aan ons bijzondere verplichtingen op. Plichten van bijzondere waakzaamheid. Als ook plichten omtrent gedrag en houding. Niet alleen bij het optreden in ons ambt of functie in het openbaar maar ook daar buiten.
 2. De ambtenaar van politie zij, vooral in deze bijzondere tijd, steeds indachtig de positie welke het Instituut 'politie' inneemt in de samenleving.
 3. De politie geve hieraan onder meer uiting door in de vervulling van haar plichten gestreng maar rechtvaardig te zijn.
 4. Ieder dient zich te hoeden voor aanstoot gevend of met de aard van de politiedienst onverenigbaar persoonlijk of huiselijk leven. Men zij voorzichtig in de keuze van zijn vrienden en kennissen. Men vermijde alle die inrichtingen waar een goed politieman niet behoort te komen.
 5. Door goed gedrag, waardige houding en nauwgezette plichtsbetrachting trachtte men het vertrouwen en de achting van het publiek te winnen en te behouden.
 6. Men zij tegenover het publiek steeds correct, beleefd en voorkomend. In spreken, doen en laten zij men steeds behoorlijk. Niet ruw en onverschillig.
 7. Tijdens de dienst op straat behoren wij niet nodeloos met het publiek te staan praten.
 8. Men bedenke dat voor een groot aantal personen in de gemeente Apeldoorn de politie steeds in het blikpunt van de belangstelling staat!
 9. Ieder geve steeds grote zorg aan zijn uniform en kleding. Ook in de wijze van dragen daarvan.
 10. Onderling moeten we streven naar een goede verstandhouding en het aankweken van kameraadschap. Wij moeten bedenken leden te zijn van een bepaald geheel met eigen gemeenschappelijke belangen en zorgen. Onderlinge waardering moet worden bevorderd.
 11. Bij de dienst aan het bureau van politie moeten wij allen streven naar een grote mate van orde netheid en zindelijkheid. Ook hier geldt dat het corps mede naar uiterlijkheden wordt beoordeeld.
 12. Bij het opmaken van ons schriftelijk werk moeten we, wat de uiterlijke vorm betreft, de netheid betrachten. Eveneens nauwkeurigheid en wat de inhoud aangaat: eerlijkheid en waarheid.
Een goede indeling bij het op schrift stellen en typen bevordert de overzichtelijkheid en duidelijkheid.
DE POLITIE MOET OPMERKZAAM WAARNEMEN.
 1. In de uitoefening van haar dienst moet de politie steeds opmerkzaam zijn en blijven. Een krachtig 'willen opmerken' moet daarbij steeds van ons uitgaan. Wij moeten aandacht schenken aan personen, voorwerpen, handelingen enzovoort. Alles wat we waarnemen moeten we zo goed en getrouw mogelijk in het geheugen vast te leggen. Goed waarnemen is een voorname zaak.
 2. Wij nemen waar door zien, horen, proeven, ruiken en voelen (tasten). Wij doen zulks met onze zintuigen, het oog, het oor, enzovoort. De meeste zelfstandigheden leren wij voornamelijk kennen door te zien (de kleur, vorm, afmetingen, aantal, de werkingen, de handelingen van mensen, dieren en dingen).
 3. Om goed waar te nemen is het niet alleen nodig dat we over goede zintuigen beschikken. Ook dat wij opmerkzaam zijn ten aanzien van al datgene wat waargenomen moet worden. Wij moeten ons zelf steeds oefenen in het opzettelijk waarnemen. Tijdens de surveillancedienst bestaat daartoe steeds gelegenheid.
 4. De mens heeft geheugen. Dat geheugen moet vooral bij de politieman getrouw zijn (dingen die hij gezien of gehoord heeft en voor de uitoefening van de dienst van belang zijn moeten hem tot in bijzonderheden helder voor den geest blijven staan). Tevens moet dat geheugen duurzaam zijn (dingen die hij lang geleden heeft waargenomen moet hij te juister tijd zich goed kunnen herinneren). Het is een voorrecht als het geheugen van een politieman bovendien rijk, vaardig en vlug is. Als Iemand véél beelden van waarnemingen tot zijn beschikking heeft noemt men dat geheugen rijk. Als iemand die beelden onder allerlei omstandigheden voor de geest kan halen noemt men dat geheugen vaardig. Als bij iemand die beelden aan welke vorming hij betrekkelijk weinig tijd besteed heeft met voldoende helderheid voortduren, zegt men dat hij een vlug geheugen heeft.
 5. Tussen het voortbestaan van en het bewust worden van de beelden bestaat een nauw verband. Wij dienen ons voortdurend te oefenen in de juiste 'weergave' van datgene wat we hebben waargenomen. Een goed geheugen is een belangrijk iets!
De waarnemend commissaris van politie

1945 ----- 21 juni donderdag.

VAN HOUTUM. Prins Bernhard brengt 's avonds een bezoek aan het hoofdkwartier van de NBS in Apeldoorn.

1945 ----- 22 juni vrijdag.

VAN HOUTUM. Hare Majesteit Koningin Wilhelmina neemt haar intrek in een huis bij het Paleis Het Loo. De weg voor deze woning is afgesloten. Prins Bernhard en Prinses Juliana vertoeven nog op het kasteel Spelderholt. Flipje, het broertje van Elsje (pleegkind van mevrouw Jonker) is ook terecht. Hij bevond zich in Apeldoorn. Hun gezin is nu weer volledig. Het zal wel één van de zeer weinige voorbeelden in Nederland zijn waar geen van de joden is gedood. 's Middags maken mijn neef Arnold, vader en ik een autotocht langs de Veluwezoom. We zien de eerste vernielingen in Otterlo. Naast enkele totaal verwoeste huizen vertonen alle overige vrij grote schade van scherven. De weg is overal vernield. Zijn er geen gerepareerde granaattrechters dan zijn er nog vele kuiltjes van mitrailleurvuur uit vliegtuigen. De kazernes in Ede zijn met de tegenover liggende huizenblokken en de AKU helemaal verwoest. Bennekom heeft veel schade door twee V-1's. De woningen zijn op de weg naar Heelsum om de ander uitgebrand. Meubels liggen vernield langs de weg. De bewoners gooien het huisvuil aan de kant van de straat. Een controlepost laat ons zonder meer door. Het huis en de wasserij van de familie Bodemeijer (evacués oom Jan) vallen erg mee. De schade is niet zo groot als wij verwachten. In de omgeving zijn overal de resten van de luchtlandingenoperatie te zien. Op het bouwland groeit weer rogge. Maar het is opslag. Enkele stukken zijn omgeploegd. Men durft het meeste niet te bebouwen uit vrees voor landmijnen. Wij zien vier uitgebrande zweefvliegtuigen met de resten van jeeps erin. Overal liggen wrakstukken van de Gliders. In de struiken bevinden zich enkele graven zowel van Duitsers als Engelsen. Terwijl wij daar wandelen cirkelen twee Halifax-vliegtuigen boven ons rond. We gaan daarna via de grote weg naar Arnhem. Overal zijn de sporen van de oorlog te zien. In tuinen en langs de wegen zijn graven. Vele huizen zijn totaal verwoest. Het biedt een troosteloze aanblik. Een tijgertank ligt vernield langs de weg. Wij worden even voor Arnhem gecontroleerd. De controleur is gemakkelijk en laat ons vrij gauw doorrijden. De weg is daar aan de Rijnkant met rietmatten afgeschermd met het oog op observatie vanuit de Betuwe. Alle gebouwen waarlangs wij rijden zijn uitgebrand. Huis na huis bestaat nog maar uit kale muren. Daarna volgt een gedeelte dat uitwendig weinig geleden schijnt te hebben maar het daaraan grenzende station en omgeving doen ons denken aan zwaar gebombardeerde steden. Er is letterlijk alles verwoest. Overal liggen uitgebrande trams. Hotel Royal en de Willemskazerne bestaan nog uit afgebrokkelde muren. Wij gaan lopend naar de binnenstad. Op de eens zo drukke Rijnstraat heerst nu een beklemmende stilte. Enkele kinderen zoeken in de vuilnishopen. Deze liggen aaneengesloten langs iedere straat. In de binnenstad is de verwoesting zo enorm dat foto's dit niet goed duidelijk kunnen maken. Beide kerken zijn verwoest. De Rijnkade is één bunker met prikkeldraad versperringen. NSB-ers zijn bezig er puin te ruimen. Wij gaan daarna naar het huis van tante Mien. Dat heeft weinig schade geleden. Inwendig is het een grote chaos doordat de moffen alles door elkaar hebben gegooid. Het huis van oom Gerrit (onze evacué) heeft de grootste schade. Het dak is er voor de helft af. Men waant zich op de tweede verdieping op een plat dak. Alles is verrot door de instromende regen. Muren zijn gebarsten en overal ligt puin. Het nabij zijnde Diaconessenziekenhuis is met een blok huizen totaal uitgebrand. Velp heeft ook grote schade. Hoewel er weinig huizen geheel afgebrand zijn. Tijdens onze rit langs de Veluwezoom horen wij bijna onafgebroken ontploffingen uit de Betuwe. Het is afkomstig van de landmijnen. Deze worden door Duitse krijgsgevangenen opgeblazen. Wij rijden terug door de wijk Alterveer die ook grote schade heeft. Het voormalige vliegveld Deelen is onherkenbaar. Overal lopen grote brede wegen waarop men gauw verdwaalt. In het centrum staan lange rijen auto's en kanonnen. Het zijn meest wagens die niet geschikt zijn voor het burgerverkeer zoals pantserauto's, gevechtswagens, auto's met rupsbanden over de achterwielen enzovoort. Zij staan alle in visgraatvorm geparkeerd. Men ziet tussen deze rijen door de resten van de hangars met hun camouflagenetten. De wegen zitten vol bomkraters zodat wij enigszins moeten zigzaggen. Overal groeit tussen de startbanen gras. De nieuwe distributielijst (over 14 dagen) geeft voor volwassenen verhoging van het rantsoen eierpoeder met 70 gram. De wijzigingen voor kinderen zijn als volgt. Toeslag brood met 3600 gram, rijst tot 250 gram en jam of stroop tot 70 gram. Het rantsoen aardappels wordt voor hen van vier tot drie kilo verminderd. Er wordt voor de volgende periode een groentebon bekendgemaakt. Volwassenen krijgen opnieuw een tablet chocola.

