Woordenlijst

Antisemitisme 
Een andere naam voor joden is Semieten, anti betekent tegen, dus dit woord betekent dat men tegen de joden is. In de geschiedenis heeft antisemitisme vaak tot vervolging geleid.
 
Arbeitzeinsatz 
Dwangarbeid. Voor allerlei werkzaamheden in Duitsland en in Nederland werden Nederlandse jongens en mannen opgeroepen. Ongeveer 50.000 dwangarbeiders zijn omgekomen.
 
Auschwitz
Dit is het  beruchtste concentratiekamp. Hier hebben de Duitsers honderdduizenden joden vermoord. Het kamp lag in Polen. Het deel dat nu nog bestaat, is een monument. 

Avondklok
Verbod om zich 's avonds (of 's nachts) na een bepaald tijdstip op straat te bevinden.
 
Binnenlandse Strijdkrachten (BS)
In september 1944 werden alle Nederlandse verzetsorganisaties onder bevel van Prins Bernhard geplaatst: Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (NBS). Het moest een militaire organisatie worden van enkele tienduizenden leden. De NBS heeft meegewerkt aan de bevrijding van Nederland. Ze heeft bestaan tot 8 augustus 1945. Meer dan 1700 leden zijn gesneuveld.
 
Bon, bonnen
Genummerde delen van een bonkaart, die je apart kunt afscheuren. Zie verder bij Distributie.
 
Concentratiekamp
Gevangenenkamp waarin mensen werden opgesloten die de Duitsers uit de maatschappij wilden halen: verzetsmensen, vakbondsleiders, politieke tegenstanders, werklozen, homoseksuelen, mensen die joden hadden geholpen. Gevangenen kwamen uit alle landen die de Duitsers bezet hadden. Er waren niet alleen kampen in Duitsland, maar ook in Nederland: Vught, Amersfoort. De behandeling van de gevangenen was barbaars. Men moest slavenarbeid verrichten. Allerlei wreedheden waren aan de orde van de dag. De hygiënische omstandigheden en de medische verzorging waren beneden alle peil. De mensen woonden in lange rijen houten barakken, met daaromheen prikkeldraad en wachttorens. Het totale aantal gevangenen dat de concentratiekampen niet overleefde is ruim één miljoen. Zie ook Vernietigingskamp.
 
Davidster of Jodenster
Een zeshoekige ster die door de joden zichtbaar op al hun kleding gedragen moest worden (in Nederland vanaf 3 mei 1942).
 
Distributie
Als er van bepaalde artikelen te weinig is, zorgt de regering ervoor dat die artikelen zo eerlijk mogelijk verdeeld worden: ze zijn 'op de bon'. Dat betekent dat je ze alleen kunt kopen, als je een aangewezen bon inlevert. Er was distributie van voedsel, maar ook van kleren, schoenen, tabak en snoep.
 
Dolle Dinsdag
Nadat in juni 1944 de geallieerden in Normandië waren geland, hoopte men op een snelle bevrijding. Op dinsdag 5 september 1944 gingen er geruchten dat de bevrijders al in Nederland waren. Mensen staken de vlaggen uit; helaas moesten velen nog lange tijd op de bevrijding wachten.
 
Engelandvaarder
Nederlanders die vanuit bezet gebied in het geheim naar Engeland gingen, soms per boot vanuit Nederland, maar meestal na een lange tocht via Zweden, Spanje of Portugal. Een enkeling lukte het zelfs per vliegtuig te ontsnappen. Vanuit Engeland wilden ze de strijd voortzetten tegen de Duitsers. 
 
Geallieerden
De verenigde legers van Amerika, Engeland, Canada, Rusland en andere landen. Dus de tegenstanders van Duitsland, Italië en Japan.
 
Gijzelaar
Een onschuldig persoon, die door de Duitsers gevangen werd genomen, bijvoorbeeld na een aanslag door het verzet. Als de daders niet gepakt werden, schoten de Duitsers een aantal gijzelaars dood. 
 
Grebbelinie
Langgerekt gebied van het vroegere IJsselmeer tot aan de Rijn, met bunkers, loopgraven, mitrailleursnesten en andere verdedigingswerken. Nederlandse soldaten probeerden in de eerste dagen van de oorlog de Duitsers hier tegen te houden. Dat mislukte. 
 
Grüne Polizei
Duitse politie in groene legeruniformen.
 
Hakenkruis
Rechthoekig kruis met haken. Het symbool van de nazi's op hun vlaggen en armbanden.
 
Illegale krant
Krantje dat in het geheim geschreven, gedrukt en verspreid werd (Het Parool, Trouw, Vrij Nederland, De Waarheid). Daarin stond het echte nieuws. De gewone kranten mochten alleen nieuws brengen dat de Duitsers goedkeurden.
 
Knijpkat
Soort zaklantaarn. In de oorlog waren er geen batterijen voor gewone zaklantaarns. De knijpkat had een dynamo, die je kon laten draaien door op een handeltje te drukken.
 
Knokploeg, KP
De gewapende hulporganisatie van de LO (zie hieronder).
 