1945 ----- 23 juni zaterdag.

VAN HOUTUM. Met ingang van 15 juli aanstaande komt er voor ons land een uniforme bonkaart. De rantsoenen zullen dan per week bedragen: 2400 gram brood, vier kilo aardappels, 200 gram vet, 250 gram vlees, 200 gram suiker, 150 gram peulvruchten, 62 gram jam, 50 gram kaas en twee liter gestandaardiseerde melk. Alle rantsoenen komen samen overeen met 1850 calorieën per dag. Generaal Montgomery maakte gisteren bekend dat de Duitsers 2000 calorieën per dag zullen krijgen. Het is om uit je vel te springen! Of vrezen de Engelsen het communisme? Er is weer de hele dag geen elektrische stroom in Apeldoorn.

1945 ----- 25 juni maandag.

VAN HOUTUM. Hare Majesteit Koningin Wilhelmina beëdigt 's morgens om 11.30 uur de nieuwe ministers op het Paleis Het Loo. In Noord-Apeldoorn gebeurt een ernstig ongeluk. NSB-ers en burgers zijn bezig daar munitie te vervoeren. Drie burgers (onder andere twee Ugchelsen) en vier NSB-ers worden door de ontploffing gedood. Het is opnieuw een bewijs dat dergelijk werk niet door burgers maar door moffen of NSB-ers moet worden gedaan. Deze laatsten heulden met Hitler en moeten dan ook de consequenties dragen waaronder het opknappen van levensgevaarlijke karweitjes. Daarvoor hoeven in vredestijd geen onschuldige burgers te boeten.

1945 ----- 26 juni dinsdag.

VAN HOUTUM. Het postverkeer met het buitenland is weer hersteld.

1945 ----- 27 juni woensdag.

VAN HOUTUM. Coloradokevers zitten voor het eerst in de aardappels bij ons en in de omgeving. Hun aantal neemt onrustbarend toe. De Brandstoffencommissie te Apeldoorn stelt op een bon 20 turven en één takkenbos beschikbaar. Op zo'n manier blijft houtdiefstal onvermijdelijk hoewel de politie de laatste maanden actief en streng optreedt. Onze fabrieken worden weer op het elektrische net aangesloten. Beide moeten zo snel mogelijk bankpapier produceren. De voornaamste hindernissen zijn nog steenkolen en personeel. Mannen staken omdat zij in de zwarte handel meer kunnen verdienen. Meisjes willen meestal niet werken. Zij vrijen dan met een Canadees van wie zij wel eens een doosje sigaretten krijgen. Zij hebben hun weekgeld door dit zwart te verkopen. Te Brouwersmolen confereert een vertegenwoordiger van de SDAP oom loonsverhoging. Onze NV staat echter wat lonen betreft het best aangeschreven. Deze bemiddelaars krijgt dan ook te horen dat wanneer het oude personeel doorgaat met staken wij wel nieuwe arbeidskrachten zullen zoeken. Alle ambtenaren hebben ook al gestaakt als protest tegen vrijlaten van een berucht collaborateur.

1945 ----- 28 juni donderdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens passeert een lange colonne vrachtauto's in richting Apeldoorn. Het voorbijtrekken duurt tien minuten. De wagens vervoeren onder andere acht stukken twaalf centimeter geschut. 's Middags volgt een aantal legertransporters in dezelfde richting. Wij krijgen voor de luxe wagen van de fabriek 50 liter benzine extra (rantsoen is 40 liter per maand). De NV staat bij de Rijksverkeersinspectie vooraan op de lijst voor een nieuwe vrachtauto, dat wil zeggen of een Duitse of een Amerikaanse. Het Militair Gezag verzegelt het huis van de beruchte beheerder van het pension Eljo-Zamy en neemt de inboedel op. Degenen die er nog wonen, moeten het huis verlaten. Wij zien hen dan ook met een schamel bezit op een paard en wagen voorbijkomen. In de gemeente Apeldoorn wordt de spertijd voor volwassenen (10.30 uur) opgeheven. Voor kinderen (9 uur) blijft die nog bestaan.

1945 ----- 29 juni vrijdag (verjaardag van Prins Bernhard)

VAN HOUTUM. Eén van de joden die in 1943 uit het pension Eljo-Zamy na het verraad zijn ontsnapt bevindt zich in Ugchelen. Hij geeft aan de POD een nauwkeurig verslag van de beheerder van dat pension hem te vergiftigen.

1945 ----- 30 juni zaterdag.
 KRANT [22, 25 en 26 februari 1992: familie Hendriksen aan de Hogekampweg 28]. Het moet omstreeks juni zijn geweest toen het buurtje in Apeldoorn-Noord in 1945 nadrukkelijk kreeg te maken met de vredesactiviteiten van de Canadezen. Grote bulldozers van de genietroepen verschenen. Zonder mededogen walsten ze het goudgele koren plat en woelden de jonge aardappels uit de grond. Uit het schaarse Engels dat de hoofdzakelijk agrarische bevolking verstond bleek al gauw 'Er komt een vliegveld'. Het was zonde van de gewassen, maar aan de andere kant was een verzetje ook niet weg. Het was sensatie van de bovenste plank, afleiding na donkere tijden. Al spoedig verschenen achter de woning van Hendriksen ook machines die een asfaltlaag plaveiden. En vervolgens werden de banen afgewerkt met een soort matten van betonijzer. Grof gemaasd met grote haken vastgeketend in de grond. En toen - na een paar dagen - kwamen de eerste vliegtuigjes. Kleine machientjes die waren gebruikt om de Canadese artillerie ogen te verschaffen tijdens de bombardementen op Duitse stellingen. Nu gingen ze dienst doen als post- en koeriervliegtuigen. De komst van het vliegveld bracht vanzelfsprekend veel leven in de brouwerij. Want naast de bemanning van de vliegtuigjes kwam er ook een complete bewakingsdienst die huisde in een tentenkamp. Het was er een komen en gaan van toestellen, en op de zondagen was het er regelmatig zwart van de mensen die nieuwsgierige blikken wierpen op het stukje militaire basis. Na een aantal maanden dienst gedaan te hebben en de geallieerden zich teruggetrokken hadden werden stukken van de stalen matten - die waren gebruikt als verharding van de airstrip - door de boeren gebruikt als afrastering.

GEMEENTEBESTUUR. Uit de nota 'De Geschiedenis van de Gemeentehuishouding in Oorlogstijd' [daarvan het eerste deel, gedateerd 30 juni 1945]. Hoewel het wellicht de moeite zou lonen de geschiedenis van het gemeentelijke bestuursapparaat in al zijn geledingen gedurende de bezettingstijd en het tijdvak van de bevrijding af tot heden zo volledig mogelijk te boek te stellen moet hiervan ter wille van kosten- en arbeidsbesparing worden afgezien. Ook zou daarmede worden voorbijgestreefd het doel dat met deze nota wordt beoogd namelijk dit om de leden van uw raad in die mate op de hoogte te brengen van dat sinds 1 september 1941 in de gemeentelijke huishouding is voorgevallen. Dit is nodig om hun voldoende vaste grond onder de voeten te geven ten einde met kennis van zaken weer aan het werk te kunnen gaan. Bij deze opzet is het onvermijdelijk dat de vermelding van vele details achterwege blijft. Menig onderwerp waaraan in deze nota aandacht wordt gewijd zal aan uw leden niet of niet geheel onbekend zijn.
Op 1 september 1941, het tijdstip waarop ingevolge voorschrift van de bezetter de gemeenteraden hun werkzaamheden moesten staken was burgemeester de NSB-er mr. C. den Besten. De gemeente was met hem in zoverre goed af dat zijn bewind zich niet kenmerkte door extremistische neigingen. Dit was waarschijnlijk de oorzaak dat zijn politieke vrienden hem al spoedig ten val brachten. Gedurende zijn burgemeesterschap deed hij enige malen een poging de ambtenaren te bewegen tot bijwoning van vergaderingen onder de auspiciën van de Nederlandse Volksdienst. Op zeer weinige uitzonderingen na gaf echter niemand aan de uitnodigingen gehoor.
In augustus 1942 verdween den Besten van het toneel en begon het interregnum van de wethouder G. Stempher, die in 1941 tot de NSB was toegetreden. Deze gezagsdrager begon al spoedig met het instellen van zogenaamde bedrijfsappels. Daarbij werden de ambtenaren in diensttijd, dus als dienst, verplicht tot het aanwezig zijn op vergaderingen belegd door het NEDERLANDS ARBEIDS FRONT en de Winterhulp Nederland. Rondom deze bedrijfsappèls, waaraan de ambtenaren, op straffe van ontslag moesten deelnemen, is heel wat tumult ontstaan. Stempher heeft er weinig plezier van beleefd en heeft dan ook van herhaling afgezien. Erger was het dat hij con amore volle medewerking verleende aan de eerste opvordering van gemeentepersoneel voor de arbeidsinzet in Duitsland. Zonder de geringste poging te doen om althans enige verzachting van de maatregel van de bezetter te verkrijgen heeft hij de vijand het volle pond gegeven.
In dit opzicht vertoonde de tweede NSB-burgemeester met wie Apeldoorn gezegend werd mr. D. F. Pont, SS-man en oud-burgemeester van Hillegom, die in december 1942 zijn intrede deed, een andere mentaliteit. Hij heeft bij volgende vorderingen van gemeentepersoneel zich zoveel mogelijk daartegen verzet, althans toegelaten dat daartegen verzet werd gepleegd en dit met gunstig resultaat. Ook deze burgemeester was geen persona grata bij zijn politieke vrienden en talrijke pogingen zijn gedaan hem ten val te brengen. Hij hield evenwel stand tot de dag van de bevrijding....
Ten tijde van de installatie van mr. Pont waren wethouders de heren R. Groeneveld en W. J. Klein Lankhorst alsmede de NSB-ers E. F. Buitenhuis en G. Stempher. Dit college werd door mr. Pont weldra met een vijfde wethouder, de NSB-er P. van der Roer, uitgebreid. Tevens werd een scheiding ingevoerd tussen zogenaamde bezoldigde wethouders en andere. De eerstgenoemden werden geacht hun ambt als hoofdberoep te vervullen. Het spreekt wel vanzelf dat de NSB-wethouders werden aangewezen als bezoldigde wethouders. Hun salaris werd door het ´toezichthoudend orgaan´ (de Commissaris der provincie Gelderland) naar een daarvoor ontworpen schaal bepaald op, om en nabij 7000 gulden per jaar. De twee niet bezoldigde wethouders behielden hun oude salaris van 2800 gulden per bij wijze van tegemoetkoming. Intussen namen de terreurmaatregelen van de Duitsers toe in hevigheid en wreedheid. Als gevolg van nieuwe vorderingen van mannen voor de arbeidsinzet braken op 30 april 1943 in verschillende delen van het land stakingen uit. Ook een gedeelte van het gemeentepersoneel ging een korte tijd in staking, gelukkig zonder funeste gevolgen. Aan een bevel aan de hoofden van dienst om de belhamels aan te geven voldeed slechts de leider van de distributiedienst. De door hem vermelde personen werden ontslagen.
In de nacht van 17 op 18 mei 1943 volgt dan de brand van het gemeentehuis. Het voor de hand liggende vermoeden dat deze brand, begonnen in de raadszaal (tijdelijke verblijfplaats van het bevolkingsregister) moedwillig zou zijn aangestoken bleek niet juist te zijn. Het hieromtrent ingediende rapport van de inspectie van het brandweerwezen was zóó overtuigend dat zelfs de Duitsers hun wantrouwen lieten varen. Hierdoor bleven represailles achterwege. Intussen veroorzaakte deze brand groot ongerief. Talrijke bescheiden gingen verloren. Het grootste gedeelte van de secretarie werd dakloos. Gelukkig bleef het archief, ondergebracht in de kelderruimten van het gebouw, gespaard. Op korte termijn moesten talrijke voorzieningen worden getroffen om het apparaat weer draaiende te krijgen. Het gebouw Loolaan 20, gevorderd maar nog niet gebruikt door de bezetter, werd vrijgegeven en ingericht voor burgemeester, secretaris en dat deel van de secretarie dat in het oude gemeentehuis op de verdieping was gehuisvest. Bevolking werd, met het deerlijk gehavende bevolkingsregister, tijdelijk ondergebracht in het Notarishuis aan de Stationsstraat. De burgerlijke stand zag zich gastvrij ontvangen door de Nederlandsche Handel Maatschappij. Militaire zaken met het archief tenslotte vonden een onderkomen in ´Onder het stroodak´ v.d. Houven van Oordtlaan 22. Krachtdadige hulp werd ondervonden van de Rijksgebouwendienst te Deventer bij de vervanging van verbrande kantoormeubelen en andere outillage. Een woord van dank is hier voorts stellig op zijn plaats aan de directies van banken en andere ondernemingen. Deze waren zo welwillend schrijfmachines in bruikleen af te staan. Het restant van het verbrande gemeentehuis werd door de dienst Gemeentewerken in korte tijd weer bewoonbaar gemaakt. Daarbij werd tevens een modernisering van de ruimte-indeling en van de inrichting tot stand gebracht.
In maart 1943 was door het overlijden van de heer G.J. Hardick de functie van gemeentesecretaris vacant gekomen. Mr. Pont benoemde per 1 augustus 1943 als gemeentesecretaris de heer L.H. van Schelt, waarnemend hoofd van de afdeling bevolking van de Haagse secretarie. In de verdere loop van dit jaar en in 1944 werden enige verdere aanvallen gedaan op het gemeentepersoneel voor de arbeidsinzet in Duitsland. Deze aanvallen zijn, zoals boven al werd gememoreerd, met succes afgeslagen. Minder gunstig verliepen de door de vijand ondernomen razzia's op 2 oktober en op 2 december 1944. Hoewel het mocht gelukken een deel van het gemeentepersoneel uit de klauwen van de Duitsers te redden werden toch verscheidene leden van dit personeel de dupe van de slavenjacht. Wel wisten zij grotendeels vroeger of later te ontsnappen. De minder fortuinlijken hadden een harde tijd te verduren. Vooral in het berucht geworden Rees hebben helaas enige ambtenaren de ontberingen en wreedheden niet overleefd. In totaal zijn tengevolge van Duitse maatregelen 8 ambtenaren overleden, drie worden vermist. Tot de overledenen behoren, wat de secretarie betreft, de ambtenaren J.W. Hartstra en J. Koops.
Inmiddels waren op 'Dolle Dinsdag' de drie NSB-wethouders gaan lopen en door hun kameraad Pont wegens deze vlucht prompt ontslagen. Dit was zeer ten vermake van alle goedgezinde ingezetenen. Pogingen van Pont om het college aan te vullen door benoeming van enige hoofden van dienst mislukten door hun afwijzende houding. Pont vond daarop een tussenweg door hen als adviseurs te laten deelnemen aan de vergaderingen van hem met de twee nog overgebleven wethouders. De Duitse heren vonden deze toestand echter niet bevredigend en zonden via hun handlanger, de N.S.B Commissaris der provincie Gelderland, ir. Hondius, twee NSB-ers, weggevlucht uit Limburg, ter completering van het gezelschap. Het waren A.C. de Ley en W.J. Beckers. Niet lang hebben deze heren plezier gehad van hun nieuwe baantje. Van de laatstgenoemde moet eerlijkheidshalve worden getuigd dat hij zich onder moeilijke omstandigheden veel moeite heeft gegeven ter verzachting van het lijden van de naar Rees gedeporteerde ambtenaren. Beiden waren op den dag van de bevrijding spoorloos verdwenen.
Het gemeentebestuur, dat op 10 mei 1940 aanwezig was, leed in de bezettingsjaren de volgende verliezen. De heren D. Gosker en Th. Westhoff werden door de Duitsers vermoord. Aangenomen moet worden, ofschoon het niet officieel bekend is, dat een zelfde lot heeft getroffen Mevrouw Hoogstraal-de Haan. Voorts overleden, beide na een langdurig ziekbed, de raadsleden J. Dekker en J. van Westerlaak.