Landelijke Organisatie, LO
Overkoepeldende organisatie van plaatselijke verzetsgroepen, een soort centraal bestuur.
 
Landwacht 
Nederlander in Duits uniform. Landwachters deden dienst als hulpagent van de Duitsers. Ze werden gehaat en uitgescholden voor Jan Hagel, omdat ze vaak geen gewone geweren hadden, maar jachtgeweren.
 
Nazi
Korte naam voor een lid van de partij die Hitler had opgericht: National-socialistische Deutsche Arbeiterspartei.
 
NSB, NSB'ers
Afkorting van Nationaal Socialistische Beweging. De leden van die partij bewonderden Hitler en werkten samen met de Duitsers.
 
Onderduiken, onderduikers 
Zich schuil houden, omdat men anders door de Duitsers werd opgepakt. Dat deden sommige  joden, maar ook jonge mannen die in Duitsland moesten werken, verzetsmensen, geallieerde piloten. Zij moesten allemaal een adres vinden waar ze veilig waren.
 
Ondergrondse
Allerlei groepen en groepjes die in het geheim streden tegen de Duitse bezetter, door illegale kranten te maken, door te spioneren, door aanvallen te doen op Duitse treinen enz.
 
Ordedienst. OD
Verzetsorganisatie die vanaf het begin van de oorlog actief is geweest. Ze bestond vooral uit officieren. Aanvankelijk was hun bedoeling dat ze meteen na de bevrijding zouden optreden als een soort politie. Later gingen leden van de OD ook actief aan het verzet deelnemen.
 
Overvalauto
Kleine vrachtauto waarin mensen werden vervoerd (vaak gevangenen).
 
Persoonsbewijs of Identiteitsbewijs
Een opgevouwen, kleine kaart met foto, naam, adres, geboortedatum, vingerafdrukken. Iedere Nederlander ouder dan vijftien jaar moest zo'n persoonsbewijs hebben én altijd bij zich dragen. In het persoonsbewijs van joden was een hoofdletter J gedrukt.
 
Radio Oranje 
Radio van de Nederlandse regering in Londen, die elke dag uitzond. Via deze radio hield men de Nederlandse bevolking op de hoogte van de werkelijke situatie in de oorlog. Men probeerde de bevolking moed in te spreken. Het beluisteren van deze uitzendingen was streng verboden door de Duitsers. Het moest dus in het diepste     geheim gebeuren.
 
Razzia 
Het jagen op mensen met grote aantallen agenten en soldaten. Er zijn razzia's geweest om joden op te pakken of mannen die in Duitsland moesten werken.
 
SD of Sicherheitsdienst
Duitse geheime dienst. Die hield zich vooral bezig met het opsporen en ondervragen van verzetsmensen. Die werden vaak gemarteld om inlichtingen los te krijgen.  
 
Spertijd
Tijd waarin je niet op straat mocht komen, meestal 's avonds vanaf een bepaald tijdstip.
 
SS (Schutz-Staffel)
Duitse legerafdeling die voor het grootste deel bestond uit fanatieke bewonderaars van Hitler.
 
Standrechtelijk
Met een zeer snelle berechting. In de oorlog eigenlijk zonder dat je voor de rechtbank werd gebracht. De uitspraak bij standrecht was meestal de doodstraf.
 
Stoorzender
Duitse zender die piep-en fluitgeluiden maakte om Radio Oranje overstaanbaar te maken.
 
Surrogaat
Stof die een voedingsartikel verving, omdat dat er niet was: surrogaatkoffie, surrogaatthee, surrogaathoning.
 
Verduistering
Voordat 's avonds de lampen aangingen, moesten de ramen helemaal lichtdicht gemaakt worden. Er mocht geen streepje licht naar buiten schijnen. Ook straatlantaarns branden niet. Amerikaanse en Engelse vliegers konden daardoor niet zien waar ze vlogen.
 
Vernietigingskamp
Een speciaal soort concentratiekamp, dat door de Duitsers vanaf juni 1941 werd ingericht om joden te vermoorden (bijvoorbeeld Sobibor, Auschwitz).
 
Verzetsstrijder   
Iemand die op een of andere manier streed tegen de Duitse bezetter, alleen of in een groep. Al die verzetsstrijders bij elkaar noem je het Verzet: illegale kranten maken, onderduikers helpen, joden helpen, overvallen plegen, spioneren voor de geallieerden. 
 
Vorderen
Als de Duitsers fietsen, auto's, paarden of huizen nodig hadden, dan namen ze die van de Nederlanders af. Die kregen dan een papiertje als bewijsstuk, maar daar had je natuurlijk niets aan. Het was gewoon een vorm van diefstal.
 
Zwarte markt
Veel goederen waren in de oorlog op de bon. Op de zwarte markt kon je sommige goederen kopen zonder bon, maar voor zeer hoge prijzen. Het was natuurlijk geen echte markt, want de handel vond in het geheim plaats. Zwarthandelaren werden zwaar gestraft door de Duitsers (en geminacht door de Nederlanders).