1945 ----- 4 juli woensdag.

VAN HOUTUM. De beruchte B., die Apeldoorn vijf jaar heeft geterroriseerd, zit ook in de kazernes gevangen. Hij is echter een prachtig instrument van de POD omdat hij nu iedere NSB-er en Duitser verraadt.

1945 ----- 5 juli donderdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens om elf uur rijden twee jeeps het fabrieksterrein op. Twee kapiteins en twee majoors (één met een buldog) van het Canadese Leger stappen uit. Zij lopen direct naar de Pakkamer. Daar ontmoet mijn vader hen. Zij eisen het hele gebouw voor inkwartiering op hoewel er al weer gewerkt wordt. Het gebouw was niet vrijgegeven zodat wij er niet mochten werken. Aldus de officieren. Hiervan was ons niets bekend. Wij zouden er de acht machines zelfs moeten verwijderen. Al onze pogingen inkwartiering te voorkomen (voor het werk in de fabriek) baten niet. De Canadezen lopen daarna naar ons huis en vorderen weer de salon met erker en een slaapkamer voor drie officieren. Zij beschikken over een kaartjessysteem met bijzonderheden van ieder huis. Vervolgens lopen de officieren weer naar de fabriek en willen de zolders zien. Dit is niet naar hun zin. Daarna moppert een majoor mijn vader af op een manier zoals wij van de Duitsers gewend zijn. Wij moesten begrijpen dat het om onderdak van 85 Canadese soldaten gaat. Bevrijd uit Duitse kampen. De inkwartiering zal een maand duren. Na enig gepraat een geloop om de fabriek blijven de officieren toch op hun standpunt. In de wei naast ons huis zal een tentenkamp komen. Zij vertrekken om twaalf uur. Ze keren een uur later terug met de mededeling dat de vordering van de Pakkamer niet doorgaat. Voor dit doel is het huis van het Pension Eljo-Zamy gevorderd. Het is enige dagen gelden door Militair Gezag verzegeld. De bewoners zijn naar elders vertrokken. De officieren zullen wel in ons huis komen. De Centrale Keuken in Apeldoorn verstrekt nu ook weer bonloos eten aan fabriekspersoneel.

1945 ----- 6 juli vrijdag.

VAN HOUTUM. De Canadese officieren komen 's middags opnieuw bij de fabriek. Zij protesteren omdat Nederlands Volksherstel de meubels uit het pension Eljo-Zamy haalt. Wij moeten enkele instanties opbellen om te proberen dat de meubels weer worden teruggebracht. Hierin slagen wij niet. Volgens deze officieren zou Eljo-Zamy ook al gevorderd zijn door een Britse muziekvereniging voor repetitie. De nieuwe distributielijst geeft rantsoenvermeerderingen voor brood (300 gram), suiker (125 gram, voor kinderen 150 gram) en melk (voor kinderen zeven liter). Er is weer een rantsoen koffie van 50 gram. Volwassenen krijgen geen chocola. Vermindering heeft betrekking op kindermeel (250 gram), bloem (nu 100 gram), eierpoeder (nu 70 gram), kaas (voortaan 100 gram). Er is ook ditmaal rijst op een kinderbon verkrijgbaar maar het rantsoen van de vorige periode is nog niet afgeleverd.

1945 ----- 9 juli maandag.

VAN HOUTUM. Op vele punten in Apeldoorn zijn aanplakbiljetten aangebracht met de mededeling dat de bank- en muntbiljetten van 100 gulden ongeldig zijn verklaard. Ze moeten voor aanstaande zaterdag worden ingeleverd. Dit kan bij alle handelsbanken waar een renteloze lening wordt geopend. Daarmee zullen later belastingschulden worden verrekend. Voor bonafide eigenaren is geen vrees voor geldverlies. Zwarte handelaren proberen de briefjes voor 75 gulden te verkopen. Alle groepjes zwarte handelaren zijn plotseling van het marktplein verdwenen. Het was er een centrum van handel met de Canadezen. De straatweg tussen Apeldoorn en Deventer is de hele week tussen zes en 18 uur voor burgerlijk verkeer gesloten. Het Britse tweede leger beweegt zich over deze weg in richting Amersfoort. De Amersfoortseweg is echter niet afgesloten. Er passeren dan ook kolossale transporten.

1945 ----- 10 juli dinsdag.

VAN HOUTUM. Enkele bakkers in Apeldoorn verkopen brood bereid uit nieuw meel. Het zijn nog alleen bakkers die hun oude voorraad verwerkt hebben. Men kan nu ook weer luxe broodjes kopen. In Ugchelen rijdt een Canadese vrachtauto rond. De chauffeur daarvan verkoopt veel sigaretten tegen zwarte prijs. Een zwarte handelaar koopt voor 400 gulden en probeert met briefjes van 110 gulden te betalen. Dit mislukt. 's Avonds komt één van de Canadezen van donderdag bij ons en deelt mee dat zij morgen zullen komen. Hij inspecteert beide woonkamers en de slaapkamer van ons huis.

1945 ----- 11 juli woensdag.

VAN HOUTUM. Ik moet de hele morgen in de rij staan. Allereerst bij de bioscoop. Daarna bij de bank. Voor de bioscoop staan twee rijen van ruim 20 meter voor de voorstelling van vijf en 9.30 uur. Ik sta er drie kwartier te wachten. De film heet 'D-day' en bestaat uit aaneen geplakte opnamen vanaf 6 juni (invasie) tot en met de strijd om Parijs. De film duurt bijna een uur. Bij alle handelsbanken staat een lange rij burgers. Zij komen hun biljetten van 100 gulden inleveren. Bij de Boerenleenbank staat een rij van 40 meter. Zwarte handelaren proberen deze bankbiljetten van 100 gulden al voor 50 gulden van de hand te doen. De Canadezen arriveren om 9 uur in twee jeeps en vijf vrachtauto's. De soldaten beginnen met de schoonmaak van Eljo-Zamy. Het resultaat is na enige uren al goed te zien. De grote vuiligheid was afstotend. De kamers lijken nu niet meer zo oud. De Canadezen zijn veel vlotter dan de Schotten die wij gehad hebben. Wij praten dan ook meer met hen. De spoorbrug over het kanaal in Apeldoorn is weer klaar. Een locomotief maakt de eerste proefrit van Amersfoort naar de IJssel. De bruggen over de rivier zijn nog niet hersteld.

1945 ----- 13 juli vrijdag.

VAN HOUTUM. Wij krijgen voor ons vee al het afval van de Canadezen. Het bestaat uit veel gave broden. De buitenkant is beschimmeld maar van binnen goed. Een mand vol sneden brood en een bak met resten van het warme eten. Zij gooien ook bijzonder veel weg. Enkele Canadezen rijden met hun auto's het bos in en gaan bomen hakken. Deze verdwijnen naar een ander punt. Wij vermoeden zwarte handel.

1945 ----- 15 juli zondag.

VAN HOUTUM. Ik maak 's middags een begin met het overschrijven van dit dagboek. Het vordert niet snel. Daardoor schat ik zo ongeveer dat het geheel minstens twee jaar zal duren. Ik hoop het onder alle omstandigheden te kunnen voltooien. Tot zover deze mededeling die ik op 15 juli 1945 in dit dagboek schreef. Deze regels schrijf ik neer op 2 februari 1947. Dit is 81 weken nadat ik met het overschrijven ben begonnen.

1945 ----- 16 juli maandag.

VAN HOUTUM. De Canadezen leggen 's middags een telefoonkabel van ons huis naar Eljo-Zamy. Een deel van de keuken van dit gebouw wordt door de hittegolf naar onze Sprengen overgebracht. Daar staan nu vier tenten. De soldaten leggen er twee nieuwe bruggen aan.

1945 ----- 18 juli woensdag.

VAN HOUTUM. Vele burgers melden zich bij de Arbeidsbeurs voor het inhalen van de oogst. Onder hen bevinden zich ook Canadezen. Enkele soldaten van Eljo-Zamy geven zich op bij de landbouwer Melissen. Het is voor gerepatrieerden mogelijk hun geld dat hen bij de grens werd afgenomen bij de fiscus terug te halen.

1945 ----- 20 juli vrijdag.

VAN HOUTUM. Er is een nieuw rantsoen en wel 250 gram grutterswaren. Voorts krijgt men 112 1/2 gram zeep en één doosje lucifers. Vermeerderingen zijn voor boter met 125 gram, vlees met 100 gram (of 70 gram vleeswaren). Het rantsoen vlees bedraagt nu 300 gram zonder been. Voorheen was het gewicht van beenderen altijd inbegrepen. Het rantsoen melk wordt op de A- en C-kaarten met drie liter verminderd. Kinderen krijgen 150 gram suiker minder. De handelsbanken moeten alle bankbiljetten van 100 gulden ponsen. Met andere woorden zij zijn definitief ongeldig.

1945 ----- 21 juli zaterdag.

VNA HOUTUM. 's Middags vindt een eenvoudige plechtigheid plaats bij de Woeste Hoeve. De commandant van de NBS onthult er een monument ter herinnering aan de 117 slachtoffers van Rauter. Het bestaat uit een groot houten kruis met daaromheen enkel struiken. Men ent in Almelo de bevolking gratis in tegen tyfus.

1945 ----- 23 juli maandag.

VAN HOUTUM. De hele ochtend passeren lange colonnes gevechtswagens en auto's met kanonnen (tot 15 centimeter) in richting Hoenderloo. Zij gaan alle naar Deelen. Van daar zullen deze naar Birma worden overgebracht. Prinses Juliana komt per vliegtuig in Teuge aan. Daarna begeeft Hare Koninklijke Hoogheid zich naar Het Loo. Mijn broer is op dat moment voor de woning van de Koningin en moet enige tijd in de houding staan. Prins Bernhard is ook aanwezig. 's Avonds rijdt een onschuldige oude DKW zonder nummerborden door Ugchelen naar Beekbergen. Er zitten twee dames in. Daarvan één is Prinses Juliana. Enige minuten later volgt een Mercedes-Benz bestuurd door Prins Bernhard. De Muziekvereniging in Ugchelen mag weer vrij spelen. Zij maakt een tocht door ons dorp.

1945 ----- 25 juli woensdag.

VAN HOUTUM. 's Middags om vijf uur arriveren op Eljo-Zamy drie vrachtauto's met Duitse krijgsgevangenen. Iedereen gaat 's avonds naar het kamp kijken. Men zegt nog wel het één en ander tegen de moffen of beduidt hen dat zij opgehangen moeten worden. Het zijn er samen ongeveer 70. Zo te zien zijn ze ouder dan 40 jaar en in rang hoger dan kapitein. Er zouden zelfs enkele generaals bij zijn. Schildwachten verbieden het stilstaan bij het kamp.

1945 ----- 26 juli donderdag.

VAN HOUTUM. De Duitsers vertrekken 's morgens om zeven uur en worden naar Ostende overgebracht. Er zijn werkelijk enkele generaals onder. Het zijn alle oorlogsmisdadigers. Daaronder leiders van concentratiekampen. De meeste krijgen de kogel en de overige gaan naar een eiland. Toppunt is echter dat deze moffen nog zeven sigaretten per dag krijgen en grote koffers mogen meenemen. De Canadezen breken 's avonds hun tenten in onze Sprengen af. Zij laten de twee nieuwe bruggen liggen.

1945 ----- 27 juli vrijdag.

VAN HOUTUM. 's Avonds hebben de Canadese officieren een afscheidsdiner in ons huis. Drie onbekenden nemen er aan deel. Daaronder een kolonel. Een dronken Canadees loopt 's avonds door de Nieuwstraat in Apeldoorn. Hij is door het dolle heen en valt iedereen aan. De politie is bang en komt niet. Later arriveert de Canadese politie. Deze kan hem ook nauwelijks baas.

1945 ----- 28 juli zaterdag.

VAN HOUTUM. De Canadezen breken 's morgens bij ons huis beide tenten af. De kok vertrekt al vrij vroeg en gaat met groot verlof naar Parijs. De soldaten bij Eljo-Zamy maken zich ook klaar voor vertrek. Een officier jaagt 's middags alle burgers van het terrein af. Alle soldaten vertrekken om vijf uur. De officieren blijven nog één nacht.

1945 ----- 30 juli maandag.

VAN HOUTUM. De stadscommandant wil Eljo-Zamy nog niet vrijgeven. Hij zal binnen 14 dagen zijn besluit nemen. Als Apeldoorn winterkwartier wordt blijft het gevorderd. Een buurjongen keert na twee jaar gedwongen werk in Duitsland in Ugchelen terug. Hij bevond zich onder de Russen en is via Parijs naar Nederland teruggekeerd. Hij mist alles. Zelfs de meeste kleren die hij droeg. De Russen hebben goede kleren van hem gestolen en door slechtere vervangen.

1945 ----- 1 augustus woensdag.

VAN HOUTUM. Jan Schol uit Hoenderloo vindt de dood door een motorongeluk veroorzaakt door een dronken Canadees. Deze jonge man behoorde tot de allerbeste uit de verzetsbeweging. Hij heeft in de oorlog zo'n durf getoond dat het iedereen verbaasde. Hij werd vele malen door de SD gezocht en heeft aan de bevrijding van Hoenderloo een voornaam aandeel gehad. Het is jammer dat zo'n jongen na de bevrijding de dood moet vinden.

1945 ----- 2 augustus donderdag.

VAN HOUTUM. 's Middags arriveren op Teuge twee vliegtuigen met respectievelijk Prinses Juliana met prinses Margriet en de prinsessen Beatrix en Irene. De reportage over de radio is niet erg duidelijk. De gemeente Apeldoorn adopteert Elst. In het ziekenhuis van Apeldoorn liggen enkele gewonden van de 'Hollandse' SS. Het is het toppunt dat deze nog sinaasappels krijgen. De kogel is voldoende.

1945 ----- 4 augustus zaterdag.

VAN HOUTUM. Jan Schol wordt 's middags onder grote belangstelling in Hoenderloo begraven. Er is eerst een rouwdienst van 1 1/2 uur. Vervolgens dragen oorlogsvrijwilligers de kist naar het kerkhof. Achter deze stoet volgt een rij belangstellenden van honderd meter. In de kerk spreken onder andere een kapitein en drie leden van de verzetsgroepen. Op het graf worden ruim tien kransen gelegd. De koers van de gulden wordt vastgesteld op: 1 Engels pond = 10,69 gulden en 1 Dollar = 2,66 gulden. De politie in Apeldoorn arresteert vele handelaren in methylalcohol. Er zijn al drie doden. Daaronder een Canadese kolonel. De dronken Canadees van vrijdag 27 juli had dit vergif ook gedronken.

1945 ----- 10 augustus vrijdag.

VAN HOUTUM. Ik luister 's middags om 14 uur naar de radio om meer bijzonderheden van de rede van Truman [president van Amerika] te horen. Ik heb me 's morgens verslapen en mistte de uitzending van acht uur. De omroeper onderbreekt plotseling zijn programma en deelt mee: 'De Japanse regering heeft de voorwaarden van Potsdam aangenomen.' [Dit betekent het begin van het einde van de oorlog in de Stille Oceaan]. Ik vertel het snel aan de huisgenoten en schreeuw het later op straat aan voorbijgangers. Men steekt in Apeldoorn de vlaggen uit. We moeten deze voor we het kunnen doen eerst nog repareren (ligt uit elkaar door wassen). Iedereen is zeer verheugd. Mijn zuster maakt een extra cake volgens recept van de Canadese kok. De Canadezen vorderen in Apeldoorn het hele Seminarium voor een half jaar nadat het sinds september 1944 ziekenhuis is geweest.

1945 ----- 13 augustus maandag.

VAN HOUTUM. De zender Kootwijk is weer in functie voor uitzendingen naar New York. Tijdens de oorlog is een tweede zender in het geheim gebouwd. Deze is niet door de moffen gevonden.

1945 ----- 14 augustus dinsdag.

VAN HOUTUM. De gevangenen van de kazernes in Apeldoorn moeten meestal stobben rooien. Een van de NSB-ers saboteerde de laatste tijd zo dat een van de bewakers hem heeft doodgeschoten. Zoiets moest vaker voorkomen!

1945 ----- 15 augustus woensdag.

VAN HOUTUM. De ochtenduitzending van herrijzend Nederland van acht uur zal in de historie een belangrijke plaats innemen. Japan heeft gecapituleerd. Vervolgens wijdt de omroeper enige woorden aan Nederlands Oost-Indië en merkt op: 'Ons gehele Koninkrijk is bevrijd. Het is niet met woorden te omschrijven.' Het 'Wilhelmus' besluit deze korte beschouwing. De verrader van de overleden Reinier van Gerrevink ('E.') bekent. Hij ontkende lange tijd en werd zodoende vreselijk geranseld. Hij raakte drie maal bewusteloos. Hij wordt schijnbaar opzettelijk na de bekentenis op de gang gezet. Passerende marechaussees geven hem daar vele harde slagen. Daarvan houdt de verrader twee blauwe ogen over. Hij zit sinds enige tijd op de marechausseekazernes [Willem III kazerne] en werd in Amsterdam gearresteerd. De bekentenis is een gevolg van de uitlatingen van de enige overlevende uit die groep, Narda Terwisga. Zij ontsprong de kogel maar werd naar Duitsland overgebracht. Zij is in het kamp Ravensbrück vreselijk gemarteld. Zij vertoefde na de capitulatie enige tijd in Zweden en ontving bij haar terugkomst in Apeldoorn vele bloemen. Waarom E. mijn broer en Arie Melissen met wie hij samen wapens heeft vervoerd niet heeft verraden is onbekend. E. zou in november 1944 in de omgeving door twee leden van de verzetsgroep in Apeldoorn in opdracht van Engeland worden doodgeschoten. Het is door gebrek aan bewijs niet doorgegaan. Jammer! Voor een ieder is het thans nog een grote vraag of deze verrader bij de huidige slappe rechtspraak nog de kogel zal krijgen.

1945 ----- 16 augustus donderdag.

VAN HOUTUM. Nationale feestdag. 's Morgens hangen een groot aantal plakkaten op winkels waarvan de eigenaren in de oorlog veel aan de moffen hebben verkocht. Ieder biljet is 1 vierkante meter groot en bevat de woorden 'Wij leverden aan de moffen.' Alle betrokken winkeliers zijn druk bezig deze biljetten te verwijderen.

1945 ----- 17 augustus vrijdag.

VAN HOUTUM. Men vormt in Apeldoorn een comité genaamd BRUL (comité voor bevredigende rechtspraak en uitwijzing van landverraders) dat door alle redacties wordt gesteund. Mijn broer heeft 's middags samen met vele oud-illegalen in de kazernes te Ermelo een koffiemaaltijd met Prins Bernhard.

1945 ----- 20 augustus maandag.

VAN HOUTUM. De politie in Apeldoorn houdt onder de zwarte handelaren (ook agenten) op de markt een razzia en arresteert zestien personen.

1945 ----- 21 augustus dinsdag.

VAN HOUTUM. 's Morgens vertrekt de eerste trein uit Apeldoorn naar Deventer (tot IJssel) en om 11.10 uur de eerste naar Amsterdam. Voor deze gelegenheid is het station versierd.

1945 ----- 23 augustus donderdag.

VAN HOUTUM. Een aantal illegale werkers (twaalf) uit Apeldoorn brengen een bezoek aan Hare Majesteit de Koningin. De REME (een Nederlands legeronderdeel) vestigt in Apeldoorn een kantine en vraagt aan de bevolking om kopjes en schoteltjes.

1945 ----- 25 augustus zaterdag.

VAN HOUTUM. Sinds enige dagen maken Canadezen opnieuw het gebouw Eljo-Zamy schoon. Wij hebben nog een officiële aanzegging van inkwartiering. Er komen 's morgens vier vrachtauto's aan met bedden. Deze worden uitgeladen. 's Middags arriveren een dertigtal soldaten. Er is sprake van 90 man.

1945 ----- 27 augustus maandag.

VAN HOUTUM. Bij de landbouwer Melissen worden elf NSB-ers voor aardappels rooien tewerkgesteld. Onder hen bevindt zich een groothandelaar in lompen en oud papier van buiten Apeldoorn. Wij kennen hem goed. Zij vragen 's middags om eten en krijgen het niet voordat de commandant van de kazernes er toestemming voor verleent. Deze vindt het goed maar de landverraders krijgen naar hun zin nog te weinig. Ze werken 's middags zeer langzaam. Zij gaan om vijf uur lopend terug naar de kazernes.

1945 ----- 28 augustus dinsdag.

VAN HOUTUM. De bij Melissen werkende NSB-ers krijgen meer eten en werken ook harder. Zij worden 's avonds met een auto opgehaald. Daarin zitten andere landverraders die in Beekbergen aardappels moeten rooien.

1945 ----- 29 augustus woensdag.

VAN HOUTUM. Apeldoorn heeft sinds 's morgens elf uur weer gas. Er zit echter nog veel lucht tussen.

1945 ----- 30 augustus donderdag.

VAN HOUTUM. Men is in de gemeente Apeldoorn in verband met de drie nationale feestdagen druk bezig versieringen aan te brengen. Het regent deze dag in tegenstelling met de vorige dagen echter pijpenstelen. Ter herdenking van de oorlogsslachtoffers vindt 's avonds om zes uur een plechtigheid plaats op het nabij zijnde kerkhof Heidehof. Op het centrale plein is een eenvoudig kruis aangebracht met de woorden 'Ter nagedachtenis aan dr. Duuring' (omdat het lijk van deze dokter nog steeds niet is gevonden). De voorzitter van de feestcommissie te Apeldoorn opent met een kort woord. Daarna hangt de NBS uit Ugchelen een eigengemaakte krans (op het lint staat 'Uw leven zal steeds in onze gedachtenis blijven') over het kruis. Daarna leggen zijn nabestaanden en mevrouw Kaars Seypesteyn uit Beekbergen (het lijk van haar man is ook nog onvindbaar) kransen neer. Vervolgens gaan leden van het bestuur van Ugchelens Belang de graven rond. Zij leggen op ieder graf dat in aanmerking komt een tuiltje bloemen. Zo zijn er 350 graven waarvan 180 Engelsen. Ondanks de stromende regen is een grote menigte aanwezig. Om zes uur vindt in Apeldoorn voor de Grote Kerk een nog veel grootser plechtigheid plaats. Daar is opgericht een zes meter hoog houten monument voor de oorlogsslachtoffers waarvan de lijken nog niet zijn teruggevonden. De burgemeester opent met een kort woord. Het is jammer dat de organisatie faalt. De nabestaanden van hen die geëerd worden staan temidden van het publiek en soms zo ver van het monument dat zij de sprekers niet kunnen horen. Om acht uur vinden in alle kerken dankdiensten plaats.

1945 ----- 31 augustus vrijdag (verjaardag van Koningin Wilhelmina).

VAN HOUTUM. 's Morgens vindt een aubade plaats van 7.000 schoolkinderen. Om elf uur volgt een militaire parade en om 2.30 uur een historische optocht. Intussen cirkelt een sportvliegtuig boven Apeldoorn en werpt strooibiljetten af over de straatcollecte van Nederlands Volksherstel. Deze zal morgen gehouden worden. Op vele punten spelen weer jongens op hun harmonica. Dit was tijdens de oorlog verboden. Zij halen nog vrij veel geld op.

1945 ----- 5 september dinsdag.

VAN HOUTUM. Tijdens de oorlog zijn in de gemeente Apeldoorn door oorlogsgeweld (ook fusillering bij Woeste Hoeve) 325 mensen gedood. Hierin zijn niet de Apeldoorners begrepen die elders zijn gestorven. Van velen krijgt men eerst nu het doodsbericht. Zo van Oosterbaan (leraar HBS) en zijn zoon. De SD berichtte na hun arrestatie aan zijn vrouw dat de zoon op een veilig adres was ondergedoken. Dit was zuiver pesterij. Van weer anderen is nog helemaal geen bericht. De gevangenen in de kazernes in Apeldoorn zijn onlangs naar Wezepe overgebracht. Enkele wisten te ontsnappen. Zodoende zwerft een lid van de 'Hollandse' SS in de bossen rond Ugchelen. Daar wordt hij door zijn ouders gevoed. De POD in Apeldoorn arresteert 'M.'. Hij is bekend door zijn grote diefstallen en plunderingen van evacués. Tegen hem is een stapel beschuldigingen. Hij wist door omkoperij (onder andere boter en jenever) van de corrupte Rijksverkeersinspectie zeven autovergunningen te verkrijgen. Zijn kornuiten zitten echter nog niet.

1945 ----- 10 september maandag.
VAN HOUTUM. Tot de bij Melissen aardappels rooiende NSB-ers behoort nu ook de beheerder van het pension Eljo-Zamy. Hij werkt op 150 meter afstand van zijn vroegere woning. Er is weer een autobusdienst Apeldoorn - Beekbergen - Arnhem. Echter met één bus. Deze rijdt zeven maal heen en weer. Op kinderbonnen in Nederland zullen gedroogde bananen worden verstrekt.

1945 ----- 11 september dinsdag.

VAN HOUTUM. De Canadezen ontruimen de loodsen van Brouwersmolen en vertrekken naar elders. Zij laten zeer veel rommel achter. Hun officier eiste voor het transport tijdens hun inkwartiering éénrichtingverkeer. Daarvoor heeft hij een grote weg dwars door weiland laten aanleggen.

1945 ----- 26 september woensdag.

BLOEM. Krantenberichten meldden dat al het oude geld ingeleverd moest zijn. Toen waren er mensen die voor de oorlog niets hadden maar nu soms 40-50 duizend gulden kwamen inleveren. Soms ook nog grotere bedragen. Dit geld nu wordt vastgezet tot de oorsprong bekend is. Het nieuwe geld namelijk wordt in beperkte omvang uitgegeven. Voor 26 september was er 5 1/2 miljard aan papiergeld in omloop. Nu wordt 1 1/2 miljard uitgegeven wat men ontvangt aan loonvoortbrengselen. Hiervan kan men betalen.
Eerst kregen we f 10,-. Dit was 26 september en 3 oktober. Daarna is er f 100,- vrijgegeven van het ingeleverde geld. Heeft men hieraan niet genoeg dan kan men van de bank meer krijgen. Maar slechts f 1000,- en 25 % van het tegoed. Het geld wat men heeft aangevraagd blijft op de bank en wordt zo overgeschreven zodat men het niet in handen krijgt. Dus is het geld van de zwarthandelaren altijd na te speuren waar het gebleven is.

1945 ----- 27 september donderdag.

VAN HOUTUM. In de krant staat een doodsadvertentie van Oxener. Hij was een van de Beekbergenaren die op 18 januari 1943 voor wapenbezit gearresteerd zijn. Hij is in december 1944 in Duitsland overleden.

1945 ----- 1 oktober maandag.

VAN HOUTUM. Op het vliegveld Deelen gebeurt een ongeluk. Een jongeman loopt verboden terrein op. Hij komt in aanraking met de hoogspanningsleiding (2.000 Volt) om de dump waarop hij doodslaat.

1945 ----- 2 oktober dinsdag.

VAN HOUTUM. De BS legt ter herdenking van de razzia van verleden jaar in Apeldoorn op punten waar toen lijken hebben gelegen (acht) een wit kruis. Dat zal er ieder jaar op deze dag worden neergelegd. Zo liggen 's avonds bij het kruis van Reinier van Gerrevink (Piet Joubertstraat) ruim 80 boeketten Deze worden later door de BS naar zijn graf overgebracht. Er zijn in Apeldoorn overal stencils aangeplakt met de mededeling dat de burgerij iedere week twee moffenmeiden zal kaalknippen tot de regering ook tegen deze moffenvrienden zal optreden.

1945 ----- 7 oktober zondag.

VAN HOUTUM. De POD in Apeldoorn houdt een SD-beambte (uit Schoonhoven overgebracht) in arrest. Hij heeft vier massamoorden te Apeldoorn (onder andere van 2 oktober 1944) opgehelderd. Hij beweert slechts chauffeur te zijn geweest. R. van Gerrevink is op het jodenbos [aan de Zutphensestraat] doodgeschoten. Het geval Huygen is ook opgehelderd.

1945 ----- 14 oktober zondag.

VAN HOUTUM. In de afgelopen nacht was er groot alarm in het SS-kamp te Harskamp. Gisterenavond kwamen er veel vrouwen en kennissen van geïnterneerden pakjes geld enzovoort brengen. Het ging zo ver tot de bewakers eigen oordeel velden. Ze schoten met hun machinepistolen enige tijd tussen de barakken. Er werden vele landverraders gedood.

1945 ----- 17 oktober woensdag.

VAN HOUTUM. In Apeldoorn wordt een herinneringsalbum over de bevrijding van de stad verkocht. Het geheel is zeer mooi uitgevoerd. De schrijver herdenkt ook hen die voor de Duitse vuurpelotons zijn gevallen. Het is jammer dat hij bepaalde gevallen heeft overdreven en weer andere fout of half heeft voorgesteld. Het geheel is met veel foto's geïllustreerd. Daaronder die van de slachtoffers die op 2 oktober 1944 op straat hebben gelegen.

1945 ----- 19 oktober vrijdag.

VAN HOUTUM. In Apeldoorn trouwen vier Russische vrouwen met Nederlanders. Zij weigeren naar Rusland terug te gaan. Men zegt dat zij daar bij aankomst gevangen worden genomen. Zij echter beweren dat het een grote chaos in Rusland is vergeleken met hier.

1945 ----- 25 oktober donderdag.

VAN HOUTUM. In de Grote Kerk te Apeldoorn spreekt een dominee over de behandeling van NSB-ers. Hij is tegen de doodstraf en wil Mussert en Blokzijl hoogstens 20 jaar geven Als protest verlaten vele aanwezigen de kerk. Het is beter dat dergelijke dominees hun mond houden.

1945 ----- 28 oktober zondag.

VAN HOUTUM. In alle Nederlandse Kerken wordt een boodschap tot het Nederlandse volk voorgelezen. Hierin wordt aangedrongen op behandeling naar recht en niet naar wraak.

BLOEM. In de kerken werden kerkdiensten gehouden voor de verkregen vrijheid. Daar echter in ons land zeer vee1 gestolen was door de Duitsers in de vijf jaren van bezetting is er geen materiaal meer. Kranten en dagbladen kwamen met een enkel blaadje uit omdat er geen papier meer was. Dit is nu op 28 oktober 1945 nog zo. Veel mensen in de stad en ook daarbuiten leefden van de zwarte handel. Men zei dat, wanneer ze in Rotterdam bijvoorbeeld een doosje sigaretten verkochten, ze van de winst een week konden leven.
Deze zomer kon men gedurig zware ontploffingen horen. Het meest richting Betuwe, ook richting Amersfoort en enkele malen richting Zutphen. Dit kwam van het landmijnen opgraven door achtergebleven Duitsers onder leiding van geallieerde soldaten. Ze hadden er in de Betuwe in een maand tijds 900 stuks uitgegraven die ze dan, op hopen deden springen. Daarbij moest soms weer menig ruit het ontgelden.
Op de Paasberg in Arnhem vonden bewoners een viertal landmijnen nog in huis. De politie deponeerde ze zolang op de hoek van de straat. Kleine jongens gingen er mee aan het spelen. Gevolg een ontploffing en een kind gedood. Een huis waar met veel moeite weer pannen opgehangen waren en glas ingezet was werd half vernield. Dat wil zeggen onbewoonbaar gemaakt. Verder was er rond 31 augustus overal uitbundige feestvieringen. Apeldoorn 3 dagen, Klarenbeek 2 dagen, Twello 2 dagen. De 1e dag een gedenkdag voor de gevallenen. Verder historisch allegorische optochten, vuurwerk en schitterende versieringen. Toen kwamen de buurtschapsfeesten. Ook hier in de boerderij van Beekman waren een 80-tal huisgezinnen uitgenodigd. Er werd 's avonds eerst een krans gelegd op de zeven graven van de Canadezen, die achter het café van Willem Mulder begraven zijn. Van deze zeven zijn er vier gevallen bij Schuilenburg waar een zogenaamde wipwagen [kleine carrier] getroffen werd door een granaat. De manschappen werden gedood en de wagen is uitgebrand. Een Canadees is bij Boerkamp getroffen door een granaat en is doodgebloed.
Het feest bij Beekman begon 's avonds om 7 uur. Er werd volop getrakteerd op bier, gebakjes, sigaretten en volop kadetjes, afgewisseld door een gezelschap voordrachtgevers uit Apeldoorn. 's Nachts werd er nog gedanst en het eindigde om half 7 de volgende morgen. Zo hield ieder buurtschap zijn feest, in het Hooiland een grote tent bij gebouw Samuel, Achterhoek - het pakhuis van Bosgoed, Withagen - de boerderij van Tinus Hekkelman, Broekstraat - het slachthuis. Al deze feesten waren nog zonder sterke drank. Veel geld gaf men. Voor buurtschap "de Kar" bijvoorbeeld is f 1300,- opgehaald.
Nu de 28e oktober is behalve het eten nog heel weinig te koop. Lucifers bijvoorbeeld, 1 doosje in de 14 dagen. Voor textiel b.v. zijn er nu voor het eerst punten geldig verklaard waar men dan nog maar een klosje garen, band en kleinigheden op kan krijgen. Fietsbanden, vorige week de eerste 20 stuks over de hele gemeente Voorst te verdelen. Nieuwe fietsen zijn er niet, schoenen zijn er niet. Glas (wat er is) komt van de tuinders en kost f 2,50 tot f 2,80 per ruit. Fabricage hiervan is er nog niet. Timmerhout begint te komen (echter nog niet gezien). Rozijnen nu éénmaal gehad op de bon (1 ons). Tabak, de ene week 20 sigaretten en de andere week 40 stuks. Jenever is er nu ook, 2 borrels per man per week is het rantsoen. Kolen nog niet voorradig, voor 8 bonnen 160 stuks lange turf ontvangen.
Ongeveer augustus is de trein Apeldoorn - Zutphen hier weer gaan rijden. Hij werd op station Klarenbeek met een krans behangen en rijdt nu tot de Hoven bij Zutphen nu de brug nog kapot is. Men is er wel mee bezig te bouwen. Apeldoorn - Deventer rijdt tot de Bandijk. Deze brug zou in november gereed zijn. De stedelingen moeten ook nu nog veel taptemelk tot zich nemen. Maar er komt nog veel te weinig melk aan de fabriek. Dit omdat er nog een groot gebrek aan melkvee is. De afgebrande boerderijen worden nu voortgeholpen door het bouwen van noodwoningen en stallen. Meest van oud materiaal van de afgebrande huizen waardoor de noodwoningen ook veel kleiner worden. Het meest wordt met stro gedekt omdat er geen riet en geen pannen zijn. Het verkeer op de weg is nu al veel kalmer geworden omdat al veel Canadezen, die ook al enkele jaren hier in Europa waren, nu weer naar hun home zijn teruggekeerd. Gebrek aan scheepsruimte moet de oorzaak zijn dat dit terugtrekken zo lang duurt.

1945 ----- 1 november donderdag.

VAN HOUTUM. De spoorbrug bij Deventer wordt geopend. Het is een groot soort Baileybrug. Deze bruggen waren bestemd voor het Verre Oosten. Het is dan ook de eerste die in Europa werd gebouwd.

1945 ----- 26 november maandag.

VAN HOUTUM. Herrijzend Nederland roept tot tweemaal tot rond dat de beruchte J.v.d.B. uit de kazerne te Apeldoorn is ontsnapt. Hij woonde altijd in Ugchelen. In de oorlog doken vele joden bij hem onder. Hij heeft er op deze wijze acht verraden. Hij wist gisteren tijdens het luchten te ontsnappen.

1945 ----- 5 december woensdag.

VAN HOUTUM. De Canadezen op Deelen verkopen de benzine zwart voor 0,50 tot 1 gulden per liter. Zij tappen die uit de vernielde wagens. Dit vliegveld is nu een groot autokerkhof. Men zegt dat Nederland alles voor gemiddeld 1.200 gulden per auto heeft gekocht. Kraanwagens voeren dag in dag uit vernielde auto's aan uit alle streken tot in de omliggende provincies toe. Per dag passeren langs ons huis acht vrachten. Meestal twee à drie auto's op sleeptouw. De politie in Apeldoorn houdt een razzia onder de zwarte handelaren. Deze houden zich regelmatig bij het gemeentehuis op. Er worden er 40 gearresteerd. Twee zware jongens weten uit de marechausseekazerne te ontsnappen. De beruchte J.v.d.B. is nog niet terecht. Een naamgenoot wel.

1945 ----- 6 december donderdag.

VAN HOUTUM. De sper-uren voor gas worden in de gemeente Apeldoorn opgeheven.

1945 ----- 13 december donderdag.

VAN HOUTUM. De beruchte J. v.d. B. wordt in Apeldoorn in zijn woning gearresteerd.

1945 ----- 15 december zaterdag.

VAN HOUTUM. De laatste maanden zijn veel Amerikanen en Canadezen op het kerkhof in Ugchelen opgegraven. Hun lijken worden naar Oosterbeek en Groesbeek overgebracht. Tot hen behoren ook enige Engelsen. Alle luchtlandingstroepen. De gesneuvelde vliegers schijnen hier te blijven.

1945 ----- 29 december zaterdag.

VAN HOUTUM. Op het plein voor de Grote Kerk In Apeldoorn wordt 's middags door generaal Simmonds een esdoornboom geplant als dank van Apeldoorn aan zijn bevrijders. Daarna vindt nog in de Holland-club een plechtigheid plaats waarbij de generaal een zelfportret en een album wordt aangeboden. De Canadezen zijn nog slechts enige dagen in onze gemeente. De meeste zijn al vertrokken en door Amerikanen (thans 400) vervangen. De 'Holland-club' en de 'Brass Hat' (Hoge Veluwe) worden binnenkort ontbonden. De Hoge Veluwe (slot Sint Hubertus) waar de hoge officieren elkaar ontmoetten zal voortaan het middelpunt worden van voorname regeringsconferenties.

1945 ----- 31 december maandag.

VAN HOUTUM. Het Nieuwjaarschieten is niet van de lucht. Eerst denken wij dat de Amerikanen met lichtkogels schieten. Later blijkt dat burgers deze patronen afvuren. Het zijn dus nog voorraden uit de bevrijdingsdagen. Toen lagen er voor iedereen stapels munitie in de bossen voor het oprapen. Wij horen ook vele geweerschoten en tot twee maal toe mitrailleurvuur. Hieruit blijkt voldoende hoeveel wapens er nog in burgerhanden zijn